નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

મોગ્ગલ્લાન પઞ્ચિકા ટીકા

સારત્થવિલાસિનીનામ

પઞ્ચિકાટીકા

પણામાદિકથા

વિજ્જાધનસ્સ સમનુસ્સરણમ્પિ યસ્સ,

પઞ્ઞાવિસુદ્ધરતનાનયનેકહેતુ;

તં ધમ્મરાજમમલુજ્જલકિત્તિમાલં,

સામોદમાદરમયે હદયે નિધાય.

લદ્ધમ્મહોદય મહાદય (સમ્પસાદા) [જપસો (પોત્થકે)],

સક્કા(દિ) સક્કતગુણં રતન (દ્વયઞ્ચ) [ત્તયતા (પોત્થકે)];

(યાપઞ્ચિકા) ગુરુવરપ્પ(ભવાત્યગાહા) [હપા ત્ય ગાયા (પોત્થકે)],

તં સાધુ સિસ્સજન મજ્જવગાહ યામ.

જયતીહ મહાપઞ્ઞો, સો મોગ્ગલ્લાયનો મુનિ;

યસ્સ સાધુગુણુબ્ભૂત,કિત્તિ સબ્બત્થ પત્થટા.

ઇચ્ચેવ મનવસેસ મત્તનો ભયાદ્યૂપદ્દવોપઘાભકરસામત્થિય યોગેન સકલજ્ઝત્તિકબાહિયન્તરાય નિવારણ મધિપ્પેતસિદ્ધિ વિસેસ મભિકઙ્ખિય રતનત્તય વિસયભૂતં તંસાધને કન્તનિદાન ભૂતસ્સ આલોકિયયાતિસયગુણવિસેસયુત્તસ્સ મહતો પ્યતિમહનીયસ્સ રતનત્તયસ્સ સપ્પસાદાનુરૂપં પૂજાવિસયં તદનુસ્સ(રણં કત્વા) ગુરુસન્નિયોગમનુટ્ઠાતું–

કિન્તેહિ પાદસુસ્સૂસા, યેસં નત્થિ ગુરૂનિહ;

યે તપ્પાદરજોકિણ્ણા, તેવ સાધૂ વિવેકિનોતિ.

વચનતો અત્તનો ગુરુપૂજા પુરસ્સરં પઞ્ચિકાવિવરણં પથિ’યા પઞ્ચિકા’તિઆદિના કતપટિઞ્ઞત્તા સમ્પતિ મહાદયોતિઆદિનો ગન્થસ્સ સાધુજનવણ્ણનં વણ્ણનમારભિસ્સામ.

નનુ ચ વુત્તિગન્થસ્સ વણ્ણનાયં કતાભિનિવેસો-યમાચરિયોતિ કથમિહાનધિકતે મહાદયોતિઆદિકે પટિપન્નોતિ રતનત્તપ્પણામગન્થકત્તુગન્થનિસ્સયગન્થારમ્ભફલઅભિધેય્યસઙ્ખાત- પયોજનસોતુજનસમુસ્સાહનાનં સન્દસ્સનત્થં. તત્થ રતનત્તયપ્પણામ કરણં અન્તરાયકરાપુઞ્ઞવિઘાતકરપુઞ્ઞવિસેસુપ્પાદનેન કત્તુ મિચ્છિતસ્સ ગન્થસ્સ અનન્તરાયેનં પરિસમાપનત્થં. વચીપણામો પનેત્થ સોતૂનમ્પિ યથાવુત્તત્થનિપ્ફાદનકો આચરિયેનાપ્યય મત્થો દસ્સિતોયેવ’તત્થ રતનત્તયપ્પણામસન્દસ્સન’ન્તિઆદિના, વાચસિકસત્થાધિકારતોપિ વચીપણામોતિ કાયપ્પણામો મનોપણામો ચ. ન કતો, ગન્થકત્તુસન્દસ્સનં ગન્થસ્સ પમાણ ભાવવિભાવનત્થં, ગન્થનિસ્સયસન્દસ્સનં અત્તનિયભાવસન્ધસ્સનેન તબ્બિસુદ્ધિદસ્સનત્થં, ગન્થારમ્ભફલદસ્સનં તપ્પટિક્ખેપકજનનિસેધાય, અભિધેય્યસઙ્ખાતયયોજનસન્દસ્સનં વીમંસાપુબ્બકારીનં પયોજનો પાલમ્ભપુબ્બિકા સત્થે પવત્તતીતિ સોતુજનસમુસ્સાહનં (કત્વા) આદરેન ગન્થે પવત્તનત્થં, યદાહુ –

સબ્બસ્સેવ હિ સત્થસ્સ, કમ્મસ્સાપિ ચ કસ્સચિ;

કેનેતં ગય્હતે તાવ, યાવ-વુત્તમ્પયોજનંતિ.

નનુ સત્થપ્પયોજનાનં સમ્બન્ધોપિ વત્તબ્બો ઇદમસ્સ પયોજનન્તિ યતો–

સિદ્ધપ્પયોજનં સિદ્ધ,સમ્બન્ધં સોતુમિચ્છતિ;

સોતાદો તેન વત્તબ્બો, સમ્બન્ધો સપ્પયોજનોતિ.

તત્રેદમુત્તરં–

સત્તં પયોજનઞ્ચેવ, ઉભો સમ્બન્ધનિસ્સયા;

તં વુત્તન્તોગધત્તા ન, ભિન્નો વુત્તો પયોજનાતિ.

પયોજનપ્પયોજનમ્પન સામત્થિયલદ્ધબ્બં સયમાચરિયેન ‘‘કો પન સદ્દલક્ખણસ્સ અજાનને દોસો’’તિઆદિના વુત્તનયેન વિઞ્ઞાતબ્બં.

તત્થ‘મહાદયો’ત્યાદિના ગાથાદ્વયેન રતનત્તયપણામો દસ્સિતો, ‘યો ઇદ્ધિમન્તેસૂ’તિઆદિના ગન્થકત્તા, ‘સદ્દસત્થ’ન્તિઆદિના ગન્થનિસ્સયો, ‘સઙ્ખેપનયેના’તિચ ‘સારભૂતં વિપુલત્થગા હિં અનાકુલ’ન્તિ ચ ઇમેહિ ગન્થારમ્ભફલં સોતુજનસમુસ્સાહનઞ્ચ, અભિધેય્યસઙ્ખાતપ્પયોજનમ્પન‘સંવણ્ણન’ન્તિ ઇમિના દસ્સિતં અન્વત્થ બ્યપદેસેન સંવણ્ણીયતિ વિવરિત્વા વિત્થારેત્વા કથીયતિ અત્થો એતાયાતિ સંવણ્ણનાભિ કત્વા, તમ્પન વિવરિત્વા કથનં સદ્દાનુસાસનસત્થસન્નિસ્સયત્તા અભિધેય્યો નામ સમુદિતેન સત્થેન વચનીયત્થો તં [વચનીયત્થોતિ (પોત્થકે)] વુત્તસદ્દાનુસિટ્ઠિસઙ્ખાતપયોજનમેવાતિ અયમેત્થ સમુદાયત્થો.

અયમ્પનેત્થ અવયવત્થો-યોતિ અનિયમવચનં ધમ્મરાજસદ્દા પેક્ખાય ચેત્થ પુલ્લિઙ્ગતા, તેનેત્થ વુચ્ચમાનગુણવિસેસા ધારપુગ્ગલવિસેસનિદસ્સનં, દયતિ દુક્ખં અપનેત્વા પરેસં સુખં દદાતિ, દયીયતિ વા સપ્પુરિસેહિ ગમિય(તિ સ) સન્તાને પવત્તીયતિ, દયતિ વા પરદુક્ખં હિંસતિ, દયતિ વા પરદુક્ખં ગણ્હાતિ તંવસેન અત્તનો હદયખેદં કરોતીતિ દયા, ‘‘દય=દાનગતિ હિંસાદાનેસુ’’ ઇચ્ચસ્મા ‘‘ઇત્થિયમણત્તિકયક્યાચે’’તિ (૫-૪૯) અપ્પચ્ચયો, વિસયમહન્તતાય મહતી પસત્થા વા દયા અસ્સાતિ મહાદયો, વિસેસન સમાસે ‘‘સદ્ધાદિત્વ’’ (૪-૮૪) વક્ખમાનપારમિતાસમ્ભરણદુક્ખાનુભવ નાનમિદં હેતુવચનં, કમ્મકિલેસેહિ જનિતાતિ જના સત્તલોકો, ઇમિના ખીણાસવાપિ સઙ્ગય્હન્તિ તેસમ્પિ દિટ્ઠધમ્મિકસુખવિહારસઙ્ખાત હિતસ્સ દાનતો, જનાનં સમૂહો જનતા તસ્સા હિતાય અભિવડ્ઢિયા સકલવટ્ટ દુક્ખનિસ્સટનિબ્બાનસુખભાગિયકરણાયાતિ વુત્તં હોતિ, અસ્સચ’સમ્પૂરય’ન્તિ ઇમિના’દુક્ખમનુભવી’તિ ઇમિના ચ સમ્બન્ધો, સમ્બોધીતિ એત્થ સંસદ્દો સામન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ, તસ્મા સંસયમેવ અનઞ્ઞબોધિતો હુત્વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝતિ પટિવિજ્ઝતિ એતાયાતિ સમ્બોધિ, સંપુબ્બા બુધધાતુતો ‘‘ઇ’’ઇતિ ણ્વાદિ (કો) ઇપ્પચ્ચયો, સવાસનસકલસંકિલેસપ્પહાયકં ભગવતો અરહત્તમગ્ગઞ્ઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણન્તિપિ વદન્તિ, સમ્પાપયતીતિ સમ્પાપકં, સમ્બોધિયા સમ્પાપકન્તિ છટ્ઠીસમાસો, કિન્તિ ધમ્મજાતં ધમ્મસદ્દેનેત્થ પારમિધમ્મા પઞ્ચમહાપરિચ્ચાગાદયો ચ અધિપ્પેતા, તેપિ હિ અત્તાનં ધારેન્તં ધારેન્તિ સમ્બોધિ સમ્પાપનસામત્થિયયોગેન પરેપિ ધારેન્તિ નામાતિ ધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ, ‘ધર=ધારણે’ઇચ્ચસ્મા ખીસુ, વિયાદિસુત્તેન ણ્વાદિ(કો) મપ્પચ્ચયો, ધમ્માનંજાતં, ધમ્માએવવા જાતં, સમ્બોધિસમ્પાપકઞ્ચ તં ધમ્મજાતં ચેતિ વિસેસનસમાસો, ‘સમ્પૂરય’ન્તિ મસ્સેતં કમ્મં, સમ્પૂરયન્તિ પયોગસમ્પત્તિયોગા દીપઙ્કર (પાદ)મૂલે હત્થોપગતમ્પિ નિબ્બાનમ્પહાય યથાવુત્તકરુણાગુણયોગસીતલીભૂતહદયતાય ‘‘કથન્નામેતે અચ્ચન્ત દુસ્સહવટ્ટદુક્ખોપગતે સત્તે તંમહાદુક્ખા મોચેસ્સામી’’તિ વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણેકહેતુતાય સમ્મા પૂરેન્તો વડ્ઢેન્તો વુડ્ઢિં વિરૂળ્હં વેપુલ્લં ગમેન્તોતિ વુત્તં હોતિ, હેતુયેવેદમપિ દુક્ખાનુભવનસ્સ, મહાદયતા પનસ્સ પરમ્પરહેતુ, દુટ્ઠુ ખનતિ કાયિકં અસ્સાદન્તિ’દુપુબ્બા ખનિસ્મા’ ‘‘ક્વી’’તિ (૫-૪) ક્વિ, દુક્ખં કાયિકદુક્ખ વેદના, કીદિસન્તિ આહ-’અનન્તરૂપ’ન્તિ, સભાવવચનો યં રૂપસદ્દો ‘‘પિયરૂપ’’ન્તિઆદીસુવિય, તે ચ દુક્ખસભાવા (અનન્તા) અનન્તકારણાનં વસેન, તસ્મા અનન્તં રૂપં સભાવો અસ્સાતિ અનન્તરૂપં, તં દુક્ખં અનુભવી વિન્દી, કિમિવાતિ આહ-‘સુખં વા’તિ, સુટ્ઠુ ખનતિ કાયિકં આબાધન્તિ સુખં, ઇવસદ્દો સધમ્મત્તસઙ્ખાતોપમાજોતકો, સધમ્મત્તઞ્હિ ઉપમા, વુત્તઞ્હિ ‘‘ઉપમાનોપમેય્યાનં, સધમ્મત્તં સિયો પમા’’તિ, કિં વુત્તં હોતિ ‘‘અનિટ્ઠાનુભવનસભાવાયાપિ દુક્ખવેદનાય અનુભવનસભાવસામઞ્ઞેન અજ્ઝાસયસમ્પત્તિવિસેસયોગા મહાકારુણિકસ્સ સુખેન સદિસતાપત્તિહોતીતિ દુક્ખમ્પિ સમાનં તં સુખમિવ વિન્દી’’તિ. કથમઞ્ઞથા વટ્ટદુક્ખતો સકલલોકસ્સ સમુદ્ધરણં સિયાતિ, અથવા સુખમિવ સુખં વિન્દન્તો વિય અનઞ્ઞવિન્દિયમપિ તાદિસં દુક્ખં સકલલોકહિતાવ હિતમનતાય વિન્દીતિ અત્થો, તેનાહ ‘અખિન્નરૂપો’તિ, અખિન્નં પરિસ્સમમપ્પત્તં રૂપં સભાવો અસ્સાતિ વિગ્ગહો.

તં ધમ્મરાજન્તિ યોતિ અનિયમનિદ્દિટ્ઠસ્સ વુત્તગુણવિસેસાધાર પુગ્ગલસ્સનિયમનવચનં, ધમ્મેન રાજતિ નો અધમ્મેનાતિ વા, અત્તના પટિવિદ્ધસ્સ સામિભાવેન ધમ્મસ્સ રાજા સામીતિ વા, અત્તના પટિવિજ્ઝિયમાને ધમ્મે પટિવિજ્ઝન્તોવ તત્થ રાજતિ દિપ્પતીતિ વા, પરૂપકારવસેન તદત્થાયેવ પટિપન્નત્તા પરેસં ધમ્મં રાજેતિ પકાસેતીતિ વા ધમ્મરાજા, તં ધમ્મરાજં નમિત્વાતિ સમ્બન્ધો, નમસ્સિત્વાતિ અત્થો, કીદિસન્તિ આહ-‘જિતમારવીરં સુધન્ત સોવણ્ણનિભ’ન્તિ. તત્થ મારો ચ સો વીરોચાતિ મારવીરો જિતો વિદ્તેધસ્તબલો મારવીરો નાતિ જિતમારવીરો, તં, કિઞ્ચાપિ દેવપુત્તકિલેસાભિસઙ્ખારમચ્ચુક્ખન્ધ મારા-નેન જિતા એવ, તથાપિ વીરસદ્દસન્નિધાનેન દેવપુત્તમારે ગહિતે તંવિજયા અઞ્ઞેપિ જિતા એવ નામ હોન્તીતિ વિઞ્ઞેય્યં, સુટ્ઠુ ધન્તં ધમિતં ઉદ્ધરિતં સુધન્તં, સુવણ્ણમેવ સોવણ્ણં, સુધન્ત ચ તં સોવણ્ણઞ્ચ, તસ્સેવ નિભા સોભા અસ્સેતિ સમાસો, અથવા સુધન્તઞ્ચ તં સુવણ્ણં ચેતિ સમાસે તસ્સિદન્તિ ‘‘ણો’’તિ (૪-૩૪) ણપ્પચ્ચયે ‘‘મજ્ઝે’’તિ (૪-૧૨૬) મજ્ઝવુદ્ધિયં સુધન્તસોવણ્ણં પટિમારૂપં, તેન નિભો સદિસો, તં.

એત્તાવતા ચ –

હેતુ ફલં પરત્થો ચ, સબ્બોપિ થુતિસઙ્ગહો;

હેતુ સમ્બોધિતો, પુબ્બેવ, યમઞ્ઞં તતોપરીતિ.

વુત્તહેતુફલસત્તોપકારવસેન બુદ્ધરતનસ્સ થુતિપુબ્બકમ્પણામં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ધમ્મરાજેન તેનાપિ પૂજનીયસ્સ ધમ્મરતનસ્સ નિપચ્ચકારં દસ્સેતું‘ધમ્મઞ્ચ મોહન્ધતમપ્પધંસિ’ન્તિ આહ, તત્થ ચ સદ્દો ‘ધમ્મઞ્ચ નમિત્વા’તિ [નમસ્સિત્વા (પોત્થકે)] નમસ્સનક્રિયાય ધમ્મં સમ્પિણ્ડેતિ, કિમ્ભૂતન્તિ આહ, ‘મોહન્ધતમપ્પધંસિ’ન્તિ, મુય્હતીતિ મોહો=અઞ્ઞાણં, અન્ધયતિ સમત્થચક્ખુવિઞ્ઞાણપરિહાનેનાતિ અન્ધં, અન્ધઞ્ચ તં તમઞ્ચેતિ અન્ધતમં=બાળ્હતિમિરં, મોહોયેવ તંસદિસતાય અન્ધતમન્તિ મો હન્ધતમં, તં પધંસેતિ પકારેન નાસેતિ સીલેનાતિ મોહન્ધતમપ્પધંસી, પસદ્દસ્સપકાસનત્થં હિત્વા પકારત્થસ્સેવ ગહણતો પરિયત્તિયા સહ–

સોતાપત્તાદયો મગ્ગા,ચત્તારો તપ્ફલાનિચ;

ચત્તારિ અથ નિબ્બાનં, ધમ્મા લોકુત્તરા નવાતિ.

વુત્તનવલોકુત્તરમ્મો ગહિતાતિ વિઞ્ઞાતબ્બં, અઞ્ઞથા અરહત્તમગ્ગોવ ગય્હેય્ય, કસ્મા પનેત્થ મોહસ્સેવ પહાનં વુત્તં, નેતરેસન્તિ તમ્મૂલકત્તા સબ્બકિલેસાનં, તપ્પહાનસ્મિઞ્હિ વુચ્ચમાને તમ્મુખેનેતરેસમ્પિ પહાનં વુત્તમેવ હોતીતિ.

એવં ધમ્મરતનસ્સ નમક્કારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તદાધારભૂતસઙ્ઘરતનં નમસ્સિતું ‘સઙ્ઘં તથા સઙ્ઘટિતં ગુણેહી’તિ વુત્તં, તત્થ તથાસદ્દો સમુચ્ચયે વા, વચોયુત્તિયં વા, વચોયુત્તિપક્ખે ચ સદ્દો આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો, કિલેસાદયો સંહનતિ હિંસતીતિ સઙ્ઘો, સંપુબ્બતો હનતિસ્મા ક્વિમ્હિ ‘‘ક્વિમ્હિ ઘોપરિપચ્ચસમો હી’’તિ (૫.૧૦૦) હનસ્સ ઘો, કિલેસહિંસનઞ્ચેત્થ તદઙ્ગાદિવસેન ગહિતં, ગુણેહીતિ સામઞ્ઞનિદ્દેસતો સમ્મુતિસઙ્ઘેન સદ્ધિં

ચત્તારો ચ પટિપન્ના, ચત્તારો ચ ફલેઠિતા;

એસ સઙ્ઘો ઉજુભૂતો, પઞ્ઞાસીલસમાહિતોતિ.

વુત્તઅટ્ઠઅરિયપુગ્ગલા ગય્હન્તિ, ગુણેહીતિ લોકિયલોકુત્તરેહિ સીલાદિગુણેહિ, સઙ્ઘટિતન્તિ સંહતં.

એવમનન્તરાયેન ગન્થપરિસમાપનત્થમનન્ત ગુણવિસિટ્ઠલોકત્તયગ્ગસીખામણિભૂતસ્સ રતનત્તયસ્સ પણામં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ગન્થ કત્તાદિયથાવુત્તત્થોપદસ્સન પુબ્બઙ્ગમમત્તના સમારભિતબ્બં ગન્થ કરણં પટિઞ્ઞાતુકામો’યો ઇદ્ધિમન્તેસૂ’તિઆદિમાહ, તત્થ ‘યો’તિ ઇમસ્સ ‘તન્નામધેય્યેના’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો, એતાય સત્તા ઇજ્ઝન્તિ ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ=ઇદ્ધિવિધાદયો લોકિયા લોકુત્તરા ચ સા એતેસમત્થીતિ ઇદ્ધિમન્તો, તેસુ ઇદ્ધિમન્તેસુ, ઇદ્ધિમન્તાનં મહાસાવકાનં મજ્ઝેતિ અત્થો, મહત્તપ્પત્તોતિ મહત્તં મહન્તભાવં ગતો, તન્નામધેય્યેનાતિ તસ્સેવ નામધેય્યમસ્સાતિ તન્નામધેય્યો, તેન, તપોધનેનાતિ મુનિના, કિં વુત્તં હોતિ- ‘‘એતદગ્ગં ભિક્ખવે મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મોગ્ગલ્લાનો’’તિ ભગવતા ઇદ્ધિમન્તેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો નામ યો દુતિયો અગ્ગસાવકો… (તેન સમાનનામધેય્યેનાતિ) તમપદિસન્તો-યમાચરિયો અનુદ્ધતભાવેન ઉજુનાક્કમેન નામાદિકમવત્વા વઙ્કવુત્તિયા અત્તનો મોગ્ગલ્લાનોતિ નામં મહાસામિટ્ઠાનન્તરપ્પત્તિં કાલોચિતપઞ્ઞા વેય્યત્તિયં બુદ્ધસાસનોપકારિતાદિઞ્ચ વિભાવેતિ. ‘યં રચિત’ન્તિ સમ્બન્ધો, રચિતન્તિ કતં, કિન્તિ આહ સદ્દસત્થ’ન્તિ, સદ્દસત્થં નામ સુત્ત, સદ્દલક્ખણબ્યાકરણાદ્યપરનામધેય્યં, સુત્તં(હિ) ‘સદ્દા (લક્ખીયન્તિ) સાસીયન્તિ અનુસાસીયન્તિ પકતિપ્પચ્ચયાદિવિભાગકપ્પનાય એતેના’તિ સદ્દલક્ખણન્તિ ચ ‘બ્યાકરીયન્તિ સદ્દનિપ્ફાદનવસેન કથીયન્તિ એતેના’તિ બ્યાકરણન્તિ ચ વુચ્ચતિ, અપરમ્પન વુત્યાદિ તદુપકરણભાવેન સદ્દસત્થં સદ્દલક્ખણં બ્યાકરણન્તિ ચ વુચ્ચતીતિ દટ્ઠબ્બં, અનુનન્તિ તબ્બિસેસનં, અસેસલક્ખિયોપસઙ્ગાહકભાવેન વત્તબ્બસ્સાપરસ્સાભાવા સમ્પુણ્ણન્તિ અત્થો, અથાતિ અનન્તરત્થે નિપાતો, સદ્દસત્થરચનાનન્તરન્તિ અત્થો, તસ્સેતિ સદ્દસત્થસ્સ, વુત્તિ ચ સમાસા કતાતિ સમ્બન્ધો, સુત્તં વિવરીયતિ એતાયાતિ વુત્તિ, સમસ્સતે સઙ્ખિપીયતીતિ સમાસા.

તસ્સાપીતિ વુત્તિયાપિ, સઙ્ગહેત્વા સદ્દવસેન સઙ્કુચિતં વિય કત્વા ખિપનં સઙ્ખેપો, તસ્સ નયો કમો સઙ્ખેપનયો, તેન, ભોવાતિ યો સદ્દસત્થસ્સ વુત્તિયા ચ કત્તા સો એવ, ઇદાનિ સુત્તવુત્તિરચનાનન્તરમવસરપ્પત્તે ઇમસ્મિં કાલે, સમારભેય્ય સમ્મા આરમ્ભં કરેય્ય બહુન્નં ક્રિયાક્ખણાનમાદિભૂતં ક્રિયાક્ખણમનુતિટ્ઠેય્ય, કિન્તિ સંવણ્ણનં, સંવણ્ણીયતિ અત્થો એતાયાતિ સંવણ્ણના, પઞ્ચીયતિ વિપઞ્ચીયતિ બ્યત્તી કરીયતિ વુત્તિ અત્થો એતાયાતિ વા, તં પઞ્ચયતીતિ વા લદ્ધનામપઞ્ચિકા, તં.

એવમત્તના કરણીયસત્થમ્પટિજાનિત્વા તદનન્તરં ‘‘દ્વે મે ભિક્ખવે પચ્ચયા સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય (કતમે દ્વે) પરતો ચ ઘોસો (અજ્ઝત્તઞ્ચ) યોનિસો મનસિકારો’’તિ વચનતો સમ્માસવનપટિબદ્ધા સબ્બાપિ સાસન (પ્પટિ) સમ્પત્તીતિ સાસનપ્પટિપત્તિયા બ્યાકરણસ્સ મૂલકારણત્તા તં સવને સાધુજને નિયોજેન્તો ‘તં સારભૂત’ન્તિઆદિમાહ, તત્થ તન્તિ યસદ્દવિરહેપિ અધિકતત્તા સંવણ્ણનં પરામસતિ, તં સુણન્તૂ’તિ સમ્બન્ધો, સાધૂતિ સવનક્રિયાવિસેસનં, અત્થાનુરૂપં બ્યઞ્જનં, બ્યઞ્જનાનુરૂપઞ્ચ અત્થંસલ્લક્ખેત્વા અનઞ્ઞમના હુત્વા સક્કચ્ચં સુણન્તૂતિ અત્થો સુવણ્ણભાજને નિક્ખિત્તસીહવસાવિય અવિનસ્સમાનં કત્વા હદયે ઠપનવસેન, સક્કચ્ચસવનમેવ હિ સોતૂનમત્થાવહં હોતીતિ, સન્તોતિ સવનક્રિયાય કત્તારો દસ્સેતિ, તથા સાતિસયબ્યાકરણં… તથાવિધા એવ સપ્પુરિસા સાધુકં સોતુકામા હોન્તીતિ, કિમ્ભૂતન્તિ આહ ‘સારભૂત’ન્તિઆદિ, ભૂતસદ્દો એત્થ ‘‘ભૂતસ્મિં પાચિત્તિય’ન્તિઆદીસુ વિય વિજ્જમાનત્થો, ફેગ્ગુત્તાભાવેન અપરિચ્ચજનીયતાય સારો થિરં સો અત્થો બ્યઞ્જનઞ્ચ અસ્સા અત્થીતિ સારા ચ સા ભૂતાચ, અથ વા લોકિયલોકુત્તરગુણાતિસયસાધનેકસાધનભાવતો સેટ્ઠટ્ઠેન સારઞ્ચ સા ભૂતાચાતિ સારભૂતા, તં ગન્થો યેવેત્થ સઙ્ખેપિતો, અત્થો પન નયગ્ગાહિતતાયપિ સબ્બથા દસ્સિતોયેવાતિ વિપુલં અત્થં ગણ્હાતીતિ વિપુલત્થગાહી, તં, વિધીયમાનવણ્ણનાક્કમવિસેસેન બ્યાકુલસ્સ વણ્ણનાક્કમસ્સ નિરસનતો નત્થિ આકુલં કિઞ્ચિ અસ્સાતિ અનાકુલં, તં, ઇમિના ચ કચ્ચાયનવુત્તિવણ્ણનાસુ ન તથાભાવં દસ્સેતિ.

તદેવમધિકતત્તાયેવાયમાચરિયો ગન્થારમ્ભે’મહાદયો યો’તિઆદિકે પટિપજ્જિત્વા દાનિ અત્તના વણ્ણનીયસ્સ ગન્થસ્સાદિ ભૂતં વાક્યમનધિકતપરિહારમુખેનેવોપન્યસ્ય બ્યાખ્યાતુમાહ- ‘ઇધા’તિઆદિ, તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં માગધિકસદ્દલક્ખણવિરચનાધિકારે, માગધાનં સદ્દાનં ઇદન્તિ માગધિકં, માગધિકં સદ્દલક્ખણન્તિ વિસેસન સમાસો, વિરચયિતુકામોતિ કત્તુકામો, રતિંજનેતીતિ રતનં, રમયતી [ર તયતી (પોત્થકે)] તિ (વા) રતનં અનપ્પચ્ચયેન, અથવા યં લોકે ચિત્તીકતાદિકં રતનન્તિ વુચ્ચતિ, ઇદમ્પિ તં સદિસતાય રતનન્તિ વુચ્ચતિ, તથાચાહુ–

ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતીતિ.

બુદ્ધાદીનમેતમધિવચનં, તયો અવયવા અસ્સાતિ તયં, સમુદાયો, રતનાનં તયં રતનત્તયં, અવયવવિનિમ્મુત્તસ્સ પન સમુદાયસ્સ અભાવતો તીણિ એવ રતનાનિ વુચ્ચન્તિ, પણમનં પણામો, રતનત્તયગુણનિન્નતા, પણમન્તિ એતાયાતિ વા પણામો, પણામક્રિયાનિપ્ફાદિકા કુસલચેતના, રતનત્તયસ્સ પણામોતિ છટ્ઠીસમાસો, અભિધીયતિ પટિપાદીયતીત્યભિધેય્યો સમુદિતેન સત્થેન વચનીયત્થો, યેન ચ યો પટિપાદીયતિ સો તસ્સ અત્થો હોતીતિ, સો ચ પકતિપ્પચ્ચયાદિવિભાગકપ્પનાય સદ્દાનં સઙ્ખરણં, સદ્દસત્થેન હિ સદ્દસઙ્ખરણમેવ પટિપાદીયતિ, (રતનત્તયપ્પણામો ચ અભિધેય્યો ચ) રતનત્તયપ્પણામાભિધેય્યન્તિ ચત્થસમાસો, તસ્સ સન્દસ્સનં અત્થો યસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થો, કિન્તં વાક્યં, તા વાતિ વાક્યાલઙ્કારે, નનુચેવમધિકતત્તેપિ અભિધેય્યમત્તમેવદસ્સેતબ્બં સિયા કિં વાચાપણામેન, કાયમનોમયેનાપિ પુઞ્ઞાતિ સયપ્પત્તિયા અભિસમીહિતત્થસિદ્ધિ હોતેવાતિ ચોદનં મનસિ નિધાય વચીપણામસ્સ પરત્થસન્નિસ્સયતઞ્ચ તસ્સેવ વિભાગેન પયોજનઞ્ચ દસ્સેતુમાહ- ‘તત્થ’ઇચ્ચાદિ, ગુણસદ્દો એત્થ ‘‘સતગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખા’’તિઆદીસુ વિય આનિસંસટ્ઠો, ગુણાનમાનિસંસાનં અનુકૂલં અનુગુણં, હેતુમન્તવિસેસનમેતં, પધાનભાવં નીતં પણીતં અતિઉત્તમન્તિ અત્થો, અતીસયેન પણીતં પણીતતરં, ચિત્તસ્સસન્તાનં પબન્ધો ચિત્તસન્તાનં, પણીતતરઞ્ચ તં ચિત્તસન્તાનઞ્ચ, અનુગુણઞ્ચ તં પણીતતરચિત્તસન્તાનઞ્ચાતિ વિસેસનસમાસો, તપ્પણામકરણેન અનુગુણ…પે… સન્તાનં યેસન્તિ અઞ્ઞપદત્થો, તેસં, યથા તે સોતારો રતનત્તયસ્સ પણામકરણેન પુઞ્ઞાતિસયપ્પટિલાભા અનેકાનિસંસાતિસયપ્પટિલાભાનુકૂલ ચિત્તસન્તાનતાય પધાનતરચિત્તસન્તાના હોન્તિ, તથા પવત્તાનન્તિ અધિપ્પાયો, ઇદમ્પિ અધિગતા…પે… ન્તરાધાનન્તીમેસં હેતુભાવેન તિટ્ઠતિ, અધિગતા પત્તા અનેકે બહૂ આનિસંસવિસેસા આયુ વણ્ણસુખબલપટિભાનાદયો યેસન્તિ વિગ્ગહો, વિસોસિતા સુક્ખાપિતા અન્તરાયા ભયાદયો અજ્ઝત્તિકા બાહિયા વા યેસં તથાવિધાનં સોતૂનં, એતેપિ અભિ,પે,દ્ધત્થન્તિ ઇચ્ચસ્સ હેતૂ, અભિસમીહિતસ્સ અનુટ્ઠિતસ્સ કતનિટ્ઠિતસ્સ ગન્થસ્સ અવબોધોયેવ ફલં, તસ્સ સિજ્ઝનત્થં, કિન્તં રતનત્તયપ્પણામસન્દસ્સનં.

સચ્ચં પુનપિ સચ્ચન્તિ, ભુજમુક્ખિપ્પ વુચ્ચતે;

સકત્થો નત્થી નત્થેવ,પરસ્સત્થમકુબ્બતોતિ.

વચનતો પરત્થોવ સપ્પુરિસેહિ કત્તબ્બો, પરત્થે સમ્પાદિતે પન સકત્થો સમ્પન્નોવ નામ સિયાતિ મનસિ કત્વા આહ- ‘એતદેવા’તિઆદિ. કાયમનોસમાચરણેન સમ્પજ્જમાનઞ્ચ વચીસમાચરણેન સમ્પજ્જતેવાતિ અનેનેવ વાક્યેન વિઞ્ઞાયતીતિ અવગન્તબ્બં, બુદ્ધિ પુબ્બા યસ્મિં કરણે તં બુદ્ધિ પુબ્બં, તં સીલેન કરોન્તા બુદ્ધિપુબ્બકારિનો, અભિધેય્યસ્સ અધિગમો જાનનં પુબ્બો યસ્સ સો અભિધેય્યાધિગમપુબ્બકો, અવતારો પવત્તિ, એકદેસદસ્સને ‘‘સમુદ્દો દિટ્ઠો’’તિ વિય એકદેસેપિ સમુદાયવોહારદસ્સનતો પચ્છિમ પાદેનાતિ વુત્તં, પચ્છિમપાદસ્સેકદેસભૂતેન ‘સદ્દલક્ખણ’મિચ્ચનેનાતિ અત્થો, સાધિયં સદ્દાનં સઙ્ખરણં, સાધનં બ્યાકરણં, તં લક્ખણં સભાવો અસ્સાતિ સાધિયસાધનલક્ખણો, સાધિયસ્સેદં સાધનં, સાધનસ્સ ચેદં સાધિયન્તિ એવમસ્સેદમ્ભાવહેતુસભાવો સમ્બન્ધોતિ વુત્તં હોતિ, પયોજનં અભિધેય્યસદ્દોપદસ્સિતં સદ્દસઙ્ખરણં, તત્થ સમ્બન્ધસ્સન્તોગધત્તં… સાધિયોપદસ્સનમુખેન સાધનસ્સાપિ દસ્સિતત્તા નિસ્સયોપદસ્સનતો, ઉસ્સુક્કં સમ્માવાયામં, બુદ્ધત્તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, પૂરેત્વાતિ–

મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતીતિ.

વુત્તઅટ્ઠધમ્મસમન્નાગતેન અભિનીહારેન સમન્નાગતા હુત્વા યથાવુત્તે પારમિતાદયો ધમ્મે પૂરેત્વાતિ અત્થો, આગતાતિ સત્તત્તિંસબોધિપક્ખિયધમ્માનુબ્રૂહનેન આગતા, ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે, આગતાતિ પત્તા ઉપ્પન્ના, તથાગતોતિ યથા સમ્પતિ જાતા તે ભગવન્તો સત્તપદવીતિહારેન ગતા, તથા અયમ્પિ ઉત્તરાભિમુખં ગતોતિ અત્થો, મુહુત્તજાતોવાતિ સમ્પતિજાતો એવ, જાતસમનન્તરમેવાતિ વુત્તં હોતિ, વિક્કમીતિ અગમાસિ, સત્ત પદાનિ ગન્ત્વાન દિસા વિલોકેસીતિ ઇદં ‘‘ધમ્મતા એસા ભિક્ખવે સમ્પતિ જાતો બોધિસત્તા સમેહિ પાદેહિ પતિટ્ઠહિત્વા’’તિ એવ માદિકાય પાળિયા સત્તપદવીતિહારૂપરિઠિતસ્સ સબ્બદિસાનુવિલોકનસ્સ વુત્તત્તા વુત્તં, દિસા વિલોકેસિ સમન્તતોતિ ઇદમ્પન ‘સમેહિ પાદેહિ ફુસી વસુન્ધર’ન્તિ એતસ્સ અનન્તરં દટ્ઠબ્બં… પાદેહિ વસુન્ધરાફુસનાનન્તરમેવ દસદિસાવલોકિતત્તા, અટ્ઠઙ્ગાનિ નામ–

વિસટ્ઠં મઞ્જુ વિઞ્ઞેય્યં, સવનીયા-વિસારિનો;

બિન્દુ ગમ્ભીરનિન્નાદિ,ચ્ચેવમટ્ઠઙ્ગિકો સરોતિ.

વુત્તાનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ, તથાગતોતિ ઇમસ્સેવ વિસું અત્થપરિયાયં દસ્સેતું ‘અથવા’તિઆદિમાહ, અરિયેન સેતુનાતિ સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતેન ઉત્તમેન મગ્ગેન, એવમાદિનાતિઆદિસદ્દેન તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવસરસલક્ખણં તથં આગતો યથાવતો અધિગતો’યેગત્યત્થા તે બુદ્ધ્યત્થા, યે બુદ્ધ્યા તે ગત્યત્થા’તિતથાગતોતિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, તત્થતત્થાતિ તેસુ તેસુ દીઘાગમાદીસુ, તથાગતભાવોતિ તથાગતોતિ ભવનં નિપ્ફત્તિ નમસ્સનકિરિયાભિસમ્બન્ધાતિ’નમસ્સિત્વા’તિ એત્થ નમસ્સનકિરિયાય અભિસમ્બન્ધા ઇમિના તથાગતાદીનં કમ્મત્તં વિભાવેતિ, નમસ્સનકિરિયાવિસેસનત્તાતિ ‘નમસ્સિત્વા’તિ નમસ્સનં કત્વાતિ વુત્તં નામ સિયાતિ નમસ્સનન્તિ વુત્તનમસ્સનકિરિયાય વિસેસનત્તા, બોધિયાતિ બોધિવુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, તં ભગવા એત્થ પત્તોતિ (બોધિ, તસ્સા) બોધિરુક્ખસ્સાતિ અત્થો, મૂલેતિ મૂલસમીપે ‘‘યાવ મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ એતાવતા રુક્ખમૂલં’’તિઆદીસુ વિય, નનુ અઞ્ઞેપિ ખીણાસવા ‘અગ્ગમગ્ગેને’ચ્ચાદિના વક્ખમાન નયેન નિપ્ફન્ના એવાતિ અનુયોગં મનસિકત્વા વુત્તં ‘સહેવ વાસનાયા’તિ, ન હિ ભગવન્તં ઠપેત્વા અઞ્ઞે સહ વાસનાય કિલેસે પહાતું સક્કોન્તિ, એતેન અઞ્ઞેહિ અસાધારણં ભગવતો અરહત્તન્તિ દસ્સેતિ, તેનેવ ઇદ્ધસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો’તેપિ હિ’ચ્ચાદિકં વક્ખતિ, કાપનાયં વાસના નામ પહીનકિલેસસ્સાપિ અપ્પહીનકિલેસસ્સ પયોગસદિસપયોગહેતુભૂતો કિલેસનિહિતો સામત્થિયવિસેસો’આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ વસલસમુદાચારનિમિત્તં વિય’, અગ્ગમગ્ગેનાતિ અરહત્તમગ્ગેન, સબ્બકિલેસે રાગાદિકે, અરહત્તં અગ્ગફલં, સમ્મુતિ ઉપપત્તિદેવભાવતો અઞ્ઞેન વિસુદ્ધિ દેવભાવેનાતિનિપ્ફન્નત્તા આહ-‘વિસુદ્ધિદેવભાવેના’તિ, સકલકિલેસકાલુસ્સિયાપગમેન વિસુદ્ધિપ્પત્તિયા સબ્બઞ્ઞુગુણા લઙ્કારેન વિસુદ્ધિદેવભાવેનાતિ અત્થો.

‘ઇધ=સંસિદ્ધિયં’ ઇદ્ધવન્તો ઇદ્ધાત્તપ્પચ્ચયેન, ‘ગુણ=આમન્તણે’ ભૂવાદિસેસો, ગુણીયન્તિ પરિચીયન્તિ સેય્યત્તિકેહીતિ ગુણા કપ્પચ્ચયેન, તેપીતિ સાવકપચ્ચેકબુદ્ધાપિ, હિ સદ્દો હેતુમ્હિ, યસ્મા અગ્ગં…પે… અનૂનગુણા, તસ્માતિ અત્થો, સબ્બઞ્ઞુતાદીનન્તિઆદિકં તેસં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેહિ ઊનગુણતાય હેતુવચનં, કેચિ ‘સિદ્ધો મિદ્ધગુણો અસ્સાતિ સિદ્ધમિદ્ધગુણન્તિ દુટ્ઠમત્થં પરિકપ્પેત્વા વાક્યમિદં દૂસેન્તિ, તે પન ‘મિદ્ધો નામ કોચિ ગુણો નત્થી’તિ ચ, ‘તથાગતો નામ મિદ્ધ ગુણો ન હોતી’તિ ચ, ‘તાદિસો ચે સિયા ન ઞાણનિસ્સિતપૂજા પકતોપયોગિની ભવતી’તિ ચ અજાનિત્વા વદથ તુમ્હેહિ વત્વા ઉય્યોજેતબ્બા, મઙ્ગલત્થઞ્ચેત્થાદો સિદ્ધસદ્દોપાદાનં, મઙ્ગલાદીનિ હિ સત્થાન્યબ્યાહતપ્પસરાનિ હોન્ત્યાયસ્મન્તબ્યાખ્યાતુસોતુકાનિ ચ, ધમ્મસઙ્ઘાનમ્પીતિ ઇમિના અવયવેન વિગ્ગહેપિ સમુદાયસ્સ સમાસત્થત્તા અઞ્ઞપદત્થસમાસોયં તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણોતિ દીપેતિ, તેનાહ- ‘અઞ્ઞપદત્થે’ચ્ચાદિ, ગુણીભૂતાનમ્પીતિ અપ્પધાનભૂતાનમ્પિ વિસેસનભૂતાનમ્પિ અઞ્ઞપદત્થસ્સ પધાનત્તા, કિરિયાતિસમ્બન્ધો વગમ્યતે ધમ્મસઙ્ઘાનં ગુણીભૂતાનમ્પિ તદવિનાભાવિત્તેન નમસ્સનાતિસમ્બન્ધા, તદેવ સમત્થેતિ ‘તથાહ’ચ્ચાદિના, પુત્તેન સહ વત્તમાનોતિ તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણઅઞ્ઞપદત્થસમાસત્તા તુલ્યમુભિન્નમ્પિ આગમનન્તિ પુત્તોપિ આગતોતિ પતીયતે, તત્થાતિ નિદ્ધારણે સત્તધી, અત્તાનન્તિ ધમ્મં દસ્સેતિ, ધારેન્તેતિ અત્તનિ ઠપેન્તે પવત્તેન્તે ઉપ્પાદેન્તે, ચત્તારોપિ અપાયા સામઞ્ઞવસેન’અપાયે’તિ વુત્તા, કિલેસવટ્ટ કમ્મવટ્ટ વિપાકવટ્ટવસેન તયો વટ્ટા, તેસુ દુક્ખં, તસ્મિં, ધારેતીતિ વુત્તધારણં નામ અત્થતો અપાયાદિનિબ્બત્તકકિલેસવિદ્ધંસનં, તઞ્ચ યથારૂપં કિલેસસમુચ્છિન્દનતપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિ આલમ્બનભાવેન હોતીતિ આહ- ‘સો…પે… વસેના’તિ, નવન્નમ્પિ, તે સમધિગમહેતુતાય ધમ્મોયેવ નામાતિ ‘દસા’તિઆદિ વુત્તં, તત્થ કારણમાહ- ‘તમ્મૂલકત્તા’તિઆદિ, તમ્મૂલકત્તાતિ તં કારણત્તા, સીલદિટ્ઠિસામઞ્ઞેનાતિ અરિયેન સીલેન અરિયાય ચ દિટ્ઠિયા સમાનભાવેન, અરિયાનઞ્હિ સીલદિટ્ઠિયો મગ્ગેનાગતત્તા સબ્બથા સમાનાવ, તેન તે યત્થકત્થચિ ઠિતાપિ સહગતાવાતિ સંહતોતિ ઇમસ્મિં અત્થે સઙ્ઘોતિ પદસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા, અધિપ્પેતવસેન પનેતં વુત્તં, લોકિયસીલદિટ્ઠિયા સામઞ્ઞેન સંહતત્તા સમ્મુતિસઙ્ઘોપિ પણામારહોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

અથ કેતે સદ્દા, યેસમિદં લક્ખણં ભાસિસ્સન્તિ પટિઞ્ઞાતન્તિ આહ-‘સદ્દા ઘટપટાદયો’તિ, આદિસદ્દેન રુક્ખાદયો, નનુ સન્તિ મેઘસદ્દસમુદ્દસદ્દાદયોપીતિ ન નિરત્થકાનમિધાનુપયોગિત્તા, યે લોકસઙ્કેતાનુરોધેનાત્થપ્પકાસકા તેસં સાત્થકાનમે વિદં લક્ખણન્તિ, અપિચ ‘સદ્દા ઘટપટાદયો’તિ વદન્તો વેદિકાનં વિય ઉન્તિ [ઞત્થિ (પોત્થકે)] આદીનં અનુપુબ્બીનિયમાવત્થાનમસમ્ભવા તદનુક્કમેન નિપ્ફાદિયમાનનમ્પિ સદ્દાનં લોકિયત્તાનભિવત્તનઞ્ચ બોધેતીતિ દટ્ઠબ્બં, નુ તત્થ પકાસકત્થં સદ્દસ્સ સમુદાયવસેન વા સિયા પચ્ચેકવણ્ણવસેન વા, તત્થ યદિ પચ્ચેકવણ્ણા પકાસયેય્યું, ઘટસદ્દે ઘકારોયેવ ઘટત્થં, પકાસયેય્ય, તથા ચાઞ્ઞેસમકારાદીનમનત્થ કતા સિયા, અથ સમુદિતા પકાસયેય્યું, તદા વણ્ણાનમુચ્ચારણાનન્તરવિનાસિત્તા સમુદાયોયેવ ન સિયા, તથા સતિ કથ મત્થં સદ્દો પકાસયતીતિ ચે કમેન સોતચિત્તાદિગહિતક્ખર પાળિયા ચ યો સદ્દોતિ વિઞ્ઞેય્યો સાત્થકો ચિત્તગોચરો, ચિત્તગોચરસ્સાપિ સદ્દસ્સ પન બાલજનપ્પબોધાય કપ્પનામત્તેન પકત્યાદિવિભાગતો, ન સભાવેનાન્વાખ્યાનં, તેનાહ-‘પકત્યા’દિ આદિ, નનુ ગોઇચ્ચાદિસાધુસદ્દનિયમે સતિ ગોતાદયો અસાધુ સદ્દાતિ વિઞ્ઞાયન્તિ ગન્તબ્બમગ્ગનિયમે અગન્તબ્બમગ્ગો વિય, ગોતાદિ અસાધુસદ્દનિયમે વા ગોઇચ્ચાદયો સદ્દા સાધવોતિ અગન્તબ્બમગ્ગનિયમે ગન્તબ્બમગ્ગો વિય, કિં સદ્દાનમન્વાખ્યાનેના તિદમાસઙ્કિય પયોજનમાહ- ‘લક્ખણાભિધાનંચે’ચ્ચાદિ, સદ્દાનમ્પટિપત્તિયં પટિપદપાઠસ્સાનૂપાયત્તં દસ્સેતુમાહ- ‘અઞ્ઞથે’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞથાતિ અસતિ લક્ખણાભિધાને, સક્કતાદીતિઆદિસદ્દેન પાકતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, બહુવિધત્તં સક્કતપાકતપેસાચિકઅપબ્ભંસવસેન, મગધેસુ વિદિતાતિ ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘અઞ્ઞસ્મિ’’ન્તિ (૪-૧૨૧) માગધાનં ઇદન્તિ અત્થે ‘‘ણો’’તિ (૪-૩૪) ણપ્પચ્ચયે માગધા માગધન્તિ ચ પદનિપ્ફત્તિ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘મગધેસ્મિ’ચ્ચાદિ, મગધેસુ વિદિતાતિઆદિનો અધિપ્પાયં વિવરિતુમાહ- ‘ઇદં વુત્તં હોતી’તિઆદિ, તત્થ ઇદન્તિ ઇદાનિ વક્ખમાનં માગધં…પે… હોતીતિ એતં વુત્તં હોતીતિ મગધેસુ…પે… લક્ખણં માગધન્તિ વદતા પકાસિતં હોતીતિ અત્થો, હિસદ્દો’મગધેસ્વિ’ચ્ચાદિના વુત્તં સમત્થયતિ, લક્ખણં વિસેસયતાતિ સદ્દલક્ખણ સદ્દસ્સ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તા માગધન્તિ ઇમિના લક્ખણં વિસેસયતા બ્યવચ્છેદયતા વુત્તિકારેન, અત્થતોતિ સામત્થિયતો, સદ્દે ચ વિસેસિતો હોતીતિ સદ્દલક્ખણસદ્દો માગધે એવ [સદ્દેએવ (પોત્થકે)] બ્યવચ્છેદિતો હોતિ, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘મગધેસુ વિદિતા માગધાતિ સદ્દે ગહેત્વા તેસમિદં માગધન્તિ માગધસદ્દેન યસ્મા સદ્દલક્ખણસદ્દે લક્ખણં વિસેસિતં, તસ્મા સદ્દલક્ખણસદ્દે સદ્દો યદિ અમાગધો કથં લક્ખણં માગધં સિયાતિ સામત્થિયા સદ્દોપિ વિસેસિતો હોતી’તિ, નનુ માગધન્તિ લક્ખણસ્સ માગધ સદ્દસમ્બન્ધિત્તઝાપનતો સદ્દલક્ખણન્તિ એત્થ સદ્દસદ્દસ્સ નિરત્થક તાપત્તિ હોતીતિ, ન હોતિ ગમ્મમાનત્થસ્સ સદ્દસ્સ પયોગમ્પતિ કામચારત્તા સદ્દલક્ખણસદ્દસ્સ વા સમાસત્થે નિરુળ્હત્તા ‘‘તત્રિદં સુગતસ્સ સુગતચીવરપ્પમાણ’’ન્તિઆદીસુ વિય, કોપનાતિઆદિસદ્દલક્ખણન્તિ ઇમિના અભિધેય્યસઙ્ખાતપયોજનસ્સ દસ્સિતત્તા તપ્પયોજનપુચ્છનપરા ચોદના, વુચ્ચતેચ્ચાદિ પરિહારો, યથા સબ્બથાત્તપરહિતકામેન.

પિયો ચ ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા,નોચા ઠાને નિયોજકોતિ.

વુત્તેહિ તતો પરેહિ ચ પસત્થતરેહિ ગુણવિસેસેહિ સમુપેતં ગુરું.

તસ્મા અક્ખરકોસલ્લં, સમ્પાદેય્ય હિતત્થિકો;

ઉપટ્ઠહં ગુરું સમ્મા, ઉટ્ઠાનાદીહિ પઞ્ચહીતિ.

વચનતો ઉટ્ઠાન-ઉપટ્ઠાન-પરિચરિયા-સુસ્સૂસા સક્કચ્ચસિપ્પપટિગ્ગહણેહિ સમ્મા ઉપટ્ઠહન્તેન સવન,ઉગ્ગહન-ધારણ-પરિપુચ્છા-ભાવના હિ કઙ્ખાવિચ્છેદં કત્વા વિઞ્ઞાતબ્બં સદ્દલક્ખણં, તથા અવિઞ્ઞાતં સદ્દલક્ખણમનેનાતિ અવિઞ્ઞાતસદ્દલક્ખણો પુગ્ગલો, હિસદ્દો અવધારણે, સો ‘ધમ્મવિનયેસુ કુસલો ન હોતી’તિ એત્થ દટ્ઠબ્બો, કુસલો દક્ખો ન હોતિ, તત્થ ધમ્મવિનયેસુ સુત્તન્તાતાભિધમ્મસઙ્ખાતેસુ ધમ્મેસુ ચેવ વિનયે ચ, કસ્મા–

યો નિરુત્તિં ન સિક્ખેય્ય, સિક્ખન્તો પિટકત્તયં;

પદેપદે વિકઙ્ખેય્ય, વને અન્ધગજો યથાતિ.

વચનતો, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘યથા વુત્તનયેન સમ્ભૂતપદ બ્યામોહવસેન પદત્થેપિ બ્યામોહસમ્ભવતો સુત્તન્તોપદસ્સિતાય દિટ્ઠિવિનિવેટ્ઠનાય ચ અભિધમ્માગતે નામરૂપપરિચ્છેદે ચ વિનય નિદ્દિટ્ઠે સંવરાસંવરે ચ અકોસલ્લં સિયા’’તિ, યથાધમ્મન્તિ ધમ્મવિનય સદ્દસ્સ યો-ત્થો વિનયસુત્તાભિધમ્મસઙ્ખાતો, તસ્સ સો-ત્થો, તદનતિક્કમેન, પટિપજ્જિતુમસક્કોન્તોતિ તત્થતત્થેવ વુત્તાસુ અધિસીલ અધિચિત્ત અધિપઞ્ઞાસિક્ખાસુ પવત્તિતું અસમત્થો, કુસલો પન સમત્થો પઞ્ઞાવિસેસાલોકપટિલાભતો, વુત્તં હિ–

યાવ તિટ્ઠન્તિ સુત્તન્તા, વિનયો યાવ દિપ્પતિ;

તાવ દક્ખન્તિ આલોકં, સૂરિયે અબ્ભુગ્ગતે યથાતિ.

પટિપત્તિન્તિ પટિપજ્જીયતીતિ પટિપત્તીતિ યથાવુત્તં તિવિધમ્પિ પટિપત્તિં, વિરાધેત્વાતિ નાસેત્વા, નસ્સતિ હિ પટિપત્તિ તેસુયેવા કો સલ્લતમગતત્તા, તથા ચાહુ–

સુત્તન્તેસુ અસન્તેસુ, પમુટ્ઠે વિનયમ્હિ ચ;

તમો ભવિસ્સતિ લોકે, સૂરિયે અત્થઙ્ગતે યથાતિ.

સંસારદુક્ખસ્સેવ ભાગી હોતિ… યથાવુત્તા-નુક્કમપરિચ્ચાગેન અનુરૂપપટિપત્તિયા પટિલભિતબ્બત્તા અધિગમવિસયસ્સ [વિસથત્તા (પોત્થકે)] યો ગક્ખેમસ્સ, વુત્તઞ્હિ તસ્સાનુલોમપટિપત્તિમૂલકત્તં–

સુત્તન્તે રક્ખિતે સન્તે, પટિપત્તિ હોતિ રક્ખિતા;

પટિપત્તિયં ઠિતો ધીરો, યોગક્ખેમા ન ધંસતીતિ.

એતાવતા અવિઞ્ઞાતસદ્દલક્ખણસ્સ સકત્થપરિહાનિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સકત્થસમ્પત્તિમૂલિકા પરત્થસમ્પત્તીતિ તદભાવા તાદિસો પુગ્ગલો પરેસમ્પિ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતીતિ દસ્સેતું ‘નચા’તિઆદિ વુત્તં, પતિટ્ઠાતિ ધારણં, તઞ્ચેત્થ તેસં તેસં કુલ પુત્તાનં ધમ્મવિનયસિક્ખાપનં તંતં કમ્મતો નિત્થરણાદિ ચ, તદુભય મેવા-ન્હસઙ્ગિકં પતિટ્ઠં, મુખ્યભૂતમ્પન તમ્મૂલકે સુપરિસુદ્ધસીલે પતિટ્ઠાપનમેવ, તદુપકરણત્થો સિક્ખાપનાદિ, ઇધ પન તં સાધનભૂતો પુગ્ગલો ઉપચારતો પતિટ્ઠાતિ ગહેતબ્બો, હિસદ્દો યથાવુત્ત સમત્થનત્થે નિપાતો, સદ્દલક્ખણઞ્ઞૂયેવાતિ અવધારણમ્પન તેસુ તબ્બિદૂયેવ સમત્થોતિ દસ્સનત્થં પકરણવસેન વુત્તં, અત્તનો પન સુગુત્તસીલક્ખન્ધવિરહેન કદાચિ કોચિ યથાવુત્તાનં પતિટ્ઠાભવિતું ન સક્કોતિ… તમ્મૂલકત્તા સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા સપરપતિટ્ઠા ભાવસ્સ ચ, તેનેવ વિનયધરે આનિસંસં દસ્સેન્તેન ભગવતા તપ્પધાનં તપ્પમુખંવ કત્વા ‘‘પઞ્ચિમે ભિક્ખવે આનિસંસા વિનયધર પુગ્ગલે, કતમે પઞ્ચ અત્તનો સીલક્ખન્ધો સુગુત્તો હોતિ સુ રક્ખિતો, કુક્કુચ્ચપકતાનં પટિસરણં હોતિ, વિસારદો સઙ્ઘ મજ્ઝે વિહરતિ, પચ્ચત્ત્થિકે સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હાતિ, સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા પટિપન્નો ચ હોતી’’તિ વુત્તં, અત્થાનુરૂપન્તિ અત્તનો વચનીયસ્સત્થસ્સ વાચકત્તેન યોગ્યં, બ્યઞ્જનાનુરૂપન્તિ અત્તનો વાચકસ્સ વચનીયત્તેન યોગ્યં, પરિવાસાદીસૂતિઆદિસદ્દેન અબ્ભાનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, તંતંકમ્મન્તિ પરિવાસાદિકં તંતંકમ્મં, અઞ્ઞોતિ અસદ્દલક્ખણઞ્ઞૂ, ન કેવલમનેન સકત્થપરત્થાવ નાસિતા, અથ ખોતિ વિધો સદ્ધમ્મોપિ નાસિતોયેવાતિ વત્થુમાહ ‘અજાનન્તો પના’તિઆદિ, અયથાપટિપજ્જમાનોતિ સદ્દલક્ખણઞ્ઞુના યથા યેન પકારેન અત્થાનુરૂપં બ્યઞ્જને બ્યઞ્જનાનુરૂપઞ્ચ અત્થે પટિપજ્જિતબ્બં, તથા અપ્પટિપજ્જમાનો, તથા ચ વક્ખતિ– તથા હિ સો સદ્દલક્ખણ મજાનન્તો’તિઆદિ. તિવિધમ્પિ સદ્ધમ્મન્તિ પરિયત્તિપટિપત્તિઅધિગમવસેનતિ વિધમેવ સદ્ધમ્મં, તત્થ તિપિટકબુદ્ધવચનં પરિયત્તિસદ્ધમ્મો નામ, તેરસ ધુતગુણા ચુદ્દસ ખન્ધકવત્તાનિ દ્વે અસીતિ મહાવત્તાનીતિ અયં પટિપત્તિસદ્ધમ્મો નામ, ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ચ ફલાનિ અયં અધિગમસદ્ધમ્મો નામ, તથાહિચ્ચાદિના વુત્તમત્થં સમત્થેતિ, તમ્પિ પાળિયા થિરીકાતું ‘વુત્તં હેત’ન્તિઆદિમાહ, તત્થ ધમ્માતિ હેતૂ, સદ્ધમ્મસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ તિવિધસ્સ સદ્ધમ્મસ્સ, પદબ્યઞ્જનન્તિ પદઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ તં, તત્થ પદં નામ સ્યાદ્યન્તં ત્યાદ્યન્તઞ્ચ, બ્યઞ્જીયતિ અત્થો એતેનાતિ બ્યઞ્જનં-વાક્યં અથવા પજ્જતે ગમ્યતે અત્થો એતેનાતિ પદં-સ્યાદ્યન્તાદિ, વાક્યંવ બ્યઞ્જનં, સિથિલધનિતાદિપદમેવવા વુત્તનયેન બ્યઞ્જનન્તિ પદબ્યઞ્જનં, તં, દુન્નિક્ખિત્તં દુટ્ઠુ નિક્ખિત્તં ઠપિતં વિરાધેત્વા કથિતં, અત્થો ચ દુન્નીતોતિ દુન્નિક્ખિત્તત્તાયેવ પદબ્યઞ્જનસ્સ તબ્બચનીયોપિ દુટ્ઠુવિઞ્ઞાતો હોતિ, વુત્તપટિપક્ખતોતિ ‘અવિઞ્ઞાતસદ્દલક્ખણોહિ’ચ્ચાદિના વુત્તસ્સ વિઞ્ઞાતસદ્દલક્ખણત્તાદિના પટિપક્ખભાવતો, ભાવપ્પધાનો હિ અયં નિદ્દેસો,ત્તપ્પચ્ચયલોપો વા, ન હિ અત્તાવ અત્તના વેદિતબ્બોતિ યુત્તન્તિ.

તદેવન્તિઆદિના યથાવુત્તં નિગમેત્વા સઞ્ઞાવિધાને પયોજનં દસ્સેતિ, તન્તિ હેત્વત્થે નિપાતો, યસ્મા સદ્દલક્ખણસ્સ જાનનંસાનિ સંસં તસ્માતિ અત્થો, એવન્તિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો, એવં સપ્પયોજનન્તિ સમ્બન્ધો, તદેવન્તિ વા નિપાતસમુદાયો યં, વુત્તેન પકારેનેત્યસ્મિં અત્થે વત્તતે. નનુચ સઞ્ઞીનં સઞ્ઞાનં વત્તબ્બત્તે ‘‘અઆદયો તિતાલીસવણ્ણા’’તિઆદીનં વાક્યાનં વિસુંવિસું મહન્તત્તા કુતો લાઘવં સત્થસ્સાતિ મઞ્ઞમાનો ‘તથાહિ’ચ્ચાદિના સઞ્ઞાવિધાને લાઘવસબ્ભાવં સમત્થેતિ, હોતેવાતિ અવધારણેન કત્થચિ પરસત્થે વિય નો ન હોતીતિ દસ્સેતિ, પટિપત્તિલાઘવમ્પિ ચેત્થ હોતેવ, તથાહિ ‘‘વણ્ણપરેન સવણ્ણોપિ’’ચ્ચાદો (૧-૨૪) વણ્ણાદિસઞ્ઞાસમુદ્ધરિતા નાત્તાનમત્તાવગમેતુમલન્તિ પરે પુચ્છિત્વા જાનિતબ્બા અસ્સ, તતો સઞ્ઞા-વસેયા, તતોસ્સ સઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાસઞ્ઞીવિવેચનં તદનુટ્ઠાનન્તિ પરમ્પરાપેક્ખાય ભવિતબ્બં પટિપત્તિ ગારવાભાવા. ઇદાનિ સઙ્ખેપતો સત્થક્કમં દસ્સેતુમાહ-એવં તાવિ’ચ્ચાદિ, તાવાતિ પઠમં, ઉપયુજ્જમાનત્તાતિ બ્યાપારિયમાનત્તા, વિસયો ગોચરો યત્થેતે સ્યાદયો વિધી યન્તે, સહ વિસયેનાતિ સવિસયા, પઠમં કરીયતીતિ પકતિ યતો સ્યાદયો વિધીયન્તે, સહ પકતિયાતિ સપ્પકતિકા, લિઙ્ગાદિકન્તિ આદિસદ્દેન‘સલભચ્છાય’મિચ્ચાદો એકત્તાદિ, લિઙ્ગેભવા લિઙ્ગિકા-ઇત્થિવિધયો, એકત્થીભાવો સમાસો, તેન, સામઞ્ઞતો સમાનત્તા, સમાનત્તન્તુણાદિવુત્તિયા ‘‘રાજાદિવિસિટ્ઠે પુરિસા દોવિય’વસિટ્ઠાદિવિસિટ્ઠે અપચ્ચાદિમ્હિ અત્થે પવત્તનતો.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકાટીકાયં સારત્થવિલાસિનિયં

રતનત્તયપણામાદિકથા સમત્તા.

૧. પઠમકણ્ડવણ્ણના

સઞ્ઞાધિકાર

૧. અ આદયો

સબ્બવચનાનં સાત્થકનિરત્થકત્તબ્યભિચારિત્તા ‘ઇદ’ન્તિઆદિના સદિટ્ઠન્તેન સંસયમુપદસ્સિય સાત્થકત્તમસ્સ દસ્સેતુઞ્ચ ‘ન તાવ…પે… સાત્થકત્તા’તિ વુત્તં, ઉમ્મત્તકાદિવાક્યમિતિ ‘દસ દાળિમા, છ અપૂપા, કુણ્ડમજાજિનં, પલાલપિણ્ડો’ઇચ્ચાદિકં, અવયવત્થાન મઞ્ઞમઞ્ઞનાતિ સમ્બન્ધા સમુદાયત્થાભાવતો અનત્થકત્તં, આદિવાક્યન્તિ ‘‘મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિઆદિવાક્યં, સાત્થકત્તં પનસ્સ પદત્થાન મઞ્ઞમઞ્ઞાભિસમ્બન્ધસ્સ પતીતિતો.

અથ અઆદ્યાદિસદ્દાનં સાધુત્તાન્વાખ્યાનાય ઇદં વચનમિચ્ચાદિવિકપ્પન્તરસમ્ભવે કથં નિયમો વુત્તિયં વુત્તેનત્થેન સાત્થકત્તમિચ્ચાસઙ્કિય તેસમિહાનુપયોગિત્તં કમેન પટિપાદયિતુમાહ ‘વક્ખમાનત્થમેવિદ’મિચ્ચાદિ,’ આકારાદયો નિગ્ગહીતન્તા’ઇચ્ચાદિના વુત્તિયં વક્ખમાનો અત્થો યસ્સ તં તથા વુત્તં, સાધૂનં સાધુસદ્દાનં અનુસાસનં આખ્યાનં અત્થો પયોજનં યસ્સ તન્તિ વિગ્ગહો.

સાધુસદ્દાનુસાસનસઙ્કાપેત્થ ‘‘કત્થેત્થ કુત્રાત્રક્વેહિધા’’તિ (૪-૧૦૦) આદિના કત્થાદિસદ્દાનં સાધુત્તાનુસાસનસ્સ દસ્સનતો, લક્ખણન્તરેન સાધુભાવસ્સ અન્વાખ્યાતત્તાતિ આપુબ્બાદાઇચ્ચસ્મા ‘‘દાધાત્વી’’તિ (૫-૪૫) ઇપ્પચ્ચયે આકારલોપે ચ આદીતિ અઆદિયેસન્તિ અઞ્ઞપદત્થસમાસે યોમ્હિ ‘‘યોસુ ઝિસ્સ પુમે’’તિ (૨-૯૩) ‘ટે અઆદયો’તિ, તયો ચ ચત્તાલીસા ચાતિ ચત્થ સમાસે ‘‘તદમિનાદીનિ’’તિ ચત લોપેચ રસ્સે ચ તિતાલીસાતિ, ‘વણ્ણ-વણ્ણને’ઇચ્ચસ્મા ‘‘ભાવકારકેસ્વ ઘણ ઘકા’’તિ (૫-૪૪) અપ્પચ્ચયેયોમ્હિ ટાદેસે વણ્ણાઇતિ ચ સિજ્ઝનતો, પયોગનિયમત્થન્તિ તિતાલીસવણ્ણસદ્દેસુ પરેસુ એવ અઆદિસદ્દો પયુજ્જીયતીતિ એવં પયોગનિયમત્થં, અયમ્પિ વિકપ્પન્તર સમ્ભાવના ‘‘અભૂતતબ્ભાવે કરાસભૂયોગે વિકારા ચી’’તિ (૪-૧૧૯) પયોગનિયમસ્સા ઝાયમાનસ્સ દિટ્ઠત્તા, ઠાન્યાદેસત્થન્તિ અઆદિસદ્દસ્સ ઠાને તિતાલીસવણ્ણસદ્દા આદેસા હોન્તિ તેસં વા સો ઇતિ, તદનુરૂપાયાતિ ઠાન્યાદેસાનુરૂપાય છટ્ઠી વિભત્તિયા, અતોયેવાતિ અગમાગમિઅનુરૂપાય છટ્ઠિયા અભાવતો યેવ, અગમાગમિ ભાવત્થન્તિ અઆદિસદ્દસ્સ તિતાલીસ વણ્ણસદ્દા આગમા હોન્તિ તેસં વા સો ઇતિ, એતેસુપિ સઙ્કા, ‘‘યવાસરે’’ (૧-૩૦) ‘‘સુઞ સસ્સ’’ઇતિ (૨-૫૩) આદેસાગમાનં દસ્સનેન, આગમ લિઙ્ગાભાવતોતિ ઉકાર કકાર મકારાનં અભાવતો, વિસેસનવિસેસ્સ ભાવત્થન્તિ તિતાલીસવણ્ણસદ્દાનં અઆદિસદ્દો વિસેસનં, તે વા તસ્સે-તિ, એત્થાપિ સઙ્કા ‘નીલુપ્પલ’મિચ્ચાદીનમઞ્ઞત્થ વિસેસનવિસેસ્સ ભાવદસ્સના, સદ્દલક્ખણા નુપયોગતોતિ સદ્દલક્ખણેન સદ્દસઙ્ખરણસ્સ પકતત્તા વુત્તં, તત્થ કારણમાહ- ‘રૂપવિસેસૂપ લક્ખણાભાવા’તિ, રૂપવિસેસસ્સ ઉપલક્ખણ નિમિત્તં તસ્સઅભાવાતિ અત્થો, ન હિ વિસેસન વિસેસ્સભાવે પટિપાદિતે અઆદ્યાદિસદ્દાનં રૂપવિસેસસ્સ સઙ્ખરણં કતં સિયાતિ, યદિ એસોવ સદ્દસઙ્ખરણન્તિ ગય્હેય્ય, તથા સતિ ‘નીલુપ્પલ’મિચ્ચાદીનમ્પિ વત્તબ્બતા આપજ્જેય્યાતિ નાસ્સ તદત્થ તાપિ સમ્ભાવીયતે, લોકે સીહગુણસ્સ માનવકે દસ્સનતો ઉપચારેન ‘સીહો-યં માનવકો’તિ તગ્ગુણજ્ઝારોપોપિ દિસ્સતિ, તદત્થમ્પેતં ન હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘તગ્ગુણજ્ઝારોપનત્થમ્પેતં ન હોતી’તિ વુત્તં, તસ્સ અઆદિસદ્દસ્સ, તેસં તિતાલીસવણ્ણસદ્દાનં વા ગુણો અઆદિત્તાદિ, તસ્સ અજ્ઝારોપનં-તિતાલીસવણ્ણસદ્દેસુ વા અઆદિસદ્દેયેવ વા આરોપનં, તદત્થમ્પેતં સુત્તં ન હોતીતિ અત્થો, તત્થ કારણમાહ- ‘અતોયેવા’તિઆદિ, અતોયેવ રૂપવિસેસૂપલક્ખણા ભાવતોયો, પકતં સદ્દસઙ્ખરણં, યથાવુત્ત વિકપ્પન્તરાભાવે ઉભયત્થમિદં સિયા, તત્થ પરિભાસત્થં ન હોતિ… તલ્લક્ખણત્તાભાવા ઉપરિવક્ખમાનત્તા ચાતિ પારિસેસમાલમ્બિયાહ ‘સઞ્ઞાસઞ્ઞિ’ચ્ચાદિ.

મરિયાદાયમ્પકારેચ, સમીપે વયવે તથા;

ચતુબ્બિધપ્પકારોયં, આદિસદ્દસ્સ દિસ્સતેતિ.

મરિયાદત્થો એત્થ આદિસદ્દોતિ આહ-‘આદિમરિયાદા ભૂતો’તિ, ઉપલક્ખણત્તાતિ ઉપલક્ખિયમાનાનમાકારાદીનં ગહણે કારણભાવેન અપ્પધાનત્તા, તેનાહ-‘ઉપલક્ખણસ્સુપસજ્જનીયભૂતસ્સા’તિ, કારિયેનાતિ વણ્ણસઞ્ઞાભવનાદિના, ન ગુન્નમ્પિ આનયનં ભવતિ..ગુન્નમુપસજ્જનીય ભૂતત્તા અઞ્ઞપદત્થસ્સેવ પધાનત્તા, સઞ્ઞાયા ભાવેતિ અકારસ્સ વણ્ણસઞ્ઞાય અભાવે, રૂપન્તિતિ તાલીસારૂપં, તિતાલીસા+વણ્ણાતિપદચ્છેદો, તિતાલીસ+વણ્ણાતિવા, સુત્તાવયવસ્સાપિ સુત્તસમ્બન્ધિત્તા ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) પન વુત્તં, રસ્સત્તન્તુ ‘‘દીઘરસ્સા’’તિ યોગવિભાગેન, ઇતરથા બ્યઞ્જનપરસ્સેવ રસ્સત્તે દસ્સિતે તિતાલીસઇતિ અબ્યઞ્જને પદં ન સમ્પજ્જેય્યાતિ વિઞ્ઞાયતિ, ઇતરીતરયોગચત્થે બહુવચનેન ભવિતબ્બન્તિ આહ-‘એકવચનમ્પના’તિઆદિ, વિપ્પટિપત્તિ અઞ્ઞથાભાવો, રસ્સ એ ઓકારેહિ તેચત્તાલીસક્ખરાનન્તિ સમ્બન્ધો, એ ઓકારે હીતિ સહત્થે તતિયા, સક્કતાનુસારેનાતિ સક્કતે ‘‘સન્ધિ યક્ખરાનં રસ્સા ન સન્તી’’તિ વુત્તસ્સ અનુસારેન, કોચીતિ સા સનપ્પસાદકચોળિયબુદ્ધપ્પિયાચરિયં દસ્સેતિ, ન હિચ્ચાદિં વદતો-યમધિપ્પાયો ‘રસ્સાઇવાતિ ઇવસદ્દો સાધમ્મોપમાજોતકો વા સિયા વેધમ્મોપમાજોતકો વા, યદિ તાવ વેધમ્મોપમાજોતકો, રસ્સધમ્મસ્સ એ ઓકારેસ્વ સમ્ભવા તેસં દીઘકાલપ્પવત્તિતો તે દીઘાયેવ સિયું, યદિ પન સાધમ્મોપમાજોતકો, તેસુ રસ્સધમ્મસ્સસમ્ભવા રસ્સકાલપ્પવત્તિતો રસ્સાએવ તે સિયુન્તિ ‘એત્થાતિઆદીસુ એ ઓકારાનં ઉચ્ચારણકાલકતં રસ્સત્તમેવ હોતી’તિ, રસ્સકાલવન્તોયેવાતિ એવસદ્દો સોગતે વણ્ણવિનિમ્મુત્તસ્સ કાલસ્સેવાભાવા વણ્ણાનઞ્ચ પચ્ચક્ખ સિદ્ધત્તા પમાણસિદ્ધં પારમત્થિક મે ઓકારાનં રસ્સકાલવન્તતં દીપેતિ, અત્થાતિ વદતો પનાયમધિપ્પાયો ‘એત્થાતિઆદીસુ યદિ એકારાદયો દીઘાએવ સંયોગપુબ્બત્તા રસ્સાવ સિયુંતથા સતિ અત્થાતિ એત્થાપિ દીઘોવ આકારો સંયોગપુબ્બત્તારસ્સો ઇવ ઉચ્ચતીતિ આપજ્જેય્ય, તસ્મા ઉચ્ચારણકાલકતોવ રસ્સદીઘભાવો ગહેતબ્બો’તિ, કચ્ચાયનવુત્તિવણ્ણના ઞાસો, તઞ્ઞાપનેતિ બહિદ્ધા અઞ્ઞેસમક્ખરાનં ઞાપને, પયોજનાભાવાતિ તેન સાધેતબ્બસ્સ કસ્સચિ ઇટ્ઠસ્સ અભાવમાહ, કિમેત્થ સમુદાયે વાક્યપરિસમત્તિ, ઉદાહુ અવયવેતિ આહ- ‘પચ્ચેક’ન્તિ, અઞ્ઞથા ‘રુક્ખા વન’ન્તિઆદીસુ વિય સમુદાયે વાક્યપરિસમત્તિયં ‘‘ઇયુવણ્ણા ઝલા નમસ્સન્તે’’ (૧-૯) ઇચ્ચાદિકં ન સિજ્ઝતીતિ, પચ્ચેકં વણ્ણા નામહોન્તીતિ અકારો વણ્ણો નામ હોતિ આકારો વણ્ણો નામ હોતીતિઆદિના, અવયવેચ્ચાદિના વુત્તિયં અવુત્તેપિ ‘પચ્ચેક’ન્તિ વચને સદિટ્ઠન્તં કારણમાહ, દિટ્ઠન્તોપનીતો ત્યત્થો સુખેન પટિપત્તું સક્કાતિ, એત્થ હિ પચ્ચેકન્તિ અવુત્તેપિ દેવદત્તો ભોજીયતૂતિઆદિના પચ્ચેકં ભુઞ્જિકિરિયા પરિસમાપીયતે, તેનાહ-‘ન ચોચ્ચતે’ ઇચ્ચાદિ, અથવા સમુદાયેપિ વાક્યપરિસમા પત્તિયં સતિ સમુદાયે પવત્તા સદ્દા અવયવેસુપિ વત્તન્તીતિ ‘સમુદ્દેકદેસદસ્સનેપિ સમુદ્દો દિટ્ઠો, ખન્ધેકદેસ ભૂતાયપિ પઞ્ઞાય પઞ્ઞાક્ખન્ધોતિઆદીસુ વિય ન દોસો, તેનેવ વુત્તિયં ‘પચ્ચેક’ન્તિ ન વુત્તં, વણ્ણસદ્દસ્સ ગુણાદ્યનેકત્થત્તેપિ પકરણતો અકારાદયોવેત્થ વુચ્ચન્તીતિ આહ-‘વણ્ણીયતિ’ચ્ચાદિ, પકરણતોપિ અત્થો વિભજ્જતે, વુત્તં હિ–

અત્થા પકરણા લિઙ્ગા, ઓચિત્યા દેસકાલતો;

સદ્દત્થા વિભજીયન્તે, ન સદ્દાયેવ કેવલાતિ.

નનુ ઝલાદિસઞ્ઞા વિય લહુસઞ્ઞં અકત્વા કસ્મા ગુરુસઞ્ઞા કતાતિ ચોદનં મનસિ નિધાય રુળ્હિ અન્વત્થવસેન દ્વિપ્પકારાસુ સઞ્ઞાસુ ઝાલાતિ રુળ્હિ સઞ્ઞાત્થાભાવેન વોહારસુખમત્તપયોજના, અન્વત્થસઞ્ઞા પન તપ્પયોજનાપિ હોતિ તદઞ્ઞપ્પયોજના પીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘એવ’મિચ્ચાદિ, વણ્ણીયતી અત્થો એતેહીતિ વુત્તમત્થં અનુગતા અનુગતત્થા વણ્ણસઞ્ઞા તં, સદ્દાધિગમનીયસ્સાતિ સદ્દેન વિઞ્ઞાતબ્બસ્સ, વણ્ણં મૂલમસ્સાતિ વણ્ણમૂલકો-અત્થો, તસ્સ ભાવો વણ્ણમૂલકતા, અત્થસ્સ વણ્ણમૂલકતં સાધેતિ ‘સાપિ’ચ્ચાદિના, વણ્ણં રૂપં સભાવો એતેસન્તિ વણ્ણરૂપાનિ-પદાનિ, સમુદાયો પાદાનં રૂપમસ્સાતિ સમુદાયરૂપં વાક્યં, વિભત્યન્તમત્થજોતકં પદં, પદસમુદાયો વાક્યં, સબ્બઞ્ચેતમુપચારેન વણ્ણસદ્દવચનીયત્તં ગચ્છતિ વણ્ણમયત્તાતિ સબ્બોપિ સમ્મુતિપરમત્થભેદભિન્નો અત્થો વાક્યાધિગમનીયો વણ્ણેનેવ વિઞ્ઞાયતિ નામ તસ્મા યથા વુત્તમત્થ વિસેસદસ્સનંલહુસઞ્ઞાય ન સક્કાતિ તદત્થમકારાદીનં ગુરુભૂતા વણ્ણસઞ્ઞા કતાતિ અધિપ્પાયો, સમ્મુતિ સઙ્કેતવસેન પવત્તો વોહારો, પરમત્થો સનિબ્બાનો પઞ્ચક્ખન્ધો. ઉભોહિ પનેતેહિ ભિન્નો તતિયો કોટ્ઠાસો નામ નત્થિ, તથાચ વુત્તં–

દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો,

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નુપલબ્ભતીતિ.

નનુ ચ–

અપ્પક્ખરમસન્દિદ્ધં, સસારં ગૂળ્હનિણ્ણયં;

પસન્નત્થઞ્ચ સુત્તન્તિ, આહુ તલ્લક્ખણઞ્ઞુનોતિ.

‘‘આદયો તિતાલીસ વણ્ણા’’ ‘‘તિતાલીસાદયો વણ્ણા’’તિ વા વત્તબ્બન્તિ ન તથા સતિ સન્દિદ્ધં સુત્તં સિયાતિ, નનુ સત્થાદો મઙ્ગલવચનેન ભવિતબ્બં, અકારો પટિસેધત્થોપિ હોતીતિ (ન) સત્થાદો સિદ્ધસદ્દસ્સોપહિતત્તા, અથ હોત્વ પુબ્બા ઝાલાદિ સઞ્ઞા, સદ્દસાધનમત્તપ્પયોજનત્તા પન સબ્બવિધાનસ્સ પુબ્બાચરિય સઞ્ઞાવાલમેત્થાતિ કિં પુનાપિ વણ્ણાદિસઞ્ઞાવિધાનેન ગન્થગારવ કરણેનાતિ સચ્ચમેતં, પુબ્બાચરિયેસુ પન ગારવં તદનુગમનઞ્ચ દીપેતું કાચિ સઞ્ઞાયોપ્યન્વાખ્યાયન્તે, યજ્જેવં સંયોગસબ્બનામલોપાદયોપિ સઞ્ઞા પુબ્બાચરિયેહિ વુત્તા વત્તબ્બાતિ નનુ ભો વુત્તમેવામ્હેહિ’કાચિ સઞ્ઞાયો આખ્યાયન્તે’તિ, કિન્તદાખ્યાનદ્વારેન ભવતા તાપિ વિઞ્ઞાતું ન સક્કાતિ, કેસઞ્ચિ સાત્થકત્તોપિ પતિવણ્ણમત્થાનુપલદ્ધિતો વણ્ણાનમદિટ્ઠાનમકારાદીનમનુકતિયો ઇહોપદિટ્ઠાઇત્યનુકારિયેનાત્થેનાત્થવન્તતાય હોતેવાકારાદિતો વિભત્તિ, લોપેન નિદ્દિટ્ઠત્તા પનસ્સા અસ્સવનં સન્નિકંસવચનિચ્છાભાવા સંહિતાયાનિદ્દેસો, અનુક્કમોતિ આદોનિસ્સયા સરાવુત્તા, તતો નિસ્સિતા બ્યઞ્જના, સરેસુપિ એકટ્ઠાનિયા અકારાદયો બહુત્તા પઠમં વુત્તા ઠાનાનુક્કમેન, તતો દ્વિજા ઠાનાનુક્કમેન, તેસુપિ રસ્સાવ લહુત્તા પઠમં વુત્તા, તતો દીઘા, બ્યઞ્જનેસુપિ વગ્ગા બહુત્તા ઠાનપ્પટિપાટિયા પઠમં વુત્તા, તતો યકારાદયો, વગ્ગેસુ ચ અઘોસા પઠમં વુત્તા, તતો ઘોસા, તેસુ ચ સિથિલા પઠમં વુત્તા, તતો ધનિતા, તત્થાપિ અપ્પકત્તા દ્વિજા પઞ્ચમા વુત્તા, તતો યરલવા ઘોસભૂતા ઠાનાનુક્કમેન, તતો ધનિતા સકારહ કારા, તેસુપિહકારો કેસઞ્ચિ ઓરસોપિ હોતીતિ દ્વિજત્તા પચ્છા વુત્તો, કેહિચિ ‘‘લળાનમવિસેસો’’તિ દ્વિન્નમવિસેસે વુચ્ચમાનેપિ લિપિભેદેન ઠાનભેદેન ચ ભિન્નત્તા ળકારો વિસું અક્ખરભાવેન ગહિતો, સોપિ ઘોસભાવેન ઠાનાનુક્કમેનચ હકારતો પરં વુત્તો નિગ્ગહીતં પન સરત્તાદિસબ્બવિનિમ્મુત્તત્તા સબ્બપચ્છા વુત્તન્તિ અકારાદીનમયમનુક્કમો, ઇમસ્સેવાનુક્કમસ્સ મનસિ વિપસ્સ વત્તમાનત્તા તિતાલીસાતિ ગણનાપરિચ્છેદસ્સ દસ્સિતત્તા ચ ‘નિગ્ગહીતન્તા’તિ વુત્તિયં વુત્તં, પકતં સાધુસદ્દાન્વાખ્યાનં, ન વણ્ણીયતે, તિ સદ્દસઙ્ખરણ સઙ્ખાત મુખ્યપ્પયોજનાભાવા, કિઞ્ચાપિ ન વણ્ણીયતે, અમ્હેહિ પન કથમકારાદીનમયમનુક્કમો ઉપ્પન્નોતિ સિસ્સાનં કઙ્ખા વિચ્છેદપ્પયોજનમ્પતિ અનુક્કમસદ્દસ્સ અત્થકથનબ્યાજેન વણ્ણિતો યેવાતિ, કરીયન્તે ઉચ્ચારીયન્તે એતેનાતિ કરણં, તત્થ જિવ્હામજ્ઝં તાલુજાનં, જિવ્હોપગ્ગં મુદ્ધજાનં, જિવ્હગ્ગં, દન્તજાનં સેસાનં સકટ્ઠાનં કરણં, પયત્તિ પયતનં, તમ્પન વણ્ણુચ્ચારણતો અબ્ભન્તરો બાહિયો ચ ઉસ્સાહો, તત્થ અબ્ભન્તરપયતનં-સંવુતત્તમકારસ્સ, વિવટત્તં સરાનં સકારહકારાનઞ્ચ ફુટ્ઠત્તં વગ્ગાનં, ઈસંફુટ્ઠત્તં યરલવાનં, બાહિયપયતનન્તુ સંવુતકણ્ઠતાદિ, ઠાનતો પચ્ચાસત્તિયા વિધીયમાનકારિયસમ્ભવેન પયોજનસમ્ભવા આહ-‘ઠાનમ્પના’તિઆદિ, તિટ્ઠન્તિ એત્થ ઉપ્પત્તિવસેન વણ્ણાતિ ઠાનં, ‘‘એ ઓનમ વણ્ણે’’તિ (૧-૩૭) સુત્તે વણ્ણેતિ કથનમેવ વણ્ણસઞ્ઞાકરણે પયોજનં, યથાવુત્તમત્થમઞ્ઞત્ર બ્યાપદિસતિ’ એવ’મિચ્ચાદિના, તસ્મા ‘‘દસાદો સરા’’ઇચ્ચાદો ‘તેના’તિઆદીસુ ‘તેન સરઇચ્ચનેન ક્વત્થો કસ્મિં સુત્તે પયોજનં તં દસ્સેતિ ‘‘સરોલોપો સરે’’ચ્ચાદી’તિ એવમાદિના અત્થો દટ્ઠબ્બો, ઞાપેતિ વણ્ણલોપન્તિ ઞાપકં, કસ્મા પન’સો ચેમિનાવ ઞાપકેન સિદ્ધો’તિ વુચ્ચતિ નનુ ‘તદમિનાદીનિ’’તિ (૧-૪૭) સુત્તં દિસ્સતીતિ, (સચ્ચં) તથાપિ પકારન્તરોયમ્પિ વણ્ણલોપે દસ્સિતોતિ વિઞ્ઞાતબ્બં, એવસદ્દો પન ‘યદિ ઞાપકેન વણ્ણલોપો સિયા સો ઇમિનાવ ઞાપકેન સિદ્ધો, નાઞ્ઞેના’તિ અવધારેતિ.

૨. દસા

નનુ અઆદયોતિ પઠમન્તેનુવત્તન્તે કથમેત્થ’તત્થા’તિ સત્તમીનિદ્દિટ્ઠતાતિ આહ-‘તઞ્ચા’તિઆદિ, અત્થવસાવિભત્તિવિપરિણામેનાતિ અઆદયોતિ પઠમન્તસ્સ‘આદો દસા’ત્યનેન સમ્બન્ધા સમ્બજ્ઝમાને ચાધારત્થેન ભવિતબ્બન્તિ આધારત્થવસેન સત્તમી વિભત્તિયા પરિવત્તનેનાતિ અત્થો, અત્થવસા સત્તમિયા વિપરિણામસમ્ભવાયેવસુત્તે અવિજ્જમાનેપિ‘તત્થા’તિ વુત્તિયં વુત્તં, આદોદસન્નમનઞ્ઞત્થપવત્તિસમ્ભવતો તેસં અઆદયો વિસયભાવેનપિ સક્કા પરિકપ્પેતુન્તિ વુત્તં-‘તેસુ વિસયભૂતેસૂ’તિ, નિદ્ધારણત્થોપિ યુજ્જતેવ… વણ્ણસમુદાયતો તદેકદેસભૂતાન માદો વણ્ણાનં દસસઙ્ખ્યાગુણેન નિદ્ધારિયમાનત્તા, આદિમ્હિ દસ વણ્ણાતિ વુત્તે અવુત્તાનમ્પિ અવસ્સં વત્તબ્બાનં ઊનપૂરણત્થમજ્ઝાહારો હોતીતિ વુત્તં- અવટ્ઠિતા નિદ્દિટ્ઠા વા’તિ, એકાદીન મટ્ઠારસન્તાનં સઙ્ખ્યાનં સઙ્ખ્યેય્યે વત્તનતો આહ-‘દસસઙ્ખ્યાય પરિચ્છિન્નત્તા’તિ, ગય્હુપગાનં રસ્સએ ઓવણ્ણાનમ્પિ કચ્ચાયને વિય અપરિચ્ચાગા અનૂના, અગય્હુપગાનં તદઞ્ઞેસં કેસઞ્ચિ સરાનં પરિચ્ચગા અનધિકા, દસસદ્દસ્સ સઙ્ખ્યેય્ય વુત્તિત્તા દસન્નમ્પિ અધિકતવણ્ણાનઞ્ઞત્તા વુત્તં-‘દસન્નમ્પી’તિઆદિ, સયં પુબ્બા’રાજ=ચિત્તિયં’તીસ્મા ક્વિમ્હિ અન્તલોપે સમાસે ચ તદમિનાદિત્તા નિરુત્તિનયેન વા સરસદ્દો નિપ્ફજ્જતીતિ, ‘સર-ગતિહિં સાચિન્તાસુ’ ઇચ્ચસ્મા અપ્પચ્ચયેન વા નિપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતુમાહ=‘સયં રાજન્તી’તિઆદિ.

૩. દ્વેદ્વે

તેતિ’આદો’તિ સત્તમ્યન્તત્તા અપરે દ્વે પરામસતિ, હેટ્ઠા વિયાતિ હેટ્ઠા વુત્તં અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામં ઉપમેતિ, અતોવ વિઞ્ઞાયમાનત્થવસેન તેસુ’તિ વુત્તં, તેસુતિ પન નિદ્ધારણત્તવિવચ્છાયં તમ્પિ સમ્ભવતીતિ તેસં વણ્ણાનં મજ્ઝે દ્વેદ્વેતિ દ્વિસઙ્ખ્યાય નિદ્ધારણત્થોપિ વેદિતબ્બો, વિચ્છાયં વુત્તિ યસ્સ સો વિચ્છાવુત્તિ-દ્વિસદ્દો, વિચ્છાવુત્તિતા ચાસ્સ સવણ્ણત્તગુણેન દ્વિન્નં (‘બ્યાપિતુ) મિટ્ઠત્તા, કમેનાવટ્ઠિતેતિ ઇમિના અકારાદિવણ્ણપ્પબન્ધસ્સ અનાદિકાલસિદ્ધં કમસિદ્ધત્તમાહ. નનુ સમાના વણ્ણા સવણ્ણાત્યન્વત્થે સવણ્ણસદ્દે સતિ કતં રસ્સદીઘાનં સવણ્ણસઞ્ઞા સિયા… અસમાનત્તા એતેસન્તિ, નેતદત્થિવણ્ણપ્પબન્ધસ્સ કમસિદ્ધત્તા વચનબલેનેવાસમાનાનમ્પિ હોતેવાતિ, નેવમ્પિ વત્તું યુત્તં‘‘દ્વેદ્વે સવણ્ણા’’તિ સુત્તસ્સ તાદિસસામત્થિયસબ્ભાવે [સબ્ભાવેન (પોત્થકે)] વિસેસકારણાભાવાતિ આહ‘સમાનત્તમ્પના’તિઆદિ. તિટ્ઠન્તિ એત્થ વણ્ણા ચિત્તજત્તેપિ અભિબ્યત્તિ વસેનાતિ ઠાનં કણ્ઠાદિ, તેન કતન્તિ સમાસો, કણ્ઠતાતુ ઇતિ ચત્તે પાણ્યઙ્ગત્તા નપુંસકત્તં. પઞ્ચમેહિ વગ્ગપઞ્ચમેહિ. અન્તટ્ઠાકીતિ વગ્ગાનમન્તે તિટ્ઠન્તીતિ અન્તટ્ઠા, તાહિ, યુત્તસ્સાતિ બ્રહ્મચરિયા, ગુય્હ’ન્તિઆદીસુ યુત્તસ્સ. કેચીતિ અનિયમેન વુત્તં, તે પન–

‘‘હકારો પઞ્ચમેહેવ, અન્તટ્ઠાહિ ચ સંયુતો;

ઓરસો ઇતિ વિઞ્ઞેય્યો, કણ્ઠજો તદસંયુતો’’તિ વદન્તિ.

૪. પુબ્બો

વત્તતેતિ અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામેન વત્તતે, નનુ ચેત્યાદિચોદના, નેસદોસોચ્ચાદિ પરિહારો, દોસાભાવે કારણ માહ-‘યોયો…પે… પતીયતે’તિ, વુત્તં સમત્તેતિ-‘નહિ’ચ્ચાદિના, નનુ ચ પુબ્બસદ્દો યમેકત્તા એકં પુબ્બમાચિક્ખતિ ન સકલન્તિ કથં ‘‘પુબ્બો’તિ વુત્તે યોયોતિ ઞાયતિ ‘યોયો પુબ્બો’તિ ચ વુત્તે ‘તેસુ દ્વીસુ’તિ એત્થ’દ્વીસુ દ્વીસુ’તિ ઇદં કથં સુખેનેવ પતીયતે તદિદમસિદ્ધેનાસિદ્ધસાધનન્તિ આસઙ્કિય તદભાવમુબ્ભાવીય પુબ્બ સદ્દસ્સ વિચ્છાગમકત્તમવગમયિતુમાહ-‘નચેદ’મિચ્ચાદિ. તંયોગાતિ ઉપચારવસેનાહ, તબ્બન્તતાયવાતિ અત્થિયત્થે અપ્પચ્ચયવસેન, એવમુપરિપિ.

૫. પરો

સેસમિચ્ચાદિના‘તેસુ દ્વીસૂતિ સવણ્ણસઞ્ઞકેસુ દ્વીસુ’ ઇચ્ચાદિ કમતિદિસ્સતિ. લહુસઞ્ઞા રસ્સસ્સ, સંયોગપુબ્બસ્સ રસ્સસ્સ દીઘસ્સ ચ ગુરુસઞ્ઞા ન વત્તબ્બા… ઉચ્ચારણવસેનેવાન્વત્થસઞ્ઞાતિ વિઞ્ઞાયતિ, પુબ્બાચરિયવસેન વા ઇહાવુત્તાવસેસસઞ્ઞાવિય.

૬. કાદયો

કેવલ બ્યઞ્જનાનમત્થપ્પકાસત્તાભાવા સરાનમત્થપ્પકાસને અચ્ચન્તોપકારા બ્યઞ્જનાતિ ‘એતેહી’તિ કરણત્તેન વુત્તં, તેનાહ ‘સરાન’મિચ્ચાદિ. વિપુબ્બા ‘અઞ્જ-બ્યત્તિયં’તીમસ્મા કરણે અનપ્પચ્ચયે રૂપં, નપુંસકત્તમ્પિસ્સાવગમયિતું ‘ઉપકારકાની’તિ વુત્તં, બ્યઞ્જનત્તં દિટ્ઠન્તેન ફુટયતિ ‘યથા’ઇચ્ચાદિના, યથા ઓદનસ્સુપકારકાનિ સૂપાદીનિ બ્યઞ્જનાનિ, તથા સરાનમુપકારકાનીતિ અધિપ્પાયો, બ્યઞ્જનમ્પન અદ્ધમત્તિકં, વુત્તં હિ–

એકમત્તો ભવે રસ્સો, દીઘો મત્તદ્વયાયુતો;

પ્લુતો તિમત્તો વિઞ્ઞેય્યો, બ્યઞ્જનં ત્વદ્ધમત્તિકંતિ.

અન્વત્થાતિ અન્વત્થતો, ‘અન્વત્થા બ્યઞ્જના’તિ સમ્બન્ધો.

૭. પઞ્ચ

સજાત્યપેક્ખાય સમુદાયવાચિત્તેપિ કાદયોતી અનુવત્તનતો વગ્ગસદ્દેન કખગઘઞાદયોવ ગય્હન્તિ, પઞ્ચ પરિમાણમસ્સ પઞ્ચકોવગ્ગો, ‘‘તમસ્સ પરિમાણં ણિકો ચા’’તિ (૪-૪૧) કો, સુત્તે આદિભૂતો પઞ્ચસદ્દો પઞ્ચસઙ્ખ્યાપરિચ્છેદં કુરુમાનો માવસાનાનં વગ્ગાનં બહુત્તં ગમેતીતિ ‘પઞ્ચકા’તિ વુત્તં, વગ્ગાતિ બહુવચનતો પચ્ચેકન્તિ વિઞ્ઞાયતિ, વજ્જેન્તિ યકારાદયોભિ વગ્ગા, પઠમક્ખરવસેન પન કવગ્ગાદિવોહારો.

૮. બિન્દુ

અનેકત્થત્તા ધાતૂન મુચ્ચારણત્થોપેત્થ ગણ્હાતીતિ નિપુબ્બા તતો કમ્મન્તિ ત્તપ્પચ્ચયે ઞ્ઞિમ્હિ પાદિસમાસે દીઘેચ રૂપં દસ્સેન્તો ‘રસ્સા’તિઆદીમાહ, પીળનત્થતો નિગ્ગહનં નિગ્ગહો, ‘ઇ-અજ્ઝેન ગતીસુ’ઇચ્ચસ્મા કત્તરિ [કમ્મનિ-ઇતિ વત્તબ્બં, ઇતં ઉચ્ચારિતન્તિ અત્થો] ત્તપ્પચ્ચયે ઇતં, નિગ્ગહેન ઇતન્તિ અમાદિસ માસે રૂપં દસ્સેન્તો ‘કરણં નિગ્ગહેન વા’તિઆદિમાહ, પચ્છિમપક્ખં સાધેતુમાહ-‘વુત્તં હી’તિ.

૯. ઇયુ

ચત્થસમાસોતિ ઇતરીતરયોગદ્વન્દસમાસો. અત્તેતિ મુનિ સદ્દાદિવચનીયે અત્થે, નમતીતીમસ્સેતં કમ્મં,

યં સબ્બવચનં સબ્બ, લિઙ્ગં સબ્બવિભત્તિકં;

તં સબ્બત્થે નમનતો, વિદું નામન્તિ તબ્બિદૂ.

ઇધ નામસઞ્ઞાયાભાવેપિ અન્વત્થબલાયેવ નામસઞ્ઞા સિદ્ધાતિ (આહ) ‘અન્વત્થબ્યપદેસેના’તિ, સ્યાદ્યન્તપકતિરૂપન્તિ પચ્ચયા પઠમં કરીયતીતિ પકતિ, સા એવ રૂપન્તિ પકતિરૂપં, સ્યાદ્યન્તસ્સ પકતિ રૂપં મુનિસદ્દાદિ સ્યાદ્યન્તપકતિરૂપં, અત્થવન્તમધાતુકમપ્પચ્ચયમ્પાટિપદિકં, પદં પદં પતિ પટિપદે, પટિપદં નિયુત્તં પાટિપદિકં. વિસેસનેનાતિ સુત્તે ‘નમસ્સન્તે’તિ વુત્તેન ઇવણ્ણુવણ્ણાનં વિસેસનેન. આખ્યાતસ્સાતિ પચતિઆદિનો. આદિમજ્ઝવત્તિનોતિ ઇન્દ ઉદકસદ્દાદીનં આદો, પખુમાદીનં મજ્ઝેચ વત્તિનો. પદેસેસૂતિ ‘‘ઝલા સસ્સ નો’’તિ (૨-૮૩) આદિકેસુ સુત્તપ્પદેસેસુ, અનિટ્ઠપસઙ્ગ (સઙ્કં) નિવત્તેતીતિ સમ્બન્ધો, અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોનામ [નામાતિ (પોત્થકે)] પચતિ-ઇન્દ (ઉદક પખુમ) સદ્દાદીન મન્ત આદિમજ્ઝભૂતઇવણ્ણાદીનં ઝલસઞ્ઞા વિધાય તતો પરાસં સાદિ વિભત્તીનં ‘‘ઝલા સસ્સ નો’’તિ (૨-૮૧) આદીહિ ‘નો’ આદેસાદિમ્હિ કતે ‘પચતિનો, ઇન્દનો, ઉદકનો, પખુમનો’તિઆદિ રૂપપ્પસઙ્ગો, નનુચાદિઆદિ ચોદના. વત્તબ્બન્તિ સુત્તે વત્તબ્બં. બ્યાસનિદ્દેસેનાતિ અસમાસનિદ્દેસેન. તદયુત્તન્તિઆદિ પરિહારો, તન્તિ તં ચોદ્યં, સતિહીતિઆદિના અયુત્તત્તં સમત્થેતિ, દ્વીસુત્તરેસુ યોગેસૂતિ ઉપરિમેસુ ‘‘પિત્થિયં’’ ‘‘ઘા’’તિ દ્વીસુ સુત્તેસુ. ઇત્થિયન્તિ ઇદન્તિ ‘‘પિત્થિય’’ન્તિ સુત્તે ઇત્થિયન્તિ ઇદં પદં. વણ્ણવિસેસનં સિયાતિ ‘‘પિત્થિય’’ન્તિ સુત્તે ‘ઇયુવણ્ણા’તિ અનુવત્તનતો ‘ઇત્થિયં ઇવણ્ણુવણ્ણા’તિ એવં ઇવણ્ણુ વણ્ણા ‘‘ઘો’’તિ સુત્તે ‘ઇત્થિયં આ’તિએવં અવણ્ણસ્સ ચ વિસેસનં ભવેય્ય. વણ્ણવિસેસને વિરોધમાહ ‘એવઞ્ચે’ચ્ચાદિ, નામસ્સન્તેતિ અસમાસનિદ્દેસે ત્વવિરોધમાહ- ‘બ્યાસે’ચ્ચાદિ. સક્કાનામવિસેસનં કાતુન્તિ દ્વીસુ સુત્તેસુ ઇત્થિયન્તિઆદિના વક્ખમાનક્કમેન. નામસ્સ અન્તો નામન્તોતિ સમાસસ્સ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તા સમાસે ગુણીભૂતસ્સ નામસ્સ ઇત્થિયન્તિ ઇદં વિસેસનં કાતું ન સક્કાતિ અધિપ્પાયો, વચનમન્તરેનાતિ પાણિનિયાનમિવ ‘‘યથાસઙ્ખ્યમનુદેસો સમાનં’’તિ (૧-૩-૧૦) સુત્તં વિના, સમાસઙ્ખ્ય એતેસન્તિ સમસઙ્ખ્યકા, ઇતિસદ્દો આદ્યત્થો, તેન–

‘‘આલાપહાસલીલાહિ, મુનિન્દ વિજયા તવ;

કોકિલા કુમુદાની વો, પસેવન્તે વનં જલં’’ (૨૬૦).

ઇચ્ચાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૦. પિત્થિ

ઇત્થિયં નામસ્સાતિ ચ, અન્તે ઇવણ્ણુવણ્ણાતિ ચ વુત્તે તેસમા ધારાધેય્યસમ્બન્ધો આધેય્યસ્સાધારે પવત્તિં વિના ન સમ્ભવતીતિ અજ્ઝાહારવસેન ‘વત્તમાના’તિ વુત્તિયં વુત્તં. ઇવણ્ણુ વણ્ણાતિ અપેક્ખિય‘વિસેસીયન્તી’તિ બહુવચનમેતં સમ્બન્ધસ્સ પુરિસાધીનતાય નામન્તીમિના સમ્બન્ધે સતિ‘વિસેસીયતી’તેકત્તેન પરિણમતિ.

૧૧. ઘા

ઇત્થિયં નામસ્સન્તેતિ ચ વત્તતે. હેટ્ઠા સબ્બત્થ સઞ્ઞિનો નિદ્દિસિય સઞ્ઞાય નિદ્દિટ્ઠત્તા તત્થ વિય વિસું સઞ્ઞિનો પઠમમનિદ્દેસે અસન્તો વિયાતિ દોસલેસમાલમ્બિય ચોદયતિ નન્હચે’ત્યાદિના. તત્થ સેતોતિ વિજ્જમાનસ્સ સઞ્ઞિનો. કારિયેનાતિ સઞ્ઞાકારિયેન. પરિહરતિ ‘નાયં દોસો’તિઆદિના. પચ્છાવુત્તમત્તેનાતિ ‘‘ઘા’’તિ સુત્તે કારિયિનો આકારસ્સ પચ્છા વુત્તમત્તેન. નચાતિ એત્થ ચસદ્દો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે, અપરમ્પિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બમનિયમરૂપમત્થીતિ અત્થો. અનિયમરૂપમાચરિયપ્પવત્તિતો સાધેતુમાહ ‘ઉભયથાપિ’ચ્ચાદિ.

૧૨. ગોસ્યા

આસદ્દો આભિમુખ્યે, અનભિમુખમભિમુખં કત્વા લપનં કથનમાલ પનં, તસ્મિં આલપને, આલપનત્થે વિહિતો સીતિ અત્થો.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકાટીકાયં સારત્થવિલાસિનિયં

સઞ્ઞાધિકારો સમત્તો.

પરિભાસાધિકાર

૧૩. વિધિ

વચનારમ્ભયોજનમાહ–‘યં વિસેસનભાવેને’ચ્ચાદિ, યન્તિ અનિયમેન ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ (૨-૪૩) આદીસુ અતોતિઆદિકં વિસેસનભાવેન વત્તુમિચ્છિતં પરામસતિ, તેનાતિ વિસે સનત્તેનુ-પાદિયમાનેન યં સદ્દનિદ્દિટ્ઠેન અતોતિઆદિકેન કરણભૂતેન, યથાકથઞ્ચિતબ્બતોતિ આદો મજ્ઝે-ન્તે વા સબ્ભાવતો યેનકેનચિ આકારેન અભેદોપચારેન અકારાદિવિસેસનવતો નામાદિનો, તદન્તત્થન્તિ તં અતોત્યાદિ વિસેસનમન્તે, નાદો ન મજ્ઝે યસ્સ તં તદન્તં, તં અત્થો પયોજનં યસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થો, વત્તાયત્તાતિ વત્તુનો આયત્તા… અત્તાવાત્તનો વચને પધાનન્તિ, તસ્સાતિ વત્તુનો, સાતિ વચનિચ્છા, પયોગાનુસા રેનાતિ જિનવચનાનુસારેન, ઇતીતિ કારણત્થે નિપાતો, ઇમિના કારણેનાતિ અત્થો, ન સબ્બત્થપ્પસઙ્ગોતિ સંહિતાદિવિધિમ્હિ સબ્બત્થ તદન્ત વિધિપ્પસઙ્ગો ન હોતિ, તથાહિ ‘‘સરો લોપો સરે’’તિ (૧-૨૬) એત્થ સરોતિ વિસેસનભાવેન વચનિચ્છાય સબ્ભાવે સરોતિ તત્રા’દીનં વિસેસનન્તિ યથાકથઞ્ચિસરાદિસરમજ્ઝસરન્તાનં તત્રાદીનં લોપપ્પસઙ્ગે ‘‘વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૩) સરન્તસ્સપસઙ્ગો સિયા, ન ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૩) અન્તસ્સ… છટ્ઠીનિદ્દેસાભાવા, તથા સતિ ‘તત્રિમે’તિઆદિમ્હિ ‘ઇમે’તિઆદિના વત્તબ્બતા આપજ્જેય્યાતિ પયોગં નાનુસટા નામસિયુન્તિ ન સબ્બત્થ તદન્ત વિધિપ્પસઙ્ગો, તથા ‘‘ગતિબોધા’’ (૨-૪) દિસુત્તાદિમ્હિપિ ‘ગમયતિ માણવકંગામં ત્યાદિપ્પસઙ્ગોતિઆદિ ચ યથાયોગમવગન્તબ્બં, વુત્તિયં ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ સુત્તોદાહરણં દસ્સિતં, ‘‘નરા નરે’’તિ લક્ખિયોદાહરણં.

૧૪. સત્તધી

વચનફલમુપદસ્સેતિ‘યત્થે’ચ્ચાદિના, યત્થ યસ્મિં ‘‘સરો લોપો સરે’’ત્યાદિકે સુત્તે, સત્તમિયાતિ ‘સરે’તિઆદિના સત્તમિયા, યસ્સાતિ સરોતિઆદિના નિદ્દિટ્ઠસ્સ, કારિયં લોપાદિ, સમ્બન્ધા વિસેસાતિ સરેત્યાદો ઓપસિલેસિકમધિકરણં, તઞ્ચોપસિલેસે ભવમધિકરણં પુબ્બસ્સ વા પરં સિયા પરસ્સ વા પુબ્બન્તિ પુબ્બપરોપસિ લેસસ્સાવિસિટ્ઠત્તા પુબ્બપરાનં સમ્બન્ધસ્સ અવિસેસા, પરસ્સાપીતિ ન કેવલં પુબ્બસ્સેવ, સતીત્યસ્મિં અત્થે જોતનીયે સત્તમી સંસત્તમી સન્તસદ્દસ્સ સમાદેસેન, સત્તઞ્ચેત્યાદિવચનમેવં સતિ ઘટતે, સન્તિ વા સન્તસદ્દત્થે પાદિ, સુત્તે અવુત્તેપિ વુત્તિયં ‘નિદ્દેસે’તિ વચને કારણમાહ-સત્તઞ્ચા’તિઆદિ, નિદ્દેસમન્તરેન સત્તં ન સમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધો, સત્તમિયા નિદ્દેસે સતિયેવ તં સમ્બન્ધાય સત્તાય સમ્ભવો, અઞ્ઞથા કિમઞ્ઞન્તસ્સા પતિટ્ઠાતિ અધિપ્પાયો, પુબ્બસદ્દસ્સ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા કિન્નિસ્સાય પુબ્બત્તમિચ્ચાહ-‘સત્તમિ’ચ્ચાદિ, તન્તિ ‘‘સરો લોપો સરે’’તિ સુત્તં, ઉકારસ્સાતિ ‘વેળુ’ઇચ્ચત્ર ઉકારસ્સ, પુબ્બસ્સ…પે… કરિત્વા તંમનસિકતઞ્ચોદનં દસ્સેતુમાહ-‘તમહ’ન્તિ ચ્ચાદિતિ એવમેત્થ સાજ્ઝાહારો સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પુબ્બસ્સાતિ સત્તમી નિદ્દિટ્ઠતો પુબ્બસ્સ, અનન્તરસ્સાતિ અબ્યવહિતસ્સ, વુત્તં કિઞ્ચિ નત્થીતિ સમ્બન્ધો, અયમધિપ્પાયો ‘‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સા’’તિ (૧-૧-૬૬) પાણિનિયવચને ‘‘દિસિરયમુચ્ચારણક્રિયો નિસદ્દોપ્યય મિહ નેરન્તરિયં જોતેતિ, તત્થ‘નિરન્તરં દિટ્ઠો’તિ પાદિસમાસે કતે ફુટમેવાનન્તરમુચ્ચારિતેત્યમત્થો-વગમ્યતેતિ ‘‘પુબ્બસદ્દસ્સ બ્યવહિતેપિ પયોગદસ્સને બ્યવહિતેપિ કારિયં પપ્પોતી’’તિ ભસ્સકારાદયો વણ્ણેન્તિ, ઇહ તાદિસવચનાભાવેન વણ્ણાદિ બ્યવધાનેપિ સિયા’’તિ, સરેચ્ચાદિપરિહારવચને-ધિપ્પાય મુબ્ભાવયતિ ‘યદિપિ’ચ્ચાદિના, મથુરાય પાટલિપુત્તકસ્સ ચાન્તરાળે ગામાદીનં સબ્ભાવા બ્યવધાનેપિ પુબ્બસદ્દસ્સ પવત્તિયા દિટ્ઠન્તમાહ-‘મથુરા’ ઇચ્ચાદિ, યસ્મા સરેતિ ઓપસિલેસિકાધારે સત્તમ્યન્તં પદં, તસ્મા બ્યવધાને સરલોપો ન હોતીતિ એવં સઙ્ખેપબ્યાખ્યાનેન વુત્તિય મત્થો વેદિતબ્બો, ન કેવલં સરેતિ એત્થેવાતિ આહ- ‘કારિયે’ચ્ચાદિ, ઓપસિલેસિકેયેવાધારે ભવતીતિ સેસો, કારણમાહ-‘વત્તિચ્છાન્હવિધાનતો સદ્દસ્સા’તિ, વત્તુનો યા ઇચ્છા વચનિચ્છા તસ્સા અનુતૂલેન વિધાનતો અત્થસ્સ કથનતોતિ અત્થો,યેન હિ યમત્થં વત્તાતિધાતુમિચ્છતિ સતીપ્યભિધાનસા મત્થિયે ન તતો-ઞ્ઞમત્થં સદ્દોભિદધાતીત્યધિપ્પાયો, વત્તિચ્છા વસાયે કારણમાહ’વત્તિચ્છાપિ’ચ્ચાદિ, વત્તુનો સુત્તકારસ્સ ઇચ્છા વત્તિચ્છા, કથમુપદેસતો વત્તિચ્છા-વસીયતે’ કથઞ્ચ સામત્થિયતોતિ આસઙ્કિય તમુપદસ્સેતુમાહ-‘અતોચેત્યાદિ, અતો વક્ખમાનકારણા ઉપદેસતો વસીયતેતિ સમ્બન્ધો, કિન્તં કારણ મિચ્ચાહ-‘યસ્મા’ઇચ્ચાદિ, અન્વયસદ્દેનેત્થ ગુરુપારમ્પરિયો-પદેસો વિવચ્છિતો, યસ્મા કારણા અન્વયો ગુરુપારમ્પરિયો પદેસો ગુરુકુલમુપગમ્મ પઞ્હકરણાદિના અન્વિચ્છીયતે ગવેસીયતિ, અતો કારણા ગુરુપરમ્પરા ગતઉપદેસતો વસીયતોતિ અત્થો, સામત્થિયતો-વસાયપ્પટિપાદયિતુમાહ- ‘સામત્થિયમ્પિ’ચ્ચાદિ, સામત્થિયમ્પિ વુચ્ચતેતિસેસો, લઘુનોપાયેન સદ્દાનમુપલક્ખણે પવત્તીતિ બ્યવહિતનિવત્તિયા વચનન્તરક-રણમનુપન્નં, ઉપપન્નં વચનન્તરકરણં, તસ્સ ચ ઓપસિલેસિકાધાર મન્તરેન અઞ્ઞથાનુપપત્તિયા આધારવિસેસપ્પટિપ્પત્તીતિ ઇદમેત્થ સામત્થિયં, આધારન્તરેચ્ચાદિના યથાવુત્તં સામત્થિયં વિભાવેતિ, આધારન્તરેપીતિ સબ્બત્થ પાઠો દિસ્સતિ, પસઙ્ગાભાવતો અત્થન્ત-રેનાપિ આધારન્તરેપિ ઓપસિલેસિકાધારેપિ વચનન્તરપ્પસઙ્ગો સિયાતિ સમ્બન્ધસમ્ભવા ઓપસિલેસિકાધારનિસ્સયનેપિ આનિસંસો ન દિસ્સતીતિ સમુચ્ચયત્થેનાપિ નત્થિ પયોજનન્તિ વજ્જેતબ્બો યમ્પિ સદ્દોતિ, નનુ કિમેવં વણ્ણીયતે પુબ્બસ્સેવેતિ વચન મેવોપસિલેસિકમધિકરણં વિઞ્ઞાપયતિ… તત્થેવ પુબ્બપરત્ત સમ્ભવાતિ યોમઞ્ઞતે, તસ્સેસા કપ્પના ન સઙ્ગતાતિ દસ્સેતુમાહ-‘પુબ્બસ્સાતિ’ચ્ચાદિ, અયુત્તત્તે કારણમાહ-‘સામીપિકેપિ તસ્સ સમ્ભવા’તિ, ‘ગઙ્ગાયં ઘોસો’તિ વુત્તે ઘોસો ગઙ્ગાયં પુબ્બો વા પરો વેતિ ગમ્મમાનત્તા સામીપિકેપ્યધિકરણે પુબ્બપરત્તસ્સ સમ્ભવાતિ અત્થો, એતાવવુચ્ચતેતિ પુબ્બસ્સેવ હોતિ ન પરસ્સાતિ એત્તકમેવ વુચ્ચતે, તથાચ વક્ખતિ-‘કિન્ત’ન્તિઆદિ, અધિકં બ્યવહિતનિવુત્યાદિ ન વુચ્ચતેતિ સમ્બન્ધો, આદિસદ્દેનેત્થ છટ્ઠીપકપ્પના ગહિતા, છટ્ઠીપકપ્પનાપિ સામત્તિયા કતાતિ સમ્બન્ધો, પકપ્પનં પકપ્પનાવિધાનં, એવં મઞ્ઞતે ‘પાણિનિયા ‘‘છટ્ઠીટ્ઠાનેયોગા’’ત્યતો (૧-૧-૪૯) ‘‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ’’ (૧-૧-૬૬) ‘‘તસ્મા ત્યુત્તરસ્સ’’ ઇતિ (૧-૧-૬૭) પરિભાસાસુત્તદ્વયે છટ્ઠીગહણમનુવત્તિય ‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ છટ્ઠી’ ‘તસ્માત્યુત્તરસ્સ છટ્ઠી [નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ છટ્ઠીતિ પુબ્બસ્સ કારિયિત્તપટિપાદનયોગ્ગો છટ્ઠી તબ્બોધકપદે ભવતિત્યત્થો, એવ ધુત્તરસ્સેતુ વિ. ઉજ્જોતટીકા] તિ છટ્ઠીપકપ્પનં પટિપાદેન્તિ ‘યસ્મિં સુત્તે છટ્ઠીનિદ્દેસો નત્થિ, તત્થ છટ્ઠીપકપ્પનાયથા સિયા’તિ, ઇધ પન વચનન્તરાભાવેપિ યત્થ છટ્ઠીનિદ્દેસો નત્થિ, તત્થ સામત્થિયેનેવ છટ્ઠીપકપ્પના સિદ્ધા’તિ, સામત્થિયમુપદસ્સેતિ ‘સત્તમીનિદ્દેસે’ચ્ચાદિના, અઞ્ઞવિભત્તિનિદ્દિટ્ઠોપિ પટિપજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, કારિયયો ગન્તિ કારિયસમ્બન્ધં, યથા ‘‘વગ્ગે વગ્ગન્તો’’તિ એત્થાનુવત્તમાનં નિગ્ગહીત’ન્તિદં છટ્ઠીયન્તં વિઞ્ઞાયતે, કથં વગ્ગેતેસા સત્તમ્યકતત્થા ‘‘નિગ્ગહીત’’ન્તિ (૧-૩૮) પુબ્બસુત્તે કતત્થતાય પઠમા વિભત્તિયા છટ્ઠીવિભત્તિમ્પકપ્પેતિ સત્તમિયં પુબ્બસ્સે’તિ તથેત્યવગન્તબ્બં. એતાવ વુચ્ચતેતિ વુત્તે ઇદન્તિ ન વિઞ્ઞાયતેતિ આહ ‘કિન્ત’ન્તિઆદિ, યદાહિચ્ચાદિના પરિયાયપસઙ્ગક્કમં દસ્સેતિ. કિમિદમુચ્ચતે પરિયાયપ્પસઙ્ગે નિયમત્થં વચનન્તિ નનુ પુબ્બપરાનં યુગપદુપ્પત્તિય માચરિયવચનપ્પમાણેનાપ્પટિપત્તિયં વિજ્ઝનત્થં વચનન્તિ કસ્મા નોચ્ચ તેચ્ચાહ- ‘યુગપદુપસિલિટ્ઠાન’ન્ત્યાદિ, યુગપદુપસિલિટ્ઠાનમસમ્ભવોતિ સમ્બન્ધો, કુતોચ્ચાહ-‘અપરસ્સૂપસિલેસિકસ્સાભાવતો’તિ, અતોતિ યુગપદુભિન્નમ્પત્તિયા અભાવતો, વચનં ‘‘સરો લોપાસરે’’ચ્ચાદિકં (૧-૨૬) સુત્તં.

૧૫. પઞ્ચ

અવધિભાવેનાતિ ‘અતો’ચ્ચાદિના અવધિત્તેન, યસ્સાતિ યો આદિનો, કારિયન્તિ ‘ટાટે’આદિકં, પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવિસેસાતિ યથા- ‘ગામા દેવદત્તો’તિ વુત્તે સો તતો પુબ્બો પરોગેતિ વિઞ્ઞાયતીત્યવધિભાવસ્સ પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવિસેસો, તથેહાપિ ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ (૨-૪૧) વુચ્ચમાને અતો પુબ્બેસં યોનં અથવા પરેસન્તિ પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવધિભાવસ્સાવિસેસાતિ મઞ્ઞતે, પુરે વિયાત્યનેન સત્તમિયન્તિ એત્થ વુત્તં નિદ્દેસવચને કારણમતિદિસતિ, વુત્તિયં ‘નરાનમેરે’તિ એત્થ અપવાદવિપ્પટિસેધે સતિપરત્તા ટાટેઆદેસાનં પવત્તિં ‘‘આદિસ્સા’’તિ એત્થ વણ્ણયિસ્સામ, અથ કિમિમિના વચનેન નનુ યતો યત્થ પઞ્ચમી નિદ્દેસો તત્થ સબ્બત્થ ‘‘માનુબન્ધો સરાનમન્તા પરો’’ (૧-૨૧) ત્યતો ‘પરો’ત્યનુવત્તેતું સક્કાતિ તસ્સાનુવત્તિતસ્સ યોનમિચ્ચનેન સામાનાધિકરણ્યા‘પરેસં યોનં’ત્યયમત્થો વિઞ્ઞાયતે, તતો પુબ્બેસં પસઙ્ગોયેવ નત્થીતિ, નેતદત્થિ, પરોતિ ત્યનુવત્તમાનં ‘અતો’તિ પઞ્ચમ્યન્તેન સમ્બજ્ઝમાનં ન કોચિ વારેતા અત્થીતિ પરતો-કારતો પુબ્બેસમ્પિ યોનં ટાટેઆદેસા પપ્પોન્તીતિ વચનેનેમિના ભવિતબ્બમેવાતિ દસ્સેતુમાહ-‘વચને’ચ્ચાદિ, એવઞ્ચરહિ તદેવોદાહરિતબ્બં, કિં ‘નરાનરે’ ત્યુદાહટન્તિ ચે, નેસદોસો, અઞ્ઞદત્થં કારીયમાનમિહા-પ્યત્થવન્તં હોતીતિ, પુબ્બકો પરિહારોતિ બ્યવ હિતનિવત્તિયા પુબ્બસુત્તે વુત્તો ‘‘સરેતોપસિલેસિકાધારો’’તિ પરિહારો, ન સમ્ભવતીતિ ઇહ સત્તમિયા અભાવા ન સમ્ભવતિ, વચનાનન્તરન્તિ પાણિનિયાનં નિદ્દિટ્ઠગ્ગહણમિવ બ્યવહિતનિવત્તિયા સુત્તન્તરં, તે હિ ‘‘તસ્માત્યુત્તરસ્સા’’ત્યેત્થ (૧-૧-૬૭) નિદ્દિટ્ઠગ્ગહણમનુવત્તિય તેન પુબ્બે વિય બ્યવહિતનિવત્તિમ્પટિપાદેન્તિ. અનન્તરેતિવચના પચ્ચાસત્તિયા નિસ્સયનં વિઞ્ઞાયતે, કતત્થતાયાતિ વચના જાતિયાત્યાહ- ‘પચ્ચાસત્યા જાતિં સન્નિસ્સાયા’તિ જાતિં સન્નિસ્સાય પચ્ચાસત્યા કરણભૂતાય નિવત્તિમાહેતિ સમ્બન્ધો, ઇમિના પચ્ચાસત્તિ ઞાયબ્યાપનઞાયજાતિપદત્થબ્યત્તિપદત્થેસુ પચ્ચાસત્તિઞાયો જાતિપદત્થોચેહ નિસ્સીયતેતિ દસ્સેતિ, ન હિ કેવલં જાતિં નિસ્સાય બ્યવહિતનિવત્તિ વત્તું સક્કા, તથાહિ યદેત્થ પચ્ચાસત્તિઞાયો ન નિસ્સિતો, તદા બ્યાપનઞાયેન બ્યવહિતે ચાબ્યવહિતે ચાસજ્જતીતિ જાતિયા નિસ્સયને સત્યપિ બ્યવહિતેપિ બ્યાપ્યમાના જાતિ કેન નિવારીયતે નાપિ કેવલં પચ્ચાસત્તિન્નિસ્સાય બ્યવહિતનિવત્તિ વત્તું સક્કા, તથાહ્યસતિ જાતિસન્નિસ્સયેન બ્યત્તિનિસ્સીયતે, બ્યત્તિયઞ્ચ પદત્થે પટિલક્ખિયં લક્ખણં પવત્તતીતિ પચ્ચાસત્તિ ઞાયનિસ્સયનેપ્યબ્યવહિતમ્પતિ યં લક્ખણં ભિન્નં તદબ્યવહિતે પવત્તં, યમ્પન બ્યવહિતમ્પતિ ભિન્નં લક્ખણં, તઞ્ચ વચનપ્પમાણતો માભવત્વસ્સ બ્યત્થતાતિ બ્યવહિતેપિ પવત્તતે, તસ્મા ઉભોપિ નિસ્સાય નીયાતિ. વિસયદસ્સનપ્પસઙ્ગે વિસયિદસ્સનમત્થબ્યત્તિકારણન્તિ વાક્યન્તોગધપદાનમત્થમ્પઠમં દસ્સેત્વા પચ્છા સમાસાદિકં દસ્સેતું ‘કતો’ત્યાદિકમારદ્ધં, જાતિલક્ખણોતિ અબ્યવહિતત્તજાતિસભાવો, ‘ઓસધ્યો’તિ એત્થ સકારે અકારા પરસ્સ ધકારેન બ્યવહિતસ્સ યોસ્સ વિયાવસેસાનમ્પિ સબ્ભાવતો વુત્તં-‘યોપ્પભુતીન’ન્તિ, જાતિ સામઞ્ઞં, યાવતિ વિસયેતિ ગવાદિકે યત્તકે વિસયે, કામચારતો વિસય પરિસમત્તિયા દિટ્ઠન્તમાહ-‘તં યથે’તિ, ભોજયેતીતિ એત્થ ભોજયેઇતીતિ પદચ્છેદો, કતોહિ જાત્યત્થો કસિણોતિ યસ્મા સકલો બ્રાહ્મણ જાતિસઙ્ખાતો અત્થો પરિસમત્તો, તસ્માતિ અત્થો, ઇદં વુત્તં હોતિ- ‘યાવ દિટ્ઠમ્ભોજયે’તિ વુત્તે [વુત્તેન (પોત્થકે)] સન્તાય સામઞ્ઞવુત્તિ બ્રાહ્મણસદ્દપ્પયોગસામત્થિયા પચ્ચેકમ્ભોજનકિરિયા કતા નામ હોતિ, યતો કસિણોપિ જાત્યત્થો પરિસમત્તો નામાતિ. ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) સુત્તે બ્યઞ્જનેતિ સત્તમી પુબ્બસ્સ દીઘાદિવિધિમ્હિ ચરિતત્તા ‘‘સરમ્હા દ્વે’’તિ (૧-૩૪) એત્થ સરમ્હાતિ પઞ્ચમ્યક તત્થા, તતો પઞ્ચમીનિદ્દેસસ્સ બલીયત્તં, તતો ‘‘સત્તમિયં પુબ્બસ્સ’’ ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સા’’તિ દ્વિન્નં પરસ્સ સમુટ્ઠાપને ‘બ્યઞ્જને’તિ સત્તમી પરસ્સ કારિય યોગિતાય અત્થતો વિભત્તિવિપરિણામેન છટ્ઠીભાવેન પરિણમતી… દ્વિન્નં સુત્તાનં વિપ્પટિસેધે પરસ્સ બલી યત્તાવાતિ એતાદિસસામત્થિયસબ્ભાવતો વુત્તં-‘છટ્ઠીપકપ્પનાપિ પુરેવિય સામત્થિયા’તિ.

૧૬. આદિસ્સ

કિઞ્ચિ અન્તસ્સ સમ્પત્તન્તિ યં ટાનુબન્ધમનેકવણ્ણં ન હોતિ, તં ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ (૧-૧૭) ત્યન્તસ્સ પત્તં, કિઞ્ચિ સબ્બસ્સેતિ ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સેતિ’’ (૧-૧૯) ટાનુબન્ધમનેકવણ્ણઞ્ચ કારિયં સબ્બસ્સ પત્તં. યદન્તભાવિકારિયંત્યાદિના વચનફલમુપદસ્સેન્તો ‘છટ્ઠીયન્તસ્સે’તીમસ્સાપવાદો યં યોગોતિ દસ્સેતિ, તસ્સાયમ પવાદો હોતુ ટાનુબન્ધાદિકારિયં કથન્તિ આહ-‘ટાનુબન્ધે’ચ્ચાદિ, વિપ્પટિસેધાતિ અપવાદવિપ્પટિસેધા, ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’તિ હિ ઉસ્સગ્ગો, તસ્સાપવાદા ‘‘આદિસ્સ’’ ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’ત્યેતે, ‘‘આદિસ્સા’’તીમસ્સાવકાસો ‘તેરસા’તિ, ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સા’’તીમસ્સાવકાસો ‘એસુ, અનેના’તિ, ઇહોભયમ્પપ્પોતિ ‘‘અતો યોનં ટાટે’’ (૨-૪૧) ‘‘નરાનરે’’ ‘‘અતેન’’ (૨-૧૦૮) ‘‘જનેના’’તિ (તત્થ) ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’તીદમ્પવત્તતીતિ તેસમપવાદાનં વિપ્પટિસેધા સબ્બાદેસો ભવતિ. ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ દસસદ્દે-ન્તસ્સ પત્તોપિ તદપવાદત્તા ‘‘આદિસ્સા’’તિઆદિભૂતસ્સ દકારસ્સ હોતીતિ આહ ‘દકારસ્સરો’તિ.

૧૭. છટ્ઠી

કોત્થોન્ત સદ્દસ્સેચ્ચાહ-‘અન્તોવસાન’મિચ્ચાદિ, ‘‘વણ્ણસ્સન્તસ્સ’’તિ (૧-૧-૫૨) સુત્તે વણ્ણગ્ગહણમન્તવિસેસનાયોપદિટ્ઠં પાણિનિના-અન્તસ્સ પદસ્સ વાક્યસ્સ વા માભવી’તિ, ઇહ ત્વનત્થકં વણ્ણગ્ગહણં બ્યવચ્છેજ્જાભાવાતિ દસ્સેતુમાહ-‘સો ચે’ ત્યાદિ, નનુ બ્રહ્મસ્સાતિ વિસેસનત્થેન વત્તુમિચ્છિતો મહાબ્રહ્મસદ્દો છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠો નામાતિ ‘‘બ્રહ્મસ્સુ વા’’તિ (૨-૧૯૪) ઉઆદેસો ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ અન્તબ્રહ્મસદ્દસ્સ પપ્પોતિ, તથા સતિ ‘ન હિ છટ્ઠી નિદ્દિટ્ઠસ્સ અન્તં પદં વાક્યં વા સમ્ભવતી’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ, વુચ્ચતે- ન વિસેસનત્થેનાક્ખેપમત્તેન મહાબ્રહ્મસદ્દો છટ્ઠી નિદ્દિટ્ઠો નામ ભવતીતિ ન બ્રહ્મસદ્દસ્સ સબ્બસ્સાદેસપ્પસઙ્ગો, મહાબ્રહ્મસદ્દે વા બ્રહ્મસદ્દો અત્થીતિ તસ્સાન્તસ્સ ઉત્તં વિધીયતે.

૧૮. વાનુ

‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ત્યનેનેવાવિસેસેન વાનુબન્ધકારિયેપ્યન્તસ્સ સિદ્ધે કિમત્થોયમારમ્ભોત્યાસઙ્કિય ટાનુબન્ધાત્યાદિના વચનફલમુપદસ્સેન્તો ‘બાધકબાધનત્થો-યમારમ્ભો’તિ-વદતિ, તથાહિ ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ત્યસ્સ બાધકો ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’તિ, તસ્સ ચ ‘‘વાનુબન્ધો’’ત્યયં યોગો બાધકોતિ બાધકબાધનત્થો સમ્પજ્જતે, અપઇચ્ચયમુપસગ્ગો વજ્જને નીવારણે, પનયને વા વત્તતેતિ અપોદ્યન્તે ઉસ્સગ્ગલક્ખણાનિ વજ્જીયન્તે નીવારીયન્તે અપનીયન્તે નેનેત્યપવાદો, સુત્તેકદેસેન સુત્તમેવોપલક્ખિતન્તિ અન્તસ્સ‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’તિ સુત્તસ્સ અપવાદો અન્તાપવાદો, ઉસ્સજ્જતે નિવત્તીયત્યપવાદેનેત્યુસ્સગ્ગો, ઉસ્સગ્ગાપવાદક્કમો પનેત્થ એવં વેદિતબ્બો ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ત્યુસ્સગ્ગો, તદપવાદા ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સ’’ ‘‘ઉકાનુબન્ધાદ્યન્તા’’ ‘‘માનુબન્ધો સરા નમન્તા પરો’’તિ, ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’ત્યુસ્સગ્ગો, તદ પવાદા ‘‘વાનુબન્ધો’’ ‘‘માનુબન્ધો સરાનમન્તા પરો’’તિ.

૧૯. ટાનુ