૪. તુંસ્મા

તુંસ્માતીહ પચ્ચયગ્ગહણમાચિક્ખતિ ‘તુંતાયે’ચ્ચાદિના. તતો ચેતિ યતો તુંસ્માતિ પચ્ચયસ્સેવ ગહણં યતો ચ વિસેસન નિદ્દેસો, તતોતિ અત્થો. પચ્ચયગ્ગહણે તદાદિગ્ગહણં વિઞ્ઞાયતે… ‘‘પચ્ચયગ્ગહણે યસ્મા સો વિહિતો તદાદિનો ગહણ’’ન્તિ ઞાયતો. વિસેસનત્તેન વત્તુમિચ્છિતત્તા તદન્તગ્ગહણં… ‘‘વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૩) વચનાભિ મનસિ નિધાયાહ- ‘યતો કિરિયત્થા’ઇચ્ચાદિ. સો કિરિયત્થો આદિ યસ્સ સમુદાયસ્સ સો તદાદિ સો પચ્ચયોન્તે તસ્સ (સો તદન્તો). તદાદિતદન્તસમુદાયવિસેસસ્સ ગહણં, (નતુ) તદન્તમત્તસ્સે ત્યત્થો. નનુ ચ તુંસ્માઇતિ વિસેસનત્તેન વત્તુમિચ્છિતે ભવતુ ‘‘વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સે’’તિ તદન્તગ્ગહણં પચ્ચયગ્ગહણે તુ કથં તદાદિનો ગહણં વચનાભાવતોચ્ચાહ- ‘તદવિનાભાવિત્તા’તિ. યતો વિહિતો તેન વિના ન ભવતિ સીલેનેતિ તદવિનાભાવી તસ્સ ભાવો તસ્મા. ઇમાય યુત્તિયા વિઞ્ઞાયતે-ત્થો, યમાખ્યાયતે ‘પચ્ચયગ્ગહણે યસ્મા સો વિહિતો તદાદિનો ગહણ’ન્તિ. ભવત્વેવં તદાદિનો તદન્તસ્સ ચ ગહણં, તતો કિપ્ફલંત્યાહ- ‘તેને’ચ્ચાદિ.

સપાદિતોતિ પાદિસહિતતો. ખ છ સુપ્પત્તાભાવાતિ ખ છ સાનં ઉપ્પત્તિયા અભાવા. વુત્તપ્પકારસ્સેવ તુંપ્પચ્ચયન્તસ્સ પકતિભાવેન ગહણા સપાદિતો ખ છ સાનમનુપ્પત્તીતિ અધિપ્પાયો. વિપુબ્બા ‘જિ-જયે’ઇચ્ચસ્મા તુંપચ્ચયન્તા ‘વિજેતુમિચ્છતી’તિ અત્થે ‘‘તુંસ્મા’’ઇચ્ચાદિના(સો), તુંસ્સચ લોપો, નેમિત્તિકે એકારે નિવત્તે ‘જિસ જિસ ઇતિ દ્વિત્તે અનાદિબ્યઞ્જનલોપો ‘‘જિહરાનં ગી’’તિ (૫-૧૦૨) ગી. જિગીસપ્પકતિતો ‘‘ભૂતે ઈઊં’’ઇચ્ચાદિના (૬-૪) ઈ. તસ્મિં અઞ. ‘‘આ ઈ ઊ મ્હા સ્સા સ્સમ્હાનં વા’’તિ (૬-૩૩) ઈસ્સ રસ્સે બ્યજિગીસિ. યદિ તુ સપાદિતો સસ્સ ઉપ્પત્તિ સિયા, તદા બ્યજિગીસીતિ એત્થ દ્વિબ્બચનં કરીયમાનં સપ્પચ્ચયન્તસ્સ પઠમસ્સેકસ્સરસ્સ દ્વિબ્બચનં ભવતીતિ ‘‘ખ છ સાન’’મિચ્ચાદિના (૫-૬૯) વિજિય ઇતિ સમુદાયે આદિભૂતસ્સ વિસદ્દસ્સ સિયા ઈમ્હિ ચ વિહિતે સપાદિનો પકતિભાવોતિ વિસદ્દ પુબ્બે અઞાગમો સિયા, તતો ચ અવિવિજિસીતિ અનિટ્ઠમ્પસજ્જેય્ય.

તુંસ્મા ઇચ્છાયન્તિ ચ પકતિપ્પચ્ચયત્થાનમુપદિટ્ઠત્તા તેન સભાવ લિઙ્ગેન ખ છ સપ્પચ્ચયા તદન્તો ચ અનુમિતો ન પન તું, તુમિહ સુતોતિ આહ- ‘ન તદન્તો, નાપિ છ છસા’તિ. જિઘચ્છાઇચ્ચત્ર દ્વિત્તે પુબ્બસ્સ ઘસ્સ ‘‘ચતુત્થ દુતિયાનં તતિયપઠમા’’તિ (૫-૭૮) ગો. તસ્સ ‘‘કવગ્ગહાનં ચવગ્ગજા’’તિ (૫-૭૯) જો. પાણિનિનાપીહ સપ્પચ્ચય વિધાયકે સુત્તે વાક્યમ્પિ યથા સિયાતિ વાવચનં કતં, તદયુત્તન્તિ નિરાકત્તુમાહ- ‘વાક્યમ્પિ’ચ્ચાદિ. પકત્યાદિત્યત્ર આદિ સદ્દેન અત્થવિસેસો ગહેતબ્બો, પકતિ વિસેસો તુમન્તો, ઇચ્છત્થો-ત્થવિસેસો. ઇદં લક્ખણન્તિ ‘‘તુંસ્મા લોપો ચિચ્છાયં તે’’ઇતિ ઇદં લક્ખણં. નિયોગતોતિ નિયમેન. આસઙ્કાયમુપસઙ્ખ્યાન’’ન્તિ (૩-૧-૭) વાક્યકારેન વુત્તં નિરાકત્તુમાહ- ‘આસઙ્કાય’મિચ્ચાદિ.

અચેતનત્તા કૂલસ્સ ઇચ્છાયાસમ્ભવોતિ ‘કૂલપ્પતિતુમિચ્છતી’તિ વાક્યમેવેચ્છાપકાસનમસિદ્ધં, તેનાસિદ્ધેન વાક્યેનાસિદ્ધાનં ખ છ સાનં સાધનં અસિદ્ધેનાસિદ્ધસાધનં. ઇચ્છાવચનિચ્છાતિ ઇચ્છાય વત્તુમિચ્છા. ઇચ્છાયપવત્તિતો ઉપલદ્ધીતિ ઇચ્છાય ઉપલદ્ધિ ઉપાલમ્બો પરિજાનનં પવત્તિતોતિ અત્થો. ચેતનાવતિચાતિ વુત્તં તસ્મા ચેતનાવતિ પવત્તિતો ઉપલદ્ધિં દસ્સેત્વા તદપદેસે નાચેતનેપિ દસ્સેતું ‘યોપેસા’તિઆદિમાહ. દેવદત્તે રજ્જુ ખીલાદિપાણિના ઉય્યોગો, કૂલે મત્તિકાવિકીરણાદિ. રજ્જુ ગુણો. ખીલો [કીલ (પઞ્ચિકા)] સંક્વાદિ.

પુલો તિણાદીનં સઙ્ઘાતો. સા સુનખો મિમરિસતીતિ મર=પાણચાગે’ઇચ્છાયં તુમન્તા સો. ‘‘ઞિ બ્યઞ્જનસ્સે’’તિ (૫-૧૭૦) ઞિ. દ્વિત્તે પુબ્બતો-ઞ્ઞસ્સ લોપો ‘‘ખ છ સેસ્વી’’તિ (૫-૭૬) દ્વિત્તે પુબ્બસ્સાસ્સ ઇમિમરિસતિ. તથા પિપતિસતીતિ ‘પતપથ=ગમેન’ ઇચ્ચસ્સ. સા મિમરિસતીતિ સતિપિ સચેતનત્તે વિસત્તજીવિતસ્સ સુનખસ્સ મરણિચ્છા સમ્ભવતીતિ પટિપાદિતં. ‘‘ઇચ્છાસન્તા પટિસેધો વત્તબ્બો’’તિ (૩-૧-૭) પાણિનીયવાત્તિકકારેન વુત્તં, તન્નિરાકત્તુમાહ- ‘બુભુક્ખિતુ’મિચ્ચાદિ. જાતિપદત્થનિસ્સયેન નિવુત્તિમ્પટિપાદયમાહ- ‘જાતિપદત્થે’ચ્ચાદિ. ઇતરો ઇચ્છત્થો.