છટ્ઠકણ્ડ

૧. વત્ત

તદત્થસ્સેવાતિ તસ્સ ક્રિયત્થસ્સ. યો કિરિયાસઙ્ખાતો અત્તો તસ્સેવ. એતેન આધારમેતં ક્રિયત્થસ્સાતિ ઞાપેતિ. નહિચ્ચાદિના તદત્થસ્સેવ વિસેસને કારણમાહ. સુત્તંવિનાતિપરેસંવિય સુત્તં વિના. તાપિ વત્તમાનેયેવ ભવિસ્સન્તીતિ ઇમિના વત્તુમિટ્ઠત્તાતિ એત્થ સેસવચનમવબોધેતિ. એવકારેના (તિ વત્તમાનસ્સેવાતિ એત્થ એવસદ્દેન.) તબ્બિવચ્છાતિ વત્તમાનવચનિચ્છા.

તંસમીપસ્સાતિ એત્થ તસદ્દેન મહાકસ્સપસ્સ સુભદ્દવચનાનુસ્સરણસઙ્ખાતો મરણપ્પત્તિહેતુ દુક્ખાનુભવસઙ્ખાતો ચ કિરિયાવિસેસો પરિગ્ગહિતો, તે વા વત્તમાનકિરિયાવિસેસાતિ તેસમુભિન્નમાસન્નાનિ કમેન અધમ્મદીપનમરણાનિ, તેનાહ-દીપન મરણાનમાસન્નત્તા’તિ. એવં મઞ્ઞતે ‘‘તક્કાલવત્તમાનકિરિયાવિસેસસ્સ દીપનમરણસઙ્ખાતં તંસમીપતાવિપિ કિરિયન્તરં વત્તમાનગ્ગહણેન તંસામીપ્યં ગય્હતિ, યથા (ગઙ્ગાસમીપો) દેસો ગઙ્ગાતિ વુચ્ચતિ તતો ‘ગઙ્ગાયં ગાવો’તિ સિયા’’તિ. પુરે ઇચ્ચાદિના પક્ખન્તરં વિરચિતં વુત્તિકારેન, તદુપદસ્સેતું મુખયતિ ‘સભાવતો’ ઇચ્ચાદિ.

કિરિયાકાલોતિ વત્તમાનકિરિયાકાલો. અવસિસ્સતીતિ પુરેપુરાસદ્દેહિ દીપિતઅનાગતકાલતો અવસિસ્સતિ. કિરિયા કાલેતિ દીપનમરણકિરિયાકાલે. તસ્સાતિ દીપનમરણસ્સ. વત્તમાનત્તાતિ એત્થ વત્તમાનેયેવ ભવિસ્સન્તીતિ સેસો. અનેનાતિ પુરેચ્ચાદિવુત્તિવચનેન. પુરેપુરાસદ્દેહિ અનાગતકાલાવગમે સતિ દિપ્પતિ મરતીતિ એત્થ દીપનમરણકિરિયાકાલો મુખ્યે તદા વત્તતીતિઆહ- ‘મુખ્યં વત્તમાનત્તમાહે’તિ. પુન પક્ખન્તરમુપનીતં કાલેચ્ચાદિના વુત્તિકારેન, તમુપદસ્સેતું મુખમાવત્તયતિ ‘અનાગતે’ચ્ચાદિ.

વુત્તિયં કાલબ્યત્તયોતિ કાલાતિવત્તનં, વત્તમાનકાલાતિક્કમેન અનાગતકાલેપિ બાહુલકાત્યાદયો હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. તદેવ સમત્થેતિ ‘ભવન્તેવ’ઇચ્ચાદિના. ત્યાદયોતીમિના સબ્બેસં આખ્યાતિકાનં ગહણં. લસ્સ દીઘોતિ સમ્બન્ધો. ગચ્છતીતિ સક્કસ્સ સહભાવં ગમિસ્સતીતિ અત્થો.

૩. નામે

પટિજાનિસ્સન્તીતિ વત્તમાને અનાગતવચનં, પટિજાનન્તીતિ અત્થો. ઇતરમ્પન ભૂતે ભવિસ્સતીતિ આસિ, કરિસ્સતીતિ અકરિ, ચેતે સ્સસીતિ ચેતિતા અસિ, ભુઞ્જિસ્સસીતિ ભુઞ્જિતા અસિ. અનોકપ્પના અસ્સદ્ધા. અમરિસનં અક્ખમા. ઇમિનાવાતિ અત્થિવચને ઉપપદે કોધા સદ્ધાસુ ગમ્મમાનેસ્વ-સતીપિ વચનન્તરે ઇમિનાવ સામઞ્ઞવચનેન સિદ્ધન્તિ અત્થો. ગરહાવમાતિ તસ્સ હેતુવચનં. તથાહિચ્ચાદિના ગરહાવગમમેવ સમત્થેતિ. અત્થિનામ ઈદિસન્તિ [અત્થિનામાતિ (પોત્થકે)] આભિદોસિકસ્સ કુમ્માસસ્સ પરિભુઞ્જનં વિજ્જતે નામાતિ અત્થો. વિજ્જમાનમ્પિ તં અસદ્દહન્તો અમરિસન્તો એવં વદતિ. નત્થીતિ મઞ્ઞેતિ અધિપ્પાયો, તેનાહ- ‘પચ્ચક્ખમપી’તિ [ઈદિસમ્પીતિ] આદિ. યોપીતિ સદ્દસ્સ સોપીતિ તસદ્દેન સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. અત્થીતિ વિજ્જમાનત્થેતિ વુત્તવિજ્જમાનત્થો વક્ખમાનપક્ખત્તયેપિ દટ્ઠબ્બો.

નનુ અત્થિનામ તાતાતિ એત્તકે વુત્તે પઠમો અત્થિનુખોચ્ચાદિકો નિસીદિત્વાતિ સદ્દપરિયન્તો ચ, દુતિયો અત્થિનુખોચ્ચાદિકો નિસીદિત્વાતિ સદ્દપરિયન્તો ચ તતિયો અત્થિમઞ્ઞેચ્ચાદિકો જિગુચ્છનેય્યન્તિ સદ્દપરિયન્તો ચ વચનપ્પબન્ધો કથં લબ્ભતીતિ મનસિ નિધાયાહ- ‘સોપના’તિઆદિ. ઇમિનાતિ ‘અત્થિયેવિહાપિ નિન્દાવગમો’તિ વચનેન. ઠાનભોજને ગરહતીતિ સમ્બન્ધો. વુત્તં સક્કતાનુસારેન. નિસ્સાયનિસ્સાયાતિ યત્થ ભગવા નિસિન્નો તં ઠાનં નિસ્સાય નિસ્સાય.

૪. ભૂતે

કિરિયારૂપેતિ કિરિયાસભાવે, એવમઞ્ઞત્રાપીતિ અગમિ અગમિત્થાતીમેહિ અઞ્ઞત્ર અગમું ઇચ્ચાદિકે અગમોચ્ચાદિકે ચ. અનુદરા અલોમિકાતિ સન્તમપ્યુદરાદિકં મહત્તાભાવપટિપાદનાય બહુત્તા ભાવપટિપાદનાય ચ ન વત્તુમિચ્છીયતે.

૫. અન

અઞ્ઞપદત્થવુત્તિયાતિ વુત્તમઞ્ઞપદત્થં દસ્સેતિ ‘વક્ખમાનલક્ખણો’ચ્ચાદિના. વક્ખમાનલક્ખણોતિવુત્તિકારેન ‘‘આઞાય્યા’’ચ્ચાદિના વક્ખમાનલક્ખણો. અન્તોકત્વાતિ ઇમિના આસદ્દસ્સાભિવિધિમ્હિ પવત્તિમાહ. અહરુભયતડ્ઢરત્તં વાતિ એત્થ વાસદ્દો પક્ખન્તરે. અડ્ઢરત્તસદ્દેન રત્તિયા ચતુત્થો ભાગો-ત્ર વત્તુમિટ્ઠો, અહો ચ તસ્સ અડ્ઢરત્તઞ્ચાતિ અત્થો. ઇમસ્સાધિપ્પાયત્થમાહ- ‘અતીતેચ્ચાદિ. ઉભયત્થ અધિપ્પાયં વિવરતિ‘અય’મિચ્ચાદિના. પઞ્ચયામોતિ અતીતાય રત્તિયા પચ્છિમપઞ્ચચત્તાલીસવિનાડિકાધિકઘટિકાત્તયં અનાગતાય પુરિમપઞ્ચચત્તાલીસવિનાડિકાધિકઘટિકત્થયઞ્ચેતિ અડ્ઢાધિકસત્તઘટિકાપરિમાણો એકો યામો અહસ્સ ચત્તારોતિ પઞ્ચ યામા પહારા અસ્સાતિ પઞ્ચયામો.

ગતાયપચ્છિમો યામો, પચ્છિમદ્ધમિમસ્સ વા;

પહારો-નાગતાયાદી, તદદ્ધમપિ વા તથા.

વુત્તકાલાવધિ મજ્ઝો, કાલો સો-જ્જતનો મતો;

તન્નિસેધેન યોત્વઞ્ઞો, સો-નજ્જતનો મતો.

અગમત્થાતિઆદીસુ અઈસ્સઆદીનં સમ્બન્ધિબ્યઞ્જનસ્સાભાવા ન ઇઞ. બ્યામિસ્સેપીતિ અજ્જતનમિસ્સેપિ ભૂતે. નઞ્સમાસનિસ્સયે બ્યામિસ્સે યથા પપ્પોતીતિ દસ્સેન્તો આહ- ‘પરિયુદાસેતાવે’ચ્ચાદિ.

અજ્જતનનિસ્સયોતિ બ્યામિસ્સે અજ્જતનભાગીનિસ્સયો. અત્થુતિ પઞ્હે તુ તદઞ્ઞનિસ્સયોતિ બ્યામિસ્સેયેવ તતો અજ્જતનતો ઇતરાનજ્જતન નિસ્સયો અઞ્ઞત્રાતિ બ્યામિસ્સતો અઞ્ઞત્ર ભૂતકાલે. પસઙ્ગોતિ આ ઞુઆદીનં પસઙ્ગો. અજ્જહિય્યોવાતિ બ્યામિસ્સતાદસ્સનત્થં વુત્તં.

૬. પરો

સમાસોતિ છટ્ઠીસમાસો કારકસમાસો વા. નિપાતનતા ચાસ્સ વિસેસતોતિ. એતઞ્ચાતિ પરોક્ખેતિ એતઞ્ચ. ક્રિયત્થસ્સ ઉપાધિ વિસેસનં ક્રિયત્થોપાધિ, તસ્સ ક્રિયત્થોપાધિનો ભૂતા નજ્જતનસ્સ સાધનદ્વારેન વિસેસનં, ન તૂજુકંત્યત્થો. કસ્મા નોજુકં વિસેસનં ત્યાહ ‘બ્યવચ્છેજ્જાભાવા’તિ. તમેવ ફુટયિતુમાહ- ‘તથાહિ’ચ્ચાદિ.

સાધિયમાનાતિ ઇમિના ધાત્વત્થસ્સાપરિનિપ્ફન્નતં બોધેતિ. તે સન્તિ ઇન્દ્રિયાનં. સન્તો વિજ્જમાનો વિસયો યેસં ઇન્દ્રિયાનં તે સમ્ભાવો તત્તં, તસ્મા. નેતિ પટિસેધે, સાધનદ્વારેન વિસેસનત્તે બ્યવચ્છેજ્જસબ્ભાવા યથાવુત્તદોસો ન ભવતીતિ અત્થો. દોસા ભાવમેવ દસ્સેતુમાહ- ‘યસ્સિ’ચ્ચાદિ. યસ્સાતિ ધાત્વત્થસ્સ. તત્થાતિ તસ્મિં અપ્પચ્ચક્ખે ધાત્વત્થે. કારકાનં સત્તિસભાવત્તા સાપિ અપચ્ચક્ખા વાતિ ચોદેતિ નનુચેચ્ચાદિના. અસત્તોતિ અસમત્થો.

અત્તાનામ અત્તનો પચ્ચક્ખોતિ તબ્બિસયે અમ્હકારકસ્સ વિધાનમયુત્તન્તિ મનસિ નિધાય યં વુત્તં વુત્તિકારેન, તમુપદસ્સેતુમાહ- ‘નનુચે’ચ્ચાદિ. અત્તબોધનીયાપિ હિ કિરિયા યદા ચિત્તવિક્ખેપતો નોપલક્ખીયતે, તદાયં પરોક્ખા ભવતિ, તેનુત્તમવિસયેપિ પરોક્ખભાવો તસ્સા ભવત્વેવ. જાગરતોપિ યદા મદા મનોબ્યાતઙ્ગતો અનુપલદ્ધિ, તદાપિ ભવત્યેવેતિ દસ્સેતું વુત્તં બ્યાસત્તવચનં. અભિનિબ્બત્તિકાલેતિ કિરિયા નિબ્બત્તિકાલે, ‘સુત્તો-હં કિં વિલલાપ, મત્તો-હં કિંવિલલાપે’તિ ઇદમત્રોદાહરણં. ચિત્ત ચિક્ખેપવિસયપ્પદસ્સનાયેત્થ સુત્તવચનં.

૭. એય્યા

એય્યાદોતીમિના એય્યાદ્યત્થો ગહિતોતિ બોધેતું યેનેચ્ચાદિકં વુત્તં. નિમિત્તસદ્દાપેક્ખાય તન્તિ વત્તબ્બે વિસયસદ્દાપેક્ખાયસોતિ વુત્તં. તેસન્તિ એય્યાદીનં. વિસયં દસ્સેતિ ‘હેતુફલેસ્વિચ્ચાદિકો’તિ. આદિસદ્દેન પઞ્હપત્થનાદયો ગહિતા. અથાત્ર ક્રિયગ્ગહણાભાવે ક્રિયાતિપત્તિયન્તિ કથં લબ્ભતિચ્ચાહ- ‘ક્રિયાતિ પત્તિય’ન્તિ આદિ. ક્રિયાતિપત્તિયન્તિ વિવરણં કતન્તિ સમ્બન્ધો.

અભિધેય્યદ્વારેનાતિ કિરિયાસઙ્ખાતઅત્થમુખેન, પકતક્રિયત્થ વિસેસનત્તાતિ ક્રિયત્થાધિકારતો અધિકતસ્સ ધાતુસ્સ વિસેસનત્તા. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘અતિપત્તિયન્તિ અધિકતક્રિયત્થવિસેસનં, વિસેસનઞ્ચ હોન્તં નોજુકં ભવિતુમરહતિ કિઞ્ચરહિ અભિધેય્યદ્વારેન, તથાહિ અતિપતનં નામ ક્રિયાય હોતિ, ન ક્રિયત્થસ્સ અયુજ્જનતો, તસ્મા અતિપત્તિયન્તિવુત્તેક્રિયાતિપત્તિ યન્તિ ઇદં ક્રિયત્થવિસેસનં હોન્તં અભિધેય્યદ્વારેન હોતીતિ ક્રિયાતિપત્તિયન્તિ વિવરણં કત’’ન્તિ. વિધુરપ્પચ્ચયોપનિપાતતોતિ વિરુદ્ધપ્પચ્ચયસમવાયાતિ અત્થો.

કારણવેકલ્લતોવાતિ હેતુમતો ફલસ્સ યો હેતુ તસ્સ વિકલત્તેન. તત્રેતીમસ્સ અત્થો વત્તમાનવિસયેતિ. ક્રિયાતિપત્તિયન્તિ ભૂતાદિ ક્રિયાતિપત્તિયં. લિઙ્ગતોતિ નિમિત્તેન. ગમકેન લિઙ્ગેન ગમ્માયાતિપત્તિયા બુજ્ઝનકાલં વત્તમાનો કાલો ન તિટ્ઠતિ અતિક્કમતીતિ આહ- ‘વત્તમાનતાય બ્યતિક્કમા’તિ. તદેવ ફુટયતિ ‘સમકાલ’ન્તિઆદિના. સમકાલન્તિ એકક્ખણે. વત્તમાનસ્સ ક્રિયાતિપત્યસમ્ભવા તદવસિટ્ઠાતીતાનાગતેસ્વેય્યાદીનમ્ભાવો (અઞ્ઞથા) નુપપત્તિયાતિ વુત્તં વુત્તિયં ‘સામત્થિયાતિઆદિ.

લિઙ્ગેનાતિ એત્થ પુબ્બે દક્ખિણેન ગમને સતિ સકટિસ્સાપરિયા ભવનદસ્સનં દક્ખિણેન ગમનસ્સ સકટાપરિયાભવનહેતુત્તે લિઙ્ગં, દક્ખિણેન ગમનસ્સાતિપત્તિયા અઞ્ઞતો ગમનાદિ લિઙ્ગં. સકટા કિરિયાભવનાતિપત્તિયા સકટે ગરુભારારોપનાદિ લિઙ્ગં. પઠમવયે અરહત્તભવનં તંહેતુભૂતઞ્ચ પબ્બજ્જં પરેસં પઠમવયે પબ્બજ્જાનિમિત્તારહત્તપ્પત્તિલિઙ્ગેન વિઞ્ઞાય પબ્બજ્જાયાતિપત્તિ ઘરકમ્મબ્યાવટતાદિલિઙ્ગેન, અરહત્તસ્સાતિપત્તિ ચ પબ્બજ્જાનિમિત્તાભાવેન [ભાવવિરહેન (પોત્થકે)] લિઙ્ગેનાવસીયતેતિ લિઙ્ગેન ભૂત ક્રિયાતિપત્તિ પન વેદિતબ્બા, યદિ પનેવમભિઞ્ઞાલાભી પયુઞ્જતિ તદા પચ્ચક્ખઞાણેનેવ સબ્બં વિઞ્ઞાય પયુઞ્જતીતિ વેદિતબ્બં. લિઙ્ગતોવસીયમાનાયન્તિ પન બાહુલ્લેન વુત્તં.

૮. હેતુ

નિચ્ચભવનં હેતુ (ત્યાદિના) હેતુફલભાવોયેવેત્થ, નાતિ પત્તીતિ દીપેતિ. સબ્બપ્પચ્ચયોદાહરણવસેનાતિ સબ્બેસં એય્યાદીનમ્પચ્ચયાનં ઉદાહરણવસેન. હેતુફલાનં સબ્ભાવતોતિ વુત્તત્તા હેતુફલાનિ દસ્સેતિ હનનમિચ્ચાદિના. એવં હેતુફલસબ્ભાવતો સબ્બકાલે ચ વિધાનતો એત્થ વત્તમાનેપિ પપ્પોતીતિ ભાવો. સો ચ હેતુહેતુમન્તભાવો ચ.

૯. પઞ્હે

પચ્છિમં પચ્છિમં પદન્તિઆદીસુ પઞ્હોતિ પુરિમં પદં, સમ્પુચ્છનાતિ પચ્છિમં પદન્તિઆદિના દટ્ઠબ્બં. સમેચ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં પુચ્છના સમ્પુચ્છના, યાચનં દેહી ત્યાદિના યાચનમત્થં, ઇટ્ઠસ્સાસમ્પત્તસ્સાત્થનમિટ્ઠાસિંસનં. પત્તકાલવસેન ચ વિસયભેદેન ભિન્નાય પીતિ યોજેત્વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. પત્તકાલં દસ્સેતિ નિમિત્તભૂતસ્સાતિઆદિના. નિમિત્તભૂતસ્સાતિ તંતંકિચ્ચસમ્પજ્જને કારણભૂતસ્સ. વિધિ નામ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિક નિમન્તણામન્તણાજ્ઝેસનપેસનાનિ. એત્થ ચ અનુઞ્ઞાપત્તકાલેસુ ચ પઞ્ચમી વિહિતા પરેહિ, દિટ્ઠધમ્મિકાદીસુ પઞ્ચસુ સત્તમી. ઇધ પન તે દ્વેપિ વિધિવિસેસાયેવાતિ વિધિમ્હિ અન્તોકરિત્વા એય્યાદિં વિધાતું યં વુત્તં વુત્તિકારેન, તદિદાનિ વત્તુકામો આહ- ‘અનુઞ્ઞાપત્તકાલેસુપિ’ચ્ચાદિ. વિધિપ્પતીતિમેવ પકાસેતિ ‘એવં કરેય્યાસી’’તિચ્ચાદિના. અનુજાનન્તોપિ દીપેન્તોપિ કિરિયાસુ બ્યાપારેતિયેવાતિ બ્યાપારણમ્પતીતિતોતિ યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો.

પેસનેપિ કેસઞ્ચિ બ્યાકરણઞ્ઞૂનં સત્તમીવિધિચ્છિતોતિવુત્તિકારેન યં વુત્તં, તં દાનિ વત્તુમાહ- ‘પેસને પિ’ચ્ચાદિ. સમૂલતન્તિ કેસઞ્ચિ સદ્દિકાનં સત્તમીવિધિવિધાનમૂલેન સમૂલતં. ‘‘અનુમતિપરિકપ્પત્થેસુ સત્તમી’’તિ (૩-૧-૧૧) કચ્ચાનસુત્તં. કત્તુમિચ્છતો પરસ્સ અનુજાનનં અનુમતિ, પરિકપ્પનં સલ્લક્ખણં નિરૂપનં પરિકપ્પો હેતુફલકિરિયા સમ્ભવો ચ, તસ્મિં અનુમત્યત્થે ચ પરિકપ્પત્થે ચ સત્તમીવિભત્તિ હોતીતિ અત્થો. અત્થગ્ગહણેન વિધિનિમન્તણામન્તણાજ્ઝેસન પત્થનાપત્તકાલેસુ ચ.

૧૦. તુ અન્તુ

ઉદાહટાતિ ગચ્છતુ ગચ્છન્તુઆદિના ઉદાહટા. દદાતૂતિ યાચને.

૧૧. સત્ય

અરહત્થે ચાયમેવ પયોગો, તેન ભવં ખલુ રજ્જં કરેય્ય ભવં અરહોતિ યોજેત્વા દટ્ઠબ્બો.

૧૨. સમ્ભા

યોગ્ગતાજ્ઝવસાનન્તીમસ્સાત્થપદં, સત્તિસદ્દહનન્તિ સામત્થિયસ્સ સદ્દહનન્તિ અત્થો. પયોગાનુસારિતં દીપેતી સમ્બન્ધો. ગમ્મમાનેતિ સમ્ભાવેમિચ્ચાદિના ભ્વાદિધાતૂહિ અવુચ્ચમાનેપિ ગમ્યમાને. ઉદાહટં ‘અપિપબ્બતં સિરસા ભિન્દેય્યા’તિ. મહાબલતાય હત્થિહનને અલમત્થવિસયે સમ્ભાવને સત્યપિ અલં સદ્દો-ત્રાલમત્થો યુત્તોતિ ન ભવન્તેત્યાદયો હનિસ્સતિ. ધાતુનાતિ એત્થ ધાતુગ્ગહણેન ભ્વાદયો ગય્હન્તે તત્થ ધાતુસદ્દસ્સ રુળ્હત્તા પુબ્બાચરિયસઞ્ઞાય વા. ઉદાહટન્તિ ભુઞ્જેય્ય ભવં ત્યાદિના.

૧૩. માયો

સૂતિ માસૂતિ એત્થ સુસદ્દો. એત્થ ઇમસ્મિં ઉદાહરણે. નિવત્તેતિ માસદ્દોતિ સેસો. આરદ્ધન્તિ ઇમિના વત્તમાનં વનગમનં દસ્સેતિ. અન્તોભૂતણ્યત્થાતિ ણિપ્પચ્ચયાભાવેપિ અત્તનિ અન્તોભૂતણ્યત્થ ધાતુતો. ઈઆદીનં આઆદીનઞ્ચ સકકાલોનામ ભૂતો કાલો. ધાતુસમ્બન્ધો વિસેસનવિસેસ્સભાવો, તેનાહ- ‘ધાત્વત્થ સમ્બન્ધે વિસેસન વિસેસ્સભાવલક્ખણે’તિ. સબ્બત્થાખ્યાત વાચ્ચોત્થો વિસેસ્સો સ્યાદ્યન્તવાચ્ચો વિસેસનં.

ઇટ્ઠોતિ પરેસમિટ્ઠો. જાનનત્થવસેન ગમનત્થત્તાતિ ‘‘ગમનત્થા કમ્મકા’’તિ (૫-૫૯) સુત્તે ગમનત્થસદ્દેન ‘યે ગત્યત્થા તે બુદ્ધ્યત્થા’તિ જાનનત્થોપિ ગહિતોતિ એવં ગહિતજાનનત્થવસેન ગમનત્થત્તાતિ અત્થો. અભિમતાનિ પાણિનિયાનં. તથા સદ્દસ્સત્થમાહ- ‘અનન્તરેન ગતત્થ’(ન્તિ અન)ન્તરે વુત્તેન કરણભૂતેનાતિ અત્થો. અભિમતોતિ પાણિનિયાનમેવ ઇધાધિપ્પેતસમુચ્ચયં વત્તુમાહ- ‘સમુચ્ચયો’ઇચ્ચાદિ. અથાત્ર કથમનેકાસં કિરિયાનં ચીય માનતા યાવતા એકાવાટનકિરિયાજ્ઝયનકિરિયા ચેત્યાસઙ્કિયાહ- ‘સાધનભેદને’ચ્ચાદિ. મઠાદિસાધનાનમ્ભેદેનાટન કિરિયાયપિ ભેદોતિ અત્થો. તક્કિરિયાપ્પધાનસ્સાતિ સા લવનકિરિયા પધાનમસ્સ કત્તુનો. યો- યમઞ્ઞેપિ નિયોજેન્તો વિય કિરિયં કરોતિ સો ના-ઞ્ઞકિરિયાપધાને યુત્તો, તક્કિરિયાપ્પધાનેયેવેતિ.

૧૪. પુબ્બ

મહાવાક્યરૂપત્તા પકરણસ્સ તદપેક્ખાય વાક્યેકદેસત્તં ‘‘વત્તમાને તિઅન્તિ, ભવિસ્સતિ’’ચ્ચાદીનં વાક્યાનન્તિ આહ ‘વાક્યેકદેસેહી’તિ. અતોયેવમાહ-વાક્યાવયવોપરો-ધુના કરીયતે’તિ. વિધિવાક્યત્તમસ્સ દસ્સેત્વા નિયમવાક્યત્તં દાનિ દસ્સેતું ‘અથવા નિયમત્થમિદન્ત્યાદીન’ન્ત્યાહ. નિયમસુત્તત્તમેવ ફુટયતિ ‘તેહિ’ચ્ચાદિના. તેહિ તેહિ સુત્તેહીતિ ‘‘વત્તમાને તિ અન્તિ’’ચ્ચાદીહિ તેહિ તેહિ સુત્તેહિ. ઇમિનાતિ ‘‘પુબ્બપરા’’દિના ઇમિના સુત્તેન. નનુ તુમ્હામ્હસેસેસૂતિ એત્તકે વુચ્ચમાને ‘તુમ્હામ્હસદ્દવચનીયેસુ તદઞ્ઞસદ્દવચનીયેસુ ચ કારકેસૂ’તિ અયં વિસેસો કુતો ગમ્યતે યેનેવં વિવટંત્યાહ- ‘કત્તુકમ્મે’ચ્ચાદિ. કત્તાદીસુ વિધાનઞ્ચ વક્ખતિ.

કત્તુકમ્માનમેવાતિ ઇમિના ભાવં બ્યવચ્છિન્દતિ. તથા ચ વક્ખતિ- ‘તુમ્હામ્હસદ્દવચનીયત્તાભાવા’તિ. અસત્વભૂતાયેચ્ચાદિકમેકવચન સમ્ભવે કારણં, તુમ્હામ્હેચ્ચાદિકન્તુ પઠમપુરિસસમ્ભવે. તુમ્હામ્હસેસેસુ હોન્તા મજ્ઝિમુત્તમપઠમા કથં ભાવાદીસુ વિઞ્ઞાયન્તિ કથઞ્ચ તુમ્હામ્હાદિસદ્દવચનીયસ્સ કારકત્થસ્સાખ્યાતેન તત્થ વિહિતેન સઞ્ઞાવિભત્તા તુમ્હામ્હાદિસદ્દપ્પયોગાભાવોચ્ચાસઙ્કિય યં વુત્તં વુત્તિયં તંદાનિ વિવરન્તેન ‘યદિ ભાવાદીસુ માનાદયો ન વિધીયન્તે તદામાનાદીસુ પરેસુ ભાવાદીસુ ક્યલાદીનં વિધાનમેવ નોપપજ્જતી’તિ ઇમિના સામત્થિયેન તુમ્હાદીસુ કારકેસુ મજ્ઝિમાદીનં ભાવો વિઞ્ઞાયતિ તેનેવ તુમ્હાદિકારકત્થસ્સ તત્થ વિહિતેનાખ્યાતેન સઞ્ઞાપિતત્તા તુમ્હાદિસદ્દપ્પયોગો નામ ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘તુમ્હાદિસ્વિ’ચ્ચાદિકમારદ્ધં. યજ્જેવં તુમ્હાદિસદ્દપ્પયોગોયેવ ન સિયા ચ્ચાહ- ‘યજ્જેવ મિચ્ચાદિ. પરિહારમાહ- ‘સસદ્દેના’તિ. તુમ્હાદિસદ્દેન. બ્રાહ્મણાઇચ્ચનેનાભિહિતમેવ બહુત્તં બહવોતિ વચનેનાનુજ્જતે. વચનાભાવે કથં તુલ્યાધિકરણત્તંત્યાહ- ‘અનુજ્જમાનસ્સિ’ચ્ચાદિ. અનુજ્જમાનસ્સાતિઅનુવદિતબ્બસ્સ ગચ્છતિચ્ચાદિના નિદ્દિટ્ઠસ્સ કત્તુનો.

અનુવાદેનાતિ (તુમ્હાદિ) અનુવાદેન. ‘‘નામમ્હિ પયુજ્જમાનેપિ તુલ્યાધિકરણે પઠમો’’તિ (૩-૧-૫) કચ્ચાનવચનં, તેનાહ- ‘તેનેવિ’ચ્ચાદિ. અસમાનાધિકરણત્તા હિ ‘તયાપચ્ચતે’ચ્ચાદો ન ભવતિ. તથાહિ તયેચ્ચેતં કત્તુવાચી પચ્ચતેચ્ચેતં કમ્મવાચી કમ્મે આખ્યાતપ્પચ્ચય વિધાનતો.

‘એહિ મઞ્ઞે રથેન ગમિસ્સસી’તિ પાણિનિયાતિમતનિપ્ફાદનક્કમો (નિરસ્સ) તે ‘પરિહાસે’ચ્ચાદિના. મઞ્ઞતિસ્સ પયોગેતિ ઉપપદવસેન મનધાતુસ્સ પયોગે. ધાતુમ્હાતિ ગમિઆદિતો. ઉત્તમ પુરિસેકવચને પત્તેતિ ગમિસ્સામીતિ પત્તે. મજ્ઝિમોભિમતોતિ ગમિસ્સસીત્યભિમતો. મજ્ઝિમે પત્તેતિ મઞ્ઞસેતિ પત્તે, ઉત્તમેકવચન મિટ્ઠન્તિ મઞ્ઞેતિટ્ઠં. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘મઞ્ઞસે ત્વં રથેન ગમિસ્સામીતિ વત્તબ્બે મઞ્ઞે ત્વં રથેન ગમિસ્સસીતિ ભવતીતિ (વુત્ત’’ન્તિ). એહિ મઞ્ઞેચ્ચાદિ ન કિઞ્ચિ વુત્તં વુત્તિયં. યથાસવિસયેવમજ્ઝિમુત્તમા સમ્પજ્જન્તિ, તથાસમ્બન્ધમુપદસ્સયમાહ- ‘એવમેત્થાભિસમ્બન્ધો’ચ્ચાદિ. પરાભિમતં સમ્બન્ધં કુરુમાનો આહ- ‘નત્વેવ’મિચ્ચાદિ. અથોચ્ચતેચ્ચાદિના પરાધિપ્પાયમાહ- ‘યદે’ચ્ચાદિ.

યદેવમભિસમ્બન્ધોતિ ‘મઞ્ઞસે ત્વં રથેન ગચ્છામી’તિ યદા એવમભિસમ્બન્ધો કરીયતીત્યત્થો. સો ચેવમનુગતોતિ ‘મઞ્ઞે અહં ત્વં રથેન ગચ્છસિ’ચ્ચેવં સો ચ પયોગો અનુગતોત્યત્થો. પકારન્તરકપ્પનાયાતિ ‘મઞ્ઞસે ત્વં રથેન ગચ્છામી’તિ અન્તરકપ્પનાય.

૧૫. આઈ

તેનચાતિ સમાસિતત્તેન ચ,સ્સત્યાદીનમગ્ગહણન્તિ યદિ તેસં ગહણં સિયા આઈસ્સાદીસૂતિ ન સમાસેન વદેય્ય.

૧૭. ભૂસ્સ

કતાકતપ્પસઙ્ગીયો વિધિ સો નિચ્ચો-નિચ્ચા બલવાતિ પઠમં વુક ભવતીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘કતાકતપ્પસઙ્ગિત્તા’ચ્ચાદિ.

૧૮. પુબ્બ

અઆદ્યપેક્ખેતિ અઆદીસૂતિ અનુવત્તઅઆદ્યપેક્ખે.

૨૩. કર

નનુ ચ ‘સોસ્સા’તિ કસ્મા વુત્તં ‘‘ક્વચિ વિકરણાન ‘‘મિચ્ચેવ (૫-૧૬૧) લોપો સિયાતિ ‘કરસ્સ કુ’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ ચોદનમનસિ નિધાયાહ- ‘ક્વચિ વિકરણાનં ત્યાદિ. અઞ્ઞત્રપયોગાનુસરણા પયોગાનુસરણં વિના ઓલોપો વિઞ્ઞાતું ન સક્કાતિ સમ્બન્ધો.

૨૫. હાસ્સ

કારિયં આહઙ્સઙ્ખાતમસ્સ અત્થીતિ કારિયી, તેન અપરો કારિયી હઞ્ઞતિ હિંસીયતીતિ અત્થો.

સહોસ્સેહીતિ કરસ્સ ઓકારેન સ્સેન ચ સહ હાસ્સ સ્સેન સહાતિ અત્થો. અથ કથં ઓસ્સેહિ સહેવ વુત્તા દેસોતિવિઞ્ઞાયતીચ્ચાસઙ્કિયાહ- ‘સહવચનસામત્થિયા’તિ. સહ સદ્દસ્સ સહત્થ(સ્સ ચ) સોસ્સ સ્સેનાતિ કથનસામત્થિયાતિ અત્થો. અધિપ્પાયં વિવરતિ ‘એવં મઞ્ઞતે’ચ્ચાદિના. એવં મઞ્ઞતે- ઓસ્સાન મનાદેસિત્તે ઇચ્ચાદિના પાઠેન ભવિતબ્બમિવ લક્ખીયતે… તેનેવ પાઠેનસહવચનસામત્થિયસ્સ પતીતિસબ્ભાવતો. ન તુ ‘એવંમઞ્ઞતેઓસ્સાનમન્તાદેસત્તે હાસ્સચાતિ વચનમનત્થકં સિયા હા તો ચેત્વેવ વદેત્ય ઓસ્સાનમનાદેસિત્તે’ચ્ચાદિના પાઠેન… ઓસ્સાનમન્તાદેસપ્પસઙ્ગસ્સેવાભાવતો. નહેત્થાદેસાદેસિ સમ્બન્ધછટ્ઠી અત્થિ… સોસ્સાતિ વિસેસનછટ્ઠિયાપ્પધાનાય સ્સેનાતિ સહત્થે તતિયાય ચ નિદ્દિટ્ઠત્તા. ઉભયત્થાતિ સ્સત્યાદીસુસ્સાદીસુ ચ.

૨૮. આઈ

પુબ્બસરલોપોતિ વિકરણલોપો આકારાદેસે ચ દ્વીસુ વારેસુ પુબ્બસરલોપો.

૨૯. ગમિ

અગાતિ ઈમ્હિ લલોપો, આકારાદેસે ચ પુબ્બસરલોપો.

૩૦. ડંસ

અગઞ્છા અગચ્છીતિ નિગ્ગહીતાગમેન.

૩૨. ણાના

ઉજ્ઝિતાનુબન્ધાનન્તિ પરિચ્ચત્તાનુબન્ધાનં.

૩૩. આઈ ઊ

સુત્તે આતિ ઇમિના ઉભયત્થ પઠમપુરિસેકવચનં ગહિતન્તિ આહ- ‘આ’તિઆદિ.

૩૪. કુસ

અભિરૂહીતિ ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) દીઘો.

૩૫. આ ઈ સ્સ

પરોક્ખાપરનામધેય્યાનન્તિ પરોક્ખાતિઅઞ્ઞનામાનં.

૩૮. એય્યા

તેહેવાતિ હેટ્ઠા વુત્તસુત્તદ્વયેહેવ, સહચરિતઞાયેનાતિ ‘‘ભૂતે ઈ ઉં’’ઇચ્ચાદો (૬-૪) પરચ્છક્કે પઠમ પુરિસેકવચનઆકારેન ‘‘અનજ્જતને આઞુ’’ઇચ્ચાદો (૬-૫) પુબ્બચ્છક્કે પઠમપુરિસેકવચન આકારેન ચ સહચરિતાકારાનમેવ પચ્ચાસત્તિયા સહચરિતા પત્તિવસેન પવત્તઞાયેન ગહણન્તિ અત્થો. ગહિતત્તા ત્વાદિ સમ્બન્ધી ગય્હતેતિ સમ્બન્ધો. નિસ્સયકરણં નામ બ્યત્તિવસેનેવ, ન સામઞ્ઞવસેનાતિ આહ ‘એતેના’તિઆદિ.

૪૦. એઓ

અન્તસરાદિલોપો ‘‘રાનુબન્ધેન્તસરાદિસ્સા’’તિ (૪-૧૩૨).

૪૨. ઓસ્સ

આદેસાનન્તિ અઆદીનમાદેસાનં.

૪૬. ઇંસ્સ

પુબ્બસ્મિન્તિ અકાસિન્તિ એત્થ.

૫૨. તસ્સ

ક્રિયત્થવિહિતાનમ્પિ ધાતુવિહિતાનમ્પિ અઞ્ઞેસં તબ્બાદીનં પચ્ચયાનં ન ગહણન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૪. મિમા

અમ્હીતિઆદીનિ વત્તમાને ત્વાદીસુ વા મિમાનમુદાહરણાનિ.

૫૭. હિમિ

મુય્હામિ મુહ=વેચિત્તે ‘‘દિવાદીહિ યક’’ (૫-૨૧).

૬૧. ઞાસ્સ

જાનાતિ ‘‘ઞાસ્સ ને જા’’ (૫-૧૨૦)

૬૭. હના

છ ચ ખા ચ છ ખા.

૭૦. કયિ

ઇમિના કતા કયિરાતિ અજ્ઝાહરિતબ્બં.

૭૧. ટા

એય્યુમાદીનં એય્યસ્સાતિ વુત્તત્તા ઉપાદિવજ્જિતસ્સાતિ વિઞ્ઞાયતિ.

૭૪. ગુરુ

ઓકારો ગુરુતિ સંયોગપુબ્બત્તા વુત્તં.

૭૬. ઓવિ

વિકરણસદ્દસ્સ અઞ્ઞથાપિ બ્યવચ્છેદકત્તસમ્ભવે ઇધાધિપ્પેતં બ્યવચ્છેદકત્તમ્પટિપાદેતુમાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ.

૭૮. એય્યા

અઞ્ઞત્રાપીતિ ભવેય્યામુભવેય્યામઇચ્ચત્રાપિ.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકાટીકાયં સારત્થવિલાસિનિયં

છટ્ઠકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ સબ્બથા સારત્થવિલાસિની ટીકેતિ.

નિગમ

૧. સબ્બદા સુભદાયિત્તા, સત્તાનન્તનિસેવિતે;

પસત્થે-ન્વત્થસઞ્ઞાય, પઞ્ઞાતે સુભસઞ્ઞિતે.

૨. ચાગવિક્કમપઞ્ઞાનુદ્દયાદિગુણસાલિના;

સુભસેનાધિનાથેન, કારિતે વસતા સતા.

૩. પટિસલ્લાનસારુપ્પે, વિહારે સાધુગોચરે;

મનોનુકૂલે યોગીનં, વરે વિક્કમસુન્દરે.

૪. થેરેન રચિતા સાયં, સાસનુજ્જોતનત્થિના;

ટીકા ગુરુપદમ્ભોજ, રજોમત્થકસેવિના.

૫. બહુસ્સુતાનં વિઞ્ઞૂનં, પરમત્થાવગાહિનં.

પવત્તતુ ચિરં ચેતો, રઞ્જયન્તી નિરન્તરં.

૬. યેસં ન સઞ્ચિતા પઞ્ઞા, નેકસત્તન્તરોચિતા;

સમ્મોહબ્ભહતાવેતે, નાવબુજ્ઝન્તિ કિઞ્ચિપિ.

૭. કિન્તેહિ પાદસુસ્સૂસા, યેસં નત્થિ ગુરૂનિહ;

યે તપ્પાદરજોકિણ્ણા, તેવ સાધૂવિવેકિનો.

૮. પુઞ્ઞેન સત્થરચનાજનિતેન તેન,

સમ્બુદ્ધસાસનવરોદયકારણેન;

લોકામિસેસુપિ કિલેસમલા અલગ્ગો,

સમ્બુદ્ધસાસનવરોદયમાચરેય્યં.

૯. યે-નન્તતન્તરતનાકરમન્થનેન,

મન્થાચ લોલ્લસિતઞાણવરેન લદ્ધા;

સારામથાતિ સુખિતા સુખયન્તિ ચઞ્ઞે,

તેમે જયન્તિ ગુરવા ગુરવો ગુણેહિ.

૧૦. ટીકાયો વિનસાદિનં વિરચયી યો કણ્ઠભૂસાપરો,

વિઞ્ઞૂનં જિનસાસનામલમતીસો-કાસિ ચાનાકુલં;

સન્તોસક્કમનોમનોમકમનો સબ્ભાવનીયો મહા,

સામી મે ગુરુપુઙ્ગવો વિજયતે સારીસુતો-યં ભુવિ.

૧૧. રાજા વિક્કમબાહુ બાહિતરિપૂ તાત્વસ્સ [ભાતાસ્સ] લોકિસ્સરો,

સમ્મિત્તાનિહનો તિસીહળપતી યોયં મહાવિક્કમો;

નિબ્ભીતો [તિસૂરો] વિજયાદિબાહુ વિજયી સો આસિ લઙ્કિસ્સરો,

તં નિસ્સાય ફલં ચિરાય ફલતઞ્ચેતં સતં સન્તતં.

સિદ્ધિ રત્થુ

૧. અગ્ગમ્મોતિવંસેન, અભયારામસામિના;

પઞ્ચિકાવણ્ણનાભૂતા, સા સારત્થવિલાસિની.

૨. મ્રમ્મક્ખરમારોપેત્વા, વિસોધેત્વા યથાબલં;

સકિયબ્યવહારેન, તિથીવસુ કરિન્દુના.

૩. યુત્તે વસ્સે લઙ્કાદીપા, સરટ્ઠમાહતા પુન;

ભાસ્સપ્પદીપકાતન્ત, કાસિકાપઞ્ચિકાદિહિ.

૪. સંસન્દિત્વા વિચારેત્વા, વાચેત્વાચ પુનપ્પુનં;

ઊનાધિકાદિ દોસાનિ, અપનેત્વા સિનેસિને.

૫. સુદ્ધટ્ઠકે ચ વસ્સેસા, પાપિતા પકતિટ્ઠિતિં;

સુદ્ધાસુદ્ધંવ દસ્સેન્તી, સોધેતુ પાઠસુદ્ધિયા.