(૬) ૧. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. પઠમદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૨. બ્રાહ્મણવગ્ગસ્સ પઠમે જિણ્ણાતિ જરાજિણ્ણા. વુદ્ધાતિ વયોવુદ્ધા. મહલ્લકાતિ જાતિમહલ્લકા. અદ્ધગતાતિ તયો અદ્ધે અતિક્કન્તા. વયોઅનુપ્પત્તાતિ તતિયં વયં અનુપ્પત્તા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ પુત્તદારે અત્તનો વચનં અકરોન્તે દિસ્વા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા નિય્યાનિકમગ્ગં ગવેસિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ. મયમસ્સુ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાતિ; ભો ગોતમ, મયં બ્રાહ્મણા ન ખત્તિયા નામચ્ચા ન ગહપતિકાતિ બ્રાહ્મણભાવં જાનાપેત્વા જિણ્ણાતિઆદિમાહંસુ. અકતભીરુત્તાણાતિ અકતભયપરિત્તાણા. અવસ્સયભૂતં પતિટ્ઠાકમ્મં અમ્હેહિ ન કતન્તિ દસ્સેન્તિ. તગ્ઘાતિ એકંસત્થે નિપાતો, સમ્પટિચ્છનત્થે વા. એકન્તેન તુમ્હે એવરૂપા, અહમ્પિ ખો એતં સમ્પટિચ્છામીતિ ચ દસ્સેતિ. ઉપનીયતીતિ ઉપસંહરીયતિ. અયં હિ જાતિયા જરં ઉપનીયતિ, જરાય બ્યાધિં, બ્યાધિના મરણં, મરણેન પુન જાતિં. તેન વુત્તં – ‘‘ઉપનીયતી’’તિ.

ઇદાનિ યસ્મા તે બ્રાહ્મણા મહલ્લકત્તા પબ્બજિત્વાપિ વત્તં પૂરેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, તસ્મા ને પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેન્તો ભગવા યોધ કાયેન સંયમોતિઆદિમાહ. તત્થ કાયેન સંયમોતિ કાયદ્વારેન સંવરો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તં તસ્સ પેતસ્સાતિ તં પુઞ્ઞં તસ્સ પરલોકં ગતસ્સ તાયનટ્ઠેન તાણં, નિલીયનટ્ઠેન લેણં, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન દીપો, અવસ્સયનટ્ઠેન સરણં, ઉત્તમગતિવસેન પરાયણઞ્ચ હોતીતિ દસ્સેતિ. ગાથા ઉત્તાનત્થાયેવ. એવં તે બ્રાહ્મણા તથાગતેન પઞ્ચસુ સીલેસુ સમાદપિતા યાવજીવં પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિંસુ.

૨. દુતિયદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૩. દુતિયે ભાજનન્તિ યંકિઞ્ચિ ભણ્ડકં. સેસં પઠમે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૪. તતિયે સમ્મોદનીયન્તિ સમ્મોદજનનિં. સારણીયન્તિ સરિતબ્બયુત્તકં. વીતિસારેત્વાતિ પરિયોસાપેત્વા. કિત્તાવતાતિ કિત્તકેન. સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતીતિ સામં પસ્સિતબ્બો હોતિ. અકાલિકોતિ ન કાલન્તરે ફલદાયકો. એહિપસ્સિકોતિ ‘‘એહિ પસ્સા’’તિ એવં દસ્સેતું સક્કાતિ આગમનીયપટિપદં પુચ્છતિ. ઓપનેય્યિકોતિ અત્તનો ચિત્તં ઉપનેતબ્બો. પચ્ચત્તં વેદિતબ્બોતિ સામંયેવ જાનિતબ્બો. વિઞ્ઞૂહીતિ પણ્ડિતેહિ. પરિયાદિન્નચિત્તોતિ આદિન્નગહિતપરામટ્ઠચિત્તો હુત્વા. ચેતેતીતિ ચિન્તેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે બ્રાહ્મણેન લોકુત્તરમગ્ગો પુચ્છિતો, સત્થારાપિ સોયેવ કથિતો. સો હિ સામં પસ્સિતબ્બત્તા સન્દિટ્ઠિકો નામાતિ.

૪. પરિબ્બાજકસુત્તવણ્ણના

૫૫. ચતુત્થે બ્રાહ્મણપરિબ્બાજકોતિ બ્રાહ્મણજાતિકો પરિબ્બાજકો, ન ખત્તિયાદિજાતિકો. અત્તત્થમ્પીતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં અત્તનો અત્થં.

૫. નિબ્બુતસુત્તવણ્ણના

૫૬. પઞ્ચમે અકાલિકન્તિ ન કાલન્તરે પત્તબ્બં. ઓપનેય્યિકન્તિ પટિપત્તિયા ઉપગન્તબ્બં.

૬. પલોકસુત્તવણ્ણના

૫૭. છટ્ઠે આચરિયપાચરિયાનન્તિ આચરિયાનઞ્ચેવ આચરિયાચરિયાનઞ્ચ. અવીચિ મઞ્ઞે ફુટો અહોસીતિ યથા અવીચિ મહાનિરયો નિરન્તરફુટો નેરયિકસત્તેહિ પરિપુણ્ણો, મનુસ્સેહિ એવં પરિપુણ્ણો હોતિ. કુક્કુટસંપાતિકાતિ એકગામસ્સ છદનપિટ્ઠિતો ઉપ્પતિત્વા ઇતરગામસ્સ છદનપિટ્ઠે પતનસઙ્ખાતો કુક્કુટસંપાતો એતાસુ અત્થીતિ કુક્કુટસંપાતિકા. કુક્કુટસંપાદિકાતિપિ પાઠો, ગામન્તરતો ગામન્તરં કુક્કુટાનં પદસા ગમનસઙ્ખાતો કુક્કુટસંપાદો એતાસુ અત્થીતિ અત્થો. ઉભયમ્પેતં ઘનનિવાસતંયેવ દીપેતિ. અધમ્મરાગરત્તાતિ રાગો નામ એકન્તેનેવ અધમ્મો, અત્તનો પરિક્ખારેસુ પન ઉપ્પજ્જમાનો ન અધમ્મરાગોતિ અધિપ્પેતો, પરપરિક્ખારેસુ ઉપ્પજ્જમાનોવ અધમ્મરાગોતિ. વિસમલોભાભિભૂતાતિ લોભસ્સ સમકાલો નામ નત્થિ, એકન્તં વિસમોવ એસ. અત્તના પરિગ્ગહિતવત્થુમ્હિ પન ઉપ્પજ્જમાનો સમલોભો નામ, પરપરિગ્ગહિતવત્થુમ્હિ ઉપ્પજ્જમાનોવ વિસમોતિ અધિપ્પેતો. મિચ્છાધમ્મપરેતાતિ અવત્થુપટિસેવનસઙ્ખાતેન મિચ્છાધમ્મેન સમન્નાગતા. દેવો ન સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છતીતિ વસ્સિતબ્બયુત્તે કાલે વસ્સં ન વસ્સતિ. દુબ્ભિક્ખન્તિ દુલ્લભભિક્ખં. દુસ્સસ્સન્તિ વિવિધસસ્સાનં અસમ્પજ્જનેન દુસ્સસ્સં. સેતટ્ઠિકન્તિ સસ્સે સમ્પજ્જમાને પાણકા પતન્તિ, તેહિ દટ્ઠત્તા નિક્ખન્તનિક્ખન્તાનિ સાલિસીસાનિ સેતવણ્ણાનિ હોન્તિ નિસ્સારાનિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સેતટ્ઠિક’’ન્તિ. સલાકાવુત્તન્તિ વપિતં વપિતં સસ્સં સલાકામત્તમેવ સમ્પજ્જતિ, ફલં ન દેતીતિ અત્થો. યક્ખાતિ યક્ખાધિપતિનો. વાળે અમનુસ્સે ઓસ્સજ્જન્તીતિ ચણ્ડયક્ખે મનુસ્સપથે વિસ્સજ્જેન્તિ, તે લદ્ધોકાસા મહાજનં જીવિતક્ખયં પાપેન્તિ.

૭. વચ્છગોત્તસુત્તવણ્ણના

૫૮. સત્તમે મહપ્ફલન્તિ મહાવિપાકં. ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તીતિ એત્થ ધમ્મો નામ કથિતકથા, અનુધમ્મો નામ કથિતસ્સ પટિકથનં. સહધમ્મિકોતિ સકારણો સહેતુકો. વાદાનુપાતોતિ વાદસ્સ અનુપાતો, અનુપતનં પવત્તીતિ અત્થો. ગારય્હં ઠાનન્તિ ગરહિતબ્બયુત્તં કારણં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભોતા ગોતમેન વુત્તા સકારણા વાદપ્પવત્તિ કિઞ્ચિપિ ગારય્હં કારણં ન આગચ્છતીતિ. અથ વા તેહિ પરેહિ વુત્તા સકારણા વાદપ્પવત્તિ કિઞ્ચિ ગારય્હં કારણં ન આગચ્છતીતિ પુચ્છતિ.

અન્તરાયકરો હોતીતિ અન્તરાયં વિનાસં કિચ્છલાભકં વિલોમકં કરોતિ. પારિપન્થિકોતિ પન્થદૂહનચોરો. ખતો ચ હોતીતિ ગુણખનનેન ખતો હોતિ. ઉપહતોતિ ગુણુપઘાતેનેવ ઉપહતો.

ચન્દનિકાયાતિ અસુચિકલલકૂપે. ઓલિગલ્લેતિ નિદ્ધમનકલલે. સો ચાતિ સો સીલવાતિ વુત્તખીણાસવો. સીલક્ખન્ધેનાતિ સીલરાસિના. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં વુચ્ચતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં, તં અસેક્ખસ્સ પવત્તત્તા અસેક્ખન્તિ વુત્તં. ઇતરાનિ સિક્ખાપરિયોસાનપ્પત્તતાય સયમ્પિ અસેક્ખાનેવ. તાનિ ચ પન લોકુત્તરાનિ, પચ્ચવેક્ખણઞાણં લોકિયં.

રોહિણીસૂતિ રત્તવણ્ણાસુ. સરૂપાસૂતિ અત્તનો વચ્છકેહિ સમાનરૂપાસુ. પારેવતાસૂતિ કપોતવણ્ણાસુ. દન્તોતિ નિબ્બિસેવનો. પુઙ્ગવોતિ ઉસભો. ધોરય્હોતિ ધુરવાહો. કલ્યાણજવનિક્કમોતિ કલ્યાણેન ઉજુના જવેન ગન્તા. નાસ્સ વણ્ણં પરિક્ખરેતિ અસ્સ ગોણસ્સ સરીરવણ્ણં ન ઉપપરિક્ખન્તિ, ધુરવહનકમ્મમેવ પન ઉપપરિક્ખન્તિ. યસ્મિં કસ્મિઞ્ચિ જાતિયેતિ યત્થ કત્થચિ કુલજાતે. યાસુ કાસુચિ એતાસૂતિ એતાસુ ખત્તિયાદિપ્પભેદાસુ યાસુ કાસુચિ જાતીસુ.

બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલીતિ બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલેન સમન્નાગતો, પરિપુણ્ણભાવેન યુત્તોતિ અત્થો. ખીણાસવો હિ સકલબ્રહ્મચારી નામ હોતિ. તેનેતં વુત્તં. પન્નભારોતિ ઓરોપિતભારો, ખન્ધભારં કિલેસભારં કામગુણભારઞ્ચ ઓરોપેત્વા ઠિતોતિ અત્થો. કતકિચ્ચોતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કિચ્ચં કત્વા ઠિતો. પારગૂ સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બધમ્મા વુચ્ચન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધા દ્વાદસાયતનાનિ અટ્ઠારસ ધાતુયો, તેસં સબ્બધમ્માનં અભિઞ્ઞાપારં, પરિઞ્ઞાપારં, પહાનપારં, ભાવનાપારં, સચ્છિકિરિયાપારં, સમાપત્તિપારઞ્ચાતિ છબ્બિધં પારં ગતત્તા પારગૂ. અનુપાદાયાતિ અગ્ગહેત્વા. નિબ્બુતોતિ કિલેસસન્તાપરહિતો. વિરજેતિ રાગદોસમોહરજરહિતે.

અવિજાનન્તાતિ ખેત્તં અજાનન્તા. દુમ્મેધાતિ નિપ્પઞ્ઞા. અસ્સુતાવિનોતિ ખેત્તવિનિચ્છયસવનેન રહિતા. બહિદ્ધાતિ ઇમમ્હા સાસના બહિદ્ધા. ન હિ સન્તે ઉપાસરેતિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવે ઉત્તમપુરિસે ન ઉપસઙ્કમન્તિ. ધીરસમ્મતેતિ પણ્ડિતેહિ સમ્મતે સમ્ભાવિતે. મૂલજાતા પતિટ્ઠિતાતિ ઇમિના સોતાપન્નસ્સ સદ્ધં દસ્સેતિ. કુલે વા ઇધ જાયરેતિ ઇધ વા મનુસ્સલોકે ખત્તિયબ્રાહ્મણવેસ્સકુલે જાયન્તિ. અયમેવ હિ તિવિધા કુલસમ્પત્તિ નામ. અનુપુબ્બેન નિબ્બાનં, અધિગચ્છન્તીતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાતિ ઇમે ગુણે પૂરેત્વા અનુક્કમેન નિબ્બાનં અધિગચ્છન્તીતિ.

૮. તિકણ્ણસુત્તવણ્ણના

૫૯. અટ્ઠમે તિકણ્ણોતિ તસ્સ નામં. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સમણો કિર ગોતમો પણ્ડિતો, ગચ્છિસ્સામિ તસ્સ સન્તિક’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ભુત્તપાતરાસો મહાજનપરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. ભગવતો સમ્મુખાતિ દસબલસ્સ પુરતો નિસીદિત્વા. વણ્ણં ભાસતીતિ કસ્મા ભાસતિ? સો કિર ઇતો પુબ્બે તથાગતસ્સ સન્તિકં અગતપુબ્બો. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ દુરાસદા, મયિ પઠમતરં અકથેન્તે કથેય્ય વા ન વા. સચે ન કથેસ્સતિ, અથ મં સમાગમટ્ઠાને કથેન્તં એવં વક્ખન્તિ ‘ત્વં ઇધ કસ્મા કથેસિ, યેન તે સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વચનમત્તમ્પિ ન લદ્ધ’ન્તિ. તસ્મા ‘એવં મે અયં ગરહા મુચ્ચિસ્સતી’’’તિ મઞ્ઞમાનો ભાસતિ. કિઞ્ચાપિ બ્રાહ્મણાનં વણ્ણં ભાસતિ, તથાગતસ્સ પન ઞાણં ઘટ્ટેસ્સામીતિ અધિપ્પાયેનેવ ભાસતિ. એવમ્પિ તેવિજ્જા બ્રાહ્મણાતિ તેવિજ્જકબ્રાહ્મણા એવંપણ્ડિતા એવંધીરા એવંબ્યત્તા એવંબહુસ્સુતા એવંવાદિનો, એવંસમ્મતાતિ અત્થો. ઇતિપીતિ ઇમિના તેસં પણ્ડિતાદિઆકારપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. એત્તકેન કારણેન પણ્ડિતા…પે… એત્તકેન કારણેન સમ્મતાતિ અયઞ્હિ એત્થ અત્થો.

યથા કથં પન બ્રાહ્મણાતિ એત્થ યથાતિ કારણવચનં, કથં પનાતિ પુચ્છાવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કથં પન, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણા તેવિજ્જં પઞ્ઞાપેન્તિ. યથા એવં સક્કા હોતિ જાનિતું, તં કારણં વદેહીતિ. તં સુત્વા બ્રાહ્મણો ‘‘જાનનટ્ઠાનેયેવ મં સમ્માસમ્બુદ્ધો પુચ્છિ, નો અજાનનટ્ઠાને’’તિ અત્તમનો હુત્વા ઇધ, ભો ગોતમાતિઆદિમાહ. તત્થ ઉભતોતિ દ્વીહિપિ પક્ખેહિ. માતિતો ચ પિતિતો ચાતિ યસ્સ માતા બ્રાહ્મણી, માતુ માતા બ્રાહ્મણી, તસ્સાપિ માતા બ્રાહ્મણી. પિતા બ્રાહ્મણો, પિતુ પિતા બ્રાહ્મણો, તસ્સાપિ પિતા બ્રાહ્મણો, સો ઉભતો સુજાતો માતિતો ચ પિતિતો ચ. સંસુદ્ધગહણિકોતિ યસ્સ સંસુદ્ધા માતુ ગહણી, કુચ્છીતિ અત્થો. ‘‘સમવેપાકિનિયા ગહણિયા’’તિ પન એત્થ કમ્મજતેજોધાતુ ગહણીતિ વુચ્ચતિ.

યાવ સત્તમા પિતામહયુગાતિ એત્થ પિતુ પિતા પિતામહો, પિતામહસ્સ યુગં પિતામહયુગં. યુગન્તિ આયુપ્પમાણં વુચ્ચતિ. અભિલાપમત્તમેવ ચેતં, અત્થતો પન પિતામહોયેવ પિતામહયુગં. તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા. એવં યાવ સત્તમો પુરિસો, તાવ સંસુદ્ધગહણિકો, અથ વા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેનાતિ દસ્સેતિ. અક્ખિત્તોતિ ‘‘અપનેથ એતં, કિં ઇમિના’’તિ એવં અક્ખિત્તો અનવક્ખિત્તો. અનુપક્કુટ્ઠોતિ ન ઉપક્કુટ્ઠો, ન અક્કોસં વા નિન્દં વા પત્તપુબ્બો. કેન કારણેનાતિ? જાતિવાદેન. ‘‘ઇતિપિ હીનજાતિકો એસો’’તિ એવરૂપેન વચનેનાતિ અત્થો.

અજ્ઝાયકોતિ ઇદં ‘‘ન દાનિમે ઝાયન્તિ, ન દાનિમે ઝાયન્તીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, અજ્ઝાયકા અજ્ઝાયકાતેવ તતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૩૨) એવં પઠમકપ્પિકકાલે ઝાનવિરહિતાનં બ્રાહ્મણાનં ગરહવચનં ઉપ્પન્નં. ઇદાનિ પન તં અજ્ઝાયતીતિ અજ્ઝાયકો, મન્તે પરિવત્તેતીતિ ઇમિના અત્થેન પસંસાવચનં કત્વા વોહરન્તિ. મન્તે ધારેતીતિ મન્તધરો.

તિણ્ણં વેદાનન્તિ ઇરુબ્બેદયજુબ્બેદસામબ્બેદાનં. ઓટ્ઠપહતકરણવસેન પારં ગતોતિ પારગૂ. સહ નિઘણ્ડુના ચ કેટુભેન ચ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં. નિઘણ્ડૂતિ નામનિઘણ્ડુરુક્ખાદીનં વેવચનપકાસકસત્થં. કેટુભન્તિ કિરિયાકપ્પવિકપ્પો કવીનં ઉપકારાય સત્થં. સહ અક્ખરપ્પભેદેન સાક્ખરપ્પભેદાનં. અક્ખરપ્પભેદોતિ સિક્ખા ચ નિરુત્તિ ચ. ઇતિહાસપઞ્ચમાનન્તિ આથબ્બણવેદં ચતુત્થં કત્વા ઇતિહ આસ, ઇતિહ આસાતિ ઈદિસવચનપટિસંયુત્તો પુરાણકથાસઙ્ખાતો ખત્તવિજ્જાસઙ્ખાતો વા ઇતિહાસો પઞ્ચમો એતેસન્તિ ઇતિહાસપઞ્ચમા. તેસં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં વેદાનં.

પદં તદવસેસઞ્ચ બ્યાકરણં અધીયતિ વેદેતિ ચાતિ પદકો વેય્યાકરણો. લોકાયતં વુચ્ચતિ વિતણ્ડવાદસત્થં. મહાપુરિસલક્ખણન્તિ મહાપુરિસાનં બુદ્ધાદીનં લક્ખણદીપકં દ્વાદસસહસ્સગન્થપમાણં સત્થં, યત્થ સોળસસહસ્સગાથાપદપરિમાણા બુદ્ધમન્તા નામ અહેસું, યેસં વસેન ‘‘ઇમિના લક્ખણેન સમન્નાગતા બુદ્ધા નામ હોન્તિ, ઇમિના પચ્ચેકબુદ્ધા, દ્વે અગ્ગસાવકા, અસીતિ મહાસાવકા, બુદ્ધમાતા, બુદ્ધપિતા, અગ્ગુપટ્ઠાકા, અગ્ગુપટ્ઠાયિકા, રાજા ચક્કવત્તી’’તિ અયં વિસેસો ઞાયતિ. અનવયોતિ ઇમેસુ લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનૂનો પરિપૂરકારી, અવયો ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અવયો નામ યો તાનિ અત્થતો ચ ગન્થતો ચ સન્ધારેતું ન સક્કોતિ. અથ વા અનવયોતિ અનુ અવયો, સન્ધિવસેન ઉકારલોપો. અનુ અવયો પરિપુણ્ણસિપ્પોતિ અત્થો.

તેન હીતિ ઇદં ભગવા નં આયાચન્તં દિસ્વા ‘‘ઇદાનિસ્સ પઞ્હં કથેતું કાલો’’તિ ઞત્વા આહ. તસ્સત્થો – યસ્મા મં આયાચસિ, તસ્મા સુણાહીતિ. વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૦) વિત્થારિતમેવ. ઇધ પનેતં તિસ્સન્નં વિજ્જાનં પુબ્બભાગપટિપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ દ્વિન્નં વિજ્જાનં અનુપદવણ્ણના ચેવ ભાવનાનયો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૨ આદયો) વિત્થારિતોવ.

પઠમા વિજ્જાતિ પઠમં ઉપ્પન્નાતિ પઠમા, વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જા. કિં વિદિતં કરોતિ? પુબ્બેનિવાસં. અવિજ્જાતિ તસ્સેવ પુબ્બેનિવાસસ્સ અવિદિતકરણટ્ઠેન તપ્પટિચ્છાદકો મોહો વુચ્ચતિ. તમોતિ સ્વેવ મોહો પટિચ્છાદકટ્ઠેન તમોતિ વુચ્ચતિ. આલોકોતિ સાયેવ વિજ્જા ઓભાસકરણટ્ઠેન આલોકોતિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ વિજ્જા અધિગતાતિ અયં અત્થો. સેસં પસંસાવચનં. યોજના પનેત્થ અયમસ્સ વિજ્જા અધિગતા, અથસ્સ અધિગતવિજ્જસ્સ અવિજ્જા વિહતા વિનટ્ઠાતિ અત્થો. કસ્મા? યસ્મા વિજ્જા ઉપ્પન્ના. ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયે એસેવ નયો. યથા તન્તિ એત્થ યથાતિ ઓપમ્મં, તન્તિ નિપાતમત્તં. સતિયા અવિપ્પવાસેન અપ્પમત્તસ્સ. વીરિયાતાપેન આતાપિનો. કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય પહિતત્તસ્સ. પેસિતત્તસ્સાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિજ્જા વિહઞ્ઞેય્ય, વિજ્જા ઉપ્પજ્જેય્ય. તમો વિહઞ્ઞેય્ય, આલોકો ઉપ્પજ્જેય્ય, એવમેવ તસ્સ અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના. તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો. એતસ્સ તેન પધાનાનુયોગસ્સ અનુરૂપમેવ ફલં લદ્ધન્તિ.

ચુતૂપપાતકથાયં વિજ્જાતિ દિબ્બચક્ખુઞાણવિજ્જા. અવિજ્જાતિ સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. સેસં વુત્તનયમેવ.

તતિયવિજ્જાય સો એવં સમાહિતે ચિત્તેતિ વિપસ્સનાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં વેદિતબ્બં. આસવાનં ખયઞાણાયાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણત્થાય. અરહત્તમગ્ગો હિ આસવવિનાસનતો આસવાનં ખયોતિ વુચ્ચતિ, તત્ર ચેતં ઞાણં તત્થ પરિયાપન્નત્તાતિ. ચિત્તં અભિનિન્નામેતીતિ વિપસ્સનાચિત્તં અભિનીહરતિ. સો ઇદં દુક્ખન્તિ એવમાદીસુ એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યોતિ સબ્બમ્પિ દુક્ખસચ્ચં સરસલક્ખણપ્પટિવેધેન યથાભૂતં પજાનાતિ પટિવિજ્ઝતિ, તસ્સ ચ દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તિકં તણ્હં ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ, તદુભયમ્પિ યં ઠાનં પત્વા નિરુજ્ઝતિ, તં તેસં અપવત્તિં નિબ્બાનં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ. તસ્સ ચ સમ્પાપકં અરિયમગ્ગં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ સરસલક્ખણપ્પટિવેધેન યથાભૂતં પજાનાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

એવં સરૂપતો સચ્ચાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ કિલેસવસેન પરિયાયતો દસ્સેન્તો ઇમે આસવાતિઆદિમાહ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતોતિ તસ્સ ભિક્ખુનો એવં જાનન્તસ્સ એવં પસ્સન્તસ્સ. સહ વિપસ્સનાય કોટિપ્પત્તં મગ્ગં કથેસિ. કામાસવાતિ કામાસવતો. વિમુચ્ચતીતિ ઇમિના મગ્ગક્ખણં દસ્સેતિ. મગ્ગક્ખણે હિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ફલક્ખણે વિમુત્તં હોતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણન્તિ ઇમિના પચ્ચવેક્ખણઞાણં દસ્સેતિ. ખીણા જાતીતિઆદીહિ તસ્સ ભૂમિં. તેન હિ ઞાણેન સો પચ્ચવેક્ખન્તો ખીણા જાતીતિઆદીનિ પજાનાતિ. કતમા પનસ્સ જાતિ ખીણા, કથઞ્ચ નં પજાનાતીતિ? ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા પુબ્બેવ ખીણત્તા, ન અનાગતા, અનાગતે વાયામાભાવતો, ન પચ્ચુપ્પન્ના, વિજ્જમાનત્તા. યા પન મગ્ગસ્સ અભાવિતત્તા ઉપ્પજ્જેય્ય એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ, સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા. તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા કિલેસાભાવે વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિઅપ્પટિસન્ધિકં હોતીતિ જાનન્તો પજાનાતિ.

વુસિતન્તિ વુત્થં પરિવુત્થં, કતં ચરિતં નિટ્ઠિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. પુથુજ્જનકલ્યાણકેન હિ સદ્ધિં સત્ત સેક્ખા બ્રહ્મચરિયવાસં વસન્તિ નામ, ખીણાસવો વુત્થવાસો. તસ્મા સો અત્તનો બ્રહ્મચરિયવાસં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘વુસિતં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ પજાનાતિ. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયવસેન સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. પુથુજ્જનકલ્યાણકાદયો હિ તં કિચ્ચં કરોન્તિ, ખીણાસવો કતકરણીયો. તસ્મા સો અત્તનો કરણીયં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘કતં કરણીય’’ન્તિ પજાનાતિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પુન ઇત્થભાવાય, એવં સોળસવિધકિચ્ચભાવાય કિલેસક્ખયાય વા મગ્ગભાવનાકિચ્ચં મે નત્થીતિ પજાનાતિ. અથ વા ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવતો, ઇમસ્મા એવં પકારા ઇદાનિ વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં મય્હં નત્થિ, ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકા રુક્ખા વિય. તે ચરિમકવિઞ્ઞાણનિરોધેન અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયિસ્સન્તીતિ પજાનાતિ. ઇધ વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણવિજ્જા. અવિજ્જાતિ ચતુસચ્ચપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. સેસં વુત્તનયમેવ.

અનુચ્ચાવચસીલસ્સાતિ યસ્સ સીલં કાલેન હાયતિ, કાલેન વડ્ઢતિ, સો ઉચ્ચાવચસીલો નામ હોતિ. ખીણાસવસ્સ પન સીલં એકન્તવડ્ઢિતમેવ. તસ્મા સો અનુચ્ચાવચસીલો નામ હોતિ. વસીભૂતન્તિ વસિપ્પત્તં. સુસમાહિતન્તિ સુટ્ઠુ સમાહિતં, આરમ્મણમ્હિ સુટ્ઠપિતં. ધીરન્તિ ધિતિસમ્પન્નં. મચ્ચુહાયિનન્તિ મચ્ચું જહિત્વા ઠિતં. સબ્બપ્પહાયિનન્તિ સબ્બે પાપધમ્મે પજહિત્વા ઠિતં. બુદ્ધન્તિ ચતુસચ્ચબુદ્ધં. અન્તિમદેહિનન્તિ સબ્બપચ્છિમસરીરધારિનં. તં નમસ્સન્તિ ગોતમન્તિ તં ગોતમગોત્તં બુદ્ધસાવકા નમસ્સન્તિ. અથ વા ગોતમબુદ્ધસ્સ સાવકોપિ ગોતમો, તં ગોતમં દેવમનુસ્સા નમસ્સન્તીતિ અત્થો.

પુબ્બેનિવાસન્તિ પુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધપરમ્પરં. યોવેતીતિ યો અવેતિ અવગચ્છતિ. યોવેદીતિપિ પાઠો. યો અવેદિ, વિદિતં પાકટં કત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતીતિ છ કામાવચરે નવ બ્રહ્મલોકે ચત્તારો ચ અપાયે પસ્સતિ. જાતિક્ખયં પત્તોતિ અરહત્તં પત્તો. અભિઞ્ઞાવોસિતોતિ જાનિત્વા કિચ્ચવોસાનેન વોસિતો. મુનીતિ મોનેય્યેન સમન્નાગતો ખીણાસવમુનિ. એતાહીતિ હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠાહિ પુબ્બેનિવાસઞાણાદીહિ. નાઞ્ઞં લપિતલાપનન્તિ યો પનઞ્ઞો તેવિજ્જોતિ અઞ્ઞેહિ લપિતવચનમત્તમેવ લપતિ, તમહં તેવિજ્જોતિ ન વદામિ, અત્તપચ્ચક્ખતો ઞત્વા પરસ્સપિ તિસ્સો વિજ્જા કથેન્તમેવાહં તેવિજ્જોતિ વદામીતિ અત્થો. કલન્તિ કોટ્ઠાસં. નાગ્ઘતીતિ ન પાપુણાતિ. ઇદાનિ બ્રાહ્મણો ભગવતો કથાય પસન્નો પસન્નાકારં કરોન્તો અભિક્કન્તન્તિઆદિમાહ.

૯. જાણુસ્સોણિસુત્તવણ્ણના

૬૦. નવમે યસ્સસ્સૂતિ યસ્સ ભવેય્યું. યઞ્ઞોતિઆદીસુ યજિતબ્બોતિ યઞ્ઞો, દેય્યધમ્મસ્સેતં નામં. સદ્ધન્તિ મતકભત્તં. થાલિપાકોતિ વરપુરિસાનં દાતબ્બયુત્તં ભત્તં. દેય્યધમ્મન્તિ વુત્તાવસેસં યંકિઞ્ચિ દેય્યધમ્મં નામ. તેવિજ્જેસુ બ્રાહ્મણેસુ દાનં દદેય્યાતિ સબ્બમેતં દાનં તેવિજ્જેસુ દદેય્ય, તેવિજ્જા બ્રાહ્મણાવ પટિગ્ગહેતું યુત્તાતિ દસ્સેતિ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ.

૧૦. સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના

૬૧. દસમે સઙ્ગારવોતિ એવંનામકો રાજગહનગરે જિણ્ણપટિસઙ્ખરણકારકો આયુત્તકબ્રાહ્મણો. ઉપસઙ્કમીતિ ભુત્તપાતરાસો હુત્વા મહાજનપરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. મયમસ્સૂતિ એત્થ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં, મયં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામાતિ ઇદમેવ અત્થપદં. યઞ્ઞં યજામાતિ બાહિરસમયે સબ્બચતુક્કેન સબ્બટ્ઠકેન સબ્બસોળસકેન સબ્બદ્વત્તિંસાય સબ્બચતુસટ્ઠિયા સબ્બસતેન સબ્બપઞ્ચસતેનાતિ ચ એવં પાણઘાતપટિસંયુત્તો યઞ્ઞો નામ હોતિ. તં સન્ધાયેવમાહ. અનેકસારીરિકન્તિ અનેકસરીરસમ્ભવં. યદિદન્તિ યા એસા. યઞ્ઞાધિકરણન્તિ યજનકારણા ચેવ યાજનકારણા ચાતિ અત્થો. એકસ્મિઞ્હિ બહૂનં દદન્તેપિ દાપેન્તેપિ બહૂસુપિ બહૂનં દેન્તેસુપિ દાપેન્તેસુપિ પુઞ્ઞપટિપદા અનેકસારીરિકા નામ હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તુય્હઞ્ચ તુય્હઞ્ચ યજામીતિ વદન્તસ્સાપિ ત્વઞ્ચ ત્વઞ્ચ યજાહીતિ આણાપેન્તસ્સાપિ ચ અનેકસારીરિકાવ હોતિ. તમ્પિ સન્ધાયેતં વુત્તં. યસ્સ વા તસ્સ વાતિ યસ્મા વા તસ્મા વા. એકમત્તાનં દમેતીતિ અત્તનો ઇન્દ્રિયદમનવસેન એકં અત્તાનમેવ દમેતિ. એકમત્તાનં સમેતીતિ અત્તનો રાગાદિસમનવસેન એકં અત્તાનમેવ સમેતિ. પરિનિબ્બાપેતીતિ રાગાદિપરિનિબ્બાનેનેવ પરિનિબ્બાપેતિ. એવમસ્સાયન્તિ એવં સન્તેપિ અયં.

એવમિદં બ્રાહ્મણસ્સ કથં સુત્વા સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પસુઘાતકસંયુત્તં મહાયઞ્ઞં અનેકસારીરિકં પુઞ્ઞપટિપદં વદેતિ, પબ્બજ્જામૂલકં પન પુઞ્ઞુપ્પત્તિપટિપદં એકસારીરિકન્તિ વદેતિ. નેવાયં એકસારીરિકં જાનાતિ, ન અનેકસારીરિકં, હન્દસ્સ એકસારીરિકઞ્ચ અનેકસારીરિકઞ્ચ પટિપદં દેસેસ્સામી’’તિ ઉપરિ દેસનં વડ્ઢેન્તો તેન હિ બ્રાહ્મણાતિઆદિમાહ. તત્થ યથા તે ખમેય્યાતિ યથા તુય્હં રુચ્ચેય્ય. ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતીતિઆદિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતમેવ. એથાયં મગ્ગોતિ એથ તુમ્હે, અહમનુસાસામિ, અયં મગ્ગો. અયં પટિપદાતિ તસ્સેવ વેવચનં. યથા પટિપન્નોતિ યેન મગ્ગેન પટિપન્નો. અનુત્તરં બ્રહ્મચરિયોગધન્તિ અરહત્તમગ્ગસઙ્ખાતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ અનુત્તરં ઓગધં ઉત્તમપતિટ્ઠાભૂતં નિબ્બાનં. ઇચ્ચાયન્તિ ઇતિ અયં.

અપ્પટ્ઠતરાતિ યત્થ બહૂહિ વેય્યાવચ્ચકરેહિ વા ઉપકરણેહિ વા અત્થો નત્થિ. અપ્પસમારમ્ભતરાતિ યત્થ બહૂનં કમ્મચ્છેદવસેન પીળાસઙ્ખાતો સમારમ્ભો નત્થિ. સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો, ભવં ચાનન્દો, એતે મે પુજ્જાતિ યથા ભવં ગોતમો, ભવઞ્ચાનન્દો, એવરૂપા મમ પૂજિતા, તુમ્હેયેવ દ્વે જના મય્હં પુજ્જા ચ પાસંસા ચાતિ ઇમમત્થં સન્ધાયેતં વદતિ. તસ્સ કિર એવં અહોસિ – ‘‘આનન્દત્થેરો મંયેવ ઇમં પઞ્હં કથાપેતુકામો, અત્તનો ખો પન વણ્ણે વુત્તે પદુસ્સનકો નામ નત્થી’’તિ. તસ્મા પઞ્હં અકથેતુકામો વણ્ણભણનેન વિક્ખેપં કરોન્તો એવમાહ.

ન ખો ત્યાહન્તિ ન ખો તે અહં. થેરોપિ કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પઞ્હં અકથેતુકામો પરિવત્તતિ, ઇમં પઞ્હં એતંયેવ કથાપેસ્સામી’’તિ. તસ્મા નં એવમાહ.

સહધમ્મિકન્તિ સકારણં. સંસાદેતીતિ સંસીદાપેતિ. નો વિસ્સજ્જેતીતિ ન કથેતિ. યંનૂનાહં પરિમોચેય્યન્તિ યંનૂનાહં ઉભોપેતે વિહેસતો પરિમોચેય્યં. બ્રાહ્મણો હિ આનન્દેન પુચ્છિતં પઞ્હં અકથેન્તો વિહેસેતિ, આનન્દોપિ બ્રાહ્મણં અકથેન્તં કથાપેન્તો. ઇતિ ઉભોપેતે વિહેસતો મોચેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા એવમાહ. કા ન્વજ્જાતિ કા નુ અજ્જ. અન્તરાકથા ઉદપાદીતિ અઞ્ઞિસ્સા કથાય અન્તરન્તરે કતરા કથા ઉપ્પજ્જીતિ પુચ્છતિ. તદા કિર રાજન્તેપુરે તીણિ પાટિહારિયાનિ આરબ્ભ કથા ઉદપાદિ, તં પુચ્છામીતિ સત્થા એવમાહ. અથ બ્રાહ્મણો ‘‘ઇદાનિ વત્તું સક્ખિસ્સામી’’તિ રાજન્તેપુરે ઉપ્પન્નં કથં આરોચેન્તો અયં ખ્વજ્જ, ભો ગોતમાતિઆદિમાહ. તત્થ અયં ખ્વજ્જાતિ અયં ખો અજ્જ. પુબ્બે સુદન્તિ એત્થ સુદન્તિ નિપાતમત્તં. ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્માતિ દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતા મનુસ્સધમ્મા ઉત્તરિં. ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેસુન્તિ ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તા આકાસેનેવ ગમિંસુ ચેવ આગમિંસુ ચાતિ એવં પુબ્બે પવત્તં આકાસગમનં સન્ધાયેવમાહ. એતરહિ પન બહુતરા ચ ભિક્ખૂતિ ઇદં સો બ્રાહ્મણો ‘‘પુબ્બે ભિક્ખૂ ‘ચત્તારો પચ્ચયે ઉપ્પાદેસ્સામા’તિ મઞ્ઞે એવમકંસુ, ઇદાનિ પચ્ચયાનં ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા સોપ્પેન ચેવ પમાદેન ચ વીતિનામેન્તી’’તિ લદ્ધિયા એવમાહ.

પાટિહારિયાનીતિ પચ્ચનીકપટિહરણવસેન પાટિહારિયાનિ. ઇદ્ધિપાટિહારિયન્તિ ઇજ્ઝનવસેન ઇદ્ધિ, પટિહરણવસેન પાટિહારિયં, ઇદ્ધિયેવ પાટિહારિયં ઇદ્ધિપાટિહારિયં. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધન્તિઆદીનં અત્થો ચેવ ભાવનાનયો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૫) વિત્થારિતોવ.

નિમિત્તેન આદિસતીતિ આગતનિમિત્તેન વા ગતનિમિત્તેન વા ઠિતનિમિત્તેન વા ‘‘ઇદં નામ ભવિસ્સતી’’તિ કથેતિ. તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર રાજા તિસ્સો મુત્તા ગહેત્વા પુરોહિતં પુચ્છિ ‘‘કિં મે, આચરિય, હત્થે’’તિ. સો ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેસિ, તેન ચ સમયેન એકા સરબૂ ‘‘મક્ખિકં ગહેસ્સામી’’તિ પક્ખન્તા, ગહણકાલે મક્ખિકા પલાતા. સો મક્ખિકાય મુત્તત્તા ‘‘મુત્તા મહારાજા’’તિ આહ. મુત્તા તાવ હોન્તુ, કતિ મુત્તાતિ. સો પુન નિમિત્તં ઓલોકેસિ. અથાવિદૂરે કુક્કુટો તિક્ખત્તું સદ્દં નિચ્છારેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘તિસ્સો મહારાજા’’તિ આહ. એવં એકચ્ચો આગતનિમિત્તેન કથેતિ. એતેનુપાયેન ગતઠિતનિમિત્તેહિપિ કથનં વેદિતબ્બં. એવમ્પિ તે મનોતિ એવં તવ મનો સોમનસ્સિતો વા દોમનસ્સિતો વા કામવિતક્કાદિસંયુત્તો વાતિ. દુતિયં તસ્સેવ વેવચનં. ઇતિપિ તે ચિત્તન્તિ ઇતિપિ તવ ચિત્તં, ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચ અત્થં ચિન્તયમાનં પવત્તતીતિ અત્થો. બહું ચેપિ આદિસતીતિ બહું ચેપિ કથેતિ. તથેવ તં હોતીતિ યથા કથિતં, તથેવ હોતિ.

અમનુસ્સાનન્તિ યક્ખપિસાચાદીનં. દેવતાનન્તિ ચાતુમહારાજિકાદીનં. સદ્દં સુત્વાતિ અઞ્ઞસ્સ ચિત્તં ઞત્વા કથેન્તાનં સુત્વા. વિતક્કવિપ્ફારસદ્દન્તિ વિતક્કવિપ્ફારવસેન ઉપ્પન્નં વિપ્પલપન્તાનં સુત્તપ્પમત્તાદીનં સદ્દં. સુત્વાતિ તં સુત્વા. યં વિતક્કયતો તસ્સ સો સદ્દો ઉપ્પન્નો, તસ્સ વસેન ‘‘એવમ્પિ તે મનો’’તિઆદિસતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – એકો કિર મનુસ્સો ‘‘અટ્ટં કરિસ્સામી’’તિ ગામા નગરં ગચ્છન્તો નિક્ખન્તટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ‘‘વિનિચ્છયસભાયં રઞ્ઞો ચ રાજમહામત્તાનઞ્ચ ઇદં કથેસ્સામિ ઇદં કથેસ્સામી’’તિ વિતક્કેન્તો રાજકુલં ગતો વિય રઞ્ઞો પુરતો ઠિતો વિય અટ્ટકારકેન સદ્ધિં કથેન્તો વિય ચ અહોસિ, તસ્સ તં વિતક્કવિપ્ફારવસેન નિચ્છરન્તં સદ્દં સુત્વા એકો પુરિસો ‘‘કેનટ્ઠેન ગચ્છસી’’તિ આહ. અટ્ટકમ્મેનાતિ. ગચ્છ, જયો તે ભવિસ્સતીતિ. સો ગન્ત્વા અટ્ટં કત્વા જયમેવ પાપુણિ.

અપરોપિ થેરો મોળિયગામે પિણ્ડાય ચરિ. અથ નં નિક્ખમન્તં એકા દારિકા અઞ્ઞવિહિતા ન અદ્દસ. સો ગામદ્વારે ઠત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેત્વા તં દિસ્વા વિતક્કેન્તો અગમાસિ. ગચ્છન્તોયેવ ચ ‘‘કિં નુ ખો કુરુમાના દારિકા ન અદ્દસા’’તિ વચીભેદં અકાસિ. પસ્સે ઠિતો એકો પુરિસો સુત્વા ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, મોળિયગામે ચરિત્થા’’તિ આહ.

મનોસઙ્ખારા પણિહિતાતિ ચિત્તસઙ્ખારા સુટ્ઠપિતા. વિતક્કેસ્સતીતિ વિતક્કયિસ્સતિ પવત્તયિસ્સતીતિ પજાનાતિ. પજાનન્તો ચ આગમનેન જાનાતિ, પુબ્બભાગેન જાનાતિ, અન્તોસમાપત્તિયં ચિત્તં અપલોકેત્વા જાનાતિ. આગમનેન જાનાતિ નામ કસિણપરિકમ્મકાલેયેવ ‘‘યેનાકારેનેસ કસિણભાવનં આરદ્ધો પઠમજ્ઝાનં વા…પે… ચતુત્થજ્ઝાનં વા અટ્ઠ વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસ્સતી’’તિ જાનાતિ. પુબ્બભાગેન જાનાતિ નામ પઠમવિપસ્સનાય આરદ્ધાયયેવ જાનાતિ, ‘‘યેનાકારેન એસ વિપસ્સનં આરદ્ધો સોતાપત્તિમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતિ…પે… અરહત્તમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતી’’તિ જાનાતિ. અન્તોસમાપત્તિયં ચિત્તં ઓલોકેત્વા જાનાતિ નામ – ‘‘યેનાકારેન ઇમસ્સ મનોસઙ્ખારા સુટ્ઠપિતા, ઇમસ્સ નામ ચિત્તસ્સ અનન્તરા ઇમં નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતિ, ઇતો વુટ્ઠિતસ્સ એતસ્સ હાનભાગિયો વા સમાધિ ભવિસ્સતિ ઠિતિભાગિયો વા વિસેસભાગિયો વા નિબ્બેધભાગિયો વા, અભિઞ્ઞાયો વા નિબ્બત્તેસ્સતી’’તિ જાનાતિ. તત્થ પુથુજ્જનો ચેતોપરિયઞાણલાભી પુથુજ્જનાનંયેવ ચિત્તં જાનાતિ, ન અરિયાનં. અરિયેસુપિ હેટ્ઠિમો ઉપરિમસ્સ ચિત્તં ન જાનાતિ, ઉપરિમો પન હેટ્ઠિમસ્સ જાનાતિ. એતેસુ ચ સોતાપન્નો સોતાપત્તિફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ…પે… અરહા અરહત્તફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ. ઉપરિમો હેટ્ઠિમં ન સમાપજ્જતિ. તેસઞ્હિ હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા સમાપત્તિ તત્રવત્તિયેવ હોતિ. તથેવ તં હોતીતિ એતં એકંસેન તથેવ હોતિ. ચેતોપરિયઞાણવસેન ઞાતઞ્હિ અઞ્ઞથાભાવિ નામ નત્થિ.

એવં વિતક્કેથાતિ એવં નેક્ખમ્મવિતક્કાદયો પવત્તેન્તા વિતક્કેથ. મા એવં વિતક્કયિત્થાતિ એવં કામવિતક્કાદયો પવત્તેન્તા મા વિતક્કયિત્થ. એવં મનસિ કરોથાતિ એવં અનિચ્ચસઞ્ઞમેવ, દુક્ખસઞ્ઞાદીસુ વા અઞ્ઞતરં મનસિ કરોથ. મા એવન્તિ નિચ્ચન્તિઆદિના નયેન મા મનસા કરિત્થ. ઇદન્તિ ઇદં પઞ્ચકામગુણરાગં પજહથ. ઇદઞ્ચ ઉપસમ્પજ્જાતિ ઇદં ચતુમગ્ગફલપ્પભેદં લોકુત્તરધમ્મમેવ ઉપસમ્પજ્જ પાપુણિત્વા નિપ્ફાદેત્વા વિહરથ.

માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતીતિ માયાય સમાનકારણજાતિકં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. માયાકારોપિ હિ ઉદકં ગહેત્વા તેલં કરોતિ, તેલં ગહેત્વા ઉદકન્તિ એવં અનેકરૂપં માયં દસ્સેતિ. ઇદમ્પિ પાટિહારિયં તથારૂપમેવાતિ. ઇદમ્પિ મે, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતીતિ ચિન્તામણિકવિજ્જાસરિક્ખકતં સન્ધાય એવં આહ. ચિન્તામણિકવિજ્જં જાનન્તાપિ હિ આગચ્છન્તમેવ દિસ્વા ‘‘અયં ઇદં નામ વિતક્કેન્તો આગચ્છતી’’તિ જાનન્તિ. તથા ‘‘ઇદં નામ વિતક્કેન્તો ઠિતો, ઇદં નામ વિતક્કેન્તો નિસિન્નો, ઇદં નામ વિતક્કેન્તો નિપન્નો’’તિ જાનન્તિ.

અભિક્કન્તતરન્તિ સુન્દરતરં. પણીતતરન્તિ ઉત્તમતરં. ભવઞ્હિ ગોતમો અવિતક્કં અવિચારન્તિ ઇધ બ્રાહ્મણો અવસેસં આદેસનાપાટિહારિયં બાહિરકન્તિ ન ગણ્હિ. ઇદઞ્ચ પન સબ્બં સો બ્રાહ્મણો તથાગતસ્સ વણ્ણં કથેન્તોયેવ આહ. અદ્ધા ખો ત્યાયન્તિ એકંસેનેવ તયા અયં. આસજ્જ ઉપનીય વાચા ભાસિતાતિ મમ ગુણે ઘટ્ટેત્વા મમેવ ગુણાનં સન્તિકં ઉપનીતા વાચા ભાસિતા. અપિચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામીતિ અપિચ તે અહમેવ કથેસ્સામીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

બ્રાહ્મણવગ્ગો પઠમો.