૬૩. પુબ્બે

વેતિ નાતિસમ્બજ્ઝતે વિધિનો નિચ્ચત્તા. એકસદ્દસ્સાનેકત્થત્તા વિસેસેતિ ‘સખ્યાવચનોયમેકસદ્દો’તિ. કુતોચ્ચાહ-‘સદ્દાન’મિચ્ચાદિ. એકસદ્દસ્સ સઙ્ખ્યાવચનત્તે યોત્થો સમ્પજ્જતે, તમાહ ‘એકસઙ્ખ્યાવચ્છિન્નો’તિ, તદત્થાતિ ક્રિયત્થસ્સત્થા. યદિપિ ‘પુબ્બં બ્યાપાર’ન્તિ સમુદાયે એકદેસભૂતો બ્યાપારો નિદ્ધારિયમાનોતિ વુત્તં, તથાપિ પુબ્બસદ્દેન બ્યાપારવાચકો ક્રિયત્થો વુચ્ચતે ઉપચારા, તેનેવ ‘તેસુ યો પુબ્બો તદત્થતો ક્રિયત્થા’તિ વુત્તિયંવુત્તં. નનુ ચ સત્તિ કારકં, અઞ્ઞા ચ પુબ્બકાલકિરિયાય સત્તિ, અઞ્ઞા ઉત્તર કાલકિરિયાય, તસ્મા કુતો એકકત્તુકત્તમિચ્ચાસઙ્કિય પટિપાદેન્તો આહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ. સત્તિમતો દબ્બસ્સાતિ દેવદત્તાદિનો સત્તિમતો દબ્બસ્સ. તદજ્ઝારોપાતિ એકત્તસ્સ અજ્ઝારોપા. એક કત્તુકાનં બ્યાપારાનં કમાભિધાનાય તુનાદયો વિધીયમાના ભાવેયેવુપ્પન્ના સક્કોન્તિ કમમભિધાતુન્તિ ભાવેત્યત્રાભિસમ્બજ્ઝતે.

એકકત્તુકાનન્તિ બહુવચનત્તા ‘ભુત્વા પિત્વા વજતી’તિપિ ભવતિ. ભુત્તસ્મિન્તેત્થ અનેકકત્તુકત્તા ભુઞ્જિત્વાપિ ભવતિ. પાણિનિ યાનમિવ વિસું વચનમન્તરેન તુનાદિવિધિપ્પટિપાદયમાહ- ‘મુખં બ્યાદાય સુપતિ’ચ્ચાદિ. બ્યાદાયાતિ દાધાતુસ્સ વિઆપુબ્બસ્સ ત્વાપ્પચ્ચયે ‘‘પ્યો વા ત્વાસ્સ સમાસે’’તિ (૫-૦૬૪) ત્વાસ્સ પ્યાદેસે રૂપં, મુખવિવરણં કત્વાત્યત્થો, બ્યવધાયકકાલસ્સાતિ બ્યાદાન સુપનાનમન્તરેયો કાલો તસ્સ, ભેદાનુપલક્ખણન્તિ ભેદસ્સાદસ્સનં. ભેદસ્સીનં કેસઞ્ચિવિજ્જમાનત્તા’કેહીચી’તિ વુત્તં. સહભાવેપીતિ બ્યાદાનસુપનાનં સહભાવેપિ. વડ્ઢિતકો ભત્તરાસિ.

અભિમતા પાણિનિયાનં, પરાય નદિયા પબ્બતો-વરો વિસેસી યતેતિ અપ્પત્વા નદિમ્પબ્બતો’તિ વુત્તે નદિયા ઓરભાગે પબ્બતોતિ અત્થો. ભવતિ, તતો ચ પારેભૂતનદીવિસિટ્ઠો પબ્બતો પતીયતે. અવરેન પબ્બતેન પરા નદી વિસેસીયતેતિ અતિક્કમ્મ પબ્બતં નદીતિ વુત્તે પારે નદિયા ઓરે પબ્બતોતિ અત્થો પતીયતે, તતો ચ ઓરભાગે પબ્બતવિસિટ્ઠા નદી વિઞ્ઞાયતે. ભવતિનો સબ્બત્થ સમ્ભવે સતિ એકકત્તુકતા પુબ્બકાલતા યથા ગમ્ય તે તથા દસ્સેતિ ‘પઠમં ન પપ્પોતિ’ચ્ચાદિ. નિગમયતિ ‘તદેવ’મિચ્ચાદિના.

ભુત્વા ભુત્વા ગચ્છતીતિ પરે-ઞ્ઞથા નિપ્ફત્તિમાકઙ્ખન્તિ પાણિનિયાદયો, તત્રાહ- ‘એકકત્તુકાન’મિચ્ચાદિ. આભિક્ખઞ્ઞાવગમે કારણં પુચ્છતિ ‘યજ્જેવ’મિચ્ચાદિ. વુત્તમેવ ફુટયતિ ‘યેહિ’ચ્ચાદિના. યેહીતિ વેય્યાકરણેહિ. જિવગ્ગાહં અગાહયિચ્ચાદો પરેઞ્ઞથા પટિપન્નાતદાહ- ‘કમ્મ’મિચ્ચાદિ. સકઙ્ગેતિ પાણિપાદાદિકે-ત્તનિયેવયવે. ણં પચ્ચયો અભિમતોતિ સમ્બન્ધો. કિં ણમ્પચ્ચયેનાતિ ઇદં વુત્તં હોતીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞથા સિદ્ધિપ્પકારમાહ- ‘જીવસ્સિ’ચ્ચાદિ. કિં વિસિટ્ઠન્તિ પુચ્છિત્વા જીવગ્ગાહેન વિસિટ્ઠન્તિ દસ્સેતું જીવગ્ગાહ’ન્તિ આહ. જીવગ્ગાહસઙ્ખાતં ગહણમકાસીતિ અત્થો.

આખ્યાતન્તિ અગાહયીતિ આખ્યાતં કત્તબ્બરૂપન્તિ ઇમાના ગહણ કિરિયાય કમ્મત્તં બોધેતિ. તબ્બિસેસનમ્પીતિ કત્તબ્બરૂપાય ગહણ કિરિયાય વિસેસનમ્પિ. તથાભૂતમેવાતિ કત્તબ્બરૂપમેવ. તથા ચેતિ કિરિયાવિસેસને દુતિયાય ણમન્તે જાતે સતિ. ણમન્ત રૂપન્તિ ણમન્તસ્સ રૂપં યસ્સાતિ વિગ્ગહો. ણંપચ્ચયેનિહ કિઞ્ચિનેતિ સમ્બન્ધો. ઇહેતિ ઇમસ્મિં બ્યાકરણે. કિઞ્ચિ પયોજનં. પચાદિતોતિઆદિસદ્દેન તેહિ અવિહિતણમ્પચ્ચયા ગહિતા.