૩. તતિયકણ્ડવણ્ણના

૧. સ્યાદિ

યસ્સાતિકમાવટ્ઠિતસ્સયોઆદિઅક્ખરસમુદાયસ્સ, કિન્તન્તિ આહ- ‘ઇદ’મિચ્ચાદિ, ઇદન્તિ યથાવુત્તં સ્યાદિસમુદાયરૂપં, અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો, સમુદાયે પવત્તા સદ્દા અવયવેસુપિ વત્તન્તીતિ સ્યાદિસદ્દો સિઆદિકે અવયવેપિ વત્તતે, વિધિગ્ગહણઞાયેનાતિ ‘‘પચ્ચયગ્ગહણે યસ્મા સ વિહિતો તદાદિનો તદન્તસ્સ ચ ગહણ’’ન્તિ ઞાયેન. સ્યાદિ અન્તે યસ્સ તં સ્યાદ્યન્તં. નનુ ચ ‘‘સ્યાદિસ્યાદિનેકત્થ’’ન્તિ સામઞ્ઞેન વુચ્ચમાને યંકિઞ્ચિ સ્યાદ્યન્તં યેનકેનચિ સ્યાદ્યન્તેન સહેકત્થીભાવમરહતિ, તથાહિ યથા ગામગતોતિઆદો, તથા પસ્સ દેવદત્તે ગામં, ગતો યઞ્ઞદત્તો ગુરુકુલન્તિ આદોપિ સમાસો ત્યાસઙ્કિયાહ-‘સામઞ્ઞેન વુત્તેપિ’ચ્ચાદિ, યસ્સ સ્યાદ્યન્તસ્સયેન સ્યાદ્યન્તેન સમ્બન્ધો, તેન સ્યાદ્યન્તેન સહતં સ્યાદ્યન્તમેકત્થમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધતો વિઞ્ઞાયતિ અવસીયતીતિ યસ્સાત્યાદિસ્વત્થો, તથા ચ ગામગતોત્યત્રત્થીમેસ-મઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાલક્ખણો સમ્બન્ધોત્યેકત્થીભાવો, તતોયેવેત્થાહુ-

નિયતં સાધનં સાધ્યે, ક્રિયા નિયતસાધના;

સન્નિધાનેન મેતેસં [ચેથિસ્સા (પોત્થકે)], નિયમો-યમ્પકાસતીતિ.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘યતો ગામમિચ્ચેતં સાધનં સાધ્યં કિરિયં તંબ્યપદેસજાનનયોગ્યમપેક્ખતે ગતોતિ, અતો સાધનં કાર કં સાધ્યે કિરિયાય નિયતં, યતો ચ કિરિયા સયં સાધનમપેક્ખતે કિં ગતોતિ, અતો કિરિયાપિ નિયતં સાધનમેતિસ્સાતિ નિયતસાધના હોતિ અયં યથાવુત્તો નિયમો અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાવસેન વત્તમાનો એતેસં સાધ્યસાધનાનં સન્નિધાન મત્તેન અઞ્ઞમઞ્ઞતો પકાસતી’’તિ. પસ્સ દેવદત્ત ગામં, ગતો યઞ્ઞદત્તો ગુરુકુલંત્યત્ર તુ ગામન્તિ સાધનં પસ્સેતિ સાધ્યમપેક્ખતે, ગતોતિ ગમનકિરિયા તુ ગુરુકુલમપેક્ખતે, તતો ચ ગામગતાનં વાક્યન્તરાવયવાનં નત્થેવાપેક્ખાતિ ન ભવતિ સમાસો, સબ્બત્થેવમૂહનીયં, સમ્બન્ધો હિ અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાલક્ખણો સમ્બન્ધ્યન્તરતો-નવટ્ઠિતં નિવત્તેત્વા વિસેસે નિવેસેતિ, તથાચ વુત્તં–

તસ્સ ત્વાકઙ્ખતો ભેદે, યા પરિપ્લવમાનતા;

વિસેસે તં નિવેસેન્તો, સમ્બન્ધોવાવછિન્દતીતિ.

ભેદે વિસેસે ગામન્તેતં સામઞ્ઞં વિસેસાપેક્ખં ‘ગામમાસીસતિ, જહાતિ, ગતો’તિ, તથા ‘ગતો ગામં, વનં, ગુરુકુલ’ન્તિ વેવમાકઙ્ખતો-ભિલસતો તસ્સ તુ પધાનપદસ્સુપસજ્જનપદસ્સ ચ યા પરિપ્લવમાનતા અનવટ્ઠિતતા તં વિસેસે વિસિટ્ઠે સમ્બન્ધિનિ નિવેસેન્તો પતિટ્ઠપેન્તો સમ્બન્ધોવાનેકપ્પકારો ક્વચિ સાધ્યસાધનભાવલક્ખણો ક્વચિ પકતિવિકારભાવસભાવો ક્વચિ સસ્સામિ સમ્બન્ધરૂપો અવછિન્દતિ સમ્બન્ધ્યન્તરતો નિવત્તેતીતિ અત્થો, યતો-યમપેક્ખા વાક્યકાલેયેવ નિરૂપ્યતે, તતો યત્થાત્થિ પદાનમપેક્ખા, તત્થ સમાસાવગમો, યત્ર તુ નત્થિ, તત્ર ન ભવતીત્યનુપદિટ્ઠો વિસયવિભાગો ઞાયતેતિ ભાવો, બાલે અબુધેતુ નિસ્સાય વિચિત્તો સમાસવિધાનલોપાદિનાનેકપ્પકારો પટિપત્તિયા સાધુસદ્દપરિજાનનત્થમુપાયો સમ્ભવતિ, પરમત્થતો તુ સદ્દન્તરત્તા અચ્ચન્તં [અઞ્ઞત્તં] વાક્યસમાસાનં ભેદો, ન હિ વાક્યે દિટ્ઠપદાનિ સમાસે સન્તિ, તથા ચ વુત્તં–

બાલે નિસ્સાયુપાયો-યં, વિચિત્તો પટિપત્તિયા;

ભેદો વાક્યસમાસાનં, ચ્ચન્તં [ઞ્ઞત્તં (પોત્થકે)] સદ્દન્તરં યતોતિ.

અતોયેવાતિ યતો સામઞ્ઞેન વુત્તેપિયસ્સયેન સમ્બન્ધોતેન સહ તદેકત્થમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધતો વિઞ્ઞાયતીતિ નાનિટ્ઠં કિઞ્ચિપીહ હોતિ, અતોયેવ હેતુતોતિ અત્થો. બ્યપેક્ખા સામત્થિયપરિગ્ગહાયેતિ પદાનમઞ્ઞોઞ્ઞાકઙ્ખા બ્યપેક્ખા, સાવ સા મત્થિયં, તસ્સ પરિગ્ગહાય. સમત્થવચનં ન કતન્તિ પાણિનિયેહિ વિય ‘‘સમત્થો પદવિધી’’તિ (પા, ૨-૧-૧) સમત્થવચનં ન કતં. સમત્થો પદ વિધીતિ પરિભાસાયમયમત્થો ‘‘વિધીયતે [વિધીયતીતિ (પોત્થકે)] વિધિ, પદાનં વિધિ પદવિધિસમાસાદિ, યોકોચીહ સત્થે પદવિધિ,સો સમત્થો વિગ્ગહ વાક્યત્થાભિધાને (સત્તિ) વેદિતબ્બો’’તિ, તાદિસપરિભાસાય બ્યાપારતો તેસં ‘પસ્સ દેવદત્ત ગામં, ગતો યઞ્ઞદત્તો ગુરુકુલં’ ત્યાદો નાનિટ્ઠપ્પત્તિ, સામત્થિયઞ્ચેત્થ દ્વિધાત્યુપગમ્યતે વાક્યે બ્યપેક્ખાવુત્તિયમેકત્થીભાવો ચેતિ [વુત્તિયમેકત્થીભાવો વાક્યે બ્યપેક્ખાચેતિ (પોત્થકે)]. તત્થ પઠમસ્સ પરિગ્ગહં વચનમન્તરેન પટિપાદિય દુતિયસ્સ પરિગ્ગહમિદાનિ વચનેન પટિપાદયમાહ- ‘એકત્થી ભાવો’ચ્ચાદિ, એકત્થીભાવો ભિન્નત્થાનં સાધારણત્થતાવસેન પવત્તિવિસેસો, વાક્યે હિ સાધારણત્થતા નત્થિ ભિન્નત્થત્તા, અતોયેવેત્થ ભેદનિબન્ધના છટ્ઠ્યુપજાયતે ‘રઞ્ઞો પુરિસો’તિ, વુત્તિયન્તૂભયપદબ્યવચ્છિન્નત્થાભિધાનતો સાધારણત્થતા ભવતિ, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘સમાસે વિસેસનં વિસેસ્સમનુપવીસતિ એકીભવતિ વિસેસનં, વાક્યે તુ વિસેસનં વિસેસ્સતો વિસુંયેવા વતિટ્ઠતે’’તિ. દ્વન્દસમાસસ્સ તુ પદાનં વિસેસનવિસેસ્સાભાવેપિ સકલપદત્થપ્પધાનત્તા ‘રઞ્ઞો ગો ચ અસ્સો ચ પુરિસો ચા’તિ વાક્યતો ‘રઞ્ઞો ગવાસ્સ પુરિસા’તિ સમાસસ્સ વિસેસો એકત્થી ભાવલક્ખણો ભવત્યેવ, તથાહિ તત્થ વાક્યે ભિન્નત્થનિબન્ધન સમુચ્ચયપટિપાદનાય ચસદ્દો પયુજ્જતે, સમાસે તુ નપ્પયુજ્જતે, એકત્થ વચનેનેવાતિ ‘‘સ્યાદિસ્યાદિનેકત્થ’’ ત્યેકત્થવચનેનેવ, એકત્તીભાવોયેવ ભવતીતિ સેસો, એવકારો ન વાક્યે તથાહિ દીપેતિ. વાક્યે કથન્તિ આહ- વાક્યે’તિઆદિ.

વાક્યેતિ વિગ્ગહવાક્યે, વિસેસેન ગય્હતિ ઞાયત્યનેનેતિ વિગ્ગ- હો, સો ચ તં વાક્યં ચેતિ વિગ્ગહવાક્યં, વિસેસેન વા ગહણં વિગ્ગહો, તદત્થં વાક્યં વિગ્ગહવાક્યં, તસ્મિં, કાયં બ્યાપેક્ખાતિ આહ-‘ભેદાદિલક્ખણા’તિ, આદિસદ્દેન સંસગ્ગ ભેદ સંસગ્ગાનઞ્ચ ગહણં.

તત્થ સાન્તરેહિ સામ્યન્તરેહિ ચ બ્યાવુત્તિ છેદો, સંવિસેસ સામિવિસેસાનં સમ્બન્ધો સંસગ્ગો, તદાહ- ‘તથાહિ’ચ્ચાદિના, ભેદકો બ્યાવત્તકો, અત્થગહિતોતિ કારણવસેન ભેદવાદિના ગહિતો, યદેચ્ચાદિના સંસગ્ગવાદિનો-ધિપ્પાયમાહ યદા તૂભયમ્પિચ્ચાદિના ઉભયવાદિનો, અભિમતોતિ ‘‘પાક્કડારાસમાસો’’ચ્ચનેન (૨-૧-૩) પાણિનિના ઇચ્છિતો. પાક્કડારાતિ ‘‘કડારા કમ્મધારયે’’ચ્ચનેન (૨-૨-૩૮) કડારાસંસદ્દના પગેવાતિ અત્થો.

‘પુથ ભિન્નો અત્થો યેસં પદાનં તાનિ પુથગત્થાનિ, વાક્યે હિ રઞ્ઞો પુરિસો તેત્થ રાજસદ્દો રાજત્થમેવ વદતિ, પુરિસસદ્દો પુરિસત્થમેવ, વુત્તિયન્તુ રાજપુરિસોતેત્થ રાજસદ્દોપિ પુરિસત્થમેવ વદતીતિ દ્વિન્નમેકત્થીભાવો ભવતિ, અઞ્ઞોયેવાવયવત્થાન્વિતો સમુદાયત્થો પાતુભવતીતિ તદપેક્ખાય ચેકત્થીભાવો વુચ્ચતે, જહમાનસકત્થવુત્તિમભ્યુપગમ્મ વુત્તં- ‘વિસેસનસ્સ સકત્થ પરિચ્ચાગેને’ચ્ચાદિ, અતોયેવ પરો ચોદેસ્સતિ ‘નનુ ચે’ચ્ચાદિના. એકત્થીભવનં સમસનન્તિ ઇમિના એકત્થન્તિ સમાસોતિ નાત્થન્તરન્તિ દીપેતિ.

જહમાનાનિ પદાનિ સકત્થં યસ્સં (સા) તથા વુત્તા, નાચ્ચન્તાય જયાતીતિ એવમ્મઞ્ઞતે ‘‘પરિચ્ચાગમત્તમભિસન્ધાય જહમાનસકત્થંત્યુચ્ચતે, ન તુ સબ્બથા પરિચ્ચાગોપરોપકારાય તસ્સોપાદાનતો, સબ્બથા ચ સકત્થપરિચ્ચાગે પરોપકારાસમ્પાદનતો-નુપાદાનમેવ પયોજનાભાવા તસ્સ સિયા’’તિ, થપતિ વડ્ઢતી. અત્થન્તિ રાજસદ્દવાચ્ચં. અચ્ચન્તપરિચ્ચાગેપિ ન દોસો… વાક્યે દિટ્ઠસ્સુપસજ્જનસ્સ વુત્તિયં સોયેવાયન્ત્યન્વયાવસાયતો તદત્થાવ ગતિયાતિ દસ્સેન્તો આહ- ‘અથ વે’ચ્ચાદિ.

સોયેવાયન્ત્યજ્ઝવસાયો-ન્વયો, સોયેવાયં રાજસદ્દો યો વાક્યતાલે દિટ્ઠોતિ વોહારીનમેકત્તાવસાયેનાસત્યપિ (રાજસદ્દસ્સ)ત્થે પુરિસસ્સ વિસેસનમ્ભવિસ્સતીતિ ભાવો, એત્થેવ દિટ્ઠન્તમાહ- ‘યથે’ચ્ચાદિ.

૨. અસં

અબ્યયન્તિ યદઞ્ઞેસં પસિદ્ધન્તિ લિઙ્ગવચનભેદેપિ બ્યયરહિતત્તા ઉપસગ્ગનિપાતાનં પરેહિ અબ્યયસઞ્ઞાકરણતો અબ્યયન્તિ પરેસં પસિદ્ધં, તેસન્ત્વયં સમાસો અબ્યયત્થપુબ્બઙ્ગમત્તા અનબ્યયં અબ્યયમ્ભવતીતિ અબ્યયીભાવો પસિદ્ધો, અસઙ્ખ્યસ્સ સુતત્તા તસ્સેવ વિભત્યત્થાદયો વિસયભાવેન વિસેસનાનીતિ વિઞ્ઞાયન્તીત્યાહ- ‘અસઙ્ખ્યે’ચ્ચાદિ, ઇમિના નેમેસમાસત્થાતિ દીપેતિ.

તાવસદ્દસ્સ કમવુત્તિયં યો-ત્થો સમ્પજ્જતે તમાહ- ‘વિભત્ય’ચ્ચાદિ, વિભત્યત્થે ઉદાહરિત્વાતિ વિભત્યત્થવિસયે વત્તમાનસ્સાસઙ્ખ્યસ્સ ઇત્થિસદ્દેન સમાસમધિત્થીતિ ઉવાહરિત્વા, નિચ્ચયમાસાન મવિગ્ગહો, અસકપદવિગ્ગહો વા યુત્તો, અઞ્ઞથા અનિચ્ચતાપત્તીત્યાહ- ‘નિચ્ચસમાસત્તા’ઇચ્ચાદિ.

અસકપદેન અનત્તનિયપદેન અઞ્ઞપદેન વિગ્ગહો અસકપદવિગ્ગહો, તેન, એત્થ હિ યથા કુમ્ભસ્સ સમીપંત્યઞ્ઞપદવાક્યે સમીપ સદ્દેનુપસદ્દવચનીયસ્સ વુત્તત્તા ઉપસદ્દો નપ્પયુજ્જતે, યથા ઇત્થી સૂતિ એત્થાધિસદ્દવચનીયસ્સા (ધા)રત્થસ્સ સત્તમિયા વુત્તત્તા નાધિસદ્દોતિ ‘ઇત્થીસૂ’તિ અઞ્ઞપદવાક્યં વુત્તં, કથાપવત્તાતિ ત્વાધેય્યો પદસ્સનં, એવં સબ્બત્થોન્નેયં, અસકપદવિગ્ગહેનાત્થોવ વુત્તો,

અધિસદ્દસ્સ પન પુરતોવટ્ઠિતસ્સાધારે વત્તમાનસ્સ તંસમાનાધિકરણેન સત્તમ્યન્તેનિત્થિસદ્દેન સહ સમાસોતિ દસ્સેતુમાહ-‘અધિસદ્દો’ચ્ચાદિ.

સ્યાદિલોપોતિ અધિસદ્દતો ઇત્થિસદ્દતો ચ પરેસં સત્તમી બહુવચનાનં લોપોતિ અત્થો. અત્ત (ભાવ) સમ્પત્તીતિ સરીરસમ્પત્તિ અધિપ્પેતાતિ બ્રહ્મસદ્દસ્સ સરીરં અત્થોતિ આહ- ‘બ્રહ્મં સરીરન્તિ, કત્થચી ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તાવાસઙ્ખ્યસમાસસ્સ ‘સમ્પન્નં બ્રહ્મ’ન્તિ વિગ્ગહો વુત્તો.

સમાસવિભત્તિયાતિ સમાસતો ઉપ્પન્નવિભત્તિયા, સકલો પદેસસકલો, પરિગ્ગહાપેક્ખાતિ અભ્યુપગમાપેક્ખાયાતિ અત્થો, અભ્યુપગમેપિ હિ પરિગ્ગહસદ્દો–

સપથે પરિવારે ચ, મૂલાભ્યુપગમેસુ ચ;

રવિમ્હિ રાહુગહિતે, દારેસુ ચ પરિગ્ગહો’’તિ નિઘણ્ટુ.

સકલસ્સ ભાવો સાકલ્યં-સકલસદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તં, તમ્પન નિસ્સેસ [મતનિસ્સેસ (પોત્થકે)] ગ્ગહણા પુથુ ભવતીત્યાહ- ‘અસેસગ્ગહણ’ન્તિ, તિણાનં સાકલ્યન્તિ વિગ્ગહો, તિણસદ્દેન હિ તિણસહિતાનિ ગહિતાનિ, તેનેવ વક્ખતિ બ્યતિરેકનયે- ‘તં સબ્બં તિણસહિતમજ્ઝો- હરતી’તિ, સતિણમજ્ઝોહરતીતેત્થાધિપ્પાયત્થ માહ-‘યાવા’તિઆદિ.

તિણસદ્દો ઉપલક્ખણં સેસા-નજ્ઝોહારિયાનં, તેનાહ ‘તિણાદિકમ્પી’તિ. પરિગ્ગહાપેક્ખાયન્તભૂતસ્સ ગહણત્થં ‘‘અબ્યયં વિભત્તિસમીપા’’દિસુત્તે ‘સાગ્યધીતે’તિ નિપ્ફાદનત્થમન્તવચન મુદાહતમ્પાણિનિના, તમ્પિ સાકલ્યેયેવાહરિતું [સાકલ્લેનોદાહરિતું] સાગ્યધીતેત્યૂદાહટન્તિ દસ્સેતું ‘તતો’ત્યાદિ વુત્તં.

તતોતિ યતો સકલસકલે ન વત્તતિ, પરિગ્ગહાપેક્ખાય સમત્તિયા અન્તતો સકાસા સાકલ્યં ન ભિજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, સમત્થિયમ્પિ અન્તે ઉદાહરણન્તિ સેસો.

અગ્ગિપરિયન્તન્તિ અગ્ગિઅત્થો ગન્થો તાદત્થિયા અગ્ગિ, સોપરિયન્તો-સ્સ અજ્ઝેયસ્સાતિ અગ્ગિપરિયન્તં, યત્તકસ્સાજ્ઝેયસ્સ પરિગ્ગહો, તસ્સ અગ્ગિ પરિયન્તો, અગ્ગિના પરિયન્તભૂતેન સહિતો સકલોતિ વિગ્ગહો, અગ્ગિનો સાકલ્યન્તિ વા.

સદ્દિકાનન્તિ બ્યાકરણઞ્ઞૂનં. અત્થાભાવેઇત્યત્થગ્ગહણં ઇતરેતરાભાવે ધમ્માભાવે ચ મા સિયાતિ, અતોયેવ ચોચ્ચતે ‘અથેતરેતરાભાવે’ઇચ્ચાદિ, ઇતરસ્મિં ઇતરસ્સ અભાવો ઇતરેતરાભાવો, ગો અસ્સો ન ભવતીતિ હિ અત્થન્તરત્તં નિસેધીયતે, ન વત્થુભાવો, બ્રાહ્મણો ન ભવતીત્યત્રપિબ્રાહ્મણત્તધમ્મો નિસેધીયતે, ન વત્થુભાવો, પરત્તાતિઆદિના વિપ્પટિસેધ વિસયમાહ.

અતિક્કમાભાવેતી એત્થ અતિક્કમાતિ પઞ્ચમિયા અસમાસનિદ્દેસોતિ આહ- ‘અતિક્કમા’તિ, ન પનુપ્પન્નસ્સ પચ્છાતિ ઇમિના અતિક્કમાભાવો નામ ઉપ્પન્નસ્સ પચ્છા અભાવોતિ દસ્સેતિ.

નિત્તિણન્તિ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનો-સઙ્ખ્યસમાસો. સમ્પતિસદ્દસ્સ સામઞ્ઞવચનત્તેપિ ઇધાધિપ્પેતં કાલં દસ્સેતુમાહ- ‘ઉપભોગસ્સે’’ચ્ચાદિ, ઉપભોગો કમ્મસાધનો લહુપાવુરણસ્સ નાયમુપભોગકાલોતિ વિગ્ગહો, (અતિ) લહુપાવુરણન્તિ રૂપસિદ્ધીતિ દસ્સેતું લહુપાવુરણસ્સાતિઆદિ વુત્તિયં વુત્તં.

યોગ્ગં રૂપન્તિ વિગ્ગહે અનુરૂપં, નનુ ચાત્ર નિચ્ચસમાસત્તાસપદવિગ્ગહેન ભવિતબ્બંત્યાસઙ્કિયાહ-‘વિચ્છાય’મિચ્ચાદિ, અનુસદ્દેન હિ યોગે વિચ્છાયં ‘‘અનુના’’તિ (૨-૧૦) દુતિયા વિધીયતે, વાક્યેયેવાસ્સ ચ પયોગો નાઞ્ઞત્રેતિ વાક્યમ્પિ ભવતીતિ મઞ્ઞતે. સકિખીતિ એત્થાપિ ‘‘અકાલે સકત્થે’’તિ (૩-૮૧) સહસ્સ સો.

સદિસો કિખિયાતિ એત્થ કિખિયા પસિદ્ધભૂતાય સાધિયસ્સ સાધનભાવેન ગહિતાય સધમ્મત્તેન કોચિ સાધિયો સદિસોતિ વુત્તોતિ કિમિધ સદિસો અપ્પધાનં [પધાનમેવાતિ અત્થો] તથા સતિ પુપ્પપદત્થપ્પધાનેનાસઙ્ખ્યસમાસેન સકિખીતિ એત્થ ન ભવિતબ્બન્તિ આહ-‘નનુચે’ત્યાદિ, કિખિયાતિ સમ્બન્ધે છટ્ઠી, એત્થ પન સદિસત્તસ્સ કિખીયા-પ્પટિબદ્ધત્તાપ્પધાનત્તં. નેતદત્થીતિઆદિના યથાવુત્તં ચોદનં પરિહરતિ.

યથા દેવદત્તોતિ એત્થ યદિ સમાસો ભવેય્ય, દેવદત્તેન સદિસો યથાદેવદત્તન્તિ ભવેય્ય, પટિસિદ્ધત્તા પન (ન) સમાસોતિ, કિખીતિ મક્કટસ્સાભિધાનં. જેટ્ઠાનુક્કમેનાતિ વુત્તત્તા અનુજેટ્ઠન્તિ તતિયન્તતા ગમ્યતે. ચક્કેન યુગપદિ સચક્કં.

૪. યાવાવધારણે

અમત્તાનં યત્તકો પરિચ્છેદો યાવામત્તં.

૫. પય્યપાબહિતિરો પુરેપચ્છાવાપઞ્ચમ્યા

પઞ્ચમ્યાતિ કસ્મા વુત્તં નનુ અવુત્તેપિ તસ્મિં વક્ખમાનનયેન પઞ્ચમ્યન્તત્તા પઞ્ચમ્યન્તેહેવ સમાસો વિઞ્ઞાયતીત્યાસઙ્કિયાહ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ. તથાપિચ્ચાદિના પરિહરતિ, હોતુ કામં ‘પરિપબ્બતં વિજ્જોતતે’તિ દુતિયાનિસેધાય, અઞ્ઞત્ર કથન્તિ આહ ‘ઇહ ચે’ત્યાદિ.

આચત્તારો વાતિ આસદ્દો વાક્યે, સરણે વા, ગામો બહિ તિટ્ઠતીત્યત્થો, પુરતો ગામમ્પસ્સાતિ વદન્તો પુરેત્યત્થપ્પઘાનોયન્નિદ્દેસો, નસરૂપપ્પધાનોતિ દસ્સેતિ, અભિમુખે ગામમ્પસ્સાત્યત્થો. અવુત્તાનમેતાન્યુપલક્ખણાનિ, તસ્મા ‘તિરો ગામમ્પસ્સા’તિપિ વુત્તં હોતિ, તિરિયતો ગામમ્પસ્સ, પચ્છતો ગામમ્પસ્સાતિ અત્થો.

અપસદ્દયોગે નિચ્ચપઞ્ચન્તસ્સ વિકપ્પેન સમાસવિધાનાવાભવનેનોદાહરણં દિન્નં (એત્થ) પઞ્ચમ્યાતિ પયોજનાભાવેપિ અઞ્ઞદત્થં કરિયમાનમિહાપ્યત્થવન્તં હોતિ.

૬. સમી

‘‘અનુ યં સમયા’’તિ (૨-૧-૧૫) ચ ‘‘યસ્સ ચાયામો’’તિ (૨-૧-૧૬) ચ પાણિનિનો વચનદ્વયં, અયમેતેસમત્થો ‘‘યસ્સ સમયા સમીપવાચી અનુસદ્દો, તેન સહ સમસ્સતેતિ ચ, અનુ યસ્સાયામવાચી, તેન સ્યાદ્યન્તેન સહ સમસ્સતે’’તિ ચ. વત્થુતો તુ સામીપ્યાયામવન્તાનમનિદ્દેસેપિ સામત્થિયા તદાક્ખેપોતિ દસ્સેન્તો આહ-‘સમીપાયામાન’મિચ્ચાદિ.

સમ્બન્ધિત્તાતિ સમ્બન્ધિસદ્દા સકત્થમિવ નિયતપટિયોગિનમાક્ખપન્તિ… તેન વિના તેસં સકત્થાભાવા. આયામો દીઘતા, ‘‘યસ્સ સમીપાયામેસ્વનુ’’તિ યથાવુત્તસુત્તદ્વયમાક્ખેપેનુપદિસતિ, વનસ્સ સામિપ્યમનુવનં, ‘‘અસઙ્ખ્યં વિભત્તિસમ્પત્તિસમીપ’’ ઇચ્ચેવ (૩-૨) સિદ્ધેપુન સમીપગ્ગહણં વિકપ્પત્થં, તેન વનસ્સાનુતિ વાક્યેનાપિ ભવિતબ્બં.

ગઙ્ગાય આયામો અનુગઙ્ગં, ભાગવુત્તિકારો ‘‘લક્ખણેને’’તિ વત્તતે. યસ્સાયામવાચી અનુ, તેન લક્ખણેન સમસ્સતે અનુગઙ્ગં બારાણસી, ગઙ્ગાય લક્ખણભૂતાય પસિદ્ધાયામગુણાય બારાણસી લક્ખીયતે યાવાયતાયામા ગઙ્ગા તાવાયમ્પીતિ સભાવતો તૂપમાનોપમેય્યભાવો સમાસે પતીયતે ગઙ્ગા વિય દીઘા’’તિ લક્ખિયલક્ખણભાવં વણ્ણેતિ. એવં સતિ બારાણસીતિ પઠમા નોપપજ્જતેતિ મઞ્ઞમાનો આહ-‘ગઙ્ગાયા મેન યુત્તા ‘‘ત્યાદિ. અનુગઙ્ગં બારાણસિયાતિ બારાણસિયા ગઙ્ગાયામો લક્ખણન્તિ અત્થો.

૭. તિટ્ઠ

અકતસમાસાચાતિ અનેન ઇમિના કતસમાસતં દીપેતિ, તિટ્ઠન્તીતિ ઇદંન્તપ્પચ્ચયન્તસ્સાત્થપદન્તિ દસ્સેતુમાહ-‘‘ન્તોકત્તરિ વત્તમાને’’તિચ્ચાદિ, (૫-૬૪) આયતીતીમસ્સાત્તપદં આયન્તીતિ, પુમ્ભાવાભાવો નીપાતના, અકારો ચ નિપાતના ‘‘ગોત્વ ચત્થે ચા લોપે’’ત્યત્ર (૩-૪૬) ‘નાઞ્ઞાસઙ્ખ્યત્થેસૂ’ત્યનુવત્તનતો.

લૂનયવાદીનમેત્થ નિપાતના કાલેપિ નપુંસકલિઙ્ગત્તં, સંહટાયવા યસ્મિં કાલે સંહટયવં, ઉમ્મત્તગઙ્ગન્તિ સઞ્ઞાયમઞ્ઞપદત્થે વાધિકારેપિ નિચ્ચસમાસો, ન હિ વાક્યં સઞ્ઞાતિ, આદિસદ્દેન‘સમસ્સ સોભનત્તં સુસમ’મિચ્ચાદીનઞ્ચ સઙ્ગહો, પભાવનં પકાસનં.

૮. ઓરે

ઓરં ગઙ્ગાય, પારં યમુનાયાતિ સમાસે કતે નિપાતના એકારો, તેનેવ વુત્તિયં વુત્તં ‘એકારન્તત્તં નિપાતનતો’તિ, વુત્તિવિકપ્પનત્થતોતિ વુત્તિયા વિકપ્પો અત્થો યસ્સાતિ વિગ્ગહો.

૧૦. અમા

સોચેકત્થીભાવો વિસિટ્ઠો-ભિમતોતિ સમ્બન્ધો, મુહુત્તન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે દુતિયા, પાદિસમાસં કત્વાતિ આસદ્દસ્સ હરસદ્દેન વુત્તિસદ્દેન [વુત્તિપદેન (પઞ્ચિકા)] કિરિયાખ્યાપ્યતેતિ અસત્યુપસેચનાદિકિરિયાયં સઙ્ખારકં સઙ્ખારિયં વા ન ભવતિ, અત્થિચેહ તદુભયં, તતો તેસં સમ્ભવાયેવ સમાસન્તોભૂતકિરિયા ગમ્યતેતિ મઞ્ઞતે, તથાહિ દધિભોજનંત્યાદો વુત્તે અધ્યાદિનો સઙ્ખારકત્તં ભોજનાદિનો ચ સઙ્ખારિયત્તં પતીયતે, ન ચોપસેકાદિમન્તરેન સઙ્ખારિયસઙ્ખારકભાવો-ત્થીતિ સામત્થિયાયેવુપસેકાદિપ્પતીતિ.

તદપેક્ખાયાતિ ગમ્મમાનોપસેચનાદિકિરિયાપેક્ખાય. પાણિનિયેહિ અત્થેન ‘એતસ્સિદ’ન્તિ અત્થે નિચ્ચસમાસો-ભિમતો સબ્બલિઙ્ગતા ચ, તથા વચનાભાવમિહ મનસિકત્વા ‘કથ’મિચ્ચાદિના વુત્તિ યંવુત્તંચોદકવચનમાહરિત્વા તત્થાધિપ્પાયંવિવરતિ ‘એવમઞ્ઞતે’ચ્ચાદિના, વિધાનં કતન્તિ એવમઞ્ઞતેતિ સમ્બન્ધો, તત્થેચ્ચાદિના અઞ્ઞ પદત્થે ભવિસ્સતીત્યેત્થાધિપ્પાયં વિવરન્તો નિચ્ચસમાસતં સબ્બલિઙ્ગતઞ્ચ પટિપાદયતિ, વાક્યનિવત્તિસિદ્ધાયેવાતિ.

અત્થસદ્દેનાવગતત્થતાય એતસ્સાતિ વત્તુમયુત્તન્તિ ‘એતસ્સ અત્થો’તિ વાક્યનિવત્તિ સિદ્ધાયેવ, કથઞ્ચિપિ ચતુત્થ્યન્તા ભિન્નત્થસ્સ સમાસે કતેપિ તત્થ વિરોધમાહ- ‘ચતુત્થ્યન્તસ્સે’ત્યાદિ.

વચનમ્પીતિ ‘‘અત્થેન નિચ્ચસમાસો સબ્બલિઙ્ગતાચ’’ઇતિ (૩-૧-૩૬) વાક્યકારેન પતિટ્ઠિતવચનમ્પિ, પાણિનીયાનં ‘એતસ્સ ઇદ’ન્તિ અત્થે સમાસે કતે યો-ત્થો સમ્પજ્જતિ, અઞ્ઞત્થસમાસેપિ સોયેવત્થોતિ દસ્સેતિ ‘યો’ ઇચ્ચાદિના, અનુપાદાપરિનિબ્બાનનિમિત્તં વાયામોચ્ચાદિના યોજેતબ્બં… તંનિમિત્તત્તા વાયામાદીનં, તેસં કથાદીનન્તિ એત્થ તેસં વાયામાદીનન્તિ વત્તબ્બં… વાયામોત્યાદિના વુત્તત્તા સો ચ તન્નિમિત્તં હોતેવ, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘એતસ્સ ઇદન્તિ વાક્યે અત્થેન સમાસે સબ્બલિઙ્ગતા ચ ‘એતદત્થો એતદત્થા એતદત્થ’ન્તિ વાયામાદયો ચ સમાસત્થા હોન્તિ, એતં અનુપાદાપરિનિબ્બાનમત્થો પયોજનમેતસ્સ એતિસ્સા એતસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થેપિ એસં પદાનં સોયેવત્થોતિ નાત્થભેદો’’તિ.

ઇદઞ્ચ ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો આનન્દં કુસલાનિ, અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થાય…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થાય એતદત્થો વાયામો એતદત્થા કથા એતદત્થા મન્તના એતદત્થં સોતાવધાન’’ન્તિઆદિ (તિકઙ્ગુત્તર, આનન્દવગ્ગ) પાળિં નિસ્સાય વુત્તં.

પાણિનિયેહિ ‘‘કત્તુકરણે કિતન્તેન બહુલ’’ન્તિ (૨-૧-૩૨) કિતન્તેન તતિયાસમાસવિધાના તત્થેવ બહુલગ્ગહણેન ‘ગામનિગ્ગતા’દીસુ સમાસો વુત્તો, તેનેત્થાન્તોદાહરણાનં દ્વિન્નમધિકત્તં, સમાસાભાવો-ભિમતોતિ પાણિનીયેહિ ‘‘પૂરણગુણસુહિતત્થસદબ્યયતબ્બસમાનાધિકરણેને’’તિ (૨-૨-૧૧) સુત્તે ગુણ ઇતિવચનેનાભિમતો, સદિતિ સઞ્ઞા તેસં ન્તમાનાનં.

સો કથન્તિ ઇહ ‘ભાવતિત્તત્થેહી’તિ ભાવપ્પચ્ચયન્તેનેવ સમાસપટિસેધવિધાના ‘બ્રાહ્મણસ્સ સુક્કા’ ઇચ્ચાદો સો સમા સપ્પટિસેધો કથં સિજ્ઝતીતિ અત્થો.

ગુણત્તનિયેવાતિ ગુણસભાવે એવ, અભિમતોતિ વાત્તિકકારસ્સાભિમતો ‘‘તદવટ્ઠેહિ ચ ગુણેહી’’તિ, તસદ્દેનાસ્સ ગુણસ્સ પરામાસો તસ્મિંયેવ ગુણે અવતિટ્ઠન્તીતિ તદવટ્ઠા, ગુણેયેવ ગુણાતિટ્ઠન્તિ ન કદાચિપિ સોયમિત્યભેદા દબ્બવુત્તયો સુક્કાદયો વિય તે તદવટ્ઠા ગુણા ગન્ધાદયો, તદવટ્ઠિતેહિ ગુણેહિ છટ્ઠી સમસ્સતેતિ વત્તબ્બન્તિ અત્થો.

આભિમતોતિ ‘‘પૂરણા’’દિસુત્તે અબ્યયગ્ગહણેન, દેવદત્તસ્સાતિ છટ્ઠિયા ગુરુમ્હિ સાપેક્ખત્તેપિ ગુરુસદ્દસ્સ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા સકત્થે [વાક્યે] વિય વુત્તિયં બ્યપેક્ખા-યાહાનિતો વુત્તિસબ્ભાવં વચનન્તરેન સાધેતુમાહ- ‘તથાચાહૂ’તિ.

સાત્થેવાતિ સકત્થે વિય, અસ્સાતિ સમ્બન્ધિસદ્દસ્સ, સામત્થિયં ગમકત્તઞ્ચત્થીતિ પદાનમઞ્ઞોઞ્ઞાપેક્ખાલક્ખણં સામત્થિયં સામત્થિયાભાવેપિ વિગ્ગહવાક્યત્થસ્સ ગમકત્તં વા અત્થીતિ અત્થો, ગુરુનો કુલં દાસસ્સ ભરિયાતિ વિગ્ગહો, અથાત્ર બ્રાહ્મણસ્સ ઉચ્ચે’ઇચ્ચાદો સામત્થિયં ગમકત્તં વા નત્થીતિ કુતો-વસિતં, યેન તદાભાવાત્ર સમાસાભાવો વણ્ણીયતેચ્ચાહ-‘સામત્થ્યાદિનોત્વિ’ચ્ચાદિ.

સમાસાભાવો-ભિમતોતિ ‘‘પૂરણા’’દિસુત્તે સમાનાધિકરસ્સાપિ ઉપાદાનતો. સેહીતિ અત્તનિયેહિ, નાભિમતોતિ ‘‘ચયુત્તેહિ સેહિ અસમાસિતેહિ છટ્ઠીસમાસપ્પટિસેધોવત્તબ્બો’’ (વા) ત્યનેન, પુથગત્થતાય [ભિન્નત્થતાયં-વુત્તિ] મિચ્ચસ્સવિવરણં ગવાદીનમસમાસેતિ, એવમસ્સાદીનં સમાસેનાલન્તિ સમ્બન્ધો.

યોગીનન્તિ ઇતરીતરયોગીનં, અનેનેતરેતરયોગચત્થસમાસં વદતિ. વુત્તિહોતીત્યસ્સ વિવરણં છટ્ઠીસમાસો ભવતીતિ, એકત્થીભાવેઇચ્ચસ્સ વિવરણં ગવાદીનઞ્ચ ચત્થસમાસે સતીતિ.

રુળ્હિત્તાતિ સમાસસ્સેવ કીળાવાચકત્તેન જીવિકાય ચ પચ્ચાય કત્તેન પસિદ્ધત્તા, ન વાક્યસ્સાતિ ‘ઉદ્દાલપુપ્ફભઞ્જિકા’ત્યાદો રુળ્હીવસેન નિચ્ચસમાસો ભવિસ્સતીતિ તત્ર કિં વચનેનેતિ મઞ્ઞતે, સરસિ રુળ્હન્તિ વિગ્ગહો.

અયમ્પન અમાદિસમાસો કમ્મધારયદિગુસમાસાતિ સબ્બેપિ પરેસં તપ્પુરિસસદિસત્તા તપ્પુરિસા, યથા હિ તસ્સ પુરિસો તપ્પુરિસોતિ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનો, તથા તે સિયું, સઙ્ખ્યાપુબ્બત્ત નપુંસકત્તસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ લક્ખણેહિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિદિગુ.

૧૧. વિસે

કિન્તં વિસેસન મિચ્છાહ-‘યમિ’ચ્ચાદિ, યં અવત્થાપયતિ તં વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો, કિન્તં વિસેસ્સમિચ્ચાહ-‘યદનેકે’ચ્ચાદિ, યં અવત્થા પીયતે તમભિધીયતેતિ સમ્બન્ધો, નન્વેકત્થેનેત્યુચ્ચમાને વિસેસ્સેનેતિ કથમવગમ્યતે, યતો એવં વિવરિતવા ત્યાસઙ્કિયાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ.

સમ્બન્ધિસદ્દત્તાતિ એવં મઞ્ઞતે ‘‘સમ્બન્ધિસદ્દા સકત્થમિવ નિયતમ્પટિ-યોગિનમાક્ખિપન્તિ… તેન વિના તેસં સકત્થસ્સાસમ્ભવાતિ, વિવરિતવાતિ વિવરિત્થ, એકત્થેનેતીમસ્સ સમાનાધિકરણેન સહ સમાસો હોતીતિ એવં સાજ્ઝાહારો અત્થો વેદિતબ્બો, અત્થસદ્દસ્સાનેકત્થત્તા વિસેસેતિ ‘અત્થો અભિધેય્યો’તિ. કથં તેનત્થો વુચ્ચતીત્યાહ- ‘અધિકરીયતિ’ચ્ચાદિ.

વિસેસ્સસ્સ સમાનાધિકરણત્તઞ્ચ વિસેસનાપેક્ખન્તિ સમ્બન્ધો. વિસેસ્સસદ્દસ્સ વિસેસનેન સહ સમાનાધિકરણત્તં વિસેસન સદ્દાપેક્ખન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો, તત્થ કારણમાહ- ‘સમ્બન્ધા’તિ, અધિકરણસ્સ સમાનત્તં નામ ભિન્નાનં સમ્બન્ધીનં ભવતિ, સમ્બન્ધિનો ચ સમ્બન્ધમન્તરેન ન હોન્તી [હોતિ (પોત્થકે)] તિ વિસેસનવિસેસ્સાનં સમ્બન્ધો વિઞ્ઞાયતે, એવં વિઞ્ઞાતા તસ્મા સમ્બન્ધાતિ અત્થો.

સદ્દબ્યતિરેકેન હેત્થ અત્થાનં વિસેસનવિસેસ્સભાવો ન સમ્ભવતિ, તથા હિ ‘નીલમુપ્પલ’ન્તિ પઞ્ચ વત્થૂનિ સન્નિહિતાનિ નીલન્તિ નીલત્તં ગુણસામઞ્ઞં, નીલો ગુણો, તદાધારો દબ્બન્તિ તીણિ, ઉપ્પલન્તિ ઉપ્પલત્તં ઉપ્પલજાતિ, દબ્બઞ્ચ તન્નિસ્સયોતિ દ્વે.

તત્થ ઉપ્પલજાતિ ગુણજાતીનં [નીલજાતિઉપ્પલજાભધનં (કાતન્તટીકા)] તાવ ન સમ્ભવતિ વિસેસનવિસેસ્સભાવો જાતિયા નિગ્ગુણત્તા, નીલત્તસ્સ ચ નીલગુણે સમવાયિનો, ઉપ્પલત્તસ્સ ચ ઉપ્પલદબ્બે સમવાયિનો સમાનાધિકરણત્તમ્પિ નત્થિ, ઉપ્પલજાતિયા નીલસ્સ ચ ગુણસ્સ અત્થિ સમાનાધિકરણત્તં… નીલ મુપ્પલન્તિ પવત્તિનિમિત્તાનં ઉપ્પલજાતિનીલગુણાનમેકમધિ કરણંનિસ્સયોતિ, વિસેસન વિસેસ્સભાવો તુ નત્થિ જાતિયા અનીલત્તા, ગુણદબ્બાનન્તુ સમ્ભવતિવિસેસનવિસેસ્સત્તં દબ્બસ્સાનેકગુણત્તા, સમાનન્તુ તેસમ્પરમધિકરણં તતિયં નત્થિ, યેન સમાનાધિકરણત્તં સિયા, એવં નીલદબ્બ ઉપ્પલદબ્બાનમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિહારેન વત્તુમિચ્છિતાનં ન વિસેસન વિસેસ્સભાવો, નાપિ સમાનાધિકરણત્તં, કસ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞાસમ્બન્ધતો અપેક્ખાભાવતો, વુત્તપટિપક્ખતો પન વક્ખમાનનયેન સદ્દાનમેવ સામાનાધિકરણ્યં વિસેસનવિસેસ્સત્તઞ્ચ વેદિતબ્બં, તેનેવાહ-‘અતોયેવે’ચ્ચાદિ.

અતોયેવાતિ યતો વિસેસ્સસ્સ સમાનાધિકરણત્તં વિસેસનાપેક્ખં, અતોયેવ હેતુતોતિ અત્થો, ભિન્નનિમિત્તપ્પ યુત્તાનમેવાતિ સામઞ્ઞેન નીલગુણાધારે દબ્બે ગુણેયેવ વા નીલસદ્દસ્સ, ઉપ્પલસદ્દસ્સ ચ સામઞ્ઞેન ગુણવતિ દબ્બે વત્તમાનત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞેસુ ભિન્નેસુ સદ્દપ્પવત્તિયા કારણેસુ પયુત્તાનં સદ્દાનમેવ [નિટ્ઠાનમેવ (પોત્થકે)].

સમાનાધિકરણત્તન્તિ નીલુપ્પલસદ્દાનં વિસુંવિસું યોગે વિસિટ્ઠદબ્બ વાચિત્તસ્સાસમ્ભવા, નીલઞ્ચ તં ઉપ્પલં ચેતિ સામાનાધિકરણ્યે સન્નિપતિતે સતિ સમ્ભવા એવં તત્થ વિસિટ્ઠે વત્થુમ્હિ પવત્તાનં તેસં સમાનત્થતા, એવકારેન બ્યવચ્છિન્નમત્થં દસ્સેતુમાહ-‘નત્વભિન્ને’ચ્ચાદિ.

નનુચેત્યાદિ ચોદ્યં, સીસમ્પાતીતિ સીસપા રુક્ખવિસેસો, નયિદ મેવમિચ્ચાદિ પરિહારો.

અથ તુચ્ચતેઇચ્ચાદિના પરસ્સ વચનાવકાસમાસઙ્કતે, વિસેસવુત્તીતિ ફલસ્સ રુક્ખસ્સ ચ સામઞ્ઞસદ્દત્તા ભાવેન વિસેસે વુત્તિ, ઇમેસન્તિ સીસપાદીનં ન સમોધારિતાતિ ન નિચ્છિતા, સામઞ્ઞવુત્તિયેવ સમોધારિતાતિ અધિપ્પાયો, અવસિતા નિચ્છિતા વુત્તિ યેસં સીસપાદીનં તે અવસિતવુત્તયો, પયતનં વિના તદા પપ્પોતિ ચાતિ સમ્બન્ધો, પયતનન્તિ ‘સામત્થિયલદ્ધેપિવિસેસ્સે’તિવચનં. તઞ્ચનત્થિચ્ચાદિ પરિહારો, સરૂપમત્તકથનાયાતિ વુત્તત્થાનમ્પિ સરૂપમત્તકથનાય ‘પૂપે બહૂ આનયે’તિ યથા, એવં જાતીયકન્તિ સરૂપકથનપ્પકારયુત્તં. ઉપસંહરમાહ-‘તદેવ’મિચ્ચાદિ, નિપાતસમુદાયોવાયં વુત્તેન પકારેનેત્યસ્સ અત્થે વત્તતે.

અઞ્ઞતરસમ્ભવેપિ તન્નિવત્તિયા વચનસબ્ભાવં દસ્સેતુમાહ- ‘અથપિ’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞતરસમ્ભવેપીતિ વિસેસનસ્સ વિસેસ્સસ્સ વા સમ્ભવેપિ, યત્રપ્યુભિન્નમત્થિ વિસેસનવિસેસ્સભાવસમ્ભવો તત્થપિતાવ બહુલંવચનતોવ નિવત્તિ હોતિ, કિમ્પના-ઞ્ઞતરસમ્ભવેતિ દસ્સેતુમાહ-‘યથા પુણ્ણો’ઇચ્ચાદિ, એત્થ પન અઞ્ઞેપિ પુણ્ણનામકા સન્તીતિ બ્યભિચારસમ્ભવા ઉભિન્નમ્પિ વિસેસનવિસેસ્સભાવસમ્ભવે બહુલંવચનમેવ સમાસં નિવત્તેતિ, એવં વિધેપીતિ અઞ્ઞતરસમ્ભવેપિ, ન કેવલં વિસેસનવિસેસ્સભાવસમ્ભવે, અથ ખો એવં વિધેપ્યઞ્ઞ તરસમ્ભવેપિત્યવિસદ્દસ્સ અત્થો.

યજ્જેવમિચ્ચાદિ પચ્ચેકં વિસેસનવિસેસ્સભાવે સતિ અનિટ્ઠા પાદનચોદના, પચ્ચેકં વિસેસનં સિયા ઉભિન્નમ્પિ વિસેસનત્તા, તત્થ દોસમાહ-‘વિસેસ્સસ્સચ પુબ્બનિપાતો’તિ, ચો-વધારણે, વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે વા, કુતોચ્ચાહ- ‘નાગ્ગહિતે’ચ્ચાદિ, ઇતિ કારણે, અતો કિમનિટ્ઠમાયાત મિચ્ચાહ- ‘ઉપ્પલનીલન્તિપિ સિયા’તિ, ઇત્થઞ્ચરહિ કિન્ત્યાહ- ‘નીલુપ્પલન્તિ ચે’ચ્ચાદિ. પરિહારમાહ-‘નેસદોસો’ચ્ચાદિ, ઉપપત્ત્યન્તરમાહ- ‘અથ ચે’ચ્ચાદિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞાનુપકારિત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વિસેસનવિસેસ્સત્તે નાનુપકારિત્તા સપ્પધાનત્તાતિ અત્થો, અથ દ્વિન્નમ્પિ અપ્પધાનત્તં કસ્મા ન સિયા ત્યાહ- ‘અપ્પધાનત્તેપિ’ચ્ચાદિ, સકસકપ્પધાનાપેક્ખાવન્તાનન્તિ સકેસકે પધાને અત્તનિ અપેક્ખાવન્તાનં. અથ કુતો દબ્બસ્સેવ પધાનત્તમસિતં, ન તુ ગુણસ્સેત્યાસઙ્કિય ઞાયમુપનિસ્સયતિ ‘અથ ચે’ત્યાદિના. છાગોત્યજો વુચ્ચતે, તં સેતવણ્ણમાલભેથ મારેય્ય, ફુસનં વા કરેય્યાતિ અત્થો, આપુબ્બો લભિ હિ મારણે ફુસને ચ વત્તતે, દેસનાયન્તિ [ચોદનાયન્તિ ચોદનાવાક્ય (પોત્થકે)] વેદવાક્યેતિ અત્થો, કુતો છાગતો-ઞ્ઞો નાલબ્ભતેચ્ચાહ- ‘ન હિ’ચ્ચાદિ.

છાગાભાવેતિ સેતગુણયુત્તસ્સ છાગસ્સાભાવે, પિટ્ઠપિણ્ડિમાલબ્ભાતિ સેતગુણયોગેન વિટ્ઠપિણ્ડિં આલમ્ભ, ન ચ નાલમ્ભતે તસ્મા ગુણો અપ્પધાનન્તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં.

પુન ચોદેન્તો આહ- ‘નનુ ચે’ચ્ચાદિ, અથેત્યધિપ્પાયમાસઙ્કતે, અનિટ્ઠમાપાદયતિ નીલસદ્દેપિ પસઙ્ગો’તિ, કુતોચ્ચાહ- ‘સોપિહિ’ચ્ચાદિ, ઇદં વુત્તં હોતિ- ‘‘ઉપ્પલસદ્દો જાતિવાચી, ન તુ દબ્બવાચી, જાતિ વિસિટ્ઠદબ્બવાચિત્તા યદિ દબ્બવાચીતિ વુચ્ચતે, તદા નીલસદ્દોપિ ગુણવિસિટ્ઠ દબ્બવાચિત્તા દબ્બવચનમાપજ્જતીતિ ઇમેસં ન કોચિ વિસેસો’’તિ, પરિહરન્તો આહ ‘નેદમત્થિ’ચ્ચાદિ, અપાયિનો અપગન્તારો દબ્બાતિ ગમ્યતે, કુતોચ્ચાહ- ‘સતીપિ’ચ્ચાદિ, ઇતિ કારણે.

વિસેસનમેકત્થેનેતિ સિદ્ધેપિ પપઞ્ચત્થં પરિપ્ફુટત્થઞ્ચ ઉદાહરણબહુત્તં દસ્સેતું પાણિનિયેહિ બહું સુત્તિતં, સબ્બસ્સેતસ્સ પચ્ચક્ખાતભાવં દસ્સેતું વુત્તિયમુદાહરણમત્તં દસ્સિતં, તદિદાનિ બ્યાખ્યાતુકામો આહ- ‘પુબ્બકાલે’ચ્ચાદિ, છિન્નોચ વિસેસનન્તી સમ્બન્ધો ‘‘પુબ્બકાલેક સબ્બધુરપુરાણનવકેવલાનિ સમાનાધિકરણેને’’તિ (૨-૧-૪૯) તે સમેત્થ સુત્તં, તત્થેકાદીનં વુત્તિયમુદાહરણાનિ ન દસ્સિતાન્યુપલક્ખણતોવ વિઞ્ઞાયન્તીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘એકે’ચ્ચાદિ, એકો ચ સો પુરિસોચાત્યાદિના વિગ્ગહો ઉપલક્ખણત્તાયેવ ચ ‘સત્ત ચ તે ઇસયો ચ સત્તિસયો’ચ્ચાદિકઞ્ચ દટ્ઠબ્બં.

ઉપમીયતે પરિચ્છિજ્જતે-નેનેત્યુપમાનં, ઉપમીયતીત્યુપમેય્યં, તેસં ઉપમાનોપમેય્યાનં સાધારણો યો ધમ્મો સામતાતેન વિસિટ્ઠં યદુપમેય્યં, તં વચનેનેત્યત્થો ઉપમાનોપમેય્યચ્ચાદિ કસ્સ, સમાસો ભવતીતિ સેસો, કારણમાહ- ‘વિસેસે’ચ્ચાદિ, વિસેસાપરિગ્ગહાતિ વિસેસનન્ત્યેવ સામઞ્ઞેન પરિગ્ગહા, એવમ્ભૂ તસ્સાપીતિ ઉપમાનરૂપસ્સાપિ. નનુ સત્થીસદ્દસ્સસત્થિયં વુત્તિ સામાસદ્દસ્સ તુ દેવદત્તાય, અતો બ્યધિકરણત્તા કથમેત્થ સમાસોચ્ચાસઙ્કીયાહ- ‘યદે’ચ્ચાદિ, સમાનો ધમ્મો સામત્તાદિ યસ્સ સો સધમ્મો, તસ્સ ભાવો સાધમ્મિયં સામત્તં, તસ્મા દેવદત્તાત્થે વત્તતે ઉપચારવસેન, સામાસદ્દોપિ ગુણવચનોપિ સામત્તં વત્વા સદ્ધાદિત્તવસેનાભેદોપચારેન વા દેવદત્તાયં વત્તતે, નનુ ચ સામાસદ્દસ્સ દેવદત્તાભિધાને ચરિતત્થતાય સત્થી ગુણેન નિદ્દિટ્ઠાત્યનિયતગુણપ્પતીતિપ્પસઙ્ગો નેકગુણાધારત્તા સત્થિયાત્યાસઙ્કિયાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ.

ઇહાતિ નિદ્ધારણે, એતેસં ગુણાનં મજ્ઝેતિ અત્થો, ઇહ વા સત્થિયં, સામગુણવન્તતાય સામાયાતિ ગમ્યતે, પસિદ્ધિવસેનાતિ સત્થિસામાત્યત્રોપમાનં સત્થી, ઉપમેય્યા દેવદત્તા, પસિદ્ધન્તુપમાનં ભવતિ નાપ્પસિદ્ધં… પસિદ્ધસાધમ્મિયા સાધ્યુ સાધનમુપમાનન્તિ કત્વા સત્થિયેવ સામઙ્ગુણેન પસિદ્ધા ન દેવદત્તા, તસ્મા સામગુણપ્પસિદ્ધિયાતિ અત્થો. સાધ્યુતે ઉપમીયતેનેનેતિ સાધનમુપમાનં, સાધ્યતે ઉપધીયતેતિ સાધ્યમુપમેય્યં, પસિદ્ધસ્સ સાધમ્મિયં તેન, સાધ્યસ્સાપ્પસિદ્ધસ્સ કસ્સચિ સાધનં સાધ્યસાધનં. યત્રત્વિચ્ચાદિના બહુલંવચનસામત્થિયા સામઞ્ઞવચનેનેવ સમાસસબ્ભાવં વત્વા અઞ્ઞેનાસબ્ભાવમુદાહરણેન ફુટયિતું ‘ફાલા ઇવ તણ્ડુલા’ત્યાદિ આરદ્ધં.

તણ્ડુલસદ્દોતિ ઉપમેય્યભૂતતણ્ડુલસદ્દો, તણ્ડુલત્તમ્પિ વત્વા દબ્બે પવત્તો સામઞ્ઞવચનો નતુ ભવતીતિ સમ્બન્ધો, દબ્બેતિ તણ્ડુલદબ્બે ફાલદબ્બે ચ.

ઉપમાનોપમેય્યસાધારણસૂરત્તાદિધમ્મવચનાપ્પયોગેતિ ઉપમાનોપમેય્યાનં સાધારણો યો વિસારદત્તાદિધમ્મો તબ્બચનસ્સ ‘મુનિ અયં સીહો વિય વિસારદો’ત્યાદો વિસારદાદિસદ્દસ્સાપ્પયોગેતિ અત્થો, કેસઞ્ચિતિ કેસઞ્ચિ સદ્દાનં મજ્ઝે, વિસેસ્સત્તમેવ ફુટયતિ. ‘તથા ચે’ત્યાદિના, વિસેસનવિસેસ્સાનં યથિટ્ઠત્તા નિચ્ચં સીહાદીનં વિસેસ્સતાયેવ વચનિચ્છાતિ પુબ્બનિપાતત્તાપ્પસઙ્ગોતિ ભાવો, ઉપપત્યન્તરમાહ-‘વિસેસનસ્સેવે’ચ્ચાદિ, યદિપિ સીહો વિસેસનમેવ ન વિસેસ્સં, તથાપિ બહુલાધિકારા વિસેસનસ્સાપિ પરનિપાતોતિ ભાવો.

અથાત્રાપિ વિસેસનન્તેવ સમાસપ્પટિપાદને’મુનિ અયં સીહોવ વિસારદો’ચ્ચાદો સામત્થિયતોવ સમાસાપ્પસઙ્ગેપિ ઉપમાનો પમેય્યાનં સાધારણવિસારદત્તાદિધમ્મવચનાપ્પયોગે સતિ તપ્પસઙ્ગાભાવત્થં વચનમારબ્ભનીયન્તિ ચોદેતિ ‘નનુચે’ત્યાદિના, સામત્થિયતોતિ સામઞ્ઞવચનપ્પયોગે સાપેક્ખત્તા સમાસાપ્પસઙ્ગોતિ સામત્થિયં તસ્માતિ અત્થો. સામઞ્ઞપ્પયોગત્થન્તિ સમાસવાક્યે સામઞ્ઞવચનસ્સ સૂરત્તાદિ(નો), અપ્પયોગત્થં, તથા હિચ્ચાદિના સામઞ્ઞસદ્દપ્પયોગે સામત્થિયતો સમાસાસબ્ભાવા સુત્તન્તરસ્સાનારબ્ભનીયભાવં સાધેતિ.

વિસેસાનન્તબ્ભાવાતિ સામઞ્ઞસ્સ સમાસે અન્તોભાવેપિ તિખીણત્તાદિતો વિસિટ્ઠસ્સ સૂરસ્સાદિવચનીયસ્સ વિસેસસ્સ સમાસે અનન્તોગધત્તા અપ્પસઙ્ગો સાપેક્ખમસમત્થન્તિ. અથેતિ ‘સચ્ચમેત’ન્તિઆદિં પરવચનમાસઙ્કિય વદતિ, એવમાદિસિજ્ઝનત્થં સમાસોતિ (ઞાપનત્થં) આરબ્ભનીયમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધો.

પધાનસ્સાતિ ‘રઞ્ઞોપુરિસો-ભિરૂપો’તેત્થ અભિરૂપસાપેક્ખસ્સ પુરિસસ્સ વિસેસનત્તેનેવા [વિસેસનં તેનેવા (પોત્થકે)] પ્પધાનં, સમાસાવયવભૂતં રાજાનં પતિ વિસેસ્સભાવેનાવિફલિતસકત્થતાય પધાનભૂતસ્સ પુરિસસ્સ. આદિસદ્દેન ‘રાજપુરિસસ્સ દસ્સનીયસ્સ ગેહ’ન્તિ સઙ્ગણ્હાતિ.

એત્થ હિ ગેહમ્પતિ વિસેસનભાવેનાપ્પધાનત્તેપિ રાજાનમ્પતિ પધાનભૂતસ્સ પુરિસસ્સ સાપેક્ખસ્સાપિ સમાસો હોતેવ. ઇદઞ્ચઞાપનત્થં વચનારમ્ભપ્પયોજનઞ્ચ, કારણમાહ- ‘ગમકત્તા’ઇચ્ચાદિ.

ગમકત્તાતિ વિગ્ગહવાક્યત્થસ્સ વુત્તિયમ્પતીયમાનત્તા ગમકત્તં તસ્મા, નચેહ ગમકત્તમત્થીતિ ‘મુનિ સીહોવ સૂરો’ત્યત્ર તુ વાક્યતો યોત્થો પતીયતે, નાયં ‘મુનિ સીહો સૂરો’ત્યતો ગમ્યતેતિ ગમકત્તં નત્થી-તિ અત્થો, તથાહિ મુનિસીહસદ્દેનેવો પમાનોપમેય્યભાવનિમિત્તસ્સ વિસારદત્તસ્સ સભાવેનેવોપાદાનતો વિસારદસદ્દસ્સ તેન સમ્બન્ધાભાવો.

અપવગ્ગો નિબ્બાનં, વાક્યમેવેતિ એવકારેન બ્યવચ્છિન્નમત્થમ્પદસ્સયમાહ- ‘વુત્તિનિવત્તેતી’તિ બહુલાધિકારતો વિઞ્ઞાયતિ, નનુ ચાત્ર વિસેસ્સભાવાસમ્ભવાપ્પસઙ્ગોયેવ વુત્તિયાતિ ચોદેતિ. ‘નનુચે’ત્યાદિના.

પુણ્ણતાબ્યભિચારાતિ પુણ્ણતાસઙ્ખાતસ્સ બાલાદિઅવત્થાવિસેસસ્સ અવિનાપ્પવત્તિતો બ્યભિચારી હિ વિસેસ્સમ્ભવતિ યથા નીલતાયુપ્પલં, પરિહરતિ ‘નેદમત્તિ’ચ્ચાદિના, મન્તાણિપુત્તાનં અનેકત્તાતિ કેવલં મન્તાણિયા પુત્તો પુણ્ણોયેવાતિ અભાવા તેસં બહુભાવતો, અત્તનો અત્તનો ગહસ્સ પતયોતિ ગહપતીનં બહુત્તં પાકટમેવ.

વુત્તિયેવેતિ એવકારેન બ્યવચ્છિન્નમત્થમાહ-‘વાક્યં નિવત્તેતી’તિ. વિસિટ્ઠજાતિવચનાતિ વુત્તં કણ્હસપ્પજાતિયા લોહિતસાલિજાતિયા ચ વિસિટ્ઠત્તા.

તચ્છકો સપ્પોતિ બ્યાખ્યેયમુપનિક્ખિપ્પચોદયમાહ- ‘નનુ ચે’ચ્ચાદિ. તચ્છકભાવાનપેતોતિ બાલયુવત્તાદિસઙ્ખાતતચ્છકભાવતો અબ્યાવુત્તો, અત્થિનામધેય્યોતિ તચ્છકો નામ કોચિ તન્નામો અત્થિ, કિરિયાસદ્દોતિ તચ્છતીતિ તચ્છકોતિ એવં કિરિયાય પવત્તિનિમિત્તત્તેનોપાદિન્નો વડ્ઢકીવાચી તચ્છકસદ્દો, એવં મઞ્ઞતે ‘‘યથાવુત્તનયેન વિસેસનવિસેસ્સસબ્ભાવા સમાસેન ભવિતબ્બં, તથા સતિ કિમિદં પચ્ચુદાહરણં કત’’ન્તિ. અત્ર કેનચિ ન નામધેય્યસ્સેત્યાદિ નોપજાયતેવાત્યેતદવસાનં વુચ્ચમાનમનુદ્યતં નિરાકત્તુકામો આહ-‘યોપા હે’ચ્ચાદિ.

ઇમસ્સાયમધિપ્પાયો ‘‘વુત્તનયેન તચ્છકસદ્દસ્સ કિરિયા સદ્દસ્સાત્થવિસયાપેક્ખાયાભાવતો વિસેસ્સત્તાભાવા પચ્ચુદાહરણમિદં કત’’ન્તિ.

કસ્મા અયુત્તમિચ્ચાહ-‘યતો’ચ્ચાદિ, નામધેય્યસ્સ કિરિયાવાચિનો ચ અત્થાભિધાનસામત્થિયં તુલ્યં વા ન વા, અવયવપ્પસિદ્ધિયા સમુદાયપ્પસિદ્ધિ બલવતિ વા નવેત્યેતં વિચારેતું યતો નાધિકતન્ત્યત્થો, કિઞ્ચરહિ અધિકતન્ત્યાહ- ‘અપિત્વિ’ચ્ચાદિ, તચ્છકસદ્દોનેકત્થવુત્તિ નાનેકત્થોતિ વિચારેતુમધિકતન્તિ યોજના.

એવં મઞ્ઞતે- ‘‘વિસેસનવિસેસ્સભાવચિન્તાયં સદ્દાનમત્થાભિધાનસામત્થિયચિન્તા ન યુજ્જતે ‘સતિ સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ વિસેસનં સાત્થકં હોતી’તિ વિસેસનં મગ્ગીયતે, નાસમ્ભવે નાબ્યભિચારે યથા સીતં (હિમં) ઉણ્હોગ્ગીતિ, તસ્મા સમ્ભવબ્યભિચારચિન્તા વિસેસનવિસેસ્સભાવચિન્તાયમુપયુજ્જતીતિ તચ્છકસદ્દો-નેકત્થવુત્તિવા ન વેત્યેતદેવ વિચારેતુમધિકતન્તિ કત્થચિપિ વિસેસનવિસેસ્સ સબ્ભાવે સમાસો હોતેવા’’તિ, યદિપિ નામધેય્યકિરિયાવાચીનમતુલ્યમત્થાભિધાનં સમુદાયપ્પસિદ્ધિયા ચ બલવતિત્તં, તથાપિ વક્ખમાનનયેન સમાસસબ્ભાવા ન કાચિ હાનીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘એત્થ ચા’તિઆદિ.

એત્થચાતિ કેચિ પક્ખે ચ, કઞ્ચિ પીળમાવહતીતિ સમ્બન્ધો, કુતોચ્ચાહ ‘તથાહિ’ચ્ચાદિ. એવં મઞ્ઞતે- ‘‘યદીપિ સમુદાયપ્પસિદ્ધિયા સતિ કિરિયાસદ્દત્થવિસયાપેક્ખા નોપજાયતે, તથાપિ નામધેય્યસ્સેવ તચ્છકસદ્દસ્સાપ્યનેકત્થવુત્તિત્તમત્થેવ… સપ્પવિસેસે મનુસ્સે ચ તન્નામકે નામધેય્યસ્સ તચ્છકસદ્દસ્સ પવત્તિસબ્ભાવા(તિ) વિસેસનવિસેસ્સસબ્ભાવતો સમાસપ્પસઙ્ગો તદવત્થો યેવા’’તિ, ન કેવલં સપ્પવિસેસસ્સેવ તચ્છકસદ્દો નામધેય્યમપિતુ મનુસ્સાનમ્પીતિ પિસદ્દત્થો. તચ્છકસદ્દસ્સાનેકત્થવુત્તિત્તેપિ ન સમુદાયપ્પસિદ્ધિયા અવયવપ્પસિદ્ધીબાધાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘નચા’તિઆદિ. ચો-વધારણે, કુતોચ્ચાહ ‘કિરિયે’ચ્ચાદિ. કમેનત્થપ્પસિદ્ધીતિ યં, એતમ્પન સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ યોજના.

યન્તિ યં પસિજ્ઝનં, કમેનાતિ બાધાભાવતો અનુક્કમેન. એવઞ્ચેતિ ઇમિના નચેત્યાદિના વુત્તં પચ્ચામસતિ… કિમ્પટિવિહિતં સિયા પરિહટં સિયાતિ અત્થો, ઇતિ ઇમિના કારણેન ‘તચ્છકો સપ્પો’તિ પચ્ચુદાહરણં ન યુત્તં… તચ્છકસપ્પોતિ સમાસસબ્ભાવતોતિ અધિપ્પાયો, નેદમેવમિચ્ચાદિના પરિહરતિ, યદા ચરતિ યથા વુત્તેન વિસેસનવિસેસ્સભાવસમ્ભવો, તદા કથંત્યાહ- ‘યદા વિસેસને’ચ્ચાદિ. તદાપિ કથં વાક્યેન ભવિતબ્બમિચ્ચાહ- ‘ઇદઞ્ચે’ચ્ચાદિ. બહુલંવચનતોયેવાતિ અધિપ્પાયો.

અઞ્ઞસ્સાતિ કમ્મનિ સમ્બન્ધવચનિચ્છાયં છટ્ઠી. અવચ્છેદકત્તાતિ એત્થ કત્તુના ભવિતબ્બન્તિ કાળસ્સાતિ કત્તરિ ભાવયોગે છટ્ઠિયા અજ્ઝાહરિતબ્બં. પત્તાપન્નેહિ દુતિયન્તસ્સ જીવિકમ્પત્તો જીવિકા પન્નોતિ સમાસો ‘કારકં બહુલ’’ન્તેવ (ચં-૨-૨-૧૯) વિહિતો દુતિયન્તેન તુ તેસં સમાસત્થં સુત્તન્તરં કતં પરેહિ, અત્થઞ્ચ તેસમિત્થિલિઙ્ગાનમ્પિ સમાસેનેવ, કારનિવત્તિયા, તથા માસો જાતસ્સાતિ વિગ્ગહે પરિમાણિવાચિના છટ્ઠિયન્તેન પરિમાણવચનાનં કાલસદ્દાનં, તદાહ- ‘પત્તાપન્નાન’મિચ્ચાદિ, પરિમાણં માસાદિ પરિચ્છેદો તમસ્સત્થીતિ પરિમાણી જાતાદિ.

એત્થ હિ માસો પરિમાણં પરિચ્છેદકત્તા, જાતો પરિમાણી પરિચ્છેજ્જત્તા, પત્તા જીવિકાનેનાતિ [પત્તો જીવિકન્તિ પાઠેન ભવિતબ્બં] વચનિચ્છાયં યો-ત્થો સો- ઞાપદત્થસમાસેપ્યતિન્નો વચનિચ્છાભેદમન્તરેનાતિદસ્સેતું ‘અઞ્ઞપદત્થે ભવિસ્સતી’તિ યં વુત્તિયં વુત્તં, તં બ્યાખ્યાતુકામો આહ- ‘વાનેકઞ્ઞત્થે ઇચ્ચેવા’તિઆદિ. અઞ્ઞત્થ સમાસે કતે સબ્બત્થ ‘‘ઇત્થિયં ભાસિતે’’ચ્ચાદિના (૩-૬૭) પુમ્ભાવો. માસો જાતસ્સાતિ વચનિચ્છાયં યો-ત્થો, સો-ઞ્ઞત્થસમાસેપ્યભિન્નો વચનિચ્છાભેદ મન્તરેનાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘યસ્સ જાતાદિનો’ચ્ચાદિ.

જાતસદ્દસ્સત્થમાહ સમ્પન્નોતિ, સમ્પુણ્ણોત્યત્થો, ઇમિના ચ માસો જાતો-સ્સાતિ વિગ્ગહસ્સ અત્થો દસ્સિતો, અઞ્ઞથાતિ યદિ માસો તસ્સ અઞ્ઞપદત્થસ્સ જાતાદિનો સમ્પુણ્ણો ન ભાતીતિ અત્થો. ત્તત્તવન્તૂનં નિટ્ઠાસઞ્ઞં વિધાય તદન્તસ્સઞ્ઞત્થસમાસે ‘‘નિટ્ઠા’’તિ (૨-૨-૩૬) સુત્તેન પુબ્બનિપાતો વુત્તો, તદાહ- ‘નચે’ચ્ચાદિ, પુબ્બનિપાતપ્પસઙ્ગો નચ સિયાતિસમ્બન્ધો, કુતોચ્ચાહ- ‘જાતિ’ચ્ચાદિ. કેસઞ્ચિતિ વાક્યકારમાહ, નચ યુત્તન્તિ સમ્બન્ધો, કારણમાહ- ‘વિસેસન’મેચ્ચાદિ, તથાહિચ્ચાદિના વિસેસનસ્સ સાત્થકત્તે સમાસબ્ભાવમભાવે ચાભાવં સાધેતિ… છટ્ઠીસમાસે ‘સતિ સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ વિસેસનસ્સ સાત્થકમ્ભવતીતિ વિસેસનસ્સ સાત્થકત્તા.

અવચનેપીતિ નિયમવચને (અ)સતીપિ, છટ્ઠીસમાસપ્પસઙ્ગો ચરહિ વુત્તનયેન બ્યવચ્છેજ્જ બ્યવચ્છેદકત્તાભાવેન વિસેસનાનત્થક્યા ન ભવેય્ય ચે વાક્યેનાપિ ન ભવિતબ્બન્તિ આહ- ‘વાક્યં ત્વિ’ચ્ચાદિ. અયમ્પન વિસેસનસમાસો પરેહિ કમ્મધારયોતિ ઞાયતિ… યથા કમ્મં કિરિયં પયોજનઞ્ચ ધારેતિ એવમયં સમાસો કમ્મમિવ દ્વયં ધારયતીતિ.

૧૨. નઞ

એત્થેવાતિ ‘‘ટ નઞ્સ્સ’’ઇતિ (૩-૭૪) સુત્તેએવ. પામનપુત્તોતિપામા કુટ્ઠવિસેસો અસ્સ અત્થીતિ પામસદ્દા ‘‘દિસ્સન્તઞ્ઞેપિ પચ્ચયા’’તિ (૪-૧૨૦) નપ્પચ્ચયો, પામનસ્સ પુત્તો, યદિ હેત્થ ઞકારો વિસેસનત્થો ન કરીયેથ, તદા ‘‘ટ નસ્સા’’તિ સુત્તં કરીયેથ, તથા ચ સત્યુત્તરપદે પરતો પામનસદ્દે નકારસ્સાપિ ટો

સિયાતિ ભાવો, નનુ ચિહ સમાસવિધિમ્હિ ઞ કારોચ્ચારણા ઞ લોપ રહિતસ્સ સમાસો ન ભવતીતિ વત્તુમુચિતં, ન તુ ‘‘ટ નઞ્સ્સા’’તિ વિસેસનત્થોતિ [ઞ્ઞકારો એત્થોવ વિસેસનત્થો, તિ ભવિતબ્બ] સચ્ચં, કિન્ત્વિહ સમાસવિધિમ્હિ ઞ કારસ્સ બ્યવચ્છજ્જં ન દિસ્સતે.

પરિયુદાસવુત્તીતિ પરિ તુલિતમુગ્ગય્હ નિસેધનીયસ્સ અસનં ખેપનં વજ્જનં પરિયુદાસો, તેન પરિયુદાસેન વિસિટ્ઠે-ત્થે વુત્તિ અસ્સેતિ પરિયુદાસવુત્તિ, પસજ્જપ્પટિસેધવુત્તીતિ પટિસેધનીયમેવ પસજ્જ પત્વા તંસદિસમનપેક્ખિય નિસેધો, તેન વુત્તિ અસ્સેતિ પસજ્જપ્પટિસેધ વુત્તિ.

યત્થ બ્રાહ્મણા અઞ્ઞોવ ભવતીત્યેવં વાક્યેનાત્થન્તરવિધાના વિધિનો પધાનત્તં, અત્થન્તરવિધાનસામત્થિયેનેવ બ્રાહ્મણસ્સ પટિસેધો પતીયતે, બ્રાહ્મણસ્સ [બ્રાહ્મણસ્સા (પોત્થકે)] નિવત્તને તદપેક્ખાયાઞ્ઞસ્સ વિધાનયોગતો સકપદેન નઞ્ખ્યેન વિધિભાગી ન વુચ્ચતે, કિઞ્ચરહિ અઞ્ઞસદ્દેન… પરિયુદાસનિસ્સયિનોઞ્ઞસદ્દસ્સેવ વાક્યે પયોગતો’ અઞ્ઞો બ્રાહ્મણા અબ્રાહ્મણો’તિ, નઞ્સ્સચ સ્યાદ્યન્તેન સામત્થિયં, ન ત્યાદ્યન્તેનેત્યેકવાક્યતા… અઞ્ઞો બ્રાહ્મણા અબ્રાહ્મણોતિ તત્થ તત્થ પરિયુદાસવુત્તિત્તા.

પસજ્જપ્પટિસેધેતુ પટિસેધસ્સ પધાનત્તા બ્રાહ્મણો ન ભવતીતિ વાક્યેન બ્રાહ્મણસ્સ પટિસેધો વિધિ અત્થગમ્મો વાક્યભેદો, સકપદેન ચ નઞ્ખ્યેન પટિસેધભાગિવાચી સમ્બજ્ઝતે. કો સો બ્રાહ્મણા અઞ્ઞોતિ આહ- ‘બ્રાહ્મણત્તાનજ્ઝાસિતો’ચ્ચાદિ.

ઇતરસ્મિન્તિ પસજ્જપ્પટિસેપેક્ખે, કેનચિ સંસયનિમિત્તેનાતિ ઉપવીતદસ્સનાદિના કેનચિ સંસયકારણેન, સબ્બમ્પિ પદં સકત્થે પયોગમ્પતિ ઞાણમપેક્ખતે, તઞ્ચ ઞાણં દ્વિધા સમ્માઞાણં મિચ્છા ઞાણઞ્ચ. ઉભયમ્પેતબ્રાહ્મણસદ્દં પવત્તયતિ. તત્થ સમ્માઞાણ પુબ્બકે અબ્રાહ્મણસદ્દપ્પયોગે નત્થિ નઞ્સ્સ બ્યાપારો, ન હિ તત્થ તેન કિઞ્ચિ કરીયતિ. મિચ્છાઞાણપુબ્બકે તુ વિજ્જતે તસ્સ બ્યાપા રો તત્થ હિ તેન મિચ્છાઞાણપ્પભવતા પરસ્સાખ્યાયતે, મિચ્છાઞાણં ચેન્દ્રિયહેતુકં, વિના સદિસત્તં ન ભવતીતિ પટિસેધે સતિ ઉત્તરપદત્થસદિસો સમાસત્થો જાયતેચ્ચાહ- ‘તત્થ સદિસત્તં વિને’ચ્ચાદિ. રજ્જુયં હિ સપ્પબુદ્ધિ સદિસત્તા.

પયોગસામત્થિયાચેતિ અબ્રાહ્મણમાનયેચ્ચાદિપયોગસામત્થિયા ચ. એવમ્મઞ્ઞતે- ‘‘યદ્યત્ર બ્રાહ્મણમત્તસ્સાનયનં સિયા પુબ્બપદસ્સુચ્ચારણમનત્થકં સિયા, અથ ન કસ્સચિ આનયનં એવમ્પિ સબ્બસ્સેવા બ્રાહ્મણસદ્દસ્સાનત્થકત્તં, તસ્મા પયોગસામત્થિયાપિ સદિસપ્પટિપત્તી’’તિ.

તગ્ગતાતિ સદિસત્થગતા. યથાવુત્તસ્સેવા-ત્થસ્સુપબ્રૂહનાય વિઞ્ઞૂવચનમુપઞ્ઞસ્સતિ ‘અતોયેવ વુચ્ચતે’ચ્ચાદિ. અયઞ્ચેત્થ અત્થો ‘‘નઞ્વચનેન ઇવસદ્દેન ચ યં યુત્તં તદઞ્ઞસ્મિં તપ્પદત્થસદિસે-ત્થે પટિપત્તિં જનેતિ, તથાહ્યત્થસમ્પચ્ચયો લોકે દિસ્સતિ ‘અબ્રાહ્મણમાનયા’તિ બ્રાહ્મણસદિસો ખત્તિયાદિ આનીયતીતિ, અધિકરીયતિ નિયુજ્જતે સદ્દો-સ્મિન્ત્યધિકરણં. યથાવુત્તેન ચ બ્યાખ્યાનેન કિમિટ્ઠં સિદ્ધન્ત્યાહ- ‘તદેવ’મિચ્ચાદિ. કેચિ પન ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તમિહ વણ્ણેન્તિ.

સમત્થવાદીનન્તિ ‘‘સમત્થો પદવિધિ’’ (પા ૨-૧-૧) ત્વેવં વાદીનં. સમત્થ વાદીનં સમાસો વિધેય્યોતિ સમ્બન્ધો, વિધેય્યોતિ વચનન્તરેન વિધેય્યો, તથાહિ અપુનગેય્યાતિ ગાયનેન નઞ્સ્સ સમ્બન્ધો, ન તુ પુનસદ્દત્થેન. અનોકાસં કારેત્વાતિ કરણેન સમ્બન્ધો ન ઓકાસેન. અમૂલામૂલં ગન્ત્વાતિ ગમનેન, ન મૂલેનાતિ અસામત્થિયં. ગમકત્તવાદિનોતિ અસામત્થિયેપિ યત્ર ગમકત્તં તત્થ સમાસો હોતેવ, તતો ગમકત્તઞ્ચ સમાસસ્સ નિબન્ધનન્તિ યો વદતિ તસ્સેત્યત્થો. એત્થાપીતિ અપુનગેય્યાત્યાદોપિ, નન્વયમપ્યાચરિયો ગમકત્તવાદી, તથાસતિ ગમકત્તાઇચ્ચનભિધાય બહુલાધિકારાતિ કસ્માવુત્તન્તિ આહ-‘સો ચે’ચ્ચાદિ.

કેહિચીતિ વુત્તિગ્ગન્થેન બ્યવચ્છિન્નમત્થં દસ્સેન્તો આહ- ‘કેહિચિયેવ ન સબ્બેહી’તિ, અપુનગેય્યાતિ ‘‘ટ નઞ્સ્સા’’તિ (૩-૭૪) નસ્સટો, અતિપ્પસઙ્ગાભાવતોતિ સુત્તન્તરેન સમાસે અવિહિતેપિ અનભિમતત્થાનમ્પતીતિયા અભાવતો.

૧૩. કુપા

સ્યાદિવિધિનોતિ કારકવિભત્તિવિધાનતો વિસું ઇત્થમ્ભૂતાદીસુવિધાના સ્યાદિવિધીતિસઙ્ખં ગતસ્સ સ્યાદિવિધિનો, અસ્યાદિવિધિમ્હીતિ પરિયુદાસો-નત્થકોતિ ચોદેન્તો આહ ‘નન્વિ’ચ્ચાદિ, અનત્થકં ભવેય્ય… લક્ખણાદ્યત્થાનં સમાસે ગુણીભૂતત્તા સમાસતો કિરિયાસમ્બન્ધાનુરૂપવિભત્તિયત્થસ્સ પધાનભાવતો, પરિહરતિ ‘નયિદમેવ’મિચ્ચાદિના. ‘‘અનુના’’તિ (૨-૧૦) વિચ્છાયમનુના યોગે દુતિયા વિધાનસામત્થિયા વાક્યમ્પિ હોતિ, અઞ્ઞથા નિચ્ચસમાસે દુતિયા વિધાનમનત્થકન્તિ ભાવો, નિગમયતિ તસ્માઇચ્ચાદિના, ‘‘કુ પાપત્થે’’તિ પરેસં ગણપાઠો, એવમુપરિપિ ‘‘દુનિન્દાયં’’ત્યાદિ વેદિતબ્બં.

૧૪. ચીક્રિ

ચીસદ્દોતિ એત્થ ચીતિ ઇમિના ચીપ્પચ્ચયન્તં પરામસતિ, ચીપ્પચ્ચયન્ત સદ્દોતિ અત્થો.

૧૫. ભૂસ

પીતિસમ્ભમોતિ પીતિયા સમ્ભમો પીતિપુબ્બિકા પચ્ચુટ્ઠાનાસન દાનાદિવિસયા તુરિતતા, અલંભુત્વા પરિયત્તં સમ્પુણ્ણં ભુત્વા.

૧૬. અઞ્ઞે

પુરોભૂય અગ્ગતોભૂય. તિરોભૂય અન્તરધાનીભૂય. અનચ્ચાધાનેતિ ઇમસ્સ અત્થો ‘ઉપરિયાધાનતો અઞ્ઞત્રા’તિ, આધાનં પતિટ્ઠાપનં, ઇચ્છન્તીતિ પાણિનિયાદયો ઇચ્છન્તિ, ઉરસિ કત્વા પાણિન્તિ પાણિં ઉરસિ કત્વા.

૧૭. વાને

અનેકગ્ગહણસ્સ પયોજનં વત્તુમુપસક્કતિ ‘ઇધે’ચ્ચાદિ, વિવચ્છિતેકસઙ્ખ્યાસામઞ્ઞન્તિ વિવચ્છિતં એકસઙ્ખ્યાય સામઞ્ઞં, એવં મઞ્ઞતે ‘‘યદિ‘સ્યાદિ સ્યાદિને’તિ વત્તુમિચ્છિતેકસઙ્ખ્યાસામઞ્ઞસ્સ પરિગ્ગહો ન સિયા તદા ઇહાનત્થક (મનેક)ગ્ગહણં સિયા તેનેહાને કગ્ગહણસામત્થિયાયેવ ‘સ્યાદિસ્યાદિને’તિ વત્તુમિચ્છિતેકસઙ્ખ્યા સામઞ્ઞમ્પરિગ્ગહિતન્તિ વિઞ્ઞાયતે’’તિ તેનેચ્ચાદિના ઇદં દસ્સેતિ ‘‘તેન યથાવુત્તેન પુબ્બે વુત્તો સબ્બોપિ સમાસો પુબ્બપરાનં દ્વિન્નંયેવ સ્યાદ્યન્તાનં હોતી’’તિ.

યજ્જેવં કથં ‘તદહુજાતો’તિ બહુલાધિકારેન વિસેસન સમાસગબ્ભકારકસમાસેન વા સિજ્ઝતિ, અયં અઞ્ઞપદત્થસમાસો. ચત્થે બહુન્નમિટ્ઠત્તા તદત્થઞ્ચાનેકગ્ગહણં, તેન ‘હોતુ પોતુ પિતા પુત્તા’તિ હોતિ ઉત્તરપદે (યોનિ) સમ્બન્ધે પરતો પુબ્બપદસ્સ ‘‘પુત્તે’’તિ (૩-૬૫) સુત્તેનાત્તેન, અઞ્ઞથા દ્વિન્નંદ્વિન્નં સમાસે સબ્બત્થ ઉત્તરપદસમ્ભવેન ‘‘વિજ્જાયોનિસમ્બન્ધાનમા તત્ર ચત્થે’’તિ (૩-૬૪) ‘‘પુત્તે’’તિ ચ સુત્તદ્વયેનાત્તેન‘હોતા પોતા પિતા પુત્તા’તિ આપજ્જેય્ય. અનેકન્તિ પઠમન્તત્તા સ્યાદીતીદમેવાનુવત્તતે, તેનેવાનેકં સ્યાદ્યન્તમિચ્ચેવ વુત્તં. અથાઞ્ઞત્થેતિ વુત્તે-ઞ્ઞસ્સ વાક્યસ્સત્થેતિ અવત્વા પદસ્સેચ્ચેવ કસ્મા વુત્તન્ત્યાસઙ્કિયા હ- ‘સ્યાદ્યન્તસ્સે’ચ્ચાદિ, તસ્સેવાતિ સામત્થિયલદ્ધસ્સ સ્યાદ્યન્ત પદસ્સેવ સમાસો વિઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધો.

તસ્સ ગુણા તગ્ગુણા તસ્સેચ્ચનેનાઞ્ઞપદત્થો નિદ્દિસીયતે, તસ્સ અઞ્ઞપદત્થસ્સ યે ગુણા યાનિ વિસેસનાનિ, તેસં સંવિઞ્ઞાણં ગહણં તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં, અથવા સો ગુણો યસ્સ સો તગ્ગુણો, તગ્ગુણસ્સ તગ્ગુણયુત્તસ્સાઞ્ઞપદત્થસ્સસંવિઞ્ઞાણં, ન ગુણવિરહિતસ્સા(તિ) તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં, એત્થ પન ‘અઞ્ઞપદત્થે તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં પ્યત્થી’તિ પરિભાસીયતિ, તત્થાયમત્થો ‘‘અઞ્ઞપદત્થે સમાસે-ઞ્ઞપદત્થો વિસેસનેન સહ વિઞ્ઞાયતિ નવિસેસનરહિતો’’તિ, ક્વચિ અતગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણસ્સાપિ દસ્સને નાપિસદ્દો, યત્રાવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો તત્થેવ તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં ભવતિ, તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણતો અઞ્ઞં અતગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં, તસ્મિં, યત્રાવયવોયેવ સમાસત્થો તત્રાતગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં.

એત્થ પન બહુધનસદ્દો પુરિસસ્સ ઉપલક્ખણભાવેન કતત્તા. અભિમતોતિ પાણિનીયાનં અભિમતો દસન્નં સમીપે આસન્ના દસન્નમિચ્ચાદિવાક્યે.

પરિમાણમેવસઙ્ખ્યેયન્તિ પરિમાણલક્ખણમેવ સઙ્ખ્યેયં, તઞ્ચ પરિમાણલક્ખણં સઙ્ખ્યેયઞ્ચ.

સઙ્ખ્યાનરૂપન્તિ સઙ્ખ્યાનસભાવં.

પરિમાણેનાતિ પઞ્ચસઙ્ખ્યાય પરિચ્છિજ્જમાનેન સઙ્ખ્યેયસઙ્ખાતેન પરિમાણેન.

સઙ્ખ્યાનવુત્તીતિ તેન અનતિવત્તિયમાનતપ્પરિચ્છેદક સઙ્ખ્યાનરૂપ સઙ્ખાતે સઙ્ખ્યાને વુત્તિ યસ્સા સા સઙ્ખ્યાનવુત્તિ-પઞ્ચસઙ્ખ્યા.

દિટ્ઠન્તેનિમિના ઇમં દીપેતિ ‘‘યથા પઞ્ચ પરિમાણમેસન્તિ પઞ્ચકાતિ એત્થ પરિમાણરૂપો-વયવભેદસમુદાયસભાવો પકતિયત્થો સમુદાયિનો સકુના પચ્ચયત્થો, તથા તિદસાતિ એત્થાપિ’’તિ, કપ્પચ્ચયો પકતિપ્પચ્ચયત્થભેદસમ્ભવેન.

કેચિ પનાતિ ઇમિના પાણિનીયે દસ્સેતિ.

પકતિપ્પચ્ચયત્થભેદસમ્ભવાતિ ઇમિના પરેસં પકતિપ્પચ્ચયત્થાનં ભેદાભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા સઞ્ઞાયં સકત્થે કપ્પચ્ચયસ્સ વિધાનં દસ્સેતિ.

સ્યાદ્યન્તસ્સાતિ ઇમિના વાસદ્દસ્સ પદત્તં દસ્સેતિ.

તદત્થેપીતિ તસ્સ વાઇતિ અઞ્ઞપદસ્સ અત્થેપિ, તદત્થો ચેત્થ વિકપ્પત્થો વા સિયા તદા પન દ્વિન્નં ગહણે ન તિણ્ણં, તેસન્તુ ગહણે ન દ્વિન્નં, સંસયો વા, તદા તુ સંસયસ્સોભયા લમ્બનરૂપત્તા દ્વેવાતિ વુત્તે તયો, તયોવાતિ વુત્તે દ્વે અપેક્ખીયન્તીતિ બુદ્ધિવિસયા પઞ્ચ અત્થા સમાસાભિધેય્યો હોન્તિ.

નામત્તેનાતિ રુળ્હિનામત્તેન, અભિમતો પાણિનિયાનં, વિકપ્પિતં સુત્તન્તરેન વિભાસા સબ્બનામસઞ્ઞાવિધાનેન.

અવયવધમ્મેનાતિ અવયવસઙ્ખાતેન સભાવેન.

નનુ ચ સમાનાધિકરણાનં બહુબ્બીહિ વુત્તો પાણિનિયેહિ ‘પઞ્ચહિ ભુત્તમસ્સેતિ બ્યધિકરણાનં ન સિયા’તિ, તથા પઠમત્થં વજ્જેત્વા સબ્બવિભત્યત્થેસુ ઇટ્ઠો ‘વુટ્ઠે દેવેગતોચ્ચત્ર વુટ્ઠદેવોતિ ન સિયા’તિ તસ્મા કથમત્ર બ્યધિકરણાનં પઠમત્થે સમાસો વણ્ણીયતેચ્ચાસઙ્કિયાહ-‘બ્યધિકરણાનમ્પિ’ચ્ચાદિ, બ્યધિકરણાનમ્પિ યથાભિધાનંસમાસસબ્ભાવતો પઞ્ચહિ ભુત્તમસ્સેત્યાદો બહુલાધિકારા અનભિધાનતો વા ન ભવિસ્સતિ, તતોયેવ ચ પઞ્ચ ભુત્ત વન્તો-સ્સેતિ સમાનાધિકરણાનમ્પિ ક્વચિ ન ભવિસ્સતિ, તથા પઠમત્થેપિ ક્વચિ ન ભવિસ્સતિ વુટ્ઠે દેવે ગતો’તિ. તુલ્યયોગે ગમ્યમાનેતિ અત્થો.

અઞ્ઞત્રચાતિ તુલ્યયોગતો-ઞ્ઞત્ર સલોમકોત્યાદીસુ ચ, વિજ્જમાનાનિ લોમાન્યસ્સ, વિજ્જમાના પક્ખા અસ્સાતિ વિગ્ગહો. ઉપસઙ્ખ્યાતો ‘‘સ્યાદ્યધિકારે-ત્થિખીરાદીનમુપસઙ્ખ્યાન’’ન્તિ (૨-૨-૨૪-વા) સભાવતો એવ નિવત્તો ન સુત્તન્તરતો, ગતત્થસ્સાપિ હિ પયોગે અનવટ્ઠાનં સિયા પિટ્ઠપેસને વિય, કથઞ્ચરહિ બ્રાહ્મણે બહૂ આનય, અહં પચામીતિ નાવસ્સમેવં પયોગો, કત્થચિ પન વચનસિલિટ્ઠતાદિપ્પયોજને સતિ હોતેવ.

કણ્ઠે સમ્ભવોતિ કાળસ્સ કણ્ઠે સમ્ભવો. ટ્ઠસદ્દત્થોતિ કણ્ઠટ્ઠસદ્દે ટ્ઠસદ્દત્થો. ઓટ્ઠસદ્દોવ મુખવુત્તીત્યનેન ગમ્મમાનત્થત્તા દુતિયસ્સ મુખસદ્દસ્સાપ્પયોગમાહ, તસ્મા ઓટ્ઠોવ મુખમસ્સાતિ વિગ્ગય્હ ઓટ્ઠમુખોતિ સમાસો, ન ચ પાણિ પાણ્યન્તરસ્સ મુખં, મુખેનેવ ચ પાણિમુખસ્સ સદિસત્તં પસિદ્ધન્તિ સામત્થિયા ઓટ્ઠમુખમિવ મુખમસ્સેત્યત્થેવ તિટ્ઠતે, ઉપન્યસ્યન્તેત્યુપન્યાસા, વિસયદસ્સનત્થાતિ ઇમિના’કણ્ઠે કાળો યસ્સા’ત્યાદીકમેવ વાક્યન્તિ દસ્સેતિ. સમુદાયે વિકારેચાતિ સમુદાયસમ્બન્ધે વિકારસમ્બન્ધે ચ. તંસમાસસ્સાતિ તસ્સા છટ્ઠિયા સમાસસ્સ, તદભિધાયિનન્તિ સઙ્ઘાત વિકારાભિધાયીનં, કેસાનં સઙ્ઘાતો ઇચ્ચાદિ પરેસં વાક્યં. ધાતુતો જાતં ધાતુજં, ઉત્તરપદં પતિતસદ્દાદિ, તસ્સ પયોગોતિ પતિતસદ્દસ્સ પયોગો.

‘‘નઞ્સ્માત્થ્યત્થાન’’ન્તિ (૨-૨-૨૪) વાત્તિકં, એતનાહ-‘ઞ કારાનુ બન્ધા’ઇચ્ચાદિ. પાણિનિયા તુ અવિજ્જમાનસદ્દો નઞ્સમાસો, પદન્તરે નાસ્સ બહુબ્બીહિ વોત્તરપદલોપો, અવિજ્જમાના પુત્તાસ્સ અપુત્તોવિજ્જમાનપુત્તોતિ સાધેન્તિ, ઇચ્છતે પાણિનીયેહિ… દક્ખિણપુબ્બા સદ્દાનં નાનત્થત્તા બ્યધિકરણત્તા, વચનેપીતિ સુત્તે વિજ્જમાનેપિ, અય મઞ્ઞપદત્થસમાસો પરેહિ બહુબ્બીહીતિ વુચ્ચતિ તથાહિ બહવો વિહયો યસ્સ સો બહુબ્બીહિ, યથા બહુબ્બીહીતિ અઞ્ઞપદત્થપ્પધાનો તથા અયમ્પિ.

૧૯. ચત્થે

સમુચ્ચીતિ પિણ્ડીકરણં, કો સોતિ આહ- ‘સાધનમેક’મિચ્ચાદિ. એકં સાધનં એકં કિરિયં વા પટિચ્ચ ચીયમાનતાતિ સમ્બન્ધો, કેસન્તિ આહ- ‘કિરિયાસાધનાન’ન્તિ, કેનાતિ આહ- ‘અત્તરૂપભેદેના’’તિ. તત્થ દેવદત્તો ભુઞ્જતિ તિટ્ઠતિ પચતિચાતિ સાધનમ્પટિચ્ચ કિરિયાનં અત્તરૂપભેદેન ચીયમાનતા વેદિતબ્બા, ધવે ચ ખદિરે ચ પલાસે ચ છિન્દાતિ કિરિયમ્પટિચ્ચ અત્તરૂપભેદેન સાધનાનં ચીયમાનતા વેદિતબ્બા.

સોતિ સમુચ્ચયો ભવતીતિ સેસો, કેસન્તિ આહ- ‘તુલ્ય બલાન’મિચ્ચાદિ.

તુલ્યબલાનન્તિ ઇમિના વિસું પધાનભાવેન કિરિયાભિસમ્બન્ધા અઞ્ઞમઞ્ઞાનપેક્ખત્તમાહ.

અનિયતક્કમયોગપજ્જાનન્તિ કમો ચ યોગપજ્જઞ્ચ, અનિયતં કમયોગપજ્જં યેસં સદ્દાનં તેસં, યથેત્યાદિના તત્થોદાહરણં દસ્સેતિ, એત્થાયમધિપ્પાયો ‘‘એત્થ ગવાદીનં વિસું પધાનભાવેનાનયનકિરિયાભિસમ્બન્ધા તુલ્યબલતા ગવાદીનં વુત્તક્કમેનેવ નયનાભાવા અનિયતક્કમતા ગવાદીનં યુગપદિ નયનાભાવા અનિયત યોગપજ્જતા ચ હોતિ, તથા અઞ્ઞં તાદિસમ્પી’’તિ. અનુ પચ્છા પધાનાનુરોધેન (ચયનં) અન્વાચયો, તં બ્યઞ્જયતિ ‘યત્થે’ચ્ચાદિ, તદનુરોધેનાતિ તદનુગુણેન, ઉદાહરતિ ‘યથે’ચ્ચાદિ, ભિક્ખાગમનમેત્થ પધાનમન્તરઙ્ગત્તા, નેતરં બહિરઙ્ગત્તા, તં કરણે યદિ ગાવોપિ પસ્સતિ તાપ્યાનયતિ, એત્થ તુ ગોસ્સાનયનં ભિક્ખાટનમપેક્ખતે, નેતરમિતરસ્સ… વિનાપિ તેન તદનુટ્ઠાનતો. ઇતરસ્સ ઇતરેન યો ગો ઇતરેતરયોગો, સો ચ એતાદિસોતિ આહ- ‘અઞ્ઞમઞ્ઞે’ચ્ચાદિ.

અવયવપ્પધાનો ચાતિ સાભાવિકાભિધાનસામત્થિયેનાપુથુભૂતો ચ, વુત્તિવયેન સારિપુત્તસદ્દો મોગ્ગલ્લાનત્થો હોતિ મોગ્ગલ્લાનસદ્દો સારિપુત્તત્થોપીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞત્થે પધાનતો યુગપદ્યધિકરણવચને સતિ ચત્થ સમાસોતિ સો-યમધિકરણ સમુદાયો ઉભયપદાનુગતઉભયત્થવસેન ચતુબ્બિધોપિ યુગપદિ બુદ્ધિયા ગય્હમાનો કદાચિ ઉબ્ભૂતાવયવભેદો તેનેવ સાભાવિકાભિધાનસામત્થિયેનેચ્ચેવમવયવપ્પધાનો ચ, નનુ ચ જનનમરણાનીતિ વિરુદ્ધાનં કથમેકેનાભિધાનન્તિ વુચ્ચતે- સબ્બોપિ સદ્દો પયુજ્જમાનો (ઇતરી) તરેનાવધારણં વત્તતે, તેન એકેકો સદ્દો એકેકસ્સત્થસ્સ વાચકો, તથાપિ યથા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાતિ એત્થ બહુવચનસ્સઞ્ઞથાનુપપત્તિયા યુગપદ્યધિકરણવચનતા હોતી, તથાત્રાપિ બહુવચનસ્સઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણેન સામત્થિયેન એકેનાપ્યભિધાનં હોતિ. ઇતિ હેતુમ્હિ, યતો એવમવયવપ્પધાનો તતોતિ અત્થો.

બહુત્તાતિ કિઞ્ચાપિ વાક્યે નેસં [વાક્યેનેવેસં (પોત્થકે)] વિસું બહ્વત્થતા, ન હિ સારિપુત્તમાનયાતિ વુત્તે મોગ્ગલ્લાનસ્સાપિ સમ્પચ્ચયો ભવતિ, તથાપિ યતો વુત્તિવિસયે સહભૂતાનમેવેસં વિસું બહ્વત્થતા, તતો તત્થ વચનીયસ્સ અત્થસ્સ સઙ્ખ્યાતેદેન બહુત્તં. સમાહરણં પિણ્ડીકરણવસેન સંહરણં સમાહારો, સો ચેવં વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતુમાહ ‘અઞ્ઞમઞ્ઞે’ચ્ચાદિ.