ચતુત્થકણ્ડ
૧. ણો વાપચ્ચે
નનુ ચ ‘ણો વાપચ્ચે’તિ વચનતો કથં પકતિવિસયાવગમો સિયા. યથાકથઞ્ચિ પકતિવિસયાવગમેપિ સામઞ્ઞવચનતો પન ધમ્મેનાપચ્ચન્ત્યાદો યતો કુતોચિ ધમ્મેનિચ્ચાદિતોપિ સિયા ણા દિપચ્ચયોત્યાસઙ્કિયાહ ‘અપચ્ચવતા’ચ્ચાદિ. અપચ્ચસ્સાતિ અપચ્ચત્થસ્સ, અપચ્ચવતાતિ ‘‘ણો વાપચ્ચે’’તિ વસિટ્ઠાદ્યત્થસ્સેવ પરિગ્ગહણાય સામઞ્ઞવચનતો યો અપચ્ચવા તતો, અત્થતો પન અસમ્ભવા દબ્બાચકસદ્દાવ સામત્થિયેન છટ્ઠિયન્તા સબ્બલિઙ્ગવચના જાયતેતિ વિઞ્ઞાતબ્બં. ધમ્મસ્માપચ્ચંત્યાદીસુ ણાદિપ્પચ્ચયો (ન જાયતે) તિ સમ્બન્ધો.
ધમ્મેનાતિ ધમ્મેન કરણભૂતેન. ધમ્માયાતિ ધમ્મત્થં, ધમ્મસ્માતિ ધમ્મહેતુના, તતો અસમ્ભવે કારણમાહ ‘સાપેક્ખત્તા’તિ. સાપેક્ખત્તમેવ સમત્થેતિ ‘અપચ્ચવાહિ’ચ્ચાદિના, ધમ્મેનાપચ્ચં કસ્સાતિ પુચ્છિત્વા દેવદત્તસ્સાતિ અપેક્ખિયમાનં વદતિ. દેવદત્તસ્સાતિ અપચ્ચવા દેવદત્તાદિ અપેક્ખીયતેતિ સમ્બન્ધો, હિસદ્દો હેતુમ્હિ. ન હેત્થ ણાદિવુત્તિ અઞ્ઞત્થ [નહેતકામન્તત્થ (પોત્થકે)] સાપેક્ખત્તા કમ્બલો વસિટ્ઠસ્સાપચ્ચં દેવદત્તસ્સાતિ એત્થ પન વસિટ્ઠો-પચ્ચવાતિ તતો છટ્ઠિયન્તા હોતિચ્ચાસઙ્કિયાહ- ‘ન ચે’ચ્ચાદિ. ન ચ હોતીતિ સમ્બન્ધો.
કારણમાહ- ‘અસમ્બન્ધા’તિ. ન હેત્થ સમ્બન્ધો વસિટ્ઠસ્સ કમ્બલાપેક્ખત્તેન અપચ્ચસ્સ ચ દેવદત્તાપેક્ખત્તેનાત્થન્તરાપેક્ખાય વસિટ્ઠસ્સાપચ્ચેન સમ્બન્ધાભાવાયેવ વસિટ્ઠસ્સ અપચ્ચં વાસિટ્ઠોતિ ણાદિવુત્તિયા ભાવે સામત્થિયં નત્થિ, સમત્થઞ્હિ વસિટ્ઠં રાજપુરિસાદિ સમાસવુત્તિયમેકત્થત્તમિવ વાસિટ્ઠાદિણાદિવુત્તિયં ણાદિપ્પચ્ચયમુપજનયતિ, નાસમત્થં, તતો સબ્બમેવેતમ્મનસિ નિધાય વુત્તં- ‘અસમ્બન્ધા’તિ.
યદિ પનેત્થ ણાદિપ્પચ્ચયો સબ્બથા સમ્બન્ધમપેક્ખતે, તદા વિસેસતો યસ્સાપચ્ચેન સમ્બન્ધો તતોવ જનકતો સો સિયાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘યજ્જેવ’મિચ્ચાદિ.
યો જનકોતિ યોયો યસ્સ યસ્સ અપચ્ચસ્સ જનકો. તતોયેવાતિ તસ્માતસ્મા જનકતોયેવ. સિયાતિ તસ્મિં તસ્મિં અપચ્ચત્થે ણાદિપ્પચ્ચયો સિયા. તત્થ હેતુમાહ- ‘તસ્સેવાપચ્ચેન યોગા’તિ. યોગાતિ અપચ્ચસમ્બન્ધતો, ન મૂલપ્પકતિતોતિ પરમપ્પકતિતો ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. હેતુમાહ- ‘અયોગા,તિ, વચનાભાવમ્પેત્થ દસ્સેતું ચે’ત્યાદિ વુત્તં.
વચનન્તિ સુત્તં, સમ્બન્ધાભાવા (તાદિસવચનાભાવા) ચ મૂલપ્પકતિતો ણાદિપ્પચ્ચયસ્સાભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મૂલપ્પકતિતોવાસ્સાભિમતભાવં દસ્સેતું ‘મૂલપ્પકતિતો’ચ્ચાદિ વુત્તં.
કથમ્પનિદં વિઞ્ઞાયતિચ્ચાદિના જનકસ્સેવાબ્યાહિતસ્સાપચ્ચેન મુખ્ય સમ્બન્ધમાનીય ઇદમયુત્તન્ત્યાદિના બ્યવહિતજનિતસ્સાપ્યપચ્ચયસ્સ પરમપ્પકતિયાભિસમ્બન્ધસબ્ભાવં વત્વા તં સાધયિતુમારભતે ‘કથ’મિચ્ચાદિ, એવં હિચ્ચાદિ કથંપનિદમિચ્ચાદિના યથાવુત્તસ્સ સમત્થ નવાક્યં, હિયસ્મા તં દિસ્વા તથા પુચ્છિતો દેવદત્તસ્સવાતિઆદિના ઉપ્પાદેતારમેવ નિદ્દિસતિ, નાત્તાનં પિતામહો, તસ્મા ઉપ્પાદેતાયેવાપચ્ચેન સમ્બજ્ઝતિ ન પિતામહોતિ યોજેત્વા અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. ઇદં યથાવુત્તમુપ્પાદેતુનિદ્દિસનં, તેન અપચ્ચેન સદ્ધિં ઉપ્પાદેતુયેવ જનકસ્સેવ યોગો સમ્બન્ધો પટિપાદેતું ન સક્કાતિ સમ્બન્ધો.
તન્તિતં [તત્થ-ઇતિ (પઞ્ચિકાયં)] પુચ્છાનિમિત્તં, તેનાતિ અપચ્ચેન. અપતનન્તિ નરકે અપતનં ભવતિ, સોતિ યોસો યસ્સાત્યનિયમનિદ્દિટ્ઠો સો ઞાતું ન ઇચ્છિતોતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના ઇદં દીપેતિ- ‘‘નપતત્યનેન નરકેત્યપચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ અપચ્ચેનાનેન યસ્સકસ્સચિ અવિસેસેનાપતનમ્ભવતિ નરકે સોસો તાય પુચ્છાય ઞાતું ન ઇચ્છિતો’’તિ. સો વાતિ કસ્સાયં પુત્તોતિ પુચ્છાયાનુરોધને સો ઉપ્પાદેતાયેવ ઞાતુમિચ્છિતોતિ સમ્બન્ધો. તુસદ્દો ચેત્થાપચ્ચેન નરકાપાતસબ્બ જનજાનનિચ્છાવિસેસજોતકો, યદિ સિયાતિ સમ્બન્ધો, અત્તાનમ્પિ નિદ્દિસેય્ય ન કેવલમુપ્પાદેતારં, અત્થિચ્ચાદિ પિતામહસ્સ અત્તનોપિ નિદ્દેસે કારણવચનં, તં અપચ્ચં નિમિત્તં કારણં, યસ્સ તં તંનિમિત્તં તસ્મા [કત્વા (પોત્થકે)] એવં દિટ્ઠિકો હિચ્ચાદિના યથાવુત્તં સમત્થેતિ.
બ્યવહિતજનિતેનાપીતિ બ્યવહિતેન કત્તુના જનિતેનાપિ, કરણે ચાયં તતિયા, હેતુમ્હિ વા. કસ્મા એવં દિટ્ઠિકોતિ આહ ‘યં નિમિત્તં હિ’ચ્ચાદિ. હિસદ્દો યસ્માદત્થે. યસ્સાતિ પુબ્બજસ્સ, તેન અપચ્ચેન અપતનં તદપતનં તતો, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘તેન બ્યવહિતજનિતેનાપિ પુમુના પુબ્બજોપિ નરકં ન પતતિ સો પુબ્બજસ્સાપ્ય પચ્ચં ભવતિ યથાવુત્તેન નિબ્બચનેના’’તિ. તસ્માચ્ચસ્સ પુબ્બે વુત્તયસ્માત્યનેનાભિસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઉપપત્યન્તરમાહ-‘ઉપચારતોવે’ચ્ચાદિ. પુબ્બ પુબ્બભાવે સતીતિ પુબ્બસ્સ પુબ્બસ્સ વિજ્જમાનત્તે સતિ. બ્યવહિતેન જનિતે અપચ્ચેપિ નિમિત્તં અપાયાપતકારણભાવો અત્થિયે વાતિ સમ્બન્ધો. કેસન્તિ આહ-‘પુબ્બેસન્તિ પુબ્બજાનન્તિ અત્થો, કે નાતિ આહ- ‘પારમ્પરિયેના’તિ. અભેદોપચારેનાતિ પુબ્બપુબ્બભાવે સતિચ્ચાદિના વુત્તનયેન જનકસ્સ વિય પારમ્પરિયેનપુબ્બેસમ્પિનિમિત્તતા વતો જનકસદિસત્તા જનકાવ નામ તે સિયુન્તિ એવમભેદેન ઉપચરણતો ચિન્તનતોતિ અત્થો. ઉભયથાતિ ઞાયેન ઉપચારેનચાતિ ઉભયેન પકારેન, એવમુભયથાપિ મૂલપ્પકતિયા પચ્ચેનાભિસમ્બન્ધા કથમનન્તર [મનન્તરાદિ (પોત્થકે) (તત્થ) પોત્થકે] જનિતેનાપચ્ચેનાદિપુરિસસમ્બન્ધોયેન તતો ણાદિપ્પચ્ચયો સિયાતિ નાસઙ્ક્નીયં.
તતો ચાતિ મૂલપ્પકતિતો ચ, અપચ્ચસામઞ્ઞવચનિચ્છાયન્તિ ઇત્થિ પુન્નપુંસકત્તવિસેસોપગ્ગાહિ અપચ્ચસામઞ્ઞસ્સ વચનિચ્છાયં.
એવમ્મૂલકતિતો- પચ્ચસામઞ્ઞેન ણાદિપ્પચ્ચયં વવત્થપેત્વા ઇદાનિ અપચ્ચાદિતોપિ હોતેવ ણાદિ સામઞ્ઞવિધાના. સો ચ બહુલાધિકારતો ગુરુજનાયત્તત્તા તન્નિયોગાચરણેન પસત્થે યેવાપચ્ચે બ્યવહિતજનિતેપિ ઇત્થિવજ્જિતે સિયાતિ દસ્સેતુમાહ ‘નત્તાદીહિ’ચ્ચાદિ. સતિયેવ ગુરુજને સપ્પધાનભાવેન કુચ્છિતે-પચ્ચેતુ નત્તાદીવુત્તીહિ વસિટ્ઠાદીહિ ણાદિપ્પચ્ચયો હોતિ વાસિટ્ઠોતિઆદિ, ઇત્થિયઞ્ચ ન હોતિ વાસિટ્ઠીતિઆદિ.
અત્થતોતિ સામત્થિયતો. અપચ્ચે વિધીયમાનો પચ્ચયો અપચ્ચવતા જાયમાનો તસ્સાપચ્ચન્તિ અત્થે જાયતિ. સોચાય મત્થવિસેસો છ(ટ્ઠિયન્ત) તાભાવે કથં સિયાતિ ઇદમેત્થ સામત્થિયં. અનન્તરે વાપચ્ચે પુત્તે-ભિધેય્ય નત્તાદો વાપચ્ચે-ભિધેય્યાતિ સસમ્બન્ધો. કુતોચિ અપચ્ચવતા નત્તાદો એવ. ઇદઞ્ચ સબ્બમ્બહુલવચનેવ સમ્પજ્જતીતિ આહ- ‘બહુલાધિકારા’તિ. અપચ્ચેતિ એકવચનેન નિદ્દેસે પુમુના નપુંસકેન કરિયતિ, તેને કસ્મિં યેવાપચ્ચે સિયા, ન બહૂસુ વસિટ્ઠસ્સાપચ્ચાનિ વાસિટ્ઠાનિ, ન ચિત્થિ વાસિટ્ઠાનિ, ન ચિત્થિયં વાસિટ્ઠીત્યાસઙ્કિયાહ-‘ઇદઞ્ચે’ચ્ચાદિ. ઇદઞ્ચ અપચ્ચવચનઞ્ચ. ઇમિના ચેત્થ તથા નિસ્સયકરણં દસ્સેતિ. તસ્સ વચનિચ્છાભાવતોતિ તસ્સ લિઙ્ગવચનસ્સ સુત્તે વત્તુમિચ્છાયાભાવતોતિ અત્થો.
કિં પન કારણં સુત્તે લિઙ્ગવચનાવચનિચ્છાયં તસ્સાપ્પધાનત્તા યેનકેનચિ લિઙ્ગાદિના નિદ્દેસો-વસ્સં કત્તબ્બોતિ નાનન્તરિયકત્તા તસ્સેહોપાદાનં, યથાધઞ્ઞત્થિનોપલાલાદિનોપ્યપ્પધાનસ્સોપાદાનન્તિ. તતોયેવાહ-‘ઉપલક્ખીયસ્સેત્થ પધાનત્તા’ચ્ચાદિ. ઇત્થિપુમત્તયુત્તજઞ્ઞવિસેસો ઉપલક્ખીયો, અપચ્ચેતીદમુપલક્ખણં, સયન્તિ યથાવુત્તમુપલક્ખણં સયં. કારિયપ્પટિપત્તિયાતિ પુમે નપુંસકેપચ્ચે-ભિધેય્યે વિધિ હોતિચ્ચેવં કારિયપ્પટિપત્તિયા વત્તું ન ઇટ્ઠં.
વચનન્તરેપિ અઞ્ઞસ્મિં વચને. આણીતિ ણિપ્પચ્ચયસુત્તં વદતિ. અગોત્તાદિતોતિ યોગોત્તસ્સાદિભૂતો ન હોતિ, તતો, તેનેવ ‘‘આણી’’તિ સુત્તે (૪-૫) વક્ખતિ-‘અકારન્તમત્તતોવાયંણિન ગોત્તાદિભૂતતો’તિ. વાક્યસમાસાપીતિ યથાસઙ્ખ્યેનાહ. તસ્મિં અત્થેતિ તસ્મિં વાક્યોપદસ્સિતે અત્થે, તન્તિ વાક્યં. સમાસવુત્તિઞ્ચ નિવત્તેય્યુન્તિ સમ્બન્ધો.
સતિપનાતિ વાકારે સતિ તુ અનિચ્ચત્તા ણપ્પચ્ચયસ્સ. સોપીતિ સમાસોપિ, સમાસોતિઆદિના પક્ખન્તરમાહ. તેન વાક્યસિજ્ઝનેન. પક્ખે વાક્યસમાસાપિ સિયુન્તિ પક્ખે સમાસવુત્તિયા એવ બાધિતત્તા પક્ખન્તરે ણાદિવુત્તિ ન બાધીયતીતિ વાક્યવુત્તિયોપિ સિયુન્તિ અત્થો.
૨. વચ્છા
વચ્છકચ્ચાદિના કચ્ચાદિગણં દસ્સેત્વા તસ્સ વિભાગેન નિપ્ફત્તિં દસ્સેતું ‘વચ્છાદીહી’તિઆદિમાહ. ‘‘કણ્હો બ્રાહ્મણે’’તિ ગણસુત્તં. તત્થ કણ્હસદ્દો બ્રાહ્મણે વત્તમાનો ણાનણાય નપ્પચ્ચયે ઉપ્પાદયતીતિ અત્થો. એવમાદીહિચ્ચાદિના આકતિગણત્તમસ્સ દસ્સેતિ. ‘‘કતાણિયોવે’’તિ ગણસુત્તં, દિચ્ચાદીસૂતિ યતોણ્યો દિસ્સતિ ‘‘ણ્ય દિચ્ચાદીહી’’તિ (૪-૪), તે દિચ્ચાદયો, તેસુ પાઠાતિ તંસુત્તપ્પદેસે ‘‘કતા ણિયોવે’’તિ પાઠાભાવેપિ દિચ્ચા દીનમાકતિગણત્તા પઠિતમેવ નામ તન્તિ વુત્તં.
ણ્યેતિ ણ્યપ્પચ્ચયે કતે. ગોત્તાદિસદ્દાતિ ગોત્તે વંસે આદિભૂતા સદ્દા. વંસોતિ અન્વયો. સોયેવ ગાવં સજાતિ સાધારણં વિજાતિવિનિવત્તનં સકટાદિવચનં તાયતીતિ ગોત્તન્તિ વુત્તં, તેનાહ-‘ગોત્તં વંસો’તિ. તસ્સાતિ ગોત્તસ્સ, તસ્સાદયો ગોત્તાદયોતિ સેસો. કેતે ગોત્તાદયોચ્ચાહ- ‘સઞ્ઞાકારિનો’ચ્ચાદિ. વચ્છાદયો નત્તાદિનો અપચ્ચસ્સ અપચ્ચં તદપચ્ચાદિ ચાતિ દસ્સેતુમાહ-‘નત્તાદિનો’ચ્ચાદિ.
૩. કત્તિ
ઘપસઞ્ઞન્તાવેત્થ ભીય્યો કત્તિકાદયોતિ ગય્હન્તિ. યદિ પનેત્થ અઞ્ઞેપિ ગય્હન્તિ, અત્થિ પણ્હિઆદયો કેચિયેવ કત્તિકાદીસુ અન્તોગધા હોન્તીતિ વત્તુમાહ- ‘એત્થા’તિઆદિ. વિનતા સુપણ્ણમાતા, તેહીતિ વિધવાદીહિ. વિધવાદિગણં દસ્સેતિ ‘બન્ધક’ચ્ચાદિ. વિગતો ધવો પતિ અસ્સાતિ વિધવા, બન્ધકી અભિસારિણી.
૪. ણ્યદિ
યસ્સ ચ ચવગ્ગોતિ સમ્બન્ધો, કેવલં ગગ્ગ્યોતિ એત્તકમેવા દસ્સેત્વા પરસત્થાગતગગ્ગાદિગણેકદેસભૂતકુણ્ડનીસદ્દતોપિ કોણ્ડઞ્ઞોતિ મુદાહરન્તો સો ગગ્ગાદિગણોપ્યત્રાભ્યુપગતોતિ વિઞ્ઞાપેતિ. તસ્મા તસ્મિં ગગ્ગાદિકેપિ પરસત્થપઠિતે યોયો પયોગો આગમે દિસ્સતિ વચ્છો અગ્ગિવેસ્સોચ્ચાદિ. સોપીહ વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતુમાહ-‘ગગ્ગાદિ’ચ્ચાદિ. ગગ્ગાદીતિ ગગ્ગાદિ અયં. ગોત્તસ્સ ગગ્ગવંસસ્સ આદિભૂતેન ગગ્ગેન ઉપલક્ખિતો ગણો ગોત્તાદિગણો, તેન ગગ્ગો નામ કોચિ, તસ્સત્વપચ્ચં ગગ્ગીતિ ભવતિ. પપુત્તાદોવાતિ અવધારણં ગગ્ગસ્સાપચ્ચં ગગ્ગિચ્ચેવ યથાસિયાતિ.
૫. આણિ
પકતસ્સાતિ ‘‘માગધં સદ્દલક્ખણ’’ન્તિ વા ‘‘નામસ્મા’’તિ વા પકતસ્સ. આતિ નામવિસેસનેસતિ ‘‘વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સા’’તિ તદન્ત વિધિના અકારન્તો ગય્હતીતિ આહ-‘વિસેસનેન ચા’તિઆદિ. અનન્તરમપચ્ચન્તિ સમ્બન્ધો.
૬. રાજ
પચ્ચયન્તેનાતિ રાજઞ્ઞોતિ પચ્ચયન્તેન. રાજઞ્ઞોતીમસ્સત્થો ખત્તિયજાતીતિ, રાજઞ્ઞજાતીતિ અત્થો. રઞ્ઞો અપચ્ચં રાજાપચ્ચં.
૮. મનુ
સમુદાયેનાતિ પચ્ચયન્તસમુદાયેન, જાતિયન્તિ મનુસ્સજાતિયં. જાતિસદ્દાએતેતિ ઇદં મનુસ્સો માનુસોતિ એત્થ અપચ્ચત્થાભાવે હેતુવચનં. અપચ્ચત્થો એત્થ નત્થેવાતિ ચ ઇદં વિસું મનુસ્સમાનુસ સઙ્ખાતસ્સ પચ્ચત્થસ્સાભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. ણોવાતિ મનુનો અપચ્ચન્તિ અત્થે‘‘ણો વાપચ્ચે’’તિ (૪-૧) ણપ્પચ્ચયોવ. ન જાતીતિ બ્યતિરેકમાહ.
૯. જન
રાજસમ્બન્ધેતિ રઞ્ઞેતિ વુત્તરાજસમ્બન્ધે. પઞ્ચાલાનં ખત્તિયાનં અપચ્ચં, પઞ્ચાલાનં જનપદાનં રાજાતિ વા એવમેત્થ વિ(ભાગો) વેદિતબ્બો ઓક્કાકાનં અપચ્ચં રાજા વા ઓક્કાકો.
૧૧. ણરા
સામઞ્ઞેન રત્તસદ્દસ્સાત્થમાહ- ‘કુઙ્કુમાદિના’તિ. અઞ્ઞથા ‘રાગો કુસુમ્ભાદી’તિ વુત્તત્તા કુસુમ્ભાદિનાતિ (વુત્તં) સિયા, રઞ્જિ અય મત્થિ અભિસઙ્ગે‘ભોજને રત્તો’તિ. અત્થિ વણ્ણવિસેસે ‘રત્તોગો’તિ, લોહિતોત્યત્થો, અત્થિ સુક્કસજ વણ્ણન્તરાપાદને‘રત્તો પટો’તિ. ઇહ તુ તતિયે-ત્થે વત્તમાનો ગય્હતીતિ વુત્તં- ‘વણ્ણન્તરમાપાદિત’ન્તિ. રાગાતિ.
અત્થગ્ગહણન્તિ અત્થપ્પધાનત્તા નિદ્દેસસ્સ વુત્તં. તઞ્ચાચરિયાન મુપદેસતો અવિચ્છિન્ના (ચરિય) પારમ્પરિયાવગમ્યતે, રાગાતિ કસાવ સઙ્ખાતઅત્થનિદ્દેસો. તેનાતિ પટસ્સ રત્તભાવે રાગસ્સ કરણનિદ્દેસો, રત્તન્તિ પચ્ચયત્થનિદ્દેસો, પચ્ચયો ચાયં કસા વત્થતો ભવત્યસમ્ભવા, તેન સુત્તે રાગાતિ વુત્તેપિ તબ્બાચકા કસાવસદ્દાતિ વિઞ્ઞાયતિ, રાગાતિ પન તેનાતિ રાગસ્સેવ નિદ્દિટ્ઠેપિ તબ્ભાવેના [તબ્બાવકભાવેના-તિ ભવિતબ્બં] ત્થો નિદ્દિટ્ઠો, તબ્બાચકા ચ હોન્તો‘તેન રત્ત’ન્તિ અત્થે હોતીતિ કસાવેન રત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ રાગવાચિનો તતિયન્તત્તં સમ્પજ્જતિ, તેન ‘ણ રાગા તેન રત્ત’ન્તિ વુત્તેપિ લબ્ભમાનત્થવસેન વુત્તં- ‘રાગવાચિતતિયન્તતો’તિ. સુત્તે પન રાગેન રત્તન્તેતસ્મિં અત્થે રાગા રાગવાચીસદ્દા તતિયન્તા ણપ્પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. અભિધાનતોતિ ઉપચારવસેન કથનતો. વિનાપિ તેનાતિ તંપચ્ચયં વિનાપિ.
૧૨. નક્ખ
તતિયન્તતો વિજ્ઝત્થં તેનાતિ અનુવત્તતેતિ સમ્બન્ધો. સુત્તે અયમત્થો ‘‘ઇન્દુયુત્તેન નક્ખત્તેન લક્ખિતો ચે કાલો, તદા તેન લક્ખિતે કાલેત્યસ્મિં અત્થે તતિયન્તતો નક્ખત્તા ણો હોતી’’તિ. સુત્તવિવરણે તુ તઞ્ચેત્યાદિકમધિપ્પાયવસેન વુત્તં. તેનાત્યનુવુત્તિયા તતિયન્તતોતિ લબ્ભતિ નક્ખત્તેનાતિ સુતત્તાતિ, કાલેતિ પન અત્થનિદ્દેસતો ણપ્પચ્ચયાધેય્યસ્સ કાલો આધારોતિ વિઞ્ઞાયતીતિ ‘લક્ખિતે કાલે’તિ વુત્તં, વિસેસ્સગતવિભત્તિયા વિચારિતાય વિસેસન ગતા ચ (વિચારિતા) નામાતિ આહ- ‘નક્ખત્તેને’તિચ્ચાદિ, ઇહ કેચિ ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતં કિરિયાસભાવમિચ્છન્તિ અનિચ્ચં, અપરે તુ દબ્બસભાવં નિચ્ચં. તસ્સો ભયસ્સપિ કાલસ્સ ચન્દયુત્તેન ફુસ્સાદિના લક્ખિયભાવા લક્ખણે તતિયા યુત્તન્તિ વત્તુમાહ- ‘કિરિયા રૂપો કાલો’ચ્ચાદિ.
વિસેસાવસાયોતિ કાલસ્સ વિસેસાવધારણત્થમેવ હિ ‘ફુસ્સી રત્તિ’ચ્ચાદિ. લોકે પયુજ્જતે. ગુરુનાતિ એત્થ ગુરુ જીવો, ન નક્ખત્તં, ચન્દયુત્તતા પનેત્થ અત્થિ… ચન્દયુત્તેન ગુરુના રત્તિયા લક્ખિતત્તા. કત્તિકાય લક્ખિતો મુહુત્તોતિ એત્થ ચન્દં વિના કત્તિકાય તુ કેવલાય મુહુત્તો કાલો લક્ખિતો ‘કત્તિકા મુહુત્તો’તિ. ફુસ્સેન લક્ખિતા અત્થસિદ્ધીતિ એત્થ ફુસ્સેનિન્દુયુત્તેન અત્થસિદ્ધિ લક્ખિતા ન કાલો ફુસ્સોતિ. નક્ખત્તયુત્તસ્સ કાલસ્સ રત્યાદિવિસેસાપરામાસેન નક્ખત્તવાચિતો ઉપ્પન્નસ્સ પચ્ચયસ્સ સુત્તન્તરેન લોપં વિધાય પુન અઞ્ઞેન સુત્તેન યુત્તાતિ દેસવિધાનેન સકલિઙ્ગસઙ્ખ્યાયુત્તેહિ-ટ્ઠમભિધાનં પરેહિ, તદાહ- ‘અહો રત્તો’ચ્ચાદિ.
રત્યાદિવિસેસાપરામાસેનાતિ ફુસ્સી રત્તિ ફુસ્સો અહોતિ એવં રત્યાદિવિસેસસ્સ અપરામાસેન અસમ્મસ્સેન અગ્ગહણેન. સકલિઙ્ગસઙ્ખ્યાયુત્તેનાતિ ફુસ્સકત્તિકાદીનં યંયં લિઙ્ગં યાયા સઙ્ખ્યા, અત્તનિયેહિ તેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તાહિતાહિ ચ સઙ્ખ્યાહિ યુત્તેન નક્ખત્તસદ્દેન. ન તદુપલક્ખિતો કાલોતિ કત્તિકા સદ્દોબહુવચનન્તો બહુતારકત્તા કત્તિકાય, તાયકત્તિકાય લક્ખિતોકાલોપરેહિવિય ન કથીયતીતિ અત્થો. અથ તદુપલક્ખિતસ્સકાલસ્સેવકત્તિકાસદ્દેનાભિધાને કો દોસો યે નેવમુચ્ચતેચ્ચાહ- ‘અજ્જેતિ’ચ્ચાદિ. ઇમિના ચ પરમતે દોસો ઉબ્ભાવિતો, તદત્થત્તે સતીતિ તદુપલક્ખિતકાલત્થત્તે સતિ.
સત્તમી સિયાતિ નક્ખત્તસદ્દા તદ્ધિતલોપન્તા ફુસ્સેન પાયસં ભુઞ્જેય્ય, ફુસ્સે પાયસં ભુઞ્જેય્યા’ત્યાદો આધેય્યન્તરાપેક્ખા સિયા સત્તમી, યા સુત્તન્તરેન વિધીયતિ પાણિનીયેહિ, તતો ‘અજ્જકત્તિકા’તેત્થાપ્યાધેય્યન્તરાપેક્ખા સત્તમી સિયા લોપન્તત્તા ‘અજ્જકત્તિકાસૂ’તિ, ન પઠમા. પઠમાયેવ પનાયં પયોગો ‘અજ્જકત્તિકા,તિ. અજ્જેત્યધિકરણપ્પધાનો અહોરત્તકાલવાચી સદ્દો, કત્તિકાસદ્દોપિ તદ્ધિતલોપેન તક્કાલાભિધાયકો, તતો યેવઉભિન્નમ્પિસામાનાધિકરણ્યા કત્તિકાયોપ્યધિકરણં સમ્પજ્જન્તે, તઞ્ચ ન વિનાધેય્યેન હોતીત્યાધેય્યન્તરાપેક્ખાયં તેસુ સત્તમીયેવ સિયા, ન પઠમા (ઉપ) પજ્જેય્યાત્યધિપ્પાયો. અત્તનોદાનિ દસ્સને સત્તમિયા અપ્પસઙ્ગં પઠમાયેવોપપત્તિં દસ્સેતુમાહ- ‘ચન્દે પનૂપચારેને’ચ્ચાદિ, નાધેય્યન્તરાપેક્ખાચ્ચનેન સત્તમિયા અપ્પસઙ્ગમાહ. એવઞ્ચરહિ વચનમન્તરેન પરેસં વિય સત્તમીવિધાયકં કથં કત્તિકાય જાતોચ્ચાસઙ્કિય તમ્પટિપાદેતુમાહ- ‘કત્તિકાય જાતો’ચ્ચાદિ. બહુવચનન્તત્તેપિ કત્તિકાય જાતિયમેક વચનન્તં. પકારન્તરમાહ- ‘લોપોતિ’ચ્ચાદિ. લોપેનાતિ કત્તિકાહિ ઇન્દુયુત્તાહિ લક્ખિતો કાલોતિ વિગ્ગય્હ કતણપ્પચ્ચયસ્સ લોપેન.
૧૩. સાસ્સ
સેતિ પઠમન્તાતિ સાતિ નિદ્દિટ્ઠપઠમન્તા, યં પઠમન્તન્તિ સાચેતિ દસ્સિતં પઠમન્તમાહ. પઠમન્તસ્સ દેવતાપુણ્ણમાસિત્તભાવતો તદત્થમભેદેનાહ- ‘સા’તિ. કા સા દેવતાચ્ચાહ- ‘લોકપ્પસિદ્ધાયેવ દેવતા’તિ. યાગસમ્પદાનમ્પિ લોકે દેવતાતિ પસિદ્ધન્તિ યાગસ્સ યજિતબ્બસ્સ પુરોડાસાદિનો સમ્પદાનમ્પિ પટિગ્ગાહકો પિન્દાદિ લોકે દેય્યસ્સ પુરોડાસાદિનો દેવતા સામીતિ પસિદ્ધન્ત્યત્થો, ઇન્દો દેવતા અસ્સ ઇન્દં, આદિચ્ચો દેવતા અસ્સ આદિચ્ચં, હવિ પુરોડાસાદિ યાગદબ્બં.
મન્તથોમનીયમ્પિ દેવતાતિ પસિદ્ધન્તિ યેન મન્થેન યો થૂયતે સો તસ્સ મન્તસ્સ દેવતા સામીતિ લોકે પસિદ્ધન્ત્યત્થો મહિન્દો યમો વરુણો દેવતા અસ્સાતિ વિગ્ગહો. વુત્તનય મેવાતિ ‘‘નક્ખત્તેનિન્દુયુત્તેન કાલે’’તિ સુત્તે વુત્તનયમેવ. જાત્યેકવચનં મઘાયાતિ, તારકરૂપાનમ્પન બહુત્તા મઘાસદ્દો બહુવચનન્તો. પાણિનીયા ‘‘સાસ્મિં પુણ્ણમાસીતિ સઞ્ઞાય’’ન્તિ (૪-૨-૨૧) સુત્તયિત્વા ફુસ્સી પુણ્ણમાસી અસ્મિં ફુસ્સો માસો ફુસ્સો અદ્ધમાસો ફુસ્સો સંવચ્છરોતિ સઞ્ઞાયં પટિપાદેન્તિ, તેન તેસં ફુસ્સી પુણ્ણમાસી અસ્મિં પઞ્ચદસરત્તેતિ એત્થ ચ ભતકમાસે ચ તદ્ધિતો ન ભવતિ. ઇધ પન ‘સઞ્ઞાય’ન્તિ વચનાભાવે ભતકમાસેપિ છટ્ઠ્યત્થે ભવતીત્યાસઙ્ક વિરચયતિ ‘ભતકમાસેપિ’ચ્ચાદિ. પુણ્ણો મા ઇચ્ચત્ર માસદ્દો ચન્દપરિયાયોતિ આહ- ‘માસદ્દેને’ચ્ચાદિ. પુણ્ણો મા અસ્સન્તિ નિબ્બચનાતિ એત્થ પુણ્ણમાસીસદ્દસ્સ પુણ્ણો મા અસ્સન્તિ નીહરિત્વા વચનાતિ અત્થો. વુત્તિયા અત્થસ્સ ફુટીકરણાય વુત્તં- ‘સો પુણ્ણો તિઆદિ. તસ્સન્તિ પુણ્ણમાસિયં. સાપુણ્ણમાસી, ભતકસ્સ ભતિયા કમ્મકારકસ્સ યો તિંસતિ રત્તો માસો પરિબ્બયનિયમિતો, તસ્સ સમ્બન્ધિની નેતિ સમ્બન્ધો.
યસ્સઞ્ચતિથીયન્તિ અનિયમેન પટિપદાદિમાહ. અતોએવ ચ નિપાતનાતિ ઇમસ્માવ નિપાતના, તેનેવાહ- ‘સુત્તે વચનમેવ નિપાતન’ન્તિ. માસસુતિયાચ્ચાદો સાધિપ્પાયમત્થં વિવરતિ ‘યદિપિ’ચ્ચાદિના. અસ્સાતિ સામઞ્ઞવચનેપિ ‘સાસ્સ દેવતા પુણ્ણમાસી’તિ સુત્તે અસ્સાતિ અવિસેસવચનેપિ સોયેવ પુણ્ણમાસીસદ્દે સૂયમાનો માસોયેવ છટ્ઠ્યત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધો.
પઞ્ચદસરત્તાદોતિ પરેસં સઞ્ઞાગહણેન નિવત્તિતપઞ્ચદસરત્તાદો. અથ અદ્ધમાસસંવચ્છરાનમ્પિ ઉદાહરણત્તે નોપઞ્ઞાસો કસ્મા ન કતોચ્ચાહ- ‘અદ્ધમાસસંવચ્છરાન’મિચ્ચાદિ. એવમ્મઞ્ઞતે ‘‘અદ્ધમાસસંવચ્છરાનં ન પચ્ચયેનોજુકમભિધાનમપિ તુ સંવચ્છરેપિ ફુસ્સાદિમાસસમ્ભવાસ્મિં સંવચ્છરે ફુસ્સેન માસેન સમ્બન્ધા ફુસ્સોત્યુપચારીયતે, યથા ચ ફુસ્સાદિમાસસ્સ સમ્બન્ધી અદ્ધમાસો ફુસ્સો અદ્ધમાસોત્યુપચારીયતે, ન પનોજુકન્તિ તેસમુદાહરણત્તે નાનુપાદાન’’ન્તિ.
૧૪. તમ
નાકડ્ઢનત્થોતિ ણસ્સાકડ્ઢનત્થો ન હોતિ. યદ્યાકડ્ઢનત્થો અસ્સ, તદા ચાનુકડ્ઢિતં નોત્તરત્રાનુકડ્ઢેય્યાતિ મઞ્ઞતે, કોચિયેવ હોતીતિ હોન્તીતિ ઇતો ભિન્દિત્વા આનેતબ્બં. તદા દેસસ્સાતિ ઇમિના ‘‘તદાદેસા તગ્ગહણેન ગય્હન્તી’’તિ પરિભાસમુપલક્ખેતિ. કતયાદેસસ્સાપીતિ કતો યાદેસો યસ્સ તસ્સ કતયાદેસસ્સાપીતિ. ઇકારસ્સાતિ યાદેસતો પુબ્બે ઇકારસ્સ, ઇમિના ચાદેસાદેસીનમભેદો દસ્સિતો. તસદ્દે નેકેનાપિ પચ્ચેકાભિસમ્બન્ધે સિદ્ધેતિ એવમઞ્ઞતે- ‘‘યથા’તેન કતંકીત’ (૪-૨૯) ન્ત્યાદિસુત્તે એકોવ તસદ્દો બહૂહિ પચ્ચયત્તેહિ સમ્બજ્ઝતે, તથિહાપિ એકમેવ તસદ્દગ્ગહણં ‘તમધીતે તંજાનાતી’તિ પચ્ચેકમભિસમ્બજ્ઝતે, તસ્મા કિમેતદત્થેન દ્વિતગ્ગહણેને’’તિ. દ્વિતગ્ગહણે પયોજનત્તયં વુત્તં, તત્થ પઠમં દસ્સેન્તો જાનનિચ્ચાદિનાધિપ્પાયમાવીકત્વા દ્વિતગ્ગહણમિચ્ચાદિના પદત્થમાહ.
તત્થ-‘યો યમધીતે જાનાતિ ચા’તિ ઇમિના દ્વિતગ્ગહણાભાવે પચ્ચયત્થાવયવસ્સ સમુચ્ચયપ્પસઙ્ગમાહ. સમુચ્ચયે સતિ(યો) યમધીતે જાનાતિ ચ, તત્થેવ સિયા, યો પનાધીતે કેવલં, ન (જાનાતિ) તત્થ ન સિયાતિ બોધયિતું બ્યભિચારમાહ‘ન પચ્ચેકાતિ સમ્બન્ધેને’તિ. યથા ‘‘તેન કથં કીત’’મિચ્ચાદો ‘‘તેન જિતં જયતિ’’ચ્ચાદિ પચ્ચેકસમ્બન્ધેન ભવતિ એવમ્માવિઞ્ઞાયીતિ યથેચ્ચાદિ કસ્સાત્થો. ‘તેન કતં કીત’’મિચ્ચાદીહિ અવત્વા ‘‘તેન જિતં જયતિ’’ચ્ચાદિસુત્તેકદેસવચનમત્થબ્યત્તિ તથા વુત્તે હોતીતિ વુત્તં, તેન જિતમિચ્ચાદો જયનાદિકા કિરિયાને કદબ્બસમવાયિત્તેન પસિદ્ધાતિ યુત્તો તત્થ પચ્ચેકાભિસમ્બન્ધો, નેવમજ્ઝેન વેદના પ્યેકદબ્બસમવાયિત્તાભિય્યોત્યધિપ્પાયો.
ઇદાનિ દુતિયં દસ્સેતિ ‘જાનન’મિચ્ચાદિ, નિમિત્ત મિટ્ઠાનિટ્ઠબોધકારણં મુહુત્તો કત્તિકાદિ, ઉપ્પાતો ઇટ્ઠાનિટ્ઠસૂચકં પથવિસમુદ્દાદીનં સભાવપરિચ્ચાગેનાઞ્ઞતત્તગમનં. જાનનસામઞ્ઞેતિ નિમિત્તાદીનં જાનન સામઞ્ઞે. ‘યથાવુત્તજાનનસ્સ અજ્ઝેન વિસયત્તે હેતુમાહ- ‘તં જાનાતીતિ તસદ્દેન અધીયમાનપરામસતો’તિ. તતિયં દસ્સેતિ ‘યતો ચે’ચ્ચાદિના. યતો ચ ઉપ્પન્નેન વિધિના અજ્ઝેન ઞાતુ અભિધાનમ્પસિદ્ધન્તિ સમ્બન્ધો, પોત્થકેસુ પન અજ્ઝેતુઞાતૂસુતિ પાઠો દિસ્સતિ, એત્થાયમધિપ્પાયો ‘‘કત્થચિ પસિદ્ધિવિસયો હોતિ તસદ્દો, તથા ચ વુત્તં સુબોધાલઙ્કારટીકાયં પક્કન્તવિસયો તથા પસિદ્ધવિસયો અનુભૂતવિસયો ચ તંસદ્દો યં સદ્દં ના પેક્ખતે’તિ, તસ્મા પસિદ્ધિવિસયેન તસદ્દેન પુથગેવ પસિદ્ધિયા ઉપસઙ્ગહત્થં દ્વિતગ્ગહણં કત્તબ્બ’’ન્તિ. અત્થત્તયે વત્તમાનસ્સ તુ તસદ્દસ્સ સવિસયો વિસેસો તતોવાત્થિકેહિ વેદિતબ્બો.
૧૫. તસ્સ
વિસયસદ્દો ગામસમુદાયેપિ વત્તતે, ગામસમુદાયો ચ નામ દેસોયેવ, તેનાહ વિસયોપિ ગામસમુદાયત્તા દેસોયેવા’તિ, ઇમિના વિસયદેસસદ્દાનં સમાનાધિકરણત્તમાહ. વસાતિ દેસવાસિનો વસાતયો, અનુવાકો ગન્થવિસેસો.
૧૬. નિવા
તન્નામેચ્ચાદિના ન કેવલં નિવાસેયેવ, અથખો વક્ખમાનેસુ પીતિ દસ્સેતિ. પચ્ચયન્તં સેબ્બાદિ. દેસનામમ્ભવતિ ચતૂસુ અત્થેસૂતિ વિઞ્ઞાયતિ, તેનાહ-‘નિવાસાદો વિધી’તિ. નિવાસાદોતિ નિવાસ અદૂરભવનિબ્બત્તઅત્થિઅત્થેસુ. સંહિતનામં નામ લોકિયસદ્દવો હારાપ્પસઙ્ગમઞ્ઞસદ્દવોહારેનુપાત્તનામં.
૧૭. અદૂ
નગરમ્પિ દેસોયેવાતિ આહ- ‘અદૂરભવ’ન્તિ.
૧૮. તેન
યથાયોગત્થોતિ વુત્તિયં વુત્તયથાયોગસદ્દસ્સ અત્થો.
૧૯. તમિ
પચ્ચયન્તનામેતિ પચ્ચયન્તનામં યસ્સ સત્તમ્યત્થભૂતસ્સ દેસસ્સ હસ્મિન્તિ અત્થો, નાઞ્ઞસ્સેતિ ભૂમાદિવિસિટ્ઠત્થયુત્તતો અઞ્ઞસ્સ પચ્ચયન્તનામં ન હોતીતિ અત્થો. બદરા બબ્બજા અસ્મિં દેસે સન્તીતિ વિગ્ગહો.
૨૧. અજ્જા
હીય્યત્તનોતિ ‘‘સરમ્હા દ્વે’’તિ (૧૩૪) દ્વિત્તં.
૨૩. અમા
અમાસહ ભવો અમચ્ચો.
૨૪. મજ્ઝા
મજ્ઝે ભવો મજ્ઝિમો, અન્તે ભવો અન્તિમો ઇચ્ચાદિ.
૨૫. કણ
મગધેસુ અરઞ્ઞે ગઙ્ગાયં પબ્બતે વને કુલે બારાણસિયં ચમ્પાયં મિથિલાયં સમ્ભવોતિ વિગ્ગહો. ‘‘દિસ્સન્તઞ્ઞેપિ પચ્ચયા’’તિ (૪-૧૨૦) એય્યકોતિ સેસો. પચ્ચયન્તરદસ્સને સતિ ઇમિનાવ સુત્તેન ઇતો અઞ્ઞત્રાપિ પચ્ચયન્તરાનિ હોન્તીતિ સેસો, ગામે ભવો ઉદરે ભવો પઞ્ચાલેસુ ભવો બોધિપક્ખે ભવોતિ વિગ્ગહો.
૨૬. ણિકો
સરદે ભવો, ભવા વાતિ વિગ્ગહો.
૨૭. તમસ્સ
સિપ્પસદ્દત્થમાહ-‘લોસલ્લ’ન્તિ. તમેવ બ્યઞ્જયતિ ‘કિરિયે’ચ્ચાદિના, કરણં કિરિયા વાદનાદિકસ્સ અભ્યાસો, સો પુબ્બો યસ્સાતિ સમાસો, વીણાદિસદ્દેહિ કિમુચ્ચતેચ્ચાહ- ‘વીણાદિ’ચ્ચાદિ, દબ્બં તંતંસમુદાયરૂપં. સિપ્પઞ્ચાતિ વત્વા તદત્થં વિભાવેતિ ‘કિરિયા વિસેસો’તિ. વાદનાદિકિરિયાય વિસિટ્ઠો જાનનકિરિયાવિસેસોતિ અત્થો, ઇમિના વીણાદિસદ્દા દબ્બત્થવુત્તિનો વાદનાદિકિરિયં કિરિયા વિસેસઞ્ચ સિપ્પમુપચારેન વદન્તીતિ દીપેતિ. ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ. સાયેવેતિ અભ્યાસિતબ્બા જાનનકિરિયાવિસેસસ્સ પુબ્બભૂતા વાદનકિરિયા, વિસેસેતું યુત્તા વીણાદિસદ્દેનાતિ અધિપ્પાયો.
યુત્તતા ચેત્થ… વીણાદિવાદનવસેન સિપ્પસ્સ ગહેતબ્બભાવતો, કથં વીણાદિસદ્દેહિ દબ્બવુત્તીતિ વાદના વુચ્ચતીતિ આહ- ‘વીણાદિ વિસયત્તા’તિ, વાદનવુત્તિવીણાદિસદ્દાનં સિપ્પવુત્તિત્તં યથાવુત્તસ્સો પમાવસેન વત્તુમાહ- ‘યથે’ચ્ચાદિ. વીણાદિવાદનન્તિ યથેતિ સમ્બન્ધો. વુત્તમેવ ફુટયન્તો વુત્તિગન્થસ્સ મુખં વિવરીયતિ ‘કિરિયે’ચ્ચાદિના. કિરિયાત્યાસપુબ્બકં ઞાણક્ખમં કોસલ્લં વાદનકિરિયા વિસયત્તા વીણાવાદનમિચ્ચનેન કિરિયાસદ્દેન વુચ્ચતીત્યત્થો. મુદઙ્ગં મુદઙ્ગવાદનં સિપ્પમસ્સ, વંસો સિપ્પમસ્સાતિ વિગ્ગહો. સીલમદ્દબ્બં કથં પંસુકૂલાદિ(નો) સીલત્થસમાનાધિકરણત્તેનાભિધાનન્ત્યાહ- ‘પંસુકૂલાદિધારણ’મિચ્ચાદિ. તઞ્ચ સીલન્તિ સમ્બન્ધો.
અપ્પિચ્છતાયાતિ પચ્ચયપ્પિચ્છતાય. સન્તુટ્ઠિતાયાતિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ દ્વાદસવિધસન્તુટ્ઠિયા. અનુવિધીયમાનં કરીયમાનં. ફલનિરપેક્ખન્તિ ઇમિના ઇધ લોકે ચીવરાદિહેતુ પણિધાય પંસુકૂલ ધારણાદિં પટિક્ખિપતિ, સીલં તપ્પરભાવેન સેવના. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘પંસુકૂલાદિધારણં પંસુકૂલાદિવિસયન્તિ પંસુકૂલાદિસદ્દેનોપચારેનાભિધીયતે, સીલં પંસુકૂલધારણવિસયન્તિ પંસુકૂલાદિ સદ્દેનોપચારેનોચ્ચતી’’તિ. તિચીવરં સીલમસ્સાતિ વિગ્ગહો તેસં ગુળો પણ્યમસ્સાતિ વિગ્ગહો તોમરં, મુગ્ગરો પહરણમસ્સાતિ વિગ્ગહો, ઉપધીયત્યુપરિઆધીયતીતિ રથઙ્ગં વુચ્ચતિ. કામક્ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારા વા ઉપધિ ઉપદધાતિ સુખં દુક્ખંવાતિ કત્વા.
૨૮. તંહન્તિ
બહુમ્હિ ભૂતાનગતેસુપિ પચ્ચયભાવે કારણમાહ-‘સઙ્ખ્યાકાલાનમવિવચ્છિતત્તા’તિ, સુત્તે વુત્તાય એકસઙ્ખ્યાય વુત્તમાનકા લસ્સેવ ચ વત્તુમનિચ્છિતત્તાતિ અત્થો.
તદુપાદાનન્તૂતિ તેસમેકવચનાદીનમુપાદાનન્તુ. તં નાનન્તરીય કત્તાતિ ઉપલક્ખણવસેન તેસં વચનકાલન્તરાનમવિનાભાવિત્તાતિ અધિપ્પાયો. હન્તિચ્ચાદિત્યાદ્યન્તસ્સ કિરિયાપ્પધાનત્તે કથં ણાદીનં તદત્થે જાયમાનાનં સાધનપ્પધાનત્ત મિચ્ચત્ર હેતુમાહ ‘સભાવતો’તિ. મીને હન્તીતિ મેનિકો. અજિવ્હા અનિમિસા ચ મચ્છા, દિટ્ઠોવ સન્દિટ્ઠન્તિ ઇમિના સંસદ્દસ્સ વિસું અત્થભાવં દસ્સેતિ. લોકુત્તરધમ્મોતિ નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો, ફલધમ્મોપિ હેટ્ઠિમો સકદાગામિવિપસ્સનાદીનં પચ્ચયભાવેન ઉપરિમગ્ગાધિગમસ્સ ઉપનિસ્સયભાવતો પરિયાયતો દિસ્સમાનોવ વટ્ટભયં નિવત્તેતિ, ભાવનાભિસમયવસેન મગ્ગધમ્મો સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન નિબ્બાનધમ્મો.
વટ્ટભયન્તિ કમ્મકિલેસવિપાકસઙ્ખાતં તિવિધવટ્ટભયં. વિધાન વચનન્તિ અપ્પત્તે-ત્થે નિયોગસઙ્ખાતવિધિનો પકાસતં એહિપસ્સ વચનં. પરિસુદ્ધત્તાતિ કિલેસમલવિરહેન સબ્બથા વિસુદ્ધત્તા. અમનુઞ્ઞમ્પિ કદાચિ સપ્પયોજનં યથાસભાવપ્પકાસનેન દસ્સેતબ્બં ભવેય્યાતિ તદભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘વિજ્જમાનમ્પિ ચે’ચ્ચાદિ. નનુ ચ એહિપસ્સાતિ ત્યાદ્યન્તા, તસ્મા નેતેતિ પચ્ચયો પપ્પોતિ, તથાહિ પાટિપદિકતો પચ્ચયવિધાનમ્પટિપાદિતં, ન ત્યાદ્યન્તતો નાપિ વાક્યતો, તસ્મા કથમેહિપસ્સિકોતિ હોતીતિ આહ-‘એહિપસ્સસદ્દોચાય’મિચ્ચાદિ. પદસમુદાયસ્સાનુકરણોતિ પદસમૂહસ્સ અનુકરણભૂતો એકો એહિપસ્સસદ્દો. અથવા એહિ આગચ્છ ઇમં ધમ્મં પસ્સાતિ યો અપ્પત્તે-ત્થે નિયોગસઙ્ખાતો વિધિ, તબ્બાચકો યન્નિપાતો એહિપસ્સાતિ, એહિપસ્સવિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો, અથવા એહિચ્ચેવ નિપાતો, દસ્સનં ઞાપનં પસ્સો, એહીતિ પસ્સો ઞાપનં એહિપસ્સો, એહિપસ્સં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો.
૨૯. તેન
એકીભાવોતિ મુગ્ગેહિ સંસટ્ઠાનં માસાનમિવ મિસ્સીભાવો. એસોતિ સંસગ્ગો, ઉક્કંસેનાતિ ઉક્કંસાધાનેન [ઉત્કંસસાધનેન (પોત્થકે)] ચ ભવિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. સંસગ્ગઉક્કંસાનં સહભાવસ્સ અનેકન્તિ કત્તે કારણમાહ- ‘અસુચિદબ્બે’ચ્ચાદિના. બ્યતિરેકમાહ- ‘નુક્કંસો’તિ યત્થ સંસગ્ગરહિતં કેવલમભિસઙ્ખત્તમત્થિ, તત્થ પચ્ચયમુદાહરણેન દસ્સેત્વા વિજ્જાય સહ સંસગ્ગસ્સાવિજ્જમાનત્તે કારણં વદતિ ‘રૂપી ધમ્મત્તા’તિઆદિ. રૂપં ભૂતોપાદાયભેદમસ્સ અત્થીતિ રૂપી, ઘતાદિ સંસટ્ઠં ભત્તાદિ. તસ્સ ધમ્મો સભાવો સંસગ્ગો, તસ્સ ભાવો તત્તં, તસ્મા, તસ્સાતિ સંસગ્ગસ્સ, વિજ્જાત્વરૂપી… યથાવુત્ત રૂપસભાવાભાવા, તેનાહ- ‘વિજ્જાય ચ અરૂપિત્તા’તિ ચરઇચ્ચન્ધાતુયેવ ચરતિ.
વાચસિકં માનસિકન્તિ ‘‘મનાદીનં સક, યંકિઞ્ચીતિ સતાદિકં યંકિઞ્ચિ. બાહુલકેનેવેત્થાવધારણં લબ્ભતીતિ વુત્તં- ‘તતો વા’તિ, દેવદત્તેન કીતોતિ સો અત્થો તદત્થો, તસ્સ અપ્પતીતિ અભિધાનસત્તિવેકલ્લેન વુત્તિયમનવગમો, દેવદત્તિકોતિ હિ વુત્તે દેવદત્તેન કીતોત્યયમત્થો નપ્પતીયતે… તાદિસ સદ્દસત્તિવેકલ્લેન તદત્થસ્સાનમિધીયમાનત્તા, અવગમો ચ નામ સતિ સામત્થિયે સિયાતિ ઇમમત્થં સઙ્ખેપતો દસ્સેતુમાહ- ‘તદત્થાપ્પતીતિયા’તિઆદિ.
અભિધાનલક્ખણત્તન્તિ અભિધાનં સતિ સામત્થિયે વાક્યે વચનીયસ્સાત્થસ્સ વુત્તિયા કથનં લક્ખણં સભાવો યેસન્તે અભિધાનલક્ખણા, તેસં ભાવો તત્તં, તબ્બાદિસમાપ્યેવમેવ દટ્ઠબ્બા. મરિચેન અભિસઙ્ખતં સંસટ્ઠં વાતિ, સલાકાય જિતન્તિ વિગ્ગહો.
૩૦. તસ્સ
યો ‘‘દિસ્સન્તઞ્ઞેપિ પચ્ચયા’’તિ (૪-૧૨૦)
૩૪. ણો
પવુત્તેપીતિ કચ્ચાયનેન પવુત્તન્તિ અત્થે ‘‘અઞ્ઞસ્મિં’’તિસ્મિંણો હોતેવાતિ અધિપ્પાયો.
૩૫. ગવા
દુનો રુક્ખસ્સ.
૩૮. માતા
માતાપિતુન્નં માતાપિતરોતિ માતુયા માતાપિતરો પિતુસ્સ માતાપિતરો, ન એકમેકતો દ્વીસૂતિ એકતો એકતો વુત્તનયેન દ્વીસુદ્વીસુ અત્થેસુ ન ભવતીતિ અત્થો.
૩૯. હિતે
માતુ હિતો, પિતુ હિતોતિ વિગ્ગહો.
૪૦. નિન્દ
સેન રૂપેન ઞાતેપિ વિસેસરૂપેન અઞ્ઞાતો અઞ્ઞાતવિસેસો. કટ્ઠાદિમયા યા પટિમા તમ્પટિચ્છન્દકં. સમ્બન્ધો સસ્સામીલક્ખણો અસ્સ અત્થીતિ સમ્બન્ધિ કસ્સાતિ કિં સદ્દનિદ્દિટ્ઠો, સોવ વિસેસો, સમ્બન્ધિવિસેસો વિસયો અસ્સ અઞ્ઞાણસ્સાતિ સમાસો. પયોગાસમ્ભવાતિ અયમસ્સોતિ વુત્ત અસ્સપ્પકતિયાપિ પયોગા સમ્ભવા. તથાહિ યદિ યસ્સાચ્ચન્તમજાનનં સિયા તથા સતિ સબ્બથા વત્થુજાનનાભાવે પકતિયેવ ન સિયા, ન હિ સબ્બથા અવિઞ્ઞાતત્થો સદ્દો પયોગમહરતિ, તસ્મા સરૂપેન ઞાતસ્સ યસ્સ વિસેસો અવિઞ્ઞાતો, સોયેવિધ અઞ્ઞાતો-તિમતોતિ વિઞ્ઞાયતે, અઞ્ઞાતો-સ્સોકસ્સ [અઞ્ઞાતો સેસઞ્ઞસ્સ (પોત્થકે)] વા કુતોતિવા કિં સભાવો વેતિ હિ અસ્સકોતિ. કપ્પચ્ચયન્તો હત્થિકઇચ્ચયન્નામધેય્યં નામં યસ્સ હત્થિવિયાતિ દસ્સિતપટિભાગસ્સ સો કપ્પચ્ચયન્તનામધેય્યો. અભિનિવેસેન વા સિજ્ઝન્તિ યથા અજ્જુનાદિવેસધારિનિ અજ્જુનાદિસદ્દેનાતિ અધિપ્પાયો.
પટિમાયાતિ એત્થ પૂજનત્થા એવ પટિમા ગહિતા, મોરસમાન નામત્તા મોરોવિયાતિ યોજના, ચઞ્ચા તિણપુરિસો, ઇધ પન તં સદિસો પુરિસો મનુસ્સો ચઞ્ચા. અકસ્મા એવ આકસ્મિકં ‘‘સકત્થે’’તિ (૪-૧૨૨) ણિકો. યંકિઞ્ચિ અબુદ્ધિપુબ્બકં, તમાકસ્મિકં, તસ્મિં આકસ્મિકેભિધેય્યો સતિ ઇવસદ્દત્થે વત્તમાનતો ઈયો હોતીતિ અત્થો. કાકો ચ તાલઞ્ચ ફલં કાકતાલાનિ, તેસમિવ મિલનં. અજાખગ્ગાનમિવ મિલનં યદાકસ્મિકં, કિઞ્ચિ તમ જાખગ્ગીયં, ણો ઇવત્થે. સક્કરન્તિ ‘‘સંયોગે ક્વચી’’તિ (૪-૧૨૫) વુદ્ધ્યભાવો. મુનીવ, બાલોવ, કુલિસમિવ, એકસાલાઇવાતિ વિગ્ગહો, લોહિતોવ લોહિતિકો ફટિકમણિ.
૪૧. તમસ્સ
દોણાદીત્યાદિસદ્દેન ખારસતાદયોપિ પરિમાણવિસેસા ગય્હન્તિ. સઙ્ખ્યા અસીતિપઞ્ચાદયો, અઞ્ઞં વા યંકિઞ્ચીતિ ઉપડ્ઢકાયાદિ, સોળસ દોણા એકા ખારી. નનુ પઞ્ચકં ગન્થજાતન્તિ વત્વા અઞ્ઞં વા સઙ્ઘાદિકન્તિ વુત્તં તં કથં પાણિનિયેહિ વિય ‘‘સઙ્ખ્યાય સઞ્ઞાસઙ્ઘસુત્તાજ્ઝયનેસૂ’’તિ (૫-૧-૫૮) સુત્તિતત્તાભાવાતિ મનસિ નિધાય ‘સઙ્ખ્યાવાચીહિ’ચ્ચાદિ વુત્તં. ‘‘આદસહિ સઙ્ખ્યેયે વત્તન્તી’’તિ પઞ્ચસદ્દસ્સ સઙ્ખ્યેયે વુત્તત્તા આહ- ‘પઞ્ચાવયવા’તિ. પરિમાણસદ્દસન્નિધાને સઙ્ખ્યાનેપિ પઞ્ચસદ્દોતિ મઞ્ઞમાનો આહ- ‘પઞ્ચસઙ્ખ્યાનઞ્ચે’તિ. પઞ્ચા વુત્તયોતિ પઞ્ચવારા, રૂપાનીતિ ચ પરિયાયન્તરેન આવુત્તિસદ્દસ્સે વાત્થં બ્યત્તં કરોતિ.
૪૪. કિમ્હા
નનુ સુત્તે સઙ્ખ્યાયન્તિ ન વુત્તં કત્યાદયો ચ પયોગા સઙ્ખ્યા પરિમાણેયેવ દિસ્સન્તિ કથં નામેત્થાયં વિધીતિ આહ- ‘બહુલે’ચ્ચાદિ. સઙ્ખ્યાપરિમાણેયેવાયં વિધીતિ કિં સદ્દે સઙ્ખ્યાપરિમાણ વિસયેયેવ વત્તમાને અયં રત્યાદિકો વિધીતિ અત્થો, નનુ ચેત્થ કિં સદ્દો પઞ્હે વત્તમાનો કથં સઙ્ખ્યાપરિમાણે વત્તતેતિ વુચ્ચતે, યજ્જપિ સઙ્ખ્યાપરિમાણે ન વત્તતે, તથાપિ સઙ્ખ્યાપરિમાણસ્સ પુચ્છિયમાનત્તા સઙ્ખ્યાપરિમાણવિસયે વત્તતે વાતિ. બહુલાધિકાર પયોગસામત્થિયહેતુનિદસ્સને ફલમાહ- ‘યત્રત્વિ’ચ્ચાદિ, પરિચ્છેદકત્તેન પરિમાણકત્તેન. અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘યદાકિમિદં સઙ્ખ્યા પરિમાણમેસં દસન્નં ન કિઞ્ચિ અપ્પકમેવેતન્તિ સઙ્ખ્યાપરિમાણમેવ કિં સદ્દેન નિન્દીયતે, તદાપિ સઙ્ખ્યા પરિમાણસ્સ નિન્દીયમાનત્તા સઙ્ખ્યાપરિમાણવિસયત્તમેવેતિ ખેપે વત્તમાનાપિ કિં સદ્દા રતિચ્ચાદિ સિયા, બહુલાધિકારાદિતોવ પનેત્થ ન સિયા’’તિ. રકારાનુબન્ધા ઇસદ્દલોપત્થાતિ યોજના.
૪૫. સઞ્જાતં
બુભુક્ખાપિપાસપ્પકતીહિ ખસન્તાહિ અકમ્મવચનિચ્છાયં ‘‘ગમનત્થા કમ્મકાધારે ચા’’તિ (૫-૫૯) કત્તરિ ક્તે ઞિમ્હિ ચ બુભુક્ખિતો પિપાસિતોતિ સિદ્ધેપિ વત્તમાને પયોગત્થં બુભુક્ખાપિપાસાતિ પાઠો.
૪૬. માને
સબ્બમ્પરિચ્છેદરૂપન્તિ ઉમ્માનપરિમાણાદિકં સબ્બં પરિચ્છેદરૂપં. તત્ર ચ ઉચ્ચત્તેન માનમુમ્માનં, સબ્બતો માનં પરિમાણં.
૪૭. તગ્ઘો
‘‘પમાણપરિમાણેહિ સઙ્ખ્યાયચાપિ સંસયે મત્તોવત્તબ્બો’’તિ (૫-૨-૩૭) પાણિનિયવત્તબ્બકારવચનં, તત્થ પમાણ માયામો. સઙ્ખ્યાયાતિ પઞ્ચમી. એતેહિ સંસયે મત્તો વત્તબ્બોતિ અત્થો. વિદત્થિમત્તં રતનમત્તં વાતિઆદીનિ કમેન તત્થોદાહરણાનિ.
ન વત્તબ્બન્તિ યથાવુત્તવત્તબ્બવચનં પટિક્ખિપતિ. પટિક્ખિત્તે તસ્મિં વિદત્થિમત્તં રતનમત્તં વાતિઆદિ(ના) યંકિઞ્ચિ દણ્ડપુબ્બણ્ણાદિકં [પણ્ણાદિકં (પોત્થકે)] સંસયિતં, તેન માનસઙ્ખાતસ્સ પરિચ્છેદસ્સાભાવા કથમેતે પયોગા સિયુન્તિ આસઙ્કિય તત્થ કારણમાહ- ‘તથાભ્યૂહનતો સિદ્ધત્તા’તિ. તથાભ્યૂહનતોતિ વિદત્થિમાનમ્પમાણમસ્સ રતનમ્માન મસ્સાત્યાદિના તેનપ્પકારેન અભ્યૂહનતો અભ્યુપગમતોતિ અત્થો. સંસયો ચ નામ ઉભયપક્ખપરામસને સતિ સિયાતિ યથાવુત્તમબ્ભૂહનં સાધેતુમાહ-નાન્તરેને’ચ્ચાદિ. પક્ખદ્વયેહીતિ વિદત્થિ માનમસ્સ રતનમ્માનમસ્સાતિ એવમાદિકેહિ પક્ખદ્વયેહિ. અભ્યૂહનં સંસયસ્સાતિ ગમ્યતે. જણ્ણુ માનમસ્સ જણ્ણુતગ્ઘં.
૪૮. ણોચ
પુરિસો પમાણમસ્સાતિ વિગ્ગહો.
૪૯. અયૂ
ઉપાધ્યન્તરોપાદાનાતિ ‘અંસે’તિ નિમિત્તન્તરોપાદાના નિવત્તતીતિ યોજના.
૫૦. સઙ્ખ્યા
સચ્ચુતીસાસદસન્તાય સઙ્ખ્યાય પઠમન્તાય અસ્મિં સતસહસ્સે અધિકા સઙ્ખ્યાતિ અત્થે ડો ભવતીતિ સુત્તત્થો. સચ્ચુતીસા સદસન્તાતિ પઠમાવચનં પઠમન્તતો વિધિઞાપનત્થં. નનુ ચ સુત્તે ‘સતસહસ્સ સતસહસ્સે ડો’તિ ન વુત્તં, તથા સતિ વુત્તિયં કથં ‘સતં સહસ્સં સતસહસ્સં વા’તિ વુત્તન્ત્યાસઙ્કિયાહ-ઉભયથાવગમા’તિઆદિ. ઉભયથાવગમાતિ સતં સહસ્સન્તિ ચ સતસહસ્સન્તિ ચ ઉભયપ્પકારેનાવગમા, ઉભયથાવગમો પયોગ દસ્સનઞ્ચેત્થ એવં વિવરણે કારણન્તિ અધિપ્પાયો. પચ્ચયત્થેન સમાનજાતિયે પકત્યત્થે સતીતિ યેનકેનચિ સુવણ્ણકહાપણાદિના પચ્ચયત્થેન સમાનજાતિયે. સુવણ્ણમાસકદીન [સુવણ્ણકહાપણાદીનં (પોત્થકે)] મસમાન જાતિયાનં. અકેવલં ચોદાહરણં દસ્સેતું ‘એકવીસ’ન્તિ વુત્તં. અનિપ્ફન્નત્તા સદ્દાનમિધ પચ્ચયગ્ગહણપરિભાસાવતારો નત્થિ.
૫૧. તસ્સ
નનુ ચ સઙ્ખ્યાસદ્દો સઙ્ખ્યાને સઙ્ખ્યેય્યે ચ વત્તતે, કથમેત્થ સઙ્ખ્યાનેવસિતા વુત્તિ યેનેવં વિવરણં કતમિચ્ચાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ, પચ્ચાસન્નં સઙ્ખ્યાસદ્દસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ઇમિના ચ કરણસાધનો-યં પૂરણસદ્દોતિ વિઞ્ઞાપેતિ. યતોતિ વુત્તયં સદ્દસમ્બન્ધિના તંસદ્દેન સેતિ ઉલ્લિઙ્ગિતસ્સ સઙ્ખ્યાતિઅત્થમુપદસ્સિય સાયેવ પૂરીયતેતીમસ્સ કમ્મભાવેન તિટ્ઠતીતિ દસ્સેતું તેન પૂરણેન પૂરીયતે’તિ આહ.
સમ્પજ્જતેતિ પૂરીયતેત્યસ્સત્થમાચિક્ખતિ. અનેનેતં દસ્સેતિ ‘‘(ન) ઘટિકાદીનમિવ દબ્બાનં દબ્બન્તરે નાતિરિત્તીકરણં સઙ્ખ્યાય પૂરણં કિઞ્ચરહિ તસ્સ સમપ્પત્તિયેવા’’તિ. અથ કાયં વચોયુત્તિ ‘સાસઙ્ખ્યા પૂરીયતે યેને’તિ, યાવતા સાતિ યસ્મા પચ્ચયો વિહિતો તસ્સ સઙ્ખ્યાસદ્દસ્સ પરામાસો તસ્સ ચ પૂરણેન અભેદોચ્ચાસઙ્કિયાહ- ‘અભેદેનોચ્ચતે સઙ્ખ્યા પૂરીયતે યેનેતી’તિ અભિધાનાભિધેય્યાનમભેદોપચારેન વુચ્ચતીત્યત્થો, સઙ્ખ્યેય્યપૂરણે ડો ન હોતીતિ વત્વા તદત્થં વિભાવેતુમાહ- ‘દ્વાદસન્ન’મિચ્ચાદિ. સો ઘટો તાસં ઘટિકાનં પૂરણો દબ્બાનં દબ્બન્તરે નાતિ રિત્તીકરણવસેન. વીસતિયા પૂરણોતિઆદિના વિગ્ગહો.
૫૪. છા
કચ્ચાયનેન ‘‘દ્વિતીહિ તિયો’’તિ (૨-૮-૪૨) સુત્તેન દ્વિતિસદ્દેહિ તિયપ્પચ્ચયં વિધાય ‘‘તિયે દુતાપિ ચા’’તિ (૨-૮-૪૩) દ્વિતીનં દુતાદેસેન દુતિયં તતિયન્તિ ચ ‘‘ચતુછેહિ થઠા’’તિ (૨-૮-૪૧) સુત્તેન ચતુતો થપ્પચ્ચયં વિધાય દ્વિત્તેન ચતુત્થન્તિ ચ નિપ્ફાદિતં. ઇધ તથા ભાવેન કથં તે સિજ્ઝન્તીતિ આસઙ્કિય વુત્તિયં ‘કથ’મિચ્ચાદિ વુત્તન્તિ દસ્સેતુમાહ ‘સઙ્ખ્યે’ચ્ચાદિ. વુત્તિયં ‘દુતિયસ્સા’તિઆદિના સુત્તેકદેસા દસ્સિતાતિ તાનિ સમ્પુણ્ણં કત્વા દસ્સેતું ‘દુતિયસ્સા’તિઆદિના ‘ચતુત્થતતિયાન’મિચ્ચાદિના ચ વુત્તાનિ.
૫૫. એકા
સઙ્ખ્યાવચનસ્સ ગહણે કો દોસોચ્ચાહ-‘સઙ્ખ્યાવાચિ’ચ્ચાદિ. બહુત્તવિસયે પયોગો ન સિયાતિ સઙ્ખ્યાવચનસ્સ એકત્થે નિયતત્તા વુત્તં. એકાકીહિચ્ચસ્સ અત્થમાચિક્ખતિ પધાનભૂતેહેવ’ચ્ચાદિના. ઉપપજ્જકે બહુત્તવિસયે પયોગોત્યપેક્ખતે.
૫૬. વચ્છા
તરો હોતીતિ વુત્તેપિ તેહિ તરો હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, વચ્છાદીહીતિ સુતત્તા પન વચ્છાદીનન્તિ ચ વિઞ્ઞાયતીતિ વચ્છાદીનન્તિઆદિના વુત્તિગન્થોપદસ્સનં. નનુ તનુત્તે વવચ્છાદીહિ પચ્ચયો વિધીયતે, યે ચ સરીરેન કિસાવચ્છાદયો, તત્રાપ્યવિસેસેન પયોગો પસજ્જતિ [પયોપસજ્જને (પોત્થકે)] વિસેસાનુપાદાનતો, તસ્મા કથમત્ર સભાવસ્સેવ તનુત્તં વિઞ્ઞાયતે યેનેવં વિવટમિચ્ચાહ- ‘વચ્છાદિસદ્દાન’ મિચ્ચ-દિ, વચ્છાદીહિ પકતીતિ પચ્ચયે વિધીયમાને તાસં પવત્તિનિમિત્તં વયોવિસેસાદિ, યસ્મિં સતિ વચ્છાદયો સદ્દા દબ્બે-ભિનિવિસન્તે, તં પચ્ચયા-સન્નં, ન ચ કિસત્તસ્સ ભાવા દબ્બે વચ્છાદિસદ્દા પવત્તન્તે. અતો તસ્સેવ સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તસ્સ તનુત્તે યુત્તં પચ્ચયેન ભવિતું, (ન) તનુત્તમત્તેતિ મઞ્ઞતે. પવત્તિનિમિત્તં સમ્બન્ધિ આસન્નન્તિ સમાનાધિકરણાનિ.
વચ્છો પઠમવયો, તસ્સ તનુત્તં દુતિયવયપ્પત્તિ. દુતિયઞ્હિ વયં પપ્પોન્તસ્સ વચ્છસ્સ પઠમો વયો વચ્છસદ્દસ્સ પવત્તિનિમિત્તં કિઞ્ચિમત્તાવસેસં ભવતિ અમુમેવાહ-‘સુસુત્તસ્સે’ચ્ચાદિના. ઉક્ખોતરુણોદુતિયવયપ્પત્તો વુચ્ચતે, તસ્સ તનુત્તં તતિયવયપ્પત્તિ. તતિયઞ્હિ વયપ્પત્તકાલે દુતિયસ્સ વયસ્સ ઉક્ખસદ્દપ્પવત્તિ નિમિત્તસ્સ કિઞ્ચિમત્તા વસેસતો [વસિસ્સતે (પોત્થકે)] જાતિસઙ્કરત્તા ગદ્દભજાતિયા વળવાજાતિયા ચ મિસ્સત્તા. ભારવાહકત્તમ્પતિ યો સમત્થો, સો ઉસભોત્યુચ્ચતે, યદાતુ તસ્સ ભારવાહકત્તે સામત્થિયં મન્દં ભવતિ પરિક્ખીણં, તદા તનુત્તમ્ભવતીત્યાહ- ‘સામત્થિયસ્સ તનુત્તં અપ્પબલતા’તિ.
૫૭. કિમ્હા
સમુદાયો નામ દ્વ્યવયવો વા સિયા બહુકાવયવો વા, તત્થ દ્વ્યવયવસમુદાયા નિદ્ધારણે સામત્થિયા એકસ્સેવ નિદ્ધારણં વિઞ્ઞાયતિ તમેવાનુસરતિ. બહુકાવયવસમુદાયાપ્યે ‘કસ્સ નિદ્ધારણે’તિ સુત્તે એકસ્સાતિ વચનાભાવેપિ એકસ્સેવ નિદ્ધારણં વિઞ્ઞાતબ્બં તેનેવ કતરો ભવતં દેવદત્તો’ત્યાદિકમુદાહરણમદાસિ. કતરો ભવતં દેવદત્તો કતરો ભવતં કઠોત્યાદ્યુદાહરણબહુત્તેન નિદ્ધારણવાચીનમબહુત્થેપિ નિદ્ધારિયમાનવાચીહી’તિ બહુત્તેન વુત્તં. અપચ્ચપરંપરાય પવત્તં ગોત્તં વંસો, તદભિ ધાયિનો અપચ્ચપ્પચ્ચયન્તાપિ અભેદોપચારેન ગોત્તં, તેવાપચ્ચા પચ્ચવન્તસમ્બન્ધદ્વારેનાપચ્ચે પવત્તાતિ સમ્બન્ધિસદ્દા ભવન્તિ, ચરણસદ્દા ચ કઠા યો કિરિયાસદ્દા ભવન્તિ કઠાદીહિ વુત્તજ્ઝયનત્થં યથા સકંવતચરણકિરિયાનિમિત્તત્તેનાજ્ઝેતૂસુ પવત્તાતિ તેસં સમ્બન્ધિસદ્દાનં કેસઞ્ચિ અત્થસ્સ કિરિયાસદ્દાનં ચાત્થસ્સ અસત્યપિ જાતિત્તે જાતિનિબન્ધનં લોકે કારિયમિટ્ઠં તદુત્તં ‘‘ગોત્તઞ્ચ ચર- ણેહિ સહા’’તિ. તત્થાપિ જાતિત્તમ્પરિભાસિતં, તેનાહ- ‘કઠસ્સ ચરણત્તા જાતિત્તં ગોતત્તા જાતિત્ત’ન્તિ ચ.
૫૮. તેન
લોકિયાતિ પરસદ્દસત્થકારે સન્ધાયાહ. ઇહ તુ અવિસેસેન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. નિરુત્તિયં સામઞ્ઞેન વુત્તત્તાતિ યોજના. સામઞ્ઞેન વુત્તાકારં દસ્સેતું ‘કથ’ન્તિઆદિ વુત્તં. દેવેહિ દત્તો બ્રહ્મુના દત્તોતિઆદીનિ કત્તરિ કરણે વા વિગ્ગહવાક્યાનિ. દેવદત્તો દેવદત્તિકો દેવિયો દેવલોતિઆદીનિ વુત્તિપદાનિ.
તત્થ નિરુત્તિપિટકાગતાનં ‘દેવદત્તા દેવદત્તિકો’તિઆદીનં વુત્તિપદાનમઞ્ઞથા નિપ્ફત્તિમુપદસ્સિય દેવલો દેવિયોતિઆદીનમ્પન વચનન્તરેનેવ નિપ્ફત્તિં દસ્સેતું ‘દેવેહિ દત્તો’તિઆદિ વુત્તં. પરસદ્દસત્થકારાનમ્પિ દેવલો દેવિયોતિ વચનન્તરેનેવ સાધનં સાધનાકારઞ્ચ તેસં દસ્સેતું ‘કેચીહી’તિઆદિ વુત્તં. એકદેસતોયેવ પચ્ચયમિચ્છન્તિ તેન તેસં દેવલો દેવિયો દત્તિ લોચ્ચાદિ ભવતિ. કપ્પનાગારવોતિ દત્તસદ્દલોપનામેકદેસવસેન કપ્પનાગારવો.
૫૯. તસ્સ
ન ચ સબ્બેતિઆદિના બહુલાધિકારે ફલં વુત્તં. ભાવસદ્દો કત્થચિ કિરિયાયં વત્તતે ‘ભાવે અયં વિધી’તિ. કત્થચિ અધિપ્પાયે ‘અયમેતેસં ભાવો [ભાવોધિપ્પાયો]’તિ. કત્થચિ પદત્થે ‘ઇમે ભાવા’તિ. કત્થચિ સત્તામત્તે‘તિણાનં ભાવો’તિ. તેનાહ-‘ભાવસદ્દસ્સે’ચ્ચાદિ. રૂપસાધન દ્વારેનાતિ ભાવસદ્દસ્સ રૂપસાધનદ્વારેન, સપ્પન્તિ પકાસેન્તિ અત્થ મનેનાતિ સદ્દો. સોવ અભિધાનં અભિધીયતે-નેનત્થોતિ કત્વા. બુજ્ઝતિ અત્થસરૂપન્તિ બુદ્ધિ, સાવ પતીયતે-નેનાત્થો પચ્ચેતિ અત્થ મિતિ વા પચ્ચયોતિ વુચ્ચતિ.
નનુ ચ ‘ભવન્તિ એતસ્મા બુદ્ધિસદ્દા’તિ વુત્તં તસ્મા પવત્તિનિમિત્તમુભિન્નમ્પિ ભવતિ, તથાસતિ ‘સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્ત’ન્તિ સદ્દસ્સેવ પવત્તિનિમિત્તતા કસ્મા વુત્તાતિ વુચ્ચતે. પાકટભાવેન અભિધાનાભિધેય્યસમ્બન્ધસ્સ સદ્દસ્સેવ પવત્તિનિમિત્તતં વત્વા વિસું બુદ્ધિયા નિમિત્તસ્સ રૂપાનુગતત્તં વિસેસેત્વા પવત્તિનિમિત્તતમસ્સા દીપેતું ‘નિમિત્તવસાહિ’ચ્ચાદિમાહ. દબ્બેગુણોતિ દબ્બે વુત્તિયં ગુણો નિમિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ગુણસદ્દસ્સેવ જાતિસદ્દત્તેનોદાહરણદ્વયં દત્તં… ગુણસ્સ જાતિયા વિસું જાતિનિમિત્તસ્સાભાવતો [નિધિત્તસ્સ ભાવતો]. કિરિયાદીતિઆદિસદ્દેન દબ્બાદીનં ગહણં, કેચિ પન કિરિયાસદ્દાનં કિરિયા પવત્તિનિમિત્તન્ત્યાહુ. તેસં દેવદત્તાદીનં અવત્થાવિસેસેન અવત્થાભેદેન સામઞ્ઞં તદવત્થા વિસેસસામઞ્ઞં. તેનાહ- ‘દેવદત્તસ્સા’તિઆદિ. વિજ્જમાનો પદત્થો વિસયો યેસં દેવદત્તાદીનં સઞ્ઞાસદ્દાનં તેસં પવત્તિનિમિત્તં જાતિલક્ખણમાચિક્ખિતમ્પટિપાદિતન્તિ અત્થો.
અનેન ચ દેવદત્તાદયો સઞ્ઞાસદ્દાપિ સમાના જાતિસદ્દાતિ વુત્તં હોતિ. યદિ ચરહિ સઞ્ઞાસદ્દાપિ જાતિવચના સિયું, પઞ્ચવિધત્તમેસં પરિહાયતીતિ. નેદમેવં વિઞ્ઞેય્યં… પસિદ્ધતરજાત્યાભિધાન કઠગોવીહિયવાદિસદ્દા જાતિસદ્દત્તેન વિસું પરિગ્ગય્હન્તિ.
સમ્બન્ધિભેદતોતિ ઘટાદિસમ્બન્ધીનં ભેદતો. અભાવસ્સભેદતોતિ ઘટપટાદીનં સમ્બન્ધીનં ભેદેન અભાવસ્સ ભેદતો અભેદેપિ ભેદા ઉપચરિતા સન્તીતિ યોજના. યસ્સ સામઞ્ઞસ્સ વસા, તેસુ ઉપચરિતભેદેસ્વાકાસાદીસુ. નિરવયવાવિજ્જમાનવિસયાનન્તિયે આકાસો વિય નિરવયવા અભાવો વિય અસન્તા ચ, તે વિસયો યેસં સદ્દાનં તેસન્તિ અત્થો. સામઞ્ઞં ભાવોતિ પુથુજ્જનાદિસામઞ્ઞં ભાવોતિ અત્થો. અલસસ્સ ભાવો કિરિયાસમ્બન્ધિત્તં, બ્રહ્મઞ્ઞં જાતિ ચાપલ્યં નેપુઞ્ઞં ગુણો વા. વુત્તિયં સકત્થેકન્તાતિ ‘‘સકત્થે’’તિ (૪-૧૨૨) ઇમિના સકત્થે કતકપ્પચ્ચયન્તાતિ અત્થો. ન દટ્ઠબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. પત્તકાલોવ પત્તકલ્લં. કરુણા એવ કારુઞ્ઞં.
૬૨. અણ્વા
‘‘એકયોગનિદ્દિટ્ઠાનં સહવાપવત્તિ સહવા નિવત્તી’’તિ ‘ભાવ કમ્મેસૂ’તિ અનુવત્તતે. તથાપિ ભાવેતીમિનાવેત્થ સપ્પયોજનત્તં દસ્સેતુમાહ- ‘ભાવકમ્મેસુ’ચ્ચાદિ.
૬૪. તર
યજ્જપિ સીધાતુસ્સ કેવલસ્સ સુપને પવત્તિ, તથાપ્યતિપુબ્બસ્સ ઉક્કંસે પવત્તીતિ આહ- ‘અતિસયો ઉક્કંસો’તિ. સો ચ અતિસયો કસ્સ સમ્ભવતિચ્ચાહ- ‘સો ચ કિરિયાગુણાન’ન્તિ. કથં તેસમતિસયોચ્ચાહ- ‘આધારભૂતદબ્બવસા’તિ. કુતોચ્ચાહ- ‘અનપેક્ખિતે’ચ્ચાદિ. અનપેક્ખિતો કિરિયાગુણાનં નિસ્સયો દબ્બસઙ્ખાતો યેસન્તિ વિગ્ગહો, દબ્બસ્સ નિસ્સયભૂતસ્સા-તિસયત્તં હોન્તમ્પિ નિસ્સિતાનં કિરિયા ગુણાનં વસેનેવ સિયા નાઞ્ઞથાતિ વત્તુમાહ-‘પચ્ચધિકરણ’ન્તિઆદિ.
નનુ ચ યદિ કિરિયાગુણાનમેવાતિસયો, તદા ન સિજ્ઝતિ ‘ગોતરો’તિ નેસ દોસો, નો ચેત્થ જાતિયાતિસયો, કસ્સ ચરહિ ગુણસ્સ ગો અયં યો સકટં વહતિ, ગોતરો-યં યો સકટં વહતિ સિરઞ્ચાતિ, જાતિયા હિ નિચ્ચાયેકરૂપાય નોક્કંસાપકંસયોગો સમ્ભવતીતિ દબ્બસ્સાપિ નાતિસયસમ્ભવો. તથાહિ તુલ્યપ્પમાણસ્સ ગુણકતોવ મૂલતો ઉક્કંસો દિસ્સતિ સમાનેપિ હિ આયામે વિત્થારે ચ પટસ્સ કાસિકસ્સાઞ્ઞોવાગ્ઘો ભવતિ માથુરસ્સાઞ્ઞો વાતિ. દબ્બસ્સાપિ સાતિસયેહિ યુત્તતામત્તેન સાતિસયત્તસ્સુપટ્ઠાપિતત્તા વુત્તં- ‘તેનેવાહા’તિઆદિ. યદગ્ગેન કિરિયાગુણાનં નિસ્સિતાનમતિસયવસેન નિસ્સયભૂતમ્પિ દબ્બં કથઞ્ચિદપ્યતિસયે વત્તતિ નામ, તદગ્ગે તબ્બાચિકાપિ પકતિ અત્તનો વચનીયત્થવસેન તત્થ વત્તતિયેવ નામાતિ ‘અતિયયે વત્તમાનતો’તિ પકતિવિસેસનવસેન વુત્તં, તેનેવાહ- ‘ઇમિના પકતિ વિસેસનત્તઞ્ચાહા’તિ. સકત્થિકાનં પકતિઅત્થો જોતનીયો હોતીતિ સમ્બન્ધો.
સકત્થિકાનન્તિ કત્તરિ છટ્ઠી સમ્બન્ધવચનિચ્છાય, સકત્થિકેહીતિ અત્થો. હેતુમાહ- ‘પકતિવિસેસનન્તી’તિ. ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ, યસ્મા ‘અતિસયે વત્તમાનતો’તિ, પકતિવિસેસનં, તતો પકત્યત્થભૂતે-તિસયે જાતત્તા સકત્થિકેહિ યથાવુત્તનયેન પકત્યત્થભૂતેતિસયો જોતનીયો હોતીતિ અત્થો. તત્થ નાભિધેય્યોતિ બ્યતિરેકમાહ, તથા ચ વક્ખતિ- ‘અતિસયજોતકાતરાદયો’તિ.
અથ પકતિવિસેસનત્તે કસ્મા નાભિધેય્યો જોતનીયોચ્ચાહ ‘પકતિયાયેવ’ચ્ચાદિ. ઉક્કંસો સમાનગુણવિસયેયેવ લોકે દિટ્ઠો [પવિટ્ઠો (પોત્થકે)] તેન સામઞ્ઞવચનેપિ તાદિથવિસયેયેવ [સોયેવ] કારણ વસેન હોતીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘અતિસયેને’ચ્ચાદિ. દ્વિન્નમેકસ્સા-તિસયેચ્ચાદિના ‘દ્વિબહૂસુક્કંસે તરતમા’’તિ (ચં ૪-૩-૪૫) સક્કતસુત્તત્થસ્સાધિપ્પાયં વિવરતિ. તરઇયાતિ સકવોહારેન વુત્તં, તેસન્તુ ઈયપ્પચ્ચયો. એવમિહાવિધાનં સુખસાનેત્તન્તિ સમ્બન્ધો.
અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘યથાવુત્તસુત્તત્થવસેન દ્વિન્નમેકસ્સ ઉક્કંસાભાવા ‘માથુરા પાટલિપુત્તકેહિ સુકુમારતરા’ચ્ચાદો તરપ્પચ્ચયો ન હોતીતિ એકો માથુરો દુતિયો પાટલિપુત્તકો ઇમેસં સુકુમારાનં દ્વિન્નમેકો માથુરો-તિસયેન સુકુમારો સુકુમારતરો, એકમઞ્ઞેસં દ્વિન્નમુક્કંસેતથાઞ્ઞેસં દ્વિન્નમેકસ્સાતિ એવં દ્વિન્નંદ્વિન્નમેકેકસ્સ ઉક્કંસે તરપ્પચ્ચયો ભવતિ, ઉભયત્ર ત્વવયવાપેક્ખમ્બહુવચનં, તથાહિ સુકુમારત્તેનુક્કંસિયમાનાનં સમુદાયાનમવયવા માથુરા બહવો પાટલિપુત્તકાપિ નિક્કંસિયમાના તથેવાવયવા બહવો હોન્તિ, એવં માથુરા પાટલિ પુત્તકેહિ સુકુમારતરા’તિ તરપ્પચ્ચયેન સિજ્ઝતિ. ઇમસ્મિં ગામે અડ્ઢતરા વાણિજ્જાચ્ચાદોપિ કથિતેન ઞાયેન દ્વિન્નંદ્વિન્નમેકેકસ્સ ઉક્કંસે તરપ્પચ્ચયો ભવતિ, બહુવચનન્તુ કત્થચિ અવયવાપેક્ખન્તિ સબ્બં સક્કતે કિચ્છેન સાધેન્તિ. ઇહ તુ તથાવિધસ્સ સુત્તસ્સા વિધાના ‘‘તરતમિસ્સિકિયિટ્ઠાતિસયે’’તિ તરાદીનમતિસયે સામઞ્ઞેન વિધાના સબ્બત્થ તરપ્પચ્ચયેન સુખસાધનં હોતી’’તિ.
અવત્થાભેદેનાતિ પટુતરાવત્થાવતો પટુઅવત્થાય ભિન્નત્તા વુત્તં, તથાહિ તમેવાવત્થન્તરયુત્તં વત્તારો ભવન્તિ અઞ્ઞે ‘ભવંસૂઅવત્થો’તિ. પકારન્તરેનપિ સાધને હેતુમાહ- ‘અતિસયમત્તે વા વિધાનતો’તિ. અનવટ્ઠિતત્તમાહ- (‘અતિસયવાપિ’ચ્ચાદિ). પઞ્ચસ્વેતેસૂતિ એતેસં યથાવુત્તાનં તરાદીનં પઞ્ચન્નં મજ્ઝે, રૂપાનિ ગુણવચનસ્સ વુત્તિયમુદાહરિતાનિ. કિરિયાવચનસ્સ તુ ‘અતિસયેન પાચકતરો પાચકતમો’તિ. ઇસ્સિક ઇયઇટ્ઠા સરાદી તતો (અઞ્ઞતો) ન હોન્તિ બહુલાધિકારા.
૬૬. તસ્સ
તસ્સાતિ સામઞ્ઞેન વુત્તેપિ વિકારસમ્બન્ધીયેવ છટ્ઠિયન્તો ગય્હતિ, છટ્ઠિયન્તસમ્બન્ધીયેવ ચ વિકારો ગય્હતિ સમ્બન્ધવસાતિ દસ્સેતુમાહ ‘યસ્સા’ચ્ચાદિ. કોસકારકપાણવિસેસેહિ કતો કોસો. પાણયો સત્તા, ઓસધ્યોફલપાકન્તા, રુક્ખા પુપ્ફફલૂપગાતિ રુક્ખોસધીનં લક્ખણં વદન્તિ તલ્લક્ખણેનેત્થ રુક્ખો સધયો ન ગય્હન્તિ, કિઞ્ચરહિ ઓસધિસદ્દેન લતાદિપિ ગય્હતિ, રુક્ખસદ્દેન (વનપ્પ)તયોપિ, વનપ્પતયો હિ ફલવન્તા ન પુપ્ફવન્તા. કથં ગાવસ્સ વિકારે પુરિસે મયોચ્ચાહ- ‘અઞ્ઞસ્મિ’ન્તિઆદિ. ગાવસ્સ ઇદં ગોમયં.
૬૭. જતુ
ઉપપત્યન્તરન્તિ પચ્ચયલોપતો યુત્યન્તરં.
૬૮. સમૂ
તીસુત્તરેસુ ચ વત્તતેતિ સમ્બન્ધો. રાજઞ્ઞમનુસ્સાનમ્પિ જાતિયમપચ્ચે ઞ્ઞસ્સપ્પચ્ચયાનં વિધાના વુત્તં ‘ગોત્તપ્પચ્ચયન્તા’તિ આહ- ‘રાજઞ્ઞાનં સમૂહો’ચ્ચાદિ. ઉક્ખો ઉસભો. ઓટ્ઠો ખરતો, ઉરબ્ભો મેસો, એવમિચ્ચાદિના ‘ઉક્ખાનં સમૂહો’ચ્ચાદિ. વાક્યમપદિસતિ. કાકાનં સમૂહોતિ વિગ્ગહો, ણિકઅચિત્તાતિ ઇમિના ણિકો અચિત્તવાચ કેહેવ દિસ્સતીતિ ઞાપેતિ. અપૂપો પિટ્ઠપૂપો, સંકુલન્તિ (ગુળ) મિસ્સકખજ્જકવિસેસો.
૬૯. જના
‘‘તદસ્સટ્ઠાનમીયો ચા’’તિ (૨-૮-૧૩) કચ્ચાયનસુત્તસ્સાય મત્થો ‘‘તદસ્સટ્ઠાનમિચ્ચેતસ્મિં અત્થે છટ્ઠિયન્તતો ઈયપ્પચ્ચયો હોતી’તિ. તેન મદનસ્સ ઠાનં મદનીયં બન્ધનસ્સ ઠાનં બન્ધનીયંત્યાદિકં સાધેન્તિ. ઇધ પન તથાવિધસ્સાભાવા કથં તં સિજ્ઝતીત્યાસઙ્કિય ‘મદનીય’ન્તિઆદિકં વુત્તં, તં દસ્સેતુમાહ- ‘મદનીયાદિપ્પસિદ્ધિયા’ચ્ચાદિ. સાધનક્કમં દસ્સેતુમાહ- ‘એવમઞ્ઞતે’ચ્ચાદિ.
ઠાનન્તિ કારણં. ‘‘ઉપમત્થાયિતત્ત’’ન્તિ (૨-૮-૧૪) કચ્ચાયનસુત્તસ્સાયમત્થો ‘‘ઉપમત્થે આયિતત્તપ્પચ્ચયો હોતી’’તિ તેન ધૂમો વિય દિસ્સતીતિ ધૂમાયિતત્તં તિમિરમિવ દિસ્સતીતિ તિમિરાયિતત્તંત્યાદિકં સાધેન્તીતિ વુત્તનયમેવ. તમ્પિહચ્ચાદિકં દ્વીસુ સાધનક્કમદસ્સનં, ધૂમો વિય દિસ્સતીતિ દસ્સિતો યો કમ્મત્થો સોપિ ધૂમાયીતિ કત્તુવસેન સક્કા પરિકપ્પેતુન્તિ કત્તુસાધનતો ધૂમાયિતસદ્દા સકત્થેત્તપ્પચ્ચયેપિ ધૂમો વિય દિસ્સતીતિ અત્થે આયિતત્થપ્પચ્ચયેપિ નાત્થભેદો-ઞ્ઞત્રવચનિચ્છાભેદાતિ દટ્ઠબ્બં, ભાવત્થો પન તેસં ભાવપ્પધાનવસેન લબ્ભતિ, ધૂમસ્સેવ દસ્સનન્તિ વિગ્ગહે આયિતત્તેન વા.