૧૩. સાસ્સ

સેતિ પઠમન્તાતિ સાતિ નિદ્દિટ્ઠપઠમન્તા, યં પઠમન્તન્તિ સાચેતિ દસ્સિતં પઠમન્તમાહ. પઠમન્તસ્સ દેવતાપુણ્ણમાસિત્તભાવતો તદત્થમભેદેનાહ- ‘સા’તિ. કા સા દેવતાચ્ચાહ- ‘લોકપ્પસિદ્ધાયેવ દેવતા’તિ. યાગસમ્પદાનમ્પિ લોકે દેવતાતિ પસિદ્ધન્તિ યાગસ્સ યજિતબ્બસ્સ પુરોડાસાદિનો સમ્પદાનમ્પિ પટિગ્ગાહકો પિન્દાદિ લોકે દેય્યસ્સ પુરોડાસાદિનો દેવતા સામીતિ પસિદ્ધન્ત્યત્થો, ઇન્દો દેવતા અસ્સ ઇન્દં, આદિચ્ચો દેવતા અસ્સ આદિચ્ચં, હવિ પુરોડાસાદિ યાગદબ્બં.

મન્તથોમનીયમ્પિ દેવતાતિ પસિદ્ધન્તિ યેન મન્થેન યો થૂયતે સો તસ્સ મન્તસ્સ દેવતા સામીતિ લોકે પસિદ્ધન્ત્યત્થો મહિન્દો યમો વરુણો દેવતા અસ્સાતિ વિગ્ગહો. વુત્તનય મેવાતિ ‘‘નક્ખત્તેનિન્દુયુત્તેન કાલે’’તિ સુત્તે વુત્તનયમેવ. જાત્યેકવચનં મઘાયાતિ, તારકરૂપાનમ્પન બહુત્તા મઘાસદ્દો બહુવચનન્તો. પાણિનીયા ‘‘સાસ્મિં પુણ્ણમાસીતિ સઞ્ઞાય’’ન્તિ (૪-૨-૨૧) સુત્તયિત્વા ફુસ્સી પુણ્ણમાસી અસ્મિં ફુસ્સો માસો ફુસ્સો અદ્ધમાસો ફુસ્સો સંવચ્છરોતિ સઞ્ઞાયં પટિપાદેન્તિ, તેન તેસં ફુસ્સી પુણ્ણમાસી અસ્મિં પઞ્ચદસરત્તેતિ એત્થ ચ ભતકમાસે ચ તદ્ધિતો ન ભવતિ. ઇધ પન ‘સઞ્ઞાય’ન્તિ વચનાભાવે ભતકમાસેપિ છટ્ઠ્યત્થે ભવતીત્યાસઙ્ક વિરચયતિ ‘ભતકમાસેપિ’ચ્ચાદિ. પુણ્ણો મા ઇચ્ચત્ર માસદ્દો ચન્દપરિયાયોતિ આહ- ‘માસદ્દેને’ચ્ચાદિ. પુણ્ણો મા અસ્સન્તિ નિબ્બચનાતિ એત્થ પુણ્ણમાસીસદ્દસ્સ પુણ્ણો મા અસ્સન્તિ નીહરિત્વા વચનાતિ અત્થો. વુત્તિયા અત્થસ્સ ફુટીકરણાય વુત્તં- ‘સો પુણ્ણો તિઆદિ. તસ્સન્તિ પુણ્ણમાસિયં. સાપુણ્ણમાસી, ભતકસ્સ ભતિયા કમ્મકારકસ્સ યો તિંસતિ રત્તો માસો પરિબ્બયનિયમિતો, તસ્સ સમ્બન્ધિની નેતિ સમ્બન્ધો.

યસ્સઞ્ચતિથીયન્તિ અનિયમેન પટિપદાદિમાહ. અતોએવ ચ નિપાતનાતિ ઇમસ્માવ નિપાતના, તેનેવાહ- ‘સુત્તે વચનમેવ નિપાતન’ન્તિ. માસસુતિયાચ્ચાદો સાધિપ્પાયમત્થં વિવરતિ ‘યદિપિ’ચ્ચાદિના. અસ્સાતિ સામઞ્ઞવચનેપિ ‘સાસ્સ દેવતા પુણ્ણમાસી’તિ સુત્તે અસ્સાતિ અવિસેસવચનેપિ સોયેવ પુણ્ણમાસીસદ્દે સૂયમાનો માસોયેવ છટ્ઠ્યત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધો.

પઞ્ચદસરત્તાદોતિ પરેસં સઞ્ઞાગહણેન નિવત્તિતપઞ્ચદસરત્તાદો. અથ અદ્ધમાસસંવચ્છરાનમ્પિ ઉદાહરણત્તે નોપઞ્ઞાસો કસ્મા ન કતોચ્ચાહ- ‘અદ્ધમાસસંવચ્છરાન’મિચ્ચાદિ. એવમ્મઞ્ઞતે ‘‘અદ્ધમાસસંવચ્છરાનં ન પચ્ચયેનોજુકમભિધાનમપિ તુ સંવચ્છરેપિ ફુસ્સાદિમાસસમ્ભવાસ્મિં સંવચ્છરે ફુસ્સેન માસેન સમ્બન્ધા ફુસ્સોત્યુપચારીયતે, યથા ચ ફુસ્સાદિમાસસ્સ સમ્બન્ધી અદ્ધમાસો ફુસ્સો અદ્ધમાસોત્યુપચારીયતે, ન પનોજુકન્તિ તેસમુદાહરણત્તે નાનુપાદાન’’ન્તિ.