પઞ્ચમકણ્ડ

૧. તિજ

ખમાવીમંસાસૂતિ પકતિવિસેસનમેવ કથમિચ્છિતન્તિ આહ- ‘સમ્બન્ધસ્સિ’ચ્ચાદિ, પદાનમઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધસ્સ પુરિસાધીનત્તાતિ અત્થો, પકતિ વિસેસનન્તિ તિજમાહ સદ્દાનં વિસેસનં, કિમ્પન પકતિવિસેસને ફલ મિચ્ચાહ- ‘પકતિવિસેસનોપાદાન’મિચ્ચાદિ. યજ્જત્ર ‘ખમાવીમંસાસૂ’તિ પકતિવિસેસનં, કસ્મિં અત્થે ચરતિ ખસા વિધીયન્તિચ્ચાહ- ‘અત્થન્તરસ્સા નિદ્દેસા’ઇચ્ચાદિ. અત્થન્તરસ્સાતિ નિસાનાદિઅત્થન્તરસ્સ. ‘‘સુતાનુમિતેસુ સુતસમ્બન્ધોવ બલવા’’તિ પરિભાસમુપલક્ખેતિ ‘સુતાનુમિતાન’મિચ્ચાદિના. તેનેવાતિ કિરિયારૂપાસુ ખમાવીમંસુ ખસાનં વીધાનેનેવ, સકત્થે વિધાનેનેતિ વુત્તં હોતિ. તિતિક્ખકિરિયત્તાતિ ઇમિના પરેસં વિય ખાદ્યન્તાનં ધાતુસઞ્ઞાવિધાન મનત્થકન્તિ દસ્સેતિ.

તિતિક્ખા ખમા, તિતિક્ખતિ ખમતિ, વીમંસા ઉપપરિક્ખા, વીમંસતિ ઉપપરિક્ખતીતિ અત્થો. સુત્તે તિજઇતિ નિદ્દેસા ભૂવાદિકસ્સ ગહણં. નિચ્ચણ્યન્તસ્સ ચુરાદિકસ્સ હિ તાદિસે પયોજને સતિ બહુલં વિધીયમાનેપિ નિચ્ચત્તમત્તનો નાતિવત્તતિ. અથવા ચુરાદિમાનેનાબ્યભિચારિના સાહચરિયા તિજોપિ ચુરાદિકોવ, તં યથા ‘ગાવસ્સ દુતિયેનાત્થો’તિ. વુત્તેગોયેવોપાદીયતે, નાસ્સો, ન ગદ્રભો. કદાચિ પન અસ્સાદિનોપિ દુતિયસ્સ ગહણં સિયા અત્થપ્પકરણા દિપ્પભાવતો.

નનુ ચ વીમંસાયં સપ્પચ્ચયવિધાન મનુપપન્નમિતરેતરનિસ્સયદોસ દુટ્ઠત્તા, તથાહિ સિદ્ધે વીમંસાસદ્દે સપ્પચ્ચયો ઉપ્પજ્જતે, સતિ ચ તસ્મિં વીમંસાતિ રૂપં સમ્પજ્જતીતિ ઇતરેતરનિસ્સયો, ઇતરેતર નિસ્સયાનિ ચ કારિયાની નોપકપ્પન્તીતિ તેનાહ- ‘અનુવાદરૂપાન’મિચ્ચાદિ. અનાદિકાલસંસિદ્ધસદ્દાનુવાતો નત્થિ ઇતરેતરનિસ્સયો દોસોતિ ભાવો. પયોજકબ્યાપારણિપ્પચ્ચયાભાવે તેજતેતિ રૂપં.

૨. કિતા

પુબ્બેવિય પકતિવિસેસનાદીત્યનેન ‘‘સમ્બન્ધસ્સ પુરિસાયત્તત્તા ‘તિકિચ્છાસંસયેસૂ’તિ પકતિવિસેસનન્તિ આહ- ‘તિકિચ્છાય’મિચ્ચાદિ’ત્યાદિકં સબ્બં યથાયોગમેત્થાપિ વત્તબ્બન્ત્યતિદિસતિ. વિસ્સત્થોતિ વિસદ્દસ્સ અત્થો. અથ કિમિત્થં છપ્પચ્ચયન્તસ્સેવ દ્વિધોદાહરણન્ત્યાસઙ્કિયાહ- ‘અત્થભેદા દ્વિધોદાહરણ’ન્તિ. નિકેતો નિવાસો, સઙ્કેતો લક્ખણં.

૩. નિન્દા

નિન્દ=ગરહાયં તતો ‘‘ઇત્થિયમણત્તિકયક્યા ચે’’તિ (૫-૪૯) અપ્પચ્ચયે તતો ‘‘ઇત્થિયમત્વા’’તિ (૩-૨૬) આપ્પચ્ચયે રૂપં. બન્ધતીતિ બધકો.

૪. તુંસ્મા

તુંસ્માતીહ પચ્ચયગ્ગહણમાચિક્ખતિ ‘તુંતાયે’ચ્ચાદિના. તતો ચેતિ યતો તુંસ્માતિ પચ્ચયસ્સેવ ગહણં યતો ચ વિસેસન નિદ્દેસો, તતોતિ અત્થો. પચ્ચયગ્ગહણે તદાદિગ્ગહણં વિઞ્ઞાયતે… ‘‘પચ્ચયગ્ગહણે યસ્મા સો વિહિતો તદાદિનો ગહણ’’ન્તિ ઞાયતો. વિસેસનત્તેન વત્તુમિચ્છિતત્તા તદન્તગ્ગહણં… ‘‘વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૩) વચનાભિ મનસિ નિધાયાહ- ‘યતો કિરિયત્થા’ઇચ્ચાદિ. સો કિરિયત્થો આદિ યસ્સ સમુદાયસ્સ સો તદાદિ સો પચ્ચયોન્તે તસ્સ (સો તદન્તો). તદાદિતદન્તસમુદાયવિસેસસ્સ ગહણં, (નતુ) તદન્તમત્તસ્સે ત્યત્થો. નનુ ચ તુંસ્માઇતિ વિસેસનત્તેન વત્તુમિચ્છિતે ભવતુ ‘‘વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સે’’તિ તદન્તગ્ગહણં પચ્ચયગ્ગહણે તુ કથં તદાદિનો ગહણં વચનાભાવતોચ્ચાહ- ‘તદવિનાભાવિત્તા’તિ. યતો વિહિતો તેન વિના ન ભવતિ સીલેનેતિ તદવિનાભાવી તસ્સ ભાવો તસ્મા. ઇમાય યુત્તિયા વિઞ્ઞાયતે-ત્થો, યમાખ્યાયતે ‘પચ્ચયગ્ગહણે યસ્મા સો વિહિતો તદાદિનો ગહણ’ન્તિ. ભવત્વેવં તદાદિનો તદન્તસ્સ ચ ગહણં, તતો કિપ્ફલંત્યાહ- ‘તેને’ચ્ચાદિ.

સપાદિતોતિ પાદિસહિતતો. ખ છ સુપ્પત્તાભાવાતિ ખ છ સાનં ઉપ્પત્તિયા અભાવા. વુત્તપ્પકારસ્સેવ તુંપ્પચ્ચયન્તસ્સ પકતિભાવેન ગહણા સપાદિતો ખ છ સાનમનુપ્પત્તીતિ અધિપ્પાયો. વિપુબ્બા ‘જિ-જયે’ઇચ્ચસ્મા તુંપચ્ચયન્તા ‘વિજેતુમિચ્છતી’તિ અત્થે ‘‘તુંસ્મા’’ઇચ્ચાદિના(સો), તુંસ્સચ લોપો, નેમિત્તિકે એકારે નિવત્તે ‘જિસ જિસ ઇતિ દ્વિત્તે અનાદિબ્યઞ્જનલોપો ‘‘જિહરાનં ગી’’તિ (૫-૧૦૨) ગી. જિગીસપ્પકતિતો ‘‘ભૂતે ઈઊં’’ઇચ્ચાદિના (૬-૪) ઈ. તસ્મિં અઞ. ‘‘આ ઈ ઊ મ્હા સ્સા સ્સમ્હાનં વા’’તિ (૬-૩૩) ઈસ્સ રસ્સે બ્યજિગીસિ. યદિ તુ સપાદિતો સસ્સ ઉપ્પત્તિ સિયા, તદા બ્યજિગીસીતિ એત્થ દ્વિબ્બચનં કરીયમાનં સપ્પચ્ચયન્તસ્સ પઠમસ્સેકસ્સરસ્સ દ્વિબ્બચનં ભવતીતિ ‘‘ખ છ સાન’’મિચ્ચાદિના (૫-૬૯) વિજિય ઇતિ સમુદાયે આદિભૂતસ્સ વિસદ્દસ્સ સિયા ઈમ્હિ ચ વિહિતે સપાદિનો પકતિભાવોતિ વિસદ્દ પુબ્બે અઞાગમો સિયા, તતો ચ અવિવિજિસીતિ અનિટ્ઠમ્પસજ્જેય્ય.

તુંસ્મા ઇચ્છાયન્તિ ચ પકતિપ્પચ્ચયત્થાનમુપદિટ્ઠત્તા તેન સભાવ લિઙ્ગેન ખ છ સપ્પચ્ચયા તદન્તો ચ અનુમિતો ન પન તું, તુમિહ સુતોતિ આહ- ‘ન તદન્તો, નાપિ છ છસા’તિ. જિઘચ્છાઇચ્ચત્ર દ્વિત્તે પુબ્બસ્સ ઘસ્સ ‘‘ચતુત્થ દુતિયાનં તતિયપઠમા’’તિ (૫-૭૮) ગો. તસ્સ ‘‘કવગ્ગહાનં ચવગ્ગજા’’તિ (૫-૭૯) જો. પાણિનિનાપીહ સપ્પચ્ચય વિધાયકે સુત્તે વાક્યમ્પિ યથા સિયાતિ વાવચનં કતં, તદયુત્તન્તિ નિરાકત્તુમાહ- ‘વાક્યમ્પિ’ચ્ચાદિ. પકત્યાદિત્યત્ર આદિ સદ્દેન અત્થવિસેસો ગહેતબ્બો, પકતિ વિસેસો તુમન્તો, ઇચ્છત્થો-ત્થવિસેસો. ઇદં લક્ખણન્તિ ‘‘તુંસ્મા લોપો ચિચ્છાયં તે’’ઇતિ ઇદં લક્ખણં. નિયોગતોતિ નિયમેન. આસઙ્કાયમુપસઙ્ખ્યાન’’ન્તિ (૩-૧-૭) વાક્યકારેન વુત્તં નિરાકત્તુમાહ- ‘આસઙ્કાય’મિચ્ચાદિ.

અચેતનત્તા કૂલસ્સ ઇચ્છાયાસમ્ભવોતિ ‘કૂલપ્પતિતુમિચ્છતી’તિ વાક્યમેવેચ્છાપકાસનમસિદ્ધં, તેનાસિદ્ધેન વાક્યેનાસિદ્ધાનં ખ છ સાનં સાધનં અસિદ્ધેનાસિદ્ધસાધનં. ઇચ્છાવચનિચ્છાતિ ઇચ્છાય વત્તુમિચ્છા. ઇચ્છાયપવત્તિતો ઉપલદ્ધીતિ ઇચ્છાય ઉપલદ્ધિ ઉપાલમ્બો પરિજાનનં પવત્તિતોતિ અત્થો. ચેતનાવતિચાતિ વુત્તં તસ્મા ચેતનાવતિ પવત્તિતો ઉપલદ્ધિં દસ્સેત્વા તદપદેસે નાચેતનેપિ દસ્સેતું ‘યોપેસા’તિઆદિમાહ. દેવદત્તે રજ્જુ ખીલાદિપાણિના ઉય્યોગો, કૂલે મત્તિકાવિકીરણાદિ. રજ્જુ ગુણો. ખીલો [કીલ (પઞ્ચિકા)] સંક્વાદિ.

પુલો તિણાદીનં સઙ્ઘાતો. સા સુનખો મિમરિસતીતિ મર=પાણચાગે’ઇચ્છાયં તુમન્તા સો. ‘‘ઞિ બ્યઞ્જનસ્સે’’તિ (૫-૧૭૦) ઞિ. દ્વિત્તે પુબ્બતો-ઞ્ઞસ્સ લોપો ‘‘ખ છ સેસ્વી’’તિ (૫-૭૬) દ્વિત્તે પુબ્બસ્સાસ્સ ઇમિમરિસતિ. તથા પિપતિસતીતિ ‘પતપથ=ગમેન’ ઇચ્ચસ્સ. સા મિમરિસતીતિ સતિપિ સચેતનત્તે વિસત્તજીવિતસ્સ સુનખસ્સ મરણિચ્છા સમ્ભવતીતિ પટિપાદિતં. ‘‘ઇચ્છાસન્તા પટિસેધો વત્તબ્બો’’તિ (૩-૧-૭) પાણિનીયવાત્તિકકારેન વુત્તં, તન્નિરાકત્તુમાહ- ‘બુભુક્ખિતુ’મિચ્ચાદિ. જાતિપદત્થનિસ્સયેન નિવુત્તિમ્પટિપાદયમાહ- ‘જાતિપદત્થે’ચ્ચાદિ. ઇતરો ઇચ્છત્થો.

૫. ઈયો

કરીયતિ સમ્બન્ધીયતીતિ કમ્મં. તઞ્ચ નામ જાતિ ગુણકિરિયાદબ્બ સમ્બન્ધતો પઞ્ચધા ભવતિ. તત્થ નામકમ્મં’ ડિત્થો ડવિત્થોતિ નામેન પિણ્ડસ્સ સમ્બન્ધા. જાતિકમ્મં ગોઅસ્સોતિ ગોત્તાદિજાતિયા પિણ્ડસ્સ સમ્બન્ધા. ગુણકમ્મં સુક્કોનીલોતિ સુક્કાદિના ગુણેન દબ્બસ્સ સમ્બન્ધા. કિરિયાકમ્મં પાચકો પાયકોતિ પાચકાદિકિરિયાય દબ્બસ્સ સમ્બન્ધા. દબ્બકમ્મં દણ્ડીવિસાણીતિ દણ્ડાદિના દબ્બેન પિણ્ડસ્સ સમ્બન્ધા. એવં કમ્મસ્સ પઞ્ચપ્પકારસમ્ભવેપિચ્છાયમત્થે ઈયસ્સ વિધાનતો ઇચ્છાસમ્બન્ધિયેવ કમ્મં ગય્હતીતિ કિરિયાકમ્મમેવાત્ર ગય્હતે અમુકમેવત્થમુપદસ્સેન્તો આહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ. અયઞ્ચ નિપાત સમુદાયો વિસેસાભિધાનનિમિત્તાસ્યુપગમે વત્તતે.

તથાપીતિલોકવુત્તિરયંવિસેસાભિધાનારમ્ભે. તંસમ્બન્ધિયેવાતિ ઇચ્છાસમ્બન્ધિએવ. અત્તનોપુત્તમિચ્છતીત્યાદિવચનિચ્છાયમત્તસમ્બન્ધિનિપુત્તાદો અત્તનોત્યનુવત્તિયસુત્તન્તરેનપચ્ચયોવિધીયતેપાણિનિના, એત્થ ત્વ(ત્ત)ગ્ગહણમન્તરેનાત્ત સમ્બન્ધિન્યેવ પુત્તાદો કથં વિઞ્ઞાયતે વિસેસવચનાભાવે હિ પરસમ્બન્ધિન્યપિ પપ્પોતીતીમંચોદ્યમુબ્ભાવય માહ- ‘અત્તસમ્બન્ધિનિ’ચ્ચાદિ. ઈયસ્સ પરસમ્બન્ધિન્યપિ પસઙ્ગોતિ સમ્બન્ધો. કુતોચાહ-ઈયસ્સાઇતિધાના’તિ. અત્થગ્ગહણસ્સાવચને ઈયસ્સાનભિધાનાતિ ભાવો.

અપ્પત્તિયાતિ કરણે હેતુમ્હિ વા તતિયા. એત્થાતિ અત્તનો પુત્તમિચ્છતીતેત્થાપિ. ન ઇટ્ઠોતિ ઈયપ્પચ્ચયો નાભિમતો. નેવેત્થ ભવિતબ્બન્તિ વદતો-ધિપ્પાયામાહ ‘સાપેક્ખત્ત યેવેતિ ભાવો’તિ. યદિ અત્તનો પુત્તમિચ્છતીતિ વત્તુમિચ્છાયં સાપેક્ખેત્તેપિ સિયા, તદાયમનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોતિ દસ્સેતુમાહ- ‘યદિચેત્થ’ઇચ્ચાદિ.

અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગસ્સ સરૂપમાહ- ‘અત્તનો પુત્તીયતીતિ સિયા’તિ. ઉપ્પજ્જમાનેન ઈયેનેવ અત્તત્થસ્સાભિહિતત્તા અત્તસદ્દસ્સાપ્પયોગોતિ ચેતમ્પિ ન સઙ્ગતન્તિ પટિપાદયમાહ ‘ન ચ સક્કા’તિઆદિ. કસ્માદેવં વત્તું ન સક્કાતિ આહ- ‘પકતિ’ચ્ચાદિ. અપૂપાદિકાય પકતિયા સમાનત્થસ્સેવ વિસેસનસ્સ વુત્તિપદે અન્તોભાવ દસ્સનાતિ અત્થો. ક્વપનેવં દિટ્ઠન્ત્યાહ- ‘તંયથે’ચ્ચાદિ. ‘‘તમસ્સ સિપ્પં સીલં પણ્યં પહરણં પયોજનં’’તિ (૪-૨૭) ણિકે આપૂપિકો. નતુ ભિન્નત્થસ્સાતિ બ્યતિરેકં દસ્સેત્વા તં દિટ્ઠન્તેન સાધેતુમાહ- ‘દેવદત્તસ્સિ’ચ્ચાદિ. કારણમાહ- ‘સામ્યન્તરે’ચ્ચાદિ. દેવદત્તસ્સ ધુરુનો કુલન્તિ સામ્યન્તરબ્યવચ્છેદાય દેવદત્તસદ્દસ્સો પાદાનતો ગુરુકુલન્તિ વુત્તિપદેન દેવદત્તત્થસ્સાન્તો ભાવોતિ અત્થો. તમેત્થોપિ સમાનન્તૂપદસ્સેન્તો આહ- ‘તથેહાપિ’ચ્ચાદિ. અથાત્તનો પુત્તમિચ્છતીત્યેતસ્મિં વાક્યે પદસ્સાન્વાખ્યાનતો અત્તસદ્દસ્સાપ્ફયોગો કિન્ન સિયાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘નચાપિ’ચ્ચાદિ.

પદસ્સાતિ પુત્તીયાદિનો પદસ્સ. નચાપિ અપ્પયોગોતિ સમ્બન્ધો. કારણમાહ- ‘ઈયન્તસ્સા’તિઆદિ. ઈયન્તો પુત્તીયાદિ, નિયોગતો ન પપ્પોતીતિ સમ્બન્ધો. તબ્બાચીસદ્દપ્પયોગન્તિ અઞ્ઞવાચીસદ્દયોગં. સુતગ્ગહણન્તિ અસુતત્તાતિ વુત્તસુતગ્ગહણં. અત્થપ્પકરણાદ્યુપલક્ખણન્ત્યનેન અત્થતો પકરણાદિતોપિ પુત્તસ્સત્ત નિયતા ગમ્યતે, સુતસદ્દસ્સ તુ ગહણમુપલક્ખણત્થન્તિ વદતિ.

નનુ ચ સુત્તે કમ્માતિ વુત્તત્તા કમ્મસમુદાયતોપીયો સિયા ત્યાસઙ્કિયેવ (મભા)વં સાધયમાહ- ‘કમ્મા’તિઆદિ. વત્તું ઇટ્ઠા એકસખ્યા યસ્સ કમ્મસામઞ્ઞસ્સ તં તથાવુત્તં. વત્તુમિટ્ઠેક સઙ્ખ્યસ્સ ગહણમાહ- ‘કમ્મસમુદાયતો’તિ. કિમ્પનાવયવતો ન સિયા’ મહન્તમ્પુત્તમિચ્છતી’ચ્ચત્ર પુત્તમિચ્ચતોચ્ચાસઙ્કિયાહ ‘અવયવતોપિ સાપેક્ખત્તાયેવા’તિ. ન ભતીતિ સમ્બન્ધો. એવઞ્ચરહિ ઇદમ્પિ ન સિજ્ઝતીતિ ચોદેન્તો આહ ‘ચરહિ’ચ્ચાદિ. મહા ચાયં પુત્તોચેતિ મહાપુત્તમિચ્છતીતિ યદેવં કરીયતિ તદાયમ્પયોગોતિ દસ્સેન્તો આહ- ‘ભવિતબ્બમેવે’ચ્ચાદિ.

૬. ઉપમા

ઉપમીયતે પરિચ્છિજ્જતિ સાધીયતીત્યત્થો. કીદિસન્તમુપમાનમિચ્ચાહ- ‘પસિદ્ધસાધમ્યા’ઇચ્ચાદિ. પસિદ્ધો ગવાદિ, તસ્સ સાધમ્યા સમાન રૂપતાય યમ્પસિદ્ધસ્સ ગવયાદિનો સાધિયસ્સ સાધનં તમુપમાનન્ત્યત્થો. સમાનો ધમ્મો-સ્સેતિ સધમ્મો, ગવાદિયેવ. તસ્સ ભાવો સાધમ્યં. સાધ્યતે ઉપમીયતે-નેનેતિ સાધનમુપમાનં ગવાદિ. સાધુતે ઉપમીયતેતિ સાધિયો, ગવયાદિ. તસ્સ સાધનં સાધિયસાધનં.

પુત્તમિવાચરતીતિ એત્થ ‘આવસથમાવસતિ’ચ્ચાદો વિય આધારત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા પુત્તે વિય માણવકે મધુરન્નપાનદાનાદિકમાચરણં કરોતિચ્ચેવમત્થસમ્ભવેન દ્વિન્નમ્પિ ઉપમાનોપમેય્યભાવોત્યવગમયિતુમાહ- ‘પુત્તે’ઇચ્ચાદિ. પસિદ્ધેન સાધનભાવેનુપમાનભૂતે પુત્તે આચરણમ્પિ પસિદ્ધન્તિ આહ- ‘તમ્પસિદ્ધ’ન્તિ. તદાચરણેન તેન આચરણેન પુત્તમાણવકવિસયમાચરણં વા પુત્તમાણવક સદ્દેનુપચારતો ગહેત્વા વિસયીવસેન વિસયભાવવોહારોતિપિ યુજ્જતિ. વાક્યત્થો પનેતસ્મિં પક્ખે ‘પુત્તમિવ પુત્તવિસય માણવકમિવ આચરતિ માણવકવિસયમાચરણં કરોતી’તિ, વુત્તિયન્તુ યથાવુત્તમત્થદ્વયં યથાયોગં યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

નનુ ચ યજ્જત્રોપમાનોપમેય્યભાવો વુત્તિયં ઈયેનેવ જોતિતોતિ ઇવસદ્દો નિવત્તતે, તદોપમાનોપમેય્યભાવો પુત્ત સદ્દેવ વત્તતે, તં કથમુપમેય્યવચનસ્સ માણવકસદ્દસ્સ વુત્તત્થસ્સ પયોગો યુત્તોચ્ચાસઙ્કિયાહ- ‘ઉપમાનવચનતો’ચ્ચાદિ.

તબ્બિસિટ્ઠાચરણેતિ તેનોપમાનેન વિસિટ્ઠે આચરણે. ઉપમાનોપમેય્યભાવસ્સાનિવત્તત્તાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો ‘ઉપમાન વિસિટ્ઠાચરણે ઉપમાનવચનતો ઈયસ્સ વિધાને નોપમેય્યવચનમન્તરેનોપમાનવચનસ્સ પવત્તીતિ ઉપમાનોપમેય્યભાવસ્સાનિવત્તી’’તિ. અઞ્ઞથાતિ યદ્યુપમાનોપમેય્યભાવસ્સ ઈયેનેવ જોતિતત્તા તદન્તસ્સુપમેય્યે વુત્તિ સિયાત્યત્થો. પબ્બતાયતીતિ ‘‘કત્તુતાયો’’તિ (૫-૮) આયો. ઉપમેય્યસ્સાનિવત્તત્તા ઉપમેય્ય કત્તુસામઞ્ઞે તિપ્પચ્ચયો.

૭. આધા

યથાનન્તરસુત્તે ઉપમાને ઉપમેય્યસ્સ માણવકસ્સ પયોગો ઉપપન્નો, તથાત્રાપિ ‘પાસાદે કુટિય’ન્તિ ચોપમેય્યસ્સપયોગોતિ અતિદિસન્તો આહ- ‘હેટ્ઠાવિયે’ચ્ચાદિ. ઉપમાને ઉપમેય્યસ્સાનન્તોભાવાતિ અત્થો. નનુ કિમત્થમિદમુચ્ચતે યવતાયો પાસાદે ઇવાચરતિ સો પાસાદમિવાચરતીતિપિ વત્તું સક્કાતિ નાત્થભેદો-ઞ્ઞત્ર વચનિચ્છાભેદાતિ પુબ્બેનેવેત્થાપિ ઈયો સિદ્ધો, તતો નાત્થો-નેન વચનેને ચ્ચાસઙ્કિયાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ.

૮. કત્તુ

એત્થ કત્તુતોઇતિ વચના કમ્માતિ નિવત્તતે, આયગ્ગહણા ઈયો. કદા પન કત્તુવિસેસો-વસીયતિચ્ચાહ-‘યત્થ્યાદિસદ્દસમાનાધિકરણત્તે’તિઆદિ. પબ્બતાયતિ હત્થિચ્ચેવમાદિના હત્થ્યાદિ સદ્દેન સમાનાધિકરણત્તે સતીતિ અત્થો.

૯. ઝત્થે

કોયં ચ્યત્થોચ્ચાસઙ્કિય ‘‘અભૂતતબ્ભાવે કરાસભૂયોગે વિકારાચી’’તિ (૪-૧૧૯) ચીસ્સ અભૂતતબ્ભાવે કરાદિયોગેસતિ વિધાના ‘અભૂતતબ્ભાવો કરાદિવિસિટ્ઠો’તિ આહ. અભૂત તબ્ભાવસ્સ કરાદિવિસિટ્ઠત્તા કરોત્યત્થનિવત્તિયાવસ્સં પાણિનિયા વિય ભુવિગ્ગહણં કત્તબ્બમઞ્ઞથા કરોત્યત્થેપિ સિયાત્યાસઙ્કિય નિવત્તિહેતુમાહ- ‘તેનેવા’તિઆદિ. યેનેવ કરોત્યાદિવિસિટ્ઠો અભૂતતબ્ભાવોચ્યત્થો તેનેવ હેતુનાતિ અત્થો. ભવત્યત્થે-નેન કારણેન લદ્ધે કરોત્યત્થોપ્યનિટ્ઠો લબ્ભતિચ્ચાસઙ્કિય તન્નિવત્તિમ્પટિપાદયમાહ- ‘કરોત્યત્થે’ચ્ચાદિ. અધવલં ધવલં કરોતિ ધવલીકરોતિચ્ચેવ ચીપ્પચ્ચયે કત્તબ્બે કમ્મેનેવ કરોતિસ્સાભિસમ્બન્ધસ્સ દિટ્ઠત્તાતિ અત્થો. કારણન્તરમાહ- ‘ઇહ ચે’ચ્ચાદિ. ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ યસ્મા ઇહ કત્તુતોતિ વત્તતે તતોચેતિ અત્થો.

અસત્યત્થસ્સ પન ભવત્યત્થેયેવાન્તોભાવા ન તન્નિવત્તિ પટિપાદિતા. તપ્પકરણેતિ ધાતુપ્પચ્ચયપ્પકરણે. દ્વિબ્બચનન્તિ પટઇચ્ચસ્સ દ્વિબ્બચનં તતો ‘‘દિસ્સન્તઞ્ઞેપિ પચ્ચયા’’તિ (૪-૧૨૦) રાપ્પચ્ચયો. ‘‘રાનુબન્ધેન્તસરાદિસ્સા’’તિ (૪-૧૩૨) અન્તસરાદિસ્સ લોપો. ચ્યન્તા પચ્ચયાભાવત્થં- ‘અચીતો’તિ પચ્ચયવિધાનસુત્તે પટિસેધો ન કતો, તેનાહ-‘અચીતોતિ પટિસેધાભાવા’તિ. ચીતિ ભુસોઇતિ

પઠમન્તાચી. ણાદિવુત્તિત્તા ‘‘એકત્થતાય’’ન્તિ (૨-૧૧૯) વિભત્તિલોપો. ઇહેચેતિ ‘ચ્યત્થે’’ ઇતીમસ્મિંયેવ. ન ચ વુચ્ચતેતિ સમ્બન્ધો.

૧૦. સદ્દા

નનુ ચ અસતિ સુત્તે દુતિયાગ્ગહણે દુતિયન્તેહિચ્ચાયં વિસેસો કુતો લબ્ભતે યેન ‘સદ્દાદીહિ દુતિયન્તેહી’તિ વિવરણં કતન્તિ સચ્ચં, તથાપિ પચ્ચયવિધિમ્હિ યુત્તેપિ પઞ્ચમિયા નિદ્દેસે ‘સદ્દાદીની’તિ દુતિયાયોપાદાનસામત્થિયા તથા વિવરણં કતં.

સબ્બત્થાતિ ‘‘તમધીતે તં જાનાતિ કણિકાચા’’દો (૪-૧૪) સબ્બત્થ. કિરિયાવાત્યવધારણેન યં બ્યવચ્છિન્નં, તમુપદસ્સેન્તો આહ- ‘ન કાલે’ચ્ચાદિ. યદીપિ અધીતેચ્ચાદીસુ વત્તમાનકાલેન કત્તુના એકવચનેન ચ નિદ્દેસો, તથાપિ તેસમપ્પધાનત્તા અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ભૂતાદિકે કાલે કમ્માદો સાધને બહુવચનેન ચ પચ્ચયો સિયા એવેતિ ભાવો.

નનુ ચ ‘‘ધાત્વત્થેનામસ્મી’’તિ (૫-૧૨) ઇપ્પચ્ચયે પત્તે-યમારબ્ભતે અસ્સપિ ધાત્વત્થેયેવ વિધાનં, તતો ચ સદ્દાદીહિ ધાત્વત્થે ઇપ્પચ્ચયેન ન ભવિતબ્બં, દિસ્સતે ચ ઇપ્પચ્ચયપયોગોચ્ચાસઙ્કિય ‘નાયમિપ્પચ્ચયસ્સ બાધકો’તિ પટિપાદેતુમાહ- ‘ધૂવં કરોતિ’ચ્ચાદિ. નાનાભિન્નં વાક્યં નાનાવાક્યં, તસ્સ ભાવેન, તેન ભિન્નવાક્યભાવેનાયસ્સ ઇપ્પચ્ચયસ્સ ચ સમુચ્ચયતોતિ અત્થો. ‘‘ધાત્વત્થેનામસ્મી’’ત્યેકં વાક્યં, ‘‘સદ્દાદીનિ કરોત્ય’’પરં. એતાનિ દ્વે ભિન્નવાક્યાનિ- ‘ધાત્વત્થે નામસ્મા ઇપ્પચ્ચયો ભવતિ, સદ્દાદીનિ કરોતિચ્ચસ્મિં અત્થે આયો ભવતી’તિ પચ્ચેકમાખ્યાતાપેક્ખાય વાક્યપરિસમત્તિયા ભિન્નતા, અભિન્ને હિ કિરિયાપદેકવાક્યતા, ભિન્નેતુ નાનાવાક્યતા, નાનાવાક્યે ચ સતિ સમુચ્ચયો. ન હિ સામઞ્ઞવિસેસભાવેન વિધાનમેવ બાધાહેતુ, કિઞ્ચરહિ એકવાક્યતાપિ, તં યથા-‘બ્રાહ્મણાનં દધિ દિય્યતં, તક્કં કોણ્ડઞ્ઞાયે’તિ. નાનાવાક્યે તુ સમુચ્ચયો, તં યથા- ‘બ્રાહ્મણા ભોજીયન્તુ, માઢરાય વત્થયુગલં દીયતૂ’તિ માઢરો બ્રાહ્મણભાવેન ભોજીયતે વત્થયુગલઞ્ચ લભતે, તેનોજુકં વુત્તેન વત્થયુગલદાનેન સામઞ્ઞવુત્તં ભોજનં ન બાધીયતે, તથેહાપિ ઉજુકં વિહિતેનાયેન સામઞ્ઞવિહિતો ઇપ્પચ્ચયો ન બાધીયતે લક્ખિયાનુરોધેન સત્થકારસ્સ વાક્ય ભેદાભેદોતિ નાનવટ્ઠિતિદોસોતિ મઞ્ઞતે. તિમ્હિ લે ચ સિદ્ધન્તિ સમ્બન્ધો.

યપ્પચ્ચયો ન વિહિતો પાણિનીઆદીહિ વિયાતિ અધિપ્પાયો. ‘જલ દલ- દિત્તિયં’. ‘‘માનો’’તિ (૫-૬૫) માનો, ‘‘કત્તરિ લો’’તિ ‘‘પરોક્ખાયં ચે’’તિ (૫-૭૦) ચગ્ગહણેન ‘દલ દલ’ઇતિદ્વિત્તં ‘‘લોપોનાદિબ્યઞ્જનસ્સ’’ (૫-૭૫) ‘‘સરમ્હા દ્વે’’તિ (૧-૩૪) દસ્સલસ્સ ચ દ્વિભાવે દદ્દલ્લમાના. જલમાનાતિ અટ્ઠકથાવચનતોતિ ઇમિના કિરિયાસમભિહારે યપ્પચ્ચયાભાવં દસ્સેતિ. ઇમિના ચ સક્કતે વિય ભુસાભિક્ખઞ્ઞેપિ કિરિયાસમભિહારો કિરિયાપરિવત્તનં, તઞ્ચ યદા કિરિયમઞ્ઞેન કત્તબ્બમઞ્ઞો કરોતિ, તેન કત્તબ્બઞ્ચેતરો, તદા ભવતીતિ વિઞ્ઞેય્યં. ‘‘સામઞ્ઞવિહિતા વિધયો પયોગમનુસરન્તી’’તિ ઇમિના લક્ખણેન ‘દલ-દિત્તિય’ન્તિ ઇમસ્મા ‘‘માનો’’તિ સામઞ્ઞેન વિહિતો માનપ્પચ્ચયો ભુસત્થે આભિક્ખઞ્ઞે ચ ભવિસ્સતિ. દદ્દલ્લ માનાતિ એત્થ ભુસં જલમાના, પુનપ્પુન જલમાનાતિ ચ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૧. નમો

નમો કરોતિ નમોસદ્દમુચ્ચારેતિ, સદ્દં કરોતિ સદ્દમુચ્ચારેતીતિચ્ચેવમત્થો (ન) ગહેતબ્બે અનિસ્સયનતો અનભિધાનતો વા.

૧૨. ધાત્વા

અપરિનિપ્ફન્નોતિ અનિપ્ફન્નો અસિદ્ધાવત્થોતિ અત્થો. કારકસાધિયોતિ યથાલાભં કારકેહિ સાધિયો. અસત્વભૂતોતિ અદબ્બભૂતો. અયન્તુ કિરિયારૂપો પદત્થો પચત્યાદીનં વિક્લેદનાદિપધાનકિરિયારૂપો ચ તદવયવરૂપા પુબ્બપરીભૂતઉદ્ધનારો પનાદિકાદયો તાદત્થિયા ચ પચત્યાદિવચનીયા. તસ્મા યથા વુત્તલક્ખણે ધાત્વત્થે ધાતુતો વિધીયમાનો ત્યાદિપ્પચ્ચયો તથાભૂતમેવ વદતીતિ ભેદાભાવા અભેદસઙ્ખ્યાયેકવચનેનોચ્ચતે, ‘ન બહુવચનેન, તેનેત્થ ‘ઠીયતે દેવદત્તેન, ઠીયતે દેવદત્તેહી’તિ ભવતિ. ન યતોકુતોચીતિઆદિના યતો યત્થ ન દિસ્સતિ, તતો તત્થ ન હોતીતિ દીપેતિ. યતો યત્થ વિધિ, સ તસ્સ સમ્બન્ધી ભવતીતિ નામેહિ વચનીયત્થતો-ત્થન્તરભૂતો યોયં ધાત્વત્થો કમાદીનમત્થભૂતો, સો સકત્થોતિ સકત્થેયેવાયમિપ્પચ્ચયો ચુરાદિણિવિયાતિ વેદિતબ્બો.

તસ્સચાતિ એકારસ્સ ચ. અથ અતિહત્થયતિચ્ચાદો પાદિવિસિટ્ઠે એવ ધાત્વત્થે ઇપ્પચ્ચયસ્સ વિધાના તદત્થવિહિતેનેવ ઇપ્પચ્ચયેન પાદિવિસિટ્ઠો ધાત્વત્થો વુત્તો, તેન કિમત્થો ઇપ્પચ્ચયન્તસ્સ પાદિયોગોચ્ચાસઙ્કિય પયોજનમાખ્યાતુમાહ- ‘અતિહત્થયતિ’ચ્ચાદિ. ન સામત્થિયન્તિ સમત્થતા નત્થીતિ અત્થો.

૧૩. સચ્ચા

અત્થમાચિક્ખતિ, વેદમાચિક્ખતીતિ વિગ્ગહો. સુખાપેતિચ્ચાદો સુખં વેદયતિચ્ચાદિના વિગ્ગહો. વાપાઠાતિ વિકપ્પેન પાઠતો.

૧૫. ચુરા

અસતિ સુત્તે સકત્થેતિ કથં લબ્ભતીતિ આહ- ‘અત્થાનતિ દેસા’તિ. અત્થા-નતિદેસાતિ અત્થવિસેસસ્સ કસ્સચિ સુત્તે અનિદ્દેસાતિ અત્થો. અત્થવિસેસસ્સા-નતિદેસમત્તેન સકત્થોયેવ ણિના વાચ્ચોતિ કથં વિઞ્ઞાયતેચ્ચાહ- ‘સકત્થસ્સ ચ સુતત્તા’તિ. ચુર=થેય્યે ઇચ્ચાદીસુ થેય્યાદિકસ્સ સકત્થસ્સ સુતત્તાતિ અત્થો. યોગવિભાગતોતિ ‘ણી’તિયોગવિભાગતો, રજ્જં કારેતીતિ એત્થ સામ્યમચ્ચાદિકં સત્તઙ્ગં રજ્જં પવત્તેતીતિ વા અત્થો, પયોજકબ્યાપારે ણિ.

૧૬. પયો

પયોજકો ચોદકો બ્યાપારકોતિ અત્થો નનુ ચ વુત્તિયં ‘કત્તારં પયોજયતી’તિ વુત્તં કથં પયુજ્જમાનસ્સ કત્તુત્તંતિ આહ- ‘પયુજ્જમાનો’ચ્ચાદિ. નાવસ્સં કિરિયાપવત્તકત્તેનેવ યોગ્ગતામત્તેનપિ કત્તુત્તં સિયાતિ દસ્સેન્તો આહ- ‘કિરિયાય યોગ્ગો’તિઆદિ. પાસાણમ્બલેનુટ્ઠાપેતિ’ચ્ચાદીસુ હિ યોગ્યતાયપિ કત્તુત્તાવસાયોસિયા, કોપનાયં પયોજકબ્યપારોતિ આહ- ‘પેસને’ચ્ચાદિ. દાસાદિનો હીનસ્સ કત્થચિ અત્થે નિયોજનં પેસનં. ગુરુઆદિનો સક્કારપુબ્બં બ્યાપારણમજ્ઝેસનં. તં પેસનજ્ઝેસનાદિકં લક્ખણં સભાવો યસ્સ સો તથા વુત્તો.

આદિસદ્દેન આનુકૂલ્યભાગિનો બ્યાપારસ્સ ગહણં, તથા ચ ‘ભિક્ખા વાસયતિ કારીસો-જ્ઝાપેસી’તિ સિજ્ઝતિ. ભિક્ખા હિ પચુરબ્યઞ્જનવતી લબ્ભમાના વાસાનુકૂલં તિત્તિવિસેસમુપજનયતિ. કારીસોપિ નિવાતે પદેસે સુટ્ઠુ પજ્જલિતોજ્ઝયનવિરોધિ સીતકતમુપદ્દવમપનયન્તો-જ્ઝયનાનુકૂલસામત્થિયમાદધાતિ તતો તેસમ્પિ યુત્તમ્પયોજકત્તન્તિ.

પયોજકબ્યાપારેતીદં પચ્ચયવિસેસનં વા સિયા પકતિવિસેસનં વા. તત્થ યદિ પકતિવિસેસનં સિયા, તદા પયોજકબ્યાપારે વત્તમાના ણીણાપી વિધીયન્તીતિ (ગમનં) પતિ યો નિયોગો તદત્થો ગમિ, ન ગત્યત્થો, તસ્સ ચાયં પયોજ્જોતિ ‘ગમયતિ માણવકં ગામ’ન્તિ ગત્યત્થસ્સ પયોજ્જે ‘‘ગતિબોધાહારે’’ચ્ચાદિના (૨-૪) વિહિતા દુતિયા ન પપ્પોતિ, તતો પકત્યત્થવિસેસનપક્ખો દુટ્ઠોતિ પચ્ચયવિસેસનપક્ખં દસ્સેતુમાહ- ‘પચ્ચયવિસેસનં વેદં ન પકતિવિસેસન’ન્તિ.

પયોજકમત્તગ્ગહણેતિ મત્તસદ્દો સામઞ્ઞવાચી, યથા ‘કઞ્ઞા મત્તં વારયતી’તિ. કત્તારં યો પયુજ્જતિ યો ચ કરણાદીનં પયોજકો તેસં સામઞ્ઞેન ગહણે સતીતિ અત્થો. બ્યાપારેત્વેવાતિ પયોજકગ્ગહણમન્તરેન બ્યાપારેઇચ્ચેવ વચનં કત્તબ્બં સિયાતિ ભાવો, તન્તિ પયોજકગ્ગહણં, વિસિટ્ઠો વિસયો યસ્સ પયોજકગ્ગહણસ્સતંતથાવુત્તં. કોપનાયંવિસિટ્ઠો વિસયોચ્ચાહ- ‘યો લોકે’ઇચ્ચાદિ. ઇતોવાતિ વક્ખમાનસ્સ હેતુનો પરામાસો. તન્તિ ચુરાદીહિ ણિવિધાનં. એવંસદ્દો વક્ખમાનાપેક્ખો. તં વિસું ચુરાદીહિ ણિવિધાનમેવ વક્ખમાનપ્પકારેન સફલં સિયા નાઞ્ઞથાતિ અત્થો. તમેવ પકારં દસ્સેતિ‘યદિમિના’ચ્ચાદિ.

૧૭. ક્યોતા

કત્તરિ વિહિતેસુપિ માનન્તત્યાદીસુ પરભૂતેસુ ક્યો ભવતીતિ વિઞ્ઞાયેય્યાતિ ‘ભાવકમ્મેસૂ’તિ ન ક્યસ્સ વિસેસનન્તિ આહ- ‘માનન્તત્યાદીન’મિચ્ચાદિ.

યદિ હિ કત્તરિ વિહિતેસુ સિયા, તથા સતિ તેસમુભિન્નં પધાનત્તેનાભિધીયમાનાનમઞ્ઞમઞ્ઞાનપેક્ખત્તા અસમ્બન્ધો સિયા, ન ચે વમ્ભૂતાનમભિધાનમત્થિ, ન હિ ‘ઠીયતે’ચ્ચસ્મા ભાવો કત્તા ચ પતીયતે, નાપિ ‘ગમ્યતે’ચ્ચસ્મા કમ્મં કત્તાચ. અપિ તુ ભાવકમ્માનેવ ગમ્યન્તે, તેનાહ- ‘તસ્મા’ઇચ્ચાદિ.

તેસમેવાતિ માનન્તત્યાદીનમેવ. પરસમઞ્ઞાભિ પરેસં કચ્ચાયના નં પરોક્ખાઇચ્ચેવ નામં. તબ્બજ્જિતેસૂતિ પરોક્ખાસઞ્ઞિપચ્ચયવજ્જિતેસુ. અપરોક્ખેસૂતિ એત્થ પરસમઞ્ઞાવસેન પરોક્ખાઇચ્ચનેન સહ સમાસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞથાપિ પટિપાદેતું ‘અથવા’તિઆદિમાહ. પરોક્ખેતિ ઇન્દ્રિયાવિસયે કાલે. પરોક્ખેવિહિતા પચ્ચયાતિ ઇમિના ઉપચારેન તદ્ધિતપ્પચ્ચયવસેન વા પરોક્ખાતિ સદ્દનિપ્ફત્તિમાહ. તે પન‘અ ઉ’ ઇચ્ચાદયો. તતોતિ પરોક્ખપ્પચ્ચયતો.

નનુ પુબ્બપક્ખે ‘અપરોક્ખેસૂ’તિ એત્થ ‘પરોક્ખાવજ્જિતેસૂ’તિ અત્થ વચનં યુજ્જતિ, દુતિયપક્ખે પન ‘પરોક્ખવજ્જિતેસૂ’તિ, તથા સતિ કથમેત્થ ‘પરોક્ખાવજ્જિતેસૂ’તિ અત્થવચનં યુજ્જતીતિ આહ- ‘તેપના’તિઆદિ. ઇધાતિ અપરોક્ખેસૂતિ ઇમસ્મિં. નનુ ચ ‘‘પરોક્ખે અ ઉ’’ઇચ્ચાદિસુત્તે (૬-૬) ‘પરોક્ખે’તિ પકતિવિસેસનન્તિ પચ્ચયાનં પરોક્ખે વિહિતતા કથન્તિ મનસિ નિધાયાહ ‘પરોક્ખે’ઇચ્ચાદિ. ભવનં ભાવો કિરિયાધાત્વત્થો.

સાધીયમાનાવત્થોતિ ઇમિના સિદ્ધાવત્થા નિરસ્સતે. પુબ્બપરીભૂતો પધાનકિરિયાવયવભૂતો કિરિયારૂપો અત્થો લક્ખણં સભાવો યસ્સ ધાત્વત્થસ્સ સો તથા વુત્તો. સત્વભૂતોતિ એત્થ પતીયતીતિ સેસો. બહુવચનમ્પિ હોતિ પાકાપાકેતિ અધિપ્પાયો, કરીયતીતિ કમ્મં, તઞ્ચ યદિપિ નામાદિકમ્મમત્થિ, તથાપિ ક્રિયત્થાઇચ્ચાધિકારતો માનાદીનમઞ્ઞત્થાલબ્ભનતો ચ કિરિયા સમ્બન્ધોવ ગય્હતે, સુ-સવને સૂયમાનં.

પાણિનિયેહેત્થ ‘‘ભિન્દતિ કુસૂલં’ત્યાદો યા ભેદનાદિકિરિયા કમ્મનિ દિસ્સતે, સા યદા સુકરત્તમત્તેન સપ્પધાનત્તવચનિચ્છાયં કત્તુત્તેપ્યુપલબ્ભતિ ‘ભિજ્જતે કુસુલો સયમેવે’ચ્ચાદિના, તદાસ્સ કત્તુનો સુત્તન્તરેન કમ્મસરિક્ખભાવો વિધીયતે ‘કમ્મનિસ્સયં કારિયં યથા સિયા’તિ. તન્નિસ્સાયાહ- ‘યદા કમ્મમેવે’ચ્ચાદિ. યદા કમ્મમેવ કત્તુભાવેન વિવચ્છીયતેતિ સમ્બન્ધો. કથં કત્વા તથા વિવચ્છીયતેચ્ચાહ- ‘અત્તસમવેતાય’ઇચ્ચાદિ. અત્તસદ્દેન કમ્મમત્ર વિવચ્છિતં, અત્તનિ સમવેતા એકદેસીભૂતા અત્તસમવેતા, તસ્સા કિરિયાય કમ્મટ્ઠકિરિયાયાતિ વુત્તં હોતિ.

સુભેદત્તાદિનેતિ હેતુમ્હિ કરણે વા તતિયા. અત્થતોતિ ‘કમ્મેયેવ ક્યો’તિ (ન સક્ખિ) [તસ્મા] વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તથાહિ ‘ભિજ્જતેતિ સવના કમ્મતાવગમ્યતે’તિ ઇમિના અત્થતો કમ્મેયેવક્યોતિપટિપાદિતમેવ. વુત્તમેવ ફુટીકરમાહ- ‘ભિજ્જતે ઇચ્ચસ્મિં પદે’ઇચ્ચાદિ. અઞ્ઞથાતિ યદિ કમ્મેયેવ તેપચ્ચયો ન સિયા. અતોતિ ભિજ્જતે ઇચ્ચસ્મા. ઉપસંહરમાહ- ‘તસ્મા’ઇચ્ચાદિ. કિં વચનેનાતિ પાણિનીયાનમિવ કિં સુત્તત્તરેનાતિ અત્થો.

વચનાભાવેપિ કમ્મકત્તરિ પદસઙ્ખારક્કમોપદસ્સનમુખેન વુત્તિ ગન્થં વિવરિતુમાહ- ‘વાક્યતો’ઇચ્ચાદિ. વાક્યતો ઉદ્ધરિત્વા પદેસઙ્ખરિયમાનેતિ ‘ભિજ્જતે કુસૂલો સયમેવે’તિ વાક્યતો વિસું કત્વા ભિજ્જતે’તિ પદે સઙ્ખરિયમાને નિપ્ફાદીયમાનેતિ અત્થો. તદેવાતિ પદત્થસામઞ્ઞમેવ. તન્નિપ્ફાદનેતિ તસ્સ સઙ્ખરિમાનસ્સ પદસ્સ સઙ્ખરણે. સયન્તીમસ્સાત્ર અત્તનાતિ અત્થો. ન કેવલ મનેનેતદેવ વુત્તં- ‘કમ્મેયેવ પચ્ચયો’તિ, કિઞ્ચરહિ અઞ્ઞમ્પત્થીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘અનેન ચે’ચ્ચાદિ. ચો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે. અનેનભિજ્જતેતિ સવનાઇચ્ચાદિના ઇદઞ્ચાહાતિ અત્થો. કિન્તદિચ્ચાહ ‘કમ્મ કત્તુનો’ચ્ચાદિ, ન પદમુદાહરણન્તિ કમ્મકત્તુનો વાક્યમેવોદાહરણં… વાક્યેનેવ તસ્સ પતીતિયા મઞ્ઞતે. પદમેવોદાહરણં કસ્મા ન સિયાતિ આહ- ‘પદેહિ’ચ્ચાદિ. દુતિયમુદાહરણં દસ્સેતુમાહ- ‘કત્તુનિસ્સયો પિ’ચ્ચાદિ.

અસ્મિં પક્ખેતિ અસ્મિં કત્તુત્તેન વિવચ્છિતે પક્ખે. તબ્બિસયત્તન્તિ કમ્મવાચીસયં સદ્દવિસયત્તં. ભાવકમ્મેસૂતીમસ્સ કત્તરિચ્ચસ્સ ચ પચ્ચયવિસેસનત્થે સતિ સામત્થિયલદ્ધમ્પયોજનં દસ્સેતુમાહ- ‘ભાવકમ્મેસૂ’તિઆદિ. ઇમિના અનેન ચ વિસેસિસત્તાતિ સમ્બન્ધો. કિન્તં વિસેસિતન્તિ આહ- ‘માનન્ત ત્યાદીસૂ’તિ. કિન્તમ્પયોજનન્તિ પયોજનં દસ્સેતુમાહ- ‘ત્યાદીન’મિચ્ચાદિ. યદિ ભાવકમ્મેસુ કત્તરિ ચ તેન તેન [ધાનેન] સુત્તેન માનાદયો ન સિયું, કથન્તં વિસેસિતેસુ માનાદીસુ પરેસુ ક્યાદયો સિયુન્તીમિના સામત્થિયેન ( ) [(સતિ)] ભાવકમ્મેસુ કત્તરિ ( ) [(તિ)] ચ ‘‘વત્તમાનેતિ અન્તિ’’ચ્ચાદિપ્પભુતિકેહિ (૬-૧) સુત્તેહિ યથાલાભં ભાવાદીસુ પચ્ચયા હોન્તીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ ભાવો.

નતદત્થં વચનમારદ્ધન્તિ ભાવકમ્મેસુ કત્તરિ માનન્તત્યાદિવિધાનત્થં પાણિનિયેહિ વિય સુત્તન્તરં નારદ્ધન્તિ અત્થો. અથ ભાવકમ્મેસુ કત્તરિ ચ માનાદિવિધાનત્થં વચનં નારદ્ધં ધાતુનિયમનં [ધાતુનિયમત્થં] ત્વસ્સ વત્તબ્બન્તિ તઞ્ચ સામત્થિયાવ (લબ્ભતેતિ) દસ્સેતુમાહ- ‘કિરિયત્થનિયમોપિ’ચ્ચાદિ. અકમ્મકા ધાતુતો ભાવે કત્તરિ ચ સકમ્મકા કમ્મે કત્તરિ ચેતિ કિરિયત્થનિયમો યથાવુત્તેન સામત્થિયા લબ્ભતેતિ સમ્બન્ધો. અકમ્મકાનં કમ્મવિરહા, સકમ્મકાનઞ્ચ સતોપિ ભાવસ્સાપ્પધાનત્તા અકમ્મકા કત્તરિ ભાવે ચ ભવન્તિ ન કમ્મે, સકમ્મકા કમ્મસબ્ભાવા કત્તરિ કમ્મે ચ ભવન્તિ ન ભાવેતીદં સામત્થિયં.

કમ્મમપેક્ખતેતિ પચાદિતો કત્તરિ પઠમપુરિસેકવચને કતે પચતિચ્ચાદીસુ પચાદિનો પચનાદિકિરિયા ઓદનાદિકં કમ્મમપેક્ખતે. કત્તુત્તમપેક્ખતેતિ ભવતિચ્ચાદીસુ ભૂઆદીનં ભવનાદિકિરિયા કત્તુમત્તમપેક્ખતે.

૨૦. ણિણા

યદત્થન્તિ યંપયોજનં.

૨૩. જ્યા

જિનન્તોતિ ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) રસ્સો. સબ્બત્થેવ યત્થ કત્તરિ પચ્ચયો તત્થ વિકરણાપિ કત્તરિયેવ, યત્થ ભાવકમ્મેસુ તત્થ વિકરણાપિ ભાવકમ્મેસુયેવ,… એકાય પકતિયા કારકભેદે(ન) પચ્ચયસ્સાસમ્ભવતો. તસ્મા સહાભિધાનાનં માનાદિવિકરણાનં કથન્નામ સહાસમ્ભવં ગચ્છેય્યુન્તિ વિધીયન્તે.

૨૭. ભાવ

વિવચ્છાભેદેનાતિ સકમ્મકાકમ્મકવચનિચ્છાભેદેન. ઉભયત્થાતિ ભાવકમ્મેસુ. કરીયતીતિ કત્તબ્બો કરણીયો. ‘‘અપવાદ વિસયે ઉસ્સગ્ગો નાભિનિવિસતી’’તિ એસો ઉસ્સગ્ગધમ્મો. તબ્બાદીનન્તુ કેસઞ્ચુસ્સગ્ગાનમ્પિ અપવાદવિસયે પવત્તિ હોતિ બહુલાધિકારા. યથા ‘‘ભાવકમ્મેસુ તબ્બાનીયા’’તિ ઉસ્સગ્ગો, ‘‘વદાદીહિયો’’તિ (૫-૩૦) અપવાદો તંવિસયેપિ તબ્બાનીયા હોન્તિ ‘ગન્તબ્બો ગમનીયો’તિ વેદિતબ્બોતિ.

૨૮. ધ્યણ

કારિયં ‘‘ઞિ બ્યઞ્જનસ્સા’’તિ (૫-૧૭૦) ઞિ.

૩૦. વદા

અન્નતોતીમિના ‘ભોગ્ગમઞ્ઞ’ન્તેત્થ અઞ્ઞં નામ અન્નવતા અઞ્ઞન્તિ અત્થમાહ.

૩૧. કીચ્ચ

કમ્મકરો ભરિતબ્બતાયેચ્ચાદિના કિરિયાસદ્દત્તં ભચ્ચસદ્દસ્સ દસ્સેન્તો સઞ્ઞાભાવમપાકરોતિ. ‘‘સઞ્ઞાયં ભરા’’તિ ચ ગણસુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, તેનાહ- ‘સઞ્ઞાયં ભરા’તિઆદિ.

અભરિતબ્બાપિચ્ચાદિના ઇદં દીપેતિ દુવિધા સઞ્ઞાસદ્દા કેચિ દચ્ચન્ત વિગતાવયવત્થા યથા ડિત્થાદયો, કેચિદવયવત્થાનુગતાયથા સત્તપણ્ણાદયો, તત્થ ભરિયાસદ્દસ્સ કમ્મમ્પવત્તિનિમિત્તં ‘ભરિતબ્બા ભરિયા’તિ, યથા સત્ત પણ્ણાનિ અસ્સાતિ સમ્બન્ધો પવત્તિનિમિત્તં સત્તપણ્ણસદ્દસ્સ, એતઞ્ચ પવત્તિનિમિત્તં સદ્દનિપ્ફત્તિકિરિયાયમેવોપદિસીયતે, ક્વચિદેવ ત્વત્થવિસેસે સત્યસતિ વા તસ્મિં નિમિત્તે સદ્દો વત્તતી’’તિ. ઓકારસ્સાતિ ‘‘યુવણ્ણાનમે ઓપ્પચ્ચયે’’તિ (૫-૮૨) કતઓકારસ્સ.

૩૨. ગુહા

સદ્દિકાનન્તિ પાણિનિયકચ્ચાયનાદિવેય્યાકરણાનં. પેસનં સક્કારપુબ્બકં વા નિયોજનં. કામચારાનુઞ્ઞાતિ કત્તુમિચ્છતો યથિચ્છ મનુજાનનં અતિસગ્ગોનામાતિ અત્થો. નિમિત્તભૂતસ્સાતિ ‘‘ભોતા કટો કત્તબ્બો’ચ્ચાદીસુ કટકરણાદિનો કારણભૂતસ્સ.

નનુ ચ સામઞ્ઞેન વિહિતા એ(તે), તથા ચ સતિ વિજ્ઝત્થવિહિ તેહિ એય્યાદીહિ તે બાધીયન્તિચ્ચાહ- ‘નચે’ચ્ચાદિ. વિધિવિસેસત્તે પીતિ વિધાનં વિધિ નિયોજનં કિરિયાસુ બ્યાપારણા, તસ્સ વિધિનો પેસાદીનં વિસેસત્તેપિ, નાવસ્સન્તિઆદિ જયાદિચ્ચબ્યાખ્યાનં નિસ્સાય વુત્તં, વુત્તઞ્હિ તેન ‘‘કિમત્થં પેસાદીસુ કિચ્ચસઞ્ઞિનો તબ્બઅનીયણ્યત્યપ્પચ્ચયા વિધીયન્તે, ન સામઞ્ઞેન ભાવકમ્મેસુ વિહિતા, એવમેતે [વિહિતાએવ, વો-કાસિકાવુત્તિ] પેસ્વાદીઞ્ઞસ્વત્ર ચ ભવિસ્સન્તીતિ વિસેસવિહિતેન વિધ્યાદીસુ પચ્ચયેન બાધીયન્તે, વાસરૂપવિધિના ભવિસ્સન્તિ એવઞ્ચરહિ એતં ઞાપેતિ ‘ઇત્થીઅધિકારતો પરેન વાસરૂપવિધિ નાવસ્સમ્ભવતી’તિ [કિમત્થમિચ્ચાદિ ચોદ્ય, વિચસસવિહિતેચ્ચાદિ પરિહારો, કિચ્ચા હિ સામઞ્ઞેન વિહિતા, પઞ્ચમી તુ પેસાદિનાત્થવિસેસેન, અતો તેન વિસેસવિહિતેન કિચ્ચા પેસાદિવિસયે બાધીયેરન્તિ પુનબ્બિયતે, વાસરૂપેચ્ચાદિના પરિહારં વિઘટયતિ. એવં ચરહિચ્ચાદિના પેસાદીસુ કિચ્ચવિધાનસ્સ ઞાપકત્તં દસ્સયતિ. (જિનિન્દબુદ્ધિનુ ૨૧ સ)]. અસરૂપવિધિ અસરૂપાપવાદપ્પચ્ચયો વા વિકપ્પેન બાધકો હોતિ ઉસ્સગ્ગસ્સાતિ એતં અવસ્સં ન હોતીતિ ઞાપનત્થમ્પિ ન વિધીયતેતિ યોજના. ‘‘વા-સરૂપો-નિત્થિયં’’તિ (પા, ૩-૧-૯૪) પરસુત્તં. ધાત્વધિકારેવિહિતો અસરૂપો અપવાદપ્પચ્ચયો ઉસ્સગ્ગસ્સ બાધકો ભવતિ ઇત્થિ અધિકારે વિહિતપ્પચ્ચયં વજ્જયિત્વાતિ અત્થો. હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેનેદં વિઞ્ઞાતબ્બં.

ભોતા ખલુ કટો કાતબ્બોચ્ચાદિ પેસને. ત્વયા કટો કાતબ્બોતિ અનુઞ્ઞાયં. પત્તકાલે પરમુદાહરણં. એત્થ પન કટકરણે કાલારોચનમત્તમેવ વિઞ્ઞાયતિ, ન પેસાદિ. ‘‘સત્ત્યરહેસ્વેય્યાદી’’તિ (૬-૧૧) સુત્તં વિસેસવિહિતં, તેનાહ- ‘સામઞ્ઞ વિધાનતો’ચ્ચાદિ. સત્તિવિસિટ્ઠેચ્ચાદિના વુત્તમત્થં વિવરતિ ‘સત્તી’તિઆદિના. કથં સત્તિવિસિટ્ઠતા કત્તુનોતિ આહ- ‘તંયોગા’તિ. તાય સત્તિયા યોગો તંયોગો. અવસ્સકાધમીણતાવિસિટ્ઠે તુ કત્તરિ કિચ્ચાનં તદઞ્ઞેસઞ્ચ ભાવાય વિસું- સુત્તિતં, તેન, વુત્તં ‘આવસ્સકાધમીણતા વિસિટ્ઠેવ કત્તરી’તિ. સબ્બત્થેવેત્થ ‘ઉદ્ધં મુહુત્તતો’તિઆદિના એકેકમુદાહરણં કમેન દસ્સિતં. ભોતા રજ્જં કાતબ્બન્તિ અરહે, ભવતા રજ્જં કાતબ્બન્તિ અત્થો. ભવં અરહોતિ પન અરહકત્તુત્તપ્પકાસનત્થં વુત્તં. એવમુપરિપિ. સબ્બમેતં બહુલગ્ગહણાનુભાવેનેતિ વિઞ્ઞેય્યં.

૩૩. કત્ત

ગલેચોપકોતિ અલોપસમાસો. અભિમતો પરેહિ. અરહાદીસુ વિહિતપ્પચ્ચયેહીતિ ‘‘સત્ત્યરહેસ્વેય્યાદી’’ (૬-૧૧) ચ ‘‘સીલાભિક્ખઞ્ઞાવસ્સકેસુ ણી’’તિ (૫-૫૩) ચ અરહાદીસુ વિહિતપ્પચ્ચયેહિ. ઉપાદાનસીલો સિક્ખાપનસીલો. મુણ્ડનં ધમ્મો સભાવો યેસં તે મુણ્ડનધમ્મા. વધું કતપરિગ્ગહં સાવિટ્ઠાયના મુણ્ડયન્તિ એતેસં કુલધમ્મો.

૩૫. આસિં

કાપનાયમાસિંસા નામેચ્ચાહ- ‘અપ્પત્તસ્સે’ચ્ચાદિ. કિરિયા વિસેસકત્તુવિસયાતિ કિરિયાવિસેસસ્સ યો કત્તા સો વિસયો યસ્સા સા તથા વુત્તા. કિરિયાવિસેસકત્તુવિસયત્તમેવ ફુટી કત્તુમાહ- ‘અસ્સા’ઇચ્ચાદિ. અસ્સા જીવનકિરિયાય નન્દન કિરિયાય ભવનકિરિયાય વા કત્તા તંકિરિયં સમ્પાદેન્તો ભવેય્ય ભવતૂતિ અત્થો. જીવતુ નન્દતુ ભવતૂતિ આસિંસાયં પયોગેન જીવક નન્દક ભવકસદ્દાનં તંસમાનત્થતા દસ્સિતા.

અકેનેવાસિં સનત્થસ્સ ગમિતત્તાતિ આસિંસના એવ અત્થો, તસ્સ અકપ્પચ્ચયેનેવ ગમિતત્તા અવબોધિતત્તા. નાસિં સનત્થસ્સ પયોગોતિ આસિંસના અત્થો યસ્સ જીવતુ નન્દતુ ભવત્વિચ્ચાદિનો સદ્દન્તરસ્સ, તસ્સ નપ્પયોગોતિ અત્થો.

૩૬. કરા

કરોતિ અત્તનો ફલન્તિ કારણં.

૩૭. હાતો

જહન્તિ ઉદકન્તિ વીહીસુ હાયનસદ્દસ્સ પવત્તિનિમિત્તં દસ્સેતિ. જહાતિ ભાવે પદત્થેતિ ઇમિનાપિ સંવચ્છરે. ભાવેઇચ્ચસ્સત્થમાહ ‘પદત્થે’તિ. નિપ્ફત્તિમત્તં કિરિયોપાદાનન્તિ કેચિ.

૩૯. વિતો

નનુ ચ વિતોતિ પઞ્ચમીનિદ્દિટ્ઠત્તા ‘વિતો પરસ્મા ઞાઇચ્ચસ્મા’તિ વત્તબ્બં કથં વિપુબ્બાતિ વુત્તન્તિ આહ- ‘વિતો પરો’ઇચ્ચાદિ. વિપુબ્બો યસ્સસો વિપુબ્બો. વિસદ્દતો ધાતુમ્હિ પરભૂતે સતિ વિસદ્દો પુબ્બો નામ હોતીતિ અત્થો.

૪૦. કસ્મા

સબ્બં જાનાતિ, કાલં જાનાતીતિ વિગ્ગહો.

૪૧. ક્વચ

નામજાતિગુણકિરિયા દબ્બસમ્બન્ધતો પઞ્ચવિધત્તેપિ કમ્મસ્સ ક્રિયત્થસ્સાવધિરયમુપાદિન્નોતિ ક્રિયત્થસમ્બન્ધા કિરિયાકમ્મસ્સેહ ગહણં. તઞ્ચ નિબ્બત્તિવિકતિપત્તિભેદેન તિવિધં, તિવિધસ્સાપ્યેતસ્સ વિસેસાનુપાનતો ગહણન્તિ કમેનુદાહરન્તો આહ- ‘કરકરણે’ઇચ્ચાદિ.

લોકવિદૂતિઆદિદસ્સનતો ક્વચિગ્ગહણે પયોજનં વત્તુમાહ- ‘કમ્મતો’ચ્ચાદિ. નનુ ચ ક્વચિગ્ગહણેનેવ ‘આદિચ્ચં પસ્સતિ’ચ્ચાદોપિ (નિવત્તિ) વત્તું સક્કા કસ્મા ‘બહુલાધિકારા’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘તેને’ચ્ચાદિ. તેનાતિ યેન ક્વચિગ્ગહણં કુતોચિયેવાતિ દસ્સનત્થં કતં તેનાતિ અત્થો. તેનાતિ વા ક્વચિગ્ગહણેન. અથ આદિચ્ચં પસ્સતિચ્ચાદો વિય કમ્મકરાદીસુપિ નિવત્તિમદસ્સેત્વા ‘ક્વચીતિ કિં કમ્મકરો’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ- ‘યજ્જેવ’મિચ્ચાદિ.

તસ્સાતિ બહુલવચનસ્સ, મહાધિકારત્તાતિ મહાવિસયત્તા. કુતોચિયેવાતિ કુતોચિ ધાતુતોયેવ. અથેહ કસ્મા ન હોતિ દેવદત્તો સયતિ દાત્તેન લુનાતિ સુનખાનં દદાતિ નગરા અપેતિ થાલિયં પચતિ માતુ સરતી’’તિ, સબ્બમેવેદં કિરિયા (યા) ભિસમ્બન્ધીયતીતિ યદિપેવં, તથાપિ કમ્મત્તેનેવ યં વત્તુ મિચ્છિતં ન કારકન્તરત્તેન નાપિ સમ્બન્ધભાવેન, તસ્સેવ કમ્મસદ્દેન ગહણં કમ્મવચનસામત્થિયા, અઞ્ઞથા સ્યાદિતોચ્ચેવ વદેય્ય કિં કમ્માતિ વચનેનાતિ.

૪૨. ગમા

વેદન્તિ એત્થ અત્થમાહ વિત્તિન્તિ, તુટ્ઠિન્તિ અત્થો.

૪૩. સમા

તઞ્ચેતિ ઉપમાનસ્સ પરામાસો. ભેદેન વિવરણન્તિ સમાનાદીહીતિ અવત્વા ભેદેન વિવરણં. તુલ્યતાયુપલબ્ભમાનસ્સ સદિસાદિસદ્દવચનીયત્તા અવયવત્થાનુગમેનાત્તનો-ભિધેય્યે સદિસાદિસદ્દાનમ્પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૪૪. ભાવ

કારકં સાધકં નિબ્બત્તકન્તિ અનત્થન્તરં. કરોતિ કિરિયં નિબ્બત્તેતિ નિમિત્તભાવેનાતિ કારકં. કત્તાદીનં કિરિયાનિમિત્તત્તન્તુ સયમેવ ‘તત્થ કત્તા’તિઆદિના ભેદેન પકાસયિસ્સતિ. કિરિયાનિમિત્તં… નિબ્બત્તકેસુ કત્તાદીસુ છસુપિ રુળ્હત્તા તેનેત્થ કત્તાવાત્તપ્પધાનો, કરણાદયોપ્યપ્પધાના કારકબ્યપદેસો લબ્ભન્તે… અઞ્ઞથા કારકસદ્દેન તેસં ગહણં ન સિયાતિ. કિમિદં કારકન્ત્યાહ- ‘સત્તિકારક’ન્તિ. એવં ચરહિ દબ્બાદીનં કથં કારકત્તમિચ્ચાહ- ‘તદધિકરણા’તિઆદિ. તસ્સા સત્તિયા આધારા નિસ્સયાતિ અત્થો, પું નપુંસકે અધિકરણસદ્દો. તેસુ દબ્બા દીસુ તિટ્ઠતીતિ તત્રટ્ઠા, સત્તિ. તસ્સા ભાવો તત્રટ્ઠતા, તાય. અથ દબ્બાદીનં મુખ્યતો કારકત્તે સતિ કિમાયાતન્ત્યાહ ‘યદિ’ચ્ચાદિ.

તેસન્તિ કત્તાદિકારકાનં. અઞ્ઞમઞ્ઞબ્યાવુત્તરૂપત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞતો બ્યાવુત્તં નિવત્તં રૂપં કરણાદિસભાવો યેસં કત્તાદિ કારકાનં તે તથા વુત્તા, તેસં ભાવો તત્તં તસ્મા. કરણ રૂપન્તિ કરણં રૂપં સભાવો યસ્સ અધિકરણસ્સ તં તથા વુત્તં. એવઞ્ચસતિકો દોસોચ્ચાહ ‘તથા ચે’ચ્ચાદિ. કેનચિ સુકરત્તેન સપ્પધાનત્તવચનિચ્છાયં ‘થાલી પચતી’તિ ભવતિ. તત્રેવુક્કંસવચ નિચ્છાયં ‘થાલિયા પચતી’તિ.

એવઞ્ચકત્વાતિ નિપાતસમુદાયો-યં હેત્વત્થો. તસ્માતિ અત્થો. કત્તા નિમિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. કત્તુટ્ઠકિરિયાનિમિત્તસ્સ કત્તુનો ઉદાહરણં ‘હસતિ નચ્ચતી’તિ. તદત્થેતિ તાય કમ્મસમવાયિનિયા પચનાદિકિરિયાય અત્થે અધિસ્સયનાદયો પવત્તેન્તો કિરિયાય નિમિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એવમુપરિપિ.

ઓદનં પચતિ દેવદત્તોતિ કમ્મટ્ઠકિરિયાય નિમિત્તભૂતસ્સ કત્તુનો ઉદાહરણં. ભાજનસઙ્ખરણમધિસ્સયનં. આદિસદ્દેન તણ્ડુલવપનઇન્ધનાપહરણાદયો ગય્હન્તિ. દ્વિધાપત્તિયન્તિ રુક્ખાદીનં દ્વિધા પવત્તિયં.

બ્યાપનેતિ સમ્બન્ધે. ગિરધાતુતો અપ્પચ્ચયે- ‘‘એઓનમ વણ્ણે’’તિ (૧૩૭) સુત્તે ‘અવણ્ણેતિ યોગવિભાગતો ગકારે ઇકારસ્સ અત્તં હોતીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘અવણ્ણેતિ યોગવિભાગા અત્તં ઇસ્સા’તિ. અઞ્ઞથાપિ પટિપાદેતુમાહ- ‘એસ્સ વા’તિઆદિ. એસ્સાતિ ‘‘લહુસ્સુપન્થસ્સા’’તિ (૫-૮૭) કતએસ્સ. સકલેનાતિ ‘એઓનમ વણ્ણે’’તિ સકલેન સુત્તેન. પુરીતિ નિપાતો.

ઈસક્કરોતિ બિન્દુલોપો, દ્વિત્તં, સામઞ્ઞેન વિધાનતોતિ પરેસં વિસેસવિધાનસબ્ભાવમાહ. ગણિકાલયં ગણિકાનં ગેહં. નેપથ્યમાકપ્પો. દત્તોલદ્ધોતિ પચ્ચયસ્સ કમ્મસાધનત્તં દીપેતુંવુત્તં. વિનાલિઙ્ગવચનેહિ પાટિપદિકત્થં નિદ્દિસિતું ન સક્કાતિ ભાવેતિ સબ્બલિઙ્ગસઙ્ખ્યાસમ્બન્ધયોગ્ગપાટિપદિકત્થસામઞ્ઞે પચ્ચયનિમિત્તત્તેન ગહિતેપિ સામઞ્ઞે ચરિતત્થત્તા લિઙ્ગવચનં નપ્પધાનન્તિ ઇટ્ઠિઆવુધન્તી ઇત્થિ નપુંસકેભાવે, પાકાતિ બહુવચનેપિ ભાવે ભવતિ એવ.

૪૫. દાધા

સપાદીહિ અપાદીહિચાતિ પાદિસહિતેહિ પાદિરહિતેહિ ચ દાધાહિ.

૪૬. વમા

સાપાનદોણિયન્તિ સારમેયાનં ભુઞ્જનકઅમ્બણે. ઠિતસુપાન વમથુવિયાતિ પવત્તસુનખચ્છદ્દનં વિય.

૪૭. ક્વિ

યથાદસ્સનન્તિ આચિક્ખતીતિ યોજના. તેન કુતોચિ ધાતુતોતિ. ગણ્હન્તીતિ ગહ=ઉપાદાનેચ્ચસ્સ. સલાકાસદ્દસ્સ સલાકન્તિ. સભાસઇચ્ચસ્સ અન્તબ્યઞ્જનલોપે સભાપકતિતો ‘‘ઇત્થિ યમત્વા’’તિ (૩-૨૬) આપ્પચ્ચયો. પભાતીતિ આ=દિત્તિયમિચ્ચસ્સ.

૪૮. અનો

ચલનાદીનં સીલાદીસુ નિપ્ફાદનત્થં વિસું સુત્તિતં પરેહિ, ઇધ પન બહુલં વચનેનેવાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘ચલનાદીસૂ’તિઆદિ.

૪૯. ઇત્થિ

ક્લિકયકિચ્ચત્ર કકારબહુત્તા કકારાતિ બહુવચનં. તિતિક્ખા ઇચ્ચાદો તિતિક્ખનમિચ્ચાદિના વિગ્ગહો ‘‘ઇત્થિયમત્વા’’ (૩-૨૬). અપરિ પઠિતોતિ ધાતુપાઠે અપરિપઠિતો. પાણિવિસેસોતિ સત્તવિસેસો. ઇમિના ચ ‘‘યથાકથઞ્ચિ નિપ્ફત્તિ, રુળ્હિયા અત્થનિચ્છયો’’તિ દસ્સેતિ.

આસિં સાયં ગમ્મમાનાયં સઞ્ઞાવિસયે ધાતૂહિ તિપ્પચ્ચયો કિચ્ચપ્પચ્ચયો ચ યથા સિયાતિ ‘‘તિકિચ્ચાસિટ્ઠે’’તિ (૭-૨-૩) સુત્તિતં કચ્ચાયનેન. તમિહ સામઞ્ઞેન વિધાનાવ સિદ્ધન્તિ નિરૂપયિતુમાહ- ‘કચ્ચાયનેન પને’ચ્ચાદિ. તબ્બ અનીયણ્ય તેય્ય રિચ્ચપ્પચ્ચયાનં ‘‘તે કિચ્ચા’’તિ (૭-૧-૨૨) કિચ્ચસઞ્ઞં વિધાય સેસાનં ‘‘અઞ્ઞેકિતી’’તિ (૭-૧-૨૩) કિત્સઞ્ઞા કતા કચ્ચાયનેન. તેનાહ- ‘કિત સઞ્ઞો’તિ.

તબ્બાદિપ્પચ્ચયો ચ વિહિતોતિ સકિયવોહારેનાહ. સકિય સત્થે અવુત્તદોસં [સુત્તદોસં] પરિહરિત્વા વક્ખમાનનયેન યુત્યભાવા તથા વિધાને અયુત્તતં દસ્સેન્તો ‘નચાસિં સાય’મિચ્ચાદિમાહ. ગુહનં, રુજનં, મોદનન્તિ વિગ્ગહો. સયનં વા સેય્યા. વજધાતુનો વસ્સ બકારેન ભવિતબ્બં, સો કથં યકારે પરભૂતે અસતીતિ આહ- ‘ચવગ્ગબયઞાતિયોગવિભાગા વસ્સ બો’તિ.

૫૧. કરા

રિરિયપ્પચ્ચયે આદિરકારસ્સ અનુબન્ધત્તા આહ- ‘અન્તસરાદિ લોપો’તિ.

૫૨. ઇકિ

અથ સરૂપેચ્ચેતાવતિ વુત્તે- ‘કિરિયત્થસ્સ સરૂપે’તિ કથં વિઞ્ઞાયતિચ્ચાહ- ‘કિરિયત્થા’તિચ્ચાદિ. નનુ ચ લો-યં કત્તરિ વિધીય માનોકથમેત્થ સિયાત્યાહ- ‘અકત્તરિપિ’ચ્ચાદિ. અભિમતો કચ્ચાયનસ્સ. પટિપાદયિતુમાહ- ‘તત્થા’તિઆદિ. કરણં ઉચ્ચારણં, અસ્સ કરોતિ સમાસવાક્યં. ન હિ એવ દીહિ કારો વિહિતોતિ અક્ખરે હેવ કારસ્સ વિહિતત્તા અક્ખરસમુદાયતો ન પપ્પોતીતિ ભાવો. અથ ચેતિ મતપ્પદાને. એવાદિસદ્દવાચકા એવકારાદયો સાધવોતિ અથ મતન્તિ અત્થો.

તત્થાતિ તથા અભિમતે તસ્મિં. નિયમહેતુનો અભાવાતિ અક્ખરેહેવ કારપ્પચ્ચયો વિધેય્યો ન પન એવાદીહિચ્ચસ્સ નિયમસ્સ યો હેતુ તસ્સ હેતુનો અભાવા.

૫૩. સીલ

કિમિદસીલમિચ્ચાહ- ‘સીલમ્પકતિસભાવો’તિ. તઞ્ચ સીલમનુમાનેન વિઞ્ઞાયતિચ્ચાહ- ‘તઞ્ચે’ચ્ચાદિ. કિરિયાવિસયરુચિવિસેસાનુમિતન્તિ ઉણ્હભોજનસઙ્ખાતા કિરિયા વિસયો યસ્સ સો (કિરિયા) વિસયો રુચિવિસેસો, તેન અનુમિતન્તિ અત્થો. કિમિદમાભિક્ખઞ્ઞન્તિ આહ- ‘આભિક્ખઞ્ઞ’મિચ્ચાદિ. પુનપ્પુનભાવો પોનોપુઞ્ઞં. આસે વા તપ્પરતાતિ તમેવાભિક્ખઞ્ઞં પરિયાયેહિ ફુટીકરોતિ.

યજ્જેવન્તિ યદિ આભિક્ખઞ્ઞં તપ્પતો વુચ્ચતે. તસ્સીલ્યમિદં હોતીતિ ઇમિના- ‘સીલાભિક્ખઞ્ઞાદિ’’સુત્તે સીલસદ્દેનેવાભિક્ખઞ્ઞસ્સ ગહિતત્તં દીપેતિ. અઞ્ઞથાપિ સીલતો અઞ્ઞમેવાભિક્ખઞ્ઞન્તિ દસ્સેતુમાહ- ‘યસ્મિં દેસે’તિઆદિ.

ગમ્મમાનેતિ પતીયમાને. પતીતિ ચ અત્થપ્પકરણસદ્દન્તરાદીહિ. અભિમતોતિ પાણિનિયેહિ અભિમતો. આવસ્સકગ્ગહણાયેવ સિદ્ધોતિ વુત્તં કથમેત્થાવસ્સમ્ભાવો પતીયતિ ચ્ચાહ- ‘તઞ્ચા’તિઆદિ.

યોગવિભાગાતિ ‘ણી’તિ યોગ વિભાગા. સાધું કરોતિ, બ્રહ્મં વદતિ, અસદ્ધં ભુઞ્જતિ, પણ્ડિતમત્તાનં મઞ્ઞતીતિ વિગ્ગહો. સાધુન્તિ કિરિયાવિસેસનં. અસ્સદ્ધભોજીતિ વતે. વતઞ્ચ ભોજને અત્થિતાયં સદ્ધઅસ્સદ્ધભોજનવિસયાયં પવત્તિયં યદિ ભુઞ્જતિ અસ્સદ્ધમેવ ભુઞ્જતિ ન સદ્ધન્તિ સત્થે વુત્તનિયમો, અસ્સદ્ધં ભુઞ્જતિ એવાતિ નોત્તરપદાવધારણં… એવઞ્હિ વિઞ્ઞાયમાને યદેવાસ્સદ્ધં ન ભુઞ્જતિ તદેવ વતલોપો સિયાતિ [અત્થિતાય (ભોજનાકઙ્ખિતત્તા) યથેચ્છં સામઞ્ઞેન ભોજને પવત્તિયં મત્તાયં અસદ્ધભોજનં સત્થવિહિતમુપલભમાનસ્સ સદ્ધતો નિવત્તિત્વા વિસેસે હિ સદ્ધે પવત્તિનિયમો વતમુચ્ચતે, નિયમોચાત્રદુવિધો સમ્ભવતિ-અસદ્ધં ભૂઞ્જતિ એવ, અથદ્ધમો ભુઞ્જતીતિ વા, તત્રાદિમે નિયમે યદેવા સદ્ધં ન ભુઞ્જતિ તદેવવત લોપોસિયા (ર-૩-૨૨૮) કાતન્તપઞ્જિકા]. અઞ્ઞથાપિ પટિપાદયિતુમાહ- ‘ઘણન્તાદીહિ’ચ્ચાદિ.

૫૪. થાવ

સયમેવ અત્તનાએવ. કમ્મકત્તરીતિ ઉભયત્થાપિ કમ્મકત્તરિ પચ્ચયો બહુલાધિકારાતિ અધિપ્પાયો. એત્થ પન એકોપિ પદત્થો કમ્મઞ્ચ હોતિ કત્તાચ કારકસત્તિભેદતો. યથા ‘પીયમાનં મધુ મદયતી’તિ એકસ્સાપિ સત્તિભેદા કમ્મત્તં કત્તુત્તં, તથા ત્રાપીતિ વિઞ્ઞેય્યં. યો પરં ભઞ્જતિ તત્થપિ સિયા સામઞ્ઞવિધાનતોતિ આહ- ‘નિપાતનસ્સિ’ચ્ચાદિ. દોસન્ધકારં ભિન્દતીતિ દોસન્ધકારભિદુરો.

૫૫. કત્ત

ભૂતસદ્દેનેત્થાધિપ્પેતત્થમુપદસ્સેતુમાહ- ‘ભૂતમતીત’મિચ્ચાદિ. અઞ્ઞથાતિ યદ્યતિક્કન્તવચનો ન સિયાતિ અત્થો.

નનુચાત્રેતરેતરનિસ્સયદોસો પસજ્જતે, સતી હિ ભૂતાધિકારેત્તો વિધીયતે, સતિ ચ ત્તે ભૂતસદ્દસ્સ નિપ્ફત્તીતિ ફુટો યેવિતરેતરનિસ્સયદોસોતિ. નેસદોસો, સઙ્કેતાતિ બ્યત્તો સદ્દત્થસમ્બન્ધો ચિરકાલપ્પવત્તો, નાસ્સ કિઞ્ચિ અસાધુત્તં, અતિક્કન્તે ચાસ્સ વુત્તિ સદ્દસત્તિસભાવતો વેદિતબ્બા. ક્તવન્તા દયોપિ ચરહિ સદ્દસત્તિસભાવતો ભૂતેએવ ભવિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બં. ભૂતસદ્દો-યમતિક્કન્તત્થે પસિદ્ધો ક્તવન્તાદયોત્વપ્પસિદ્ધા, અતો તેન પસિદ્ધત્થેનાપ્પસિદ્ધાનમન્વાખ્યાનં કરીયતીતિ. ભૂતેતિ ચાયં પકતિવિસેસનં વા સિયા ‘ભૂતત્થે વત્તમાના’તિ, પચ્ચયત્થ વિસેસનં વા’ભૂતે કત્તરી’તિ, તત્ર કસ્સિદં વિસેસનન્તિ આહભૂતેતિ પકતિવિસેસન’ન્તિ. કુતોચ્ચાહ- ‘સમ્બન્ધસ્સ ચે’ત્યાદિ. અથ પચ્ચયત્થવિસેસને કો દોસોચ્ચાહ- ‘પચ્ચયત્થવિસેસને હિ’ચ્ચાદિ. પચ્ચયત્થસ્સ કત્તુનો અનભિક્કન્તત્તા અયન્તિ પયોગો નોપપજ્જતેતિ ભાવો. અભિધેય્યેતિ ઇમિના પયોજનાદિં બ્યવચ્છિન્દતિ.

૫૬. ક્તો

કમ્મે ગુણીભૂતત્તાતિ કમ્મે સતિ ભાવસ્સાપ્પધાનત્તા. ‘‘ગુણમુખ્યેસુ મુખ્યેયેવ કારિયસમ્પચ્ચયો’’તિ મુખ્યે કમ્મેયેવ પચ્ચયો, ન તુ ભાવે તસ્સેત્થાપ્પધાનત્તા.

૫૭. કત્ત

નનુચારમ્ભેતિ વુત્તં- ‘કિરિયારમ્ભે’તિ કથન્તિ આહ- ‘સોચે’ચ્ચાદિ. સો ચ આરમ્ભો. કિરિયાયેવ આરમ્ભોકિરિયારમ્ભો તસ્મિં. કિરિયારમ્ભેતિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા કિરિયત્થવિસેસનં વા એતંસિયા પચ્ચયત્થવિસેસનં વા ઉભયથાપિ ન દોસોતિ દસ્સેતુમાહ- ‘કિરિયત્થવિસેસનં ચેત’ન્તિઆદિ. પચ્ચયત્થવિસેસનપક્ખેપિ સામત્થિયા આરમ્ભે કિરિયત્થસ્સાપિ પવત્તી હોતીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘કિરિયત્થસ્સાપિ’ચ્ચાદિ. સામત્થિયં દસ્સેતિ ‘સામત્થિયમ્પના’તિઆદિના. અનન્તરસુત્તેન યો વિહિતો ક્તો, સોપિ સામઞ્ઞેન વચનતો ભાવકમ્મેસુ આરમ્ભેપિ હોતીતિ યોજના. સામઞ્ઞેન વચનતોતિ ‘‘ક્તો ભાવકમ્મેસૂ’’તિ (૫-૫૬) સામઞ્ઞેન વચનતો. ભાવકમ્મેસુચેતિ એવં ન વુત્તન્તિ ‘યથાપત્તઞ્ચે’તિ વદતા વુત્તિકારેનેવં ન વુત્તન્તિ અત્થો.

કસ્મા એવં ન વુત્તન્તિ આહ- ‘પુબ્બસ્મિં વિયા’તિ આદિ. અનિયમુપ્પત્તિ સઞ્ઞાય સતિ ઞાપનન્તિ તન્નિસેધેતુમાહ- ‘પુનબ્બચનતો’તિઆદિ. માસઙ્કીતિ કમ્મનિ, તેનેવુપ્પત્તીતિ પઠમા. એવં મઞ્ઞતે ‘‘ભાવકમ્મ ગહણં ચાકારેનાનુકડ્ઢિય ‘ભાવકમ્મેસુ ચા’ત્યનેન ક્તેવિધીય માને ઇદમાસઙ્કીયતે ‘પુબ્બેનેવ સામઞ્ઞેન સિદ્ધે પુનબ્બચના [પુનબ્બચનં] કિરિયત્થાનિયમેન ત્તસ્સુપ્પત્તી’તિ, યથાપત્તઞ્ચેતિ હ્યુચ્ચમાને ચકારેન યથાપત્તમ્પિ કારિયમનુઞ્ઞાયતેતિ પુબ્બેનેવ વચનેન ભાવકમ્મેસ્વારમ્ભેપિ યથાપત્તો ક્તો ભવતીતિ વિઞ્ઞાયતે’’તિ. એવઞ્ચરહિ ભાવકમ્મેસ્વારમ્ભેપિ પુબ્બેનેવ સિદ્ધત્તા ‘‘કત્તરિઆરમ્ભે’’ઇચ્ચેવ વુચ્ચેય્ય કિં ચકારેને ચ્ચાસઙ્કિયાહ- ‘પદાનમવધારણ ફલત્તા’ચ્ચાદિ.

નનુચાદિભૂતો કિરિયાક્ખણો આરમ્ભો નામ, બહૂહિ કિરિયાક્ખણેહિ કટે પરિસમત્તેયેવ ભૂતો કાલો ચ ભવતીતિ કિરિયાફલસ્સાપરિનિપ્ફન્નત્તા વત્તમાનોવ કાલોતિ તત્રક્તો ન પપ્પોતિચ્ચાસઙ્કિયાહ- ‘કિરિયાફલસ્સિ’ચ્ચાદિ. કટેકદેસસ્સાપિ કટત્તા તસ્સ ચ નિબ્બત્તત્તા ભૂતવચનિચ્છાતિ ભાવો. નનુચાદિસૂતે કિરિયાક્ખણકાલે કટો નાભિનિબ્બત્તો, કટકારણભૂતા બીરણાવ હિ તદા સન્તિ, ન ચ તદવત્થા તે એવ કટોતિ કથં ‘પકતો કટો’તિ ભૂતકાલેન પકતસદ્દેન કટસદ્દસમાનાધિકરણત્તમિચ્ચાહ- ‘આદિભૂતેને’ચ્ચાદિ. તત્થ તસ્મિં વિસેસે. પકત્તું આરભિ, પકત્તું આરભીયિત્થ, પસોત્તું આરભિ, પસોત્તું આરભનન્તિ અત્થે ત્તો.

૫૮. ઠાસ

અનારમ્ભત્થંવચનન્તિ આરમ્ભે પુબ્બેનેવ સિદ્ધત્તા. અપાદિનોપિસિલિસસ્સ સકમ્મકત્તા- ‘યેભુય્યેના’તિ વુત્તં. સકમ્મકત્થન્તિ વત્વા સકમ્મત્તમેસં પાદિયોગે સતિ હોતીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘પાદિસહિતા’ચ્ચાદિ. ખટોપિકા મઞ્ચો.

૫૯. ગમ

અવિવચ્છિતકમ્મો ચેહાકમ્મકોતિ કથયમાહ- ‘અવિજ્જમાને’ચ્ચાદિ. યાતવન્તો યાતા, યાનં યાતં. અયોયિત્થાતિ યા તો. ક્તો ન વિધાતબ્બો પાણિનિયેહિ વિય. કારણસામગ્ગિયં ભૂતાયન્તિ સસ્સાદિહેતુભૂતસમિદ્ધિયં ભૂતાયં. સા ચ ભૂતા યેવાતીમિના કારણસામગ્ગિયા અતીતકાલિકત્તમાહ.

૬૦. આહા

આધારેચેતિ અનુવુત્તિયા એત્થ ચકારતો ‘યથાપત્તઞ્ચે’તિ સમ્બન્ધા વુત્તન્તિ સેસો. એવં ન કુતોચિ અપકસ્સનં સિયાતિ એવમાધારાદિકે અનુવત્તમાને સતિ કુતોચિ આધારાદિતો અપકસ્સનં વિસું કરણં ન સિયાતિ અત્થો. તથા સતિ હેટ્ઠા સુત્તેનેકયોગમેવ કરેય્યાતિ અધિપ્પાયો. ભાવકમ્મેસૂતિ સમ્બજ્ઝતેતિ યોજના.