૧૨. નક્ખ

તતિયન્તતો વિજ્ઝત્થં તેનાતિ અનુવત્તતેતિ સમ્બન્ધો. સુત્તે અયમત્થો ‘‘ઇન્દુયુત્તેન નક્ખત્તેન લક્ખિતો ચે કાલો, તદા તેન લક્ખિતે કાલેત્યસ્મિં અત્થે તતિયન્તતો નક્ખત્તા ણો હોતી’’તિ. સુત્તવિવરણે તુ તઞ્ચેત્યાદિકમધિપ્પાયવસેન વુત્તં. તેનાત્યનુવુત્તિયા તતિયન્તતોતિ લબ્ભતિ નક્ખત્તેનાતિ સુતત્તાતિ, કાલેતિ પન અત્થનિદ્દેસતો ણપ્પચ્ચયાધેય્યસ્સ કાલો આધારોતિ વિઞ્ઞાયતીતિ ‘લક્ખિતે કાલે’તિ વુત્તં, વિસેસ્સગતવિભત્તિયા વિચારિતાય વિસેસન ગતા ચ (વિચારિતા) નામાતિ આહ- ‘નક્ખત્તેને’તિચ્ચાદિ, ઇહ કેચિ ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતં કિરિયાસભાવમિચ્છન્તિ અનિચ્ચં, અપરે તુ દબ્બસભાવં નિચ્ચં. તસ્સો ભયસ્સપિ કાલસ્સ ચન્દયુત્તેન ફુસ્સાદિના લક્ખિયભાવા લક્ખણે તતિયા યુત્તન્તિ વત્તુમાહ- ‘કિરિયા રૂપો કાલો’ચ્ચાદિ.

વિસેસાવસાયોતિ કાલસ્સ વિસેસાવધારણત્થમેવ હિ ‘ફુસ્સી રત્તિ’ચ્ચાદિ. લોકે પયુજ્જતે. ગુરુનાતિ એત્થ ગુરુ જીવો, ન નક્ખત્તં, ચન્દયુત્તતા પનેત્થ અત્થિ… ચન્દયુત્તેન ગુરુના રત્તિયા લક્ખિતત્તા. કત્તિકાય લક્ખિતો મુહુત્તોતિ એત્થ ચન્દં વિના કત્તિકાય તુ કેવલાય મુહુત્તો કાલો લક્ખિતો ‘કત્તિકા મુહુત્તો’તિ. ફુસ્સેન લક્ખિતા અત્થસિદ્ધીતિ એત્થ ફુસ્સેનિન્દુયુત્તેન અત્થસિદ્ધિ લક્ખિતા ન કાલો ફુસ્સોતિ. નક્ખત્તયુત્તસ્સ કાલસ્સ રત્યાદિવિસેસાપરામાસેન નક્ખત્તવાચિતો ઉપ્પન્નસ્સ પચ્ચયસ્સ સુત્તન્તરેન લોપં વિધાય પુન અઞ્ઞેન સુત્તેન યુત્તાતિ દેસવિધાનેન સકલિઙ્ગસઙ્ખ્યાયુત્તેહિ-ટ્ઠમભિધાનં પરેહિ, તદાહ- ‘અહો રત્તો’ચ્ચાદિ.

રત્યાદિવિસેસાપરામાસેનાતિ ફુસ્સી રત્તિ ફુસ્સો અહોતિ એવં રત્યાદિવિસેસસ્સ અપરામાસેન અસમ્મસ્સેન અગ્ગહણેન. સકલિઙ્ગસઙ્ખ્યાયુત્તેનાતિ ફુસ્સકત્તિકાદીનં યંયં લિઙ્ગં યાયા સઙ્ખ્યા, અત્તનિયેહિ તેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તાહિતાહિ ચ સઙ્ખ્યાહિ યુત્તેન નક્ખત્તસદ્દેન. ન તદુપલક્ખિતો કાલોતિ કત્તિકા સદ્દોબહુવચનન્તો બહુતારકત્તા કત્તિકાય, તાયકત્તિકાય લક્ખિતોકાલોપરેહિવિય ન કથીયતીતિ અત્થો. અથ તદુપલક્ખિતસ્સકાલસ્સેવકત્તિકાસદ્દેનાભિધાને કો દોસો યે નેવમુચ્ચતેચ્ચાહ- ‘અજ્જેતિ’ચ્ચાદિ. ઇમિના ચ પરમતે દોસો ઉબ્ભાવિતો, તદત્થત્તે સતીતિ તદુપલક્ખિતકાલત્થત્તે સતિ.

સત્તમી સિયાતિ નક્ખત્તસદ્દા તદ્ધિતલોપન્તા ફુસ્સેન પાયસં ભુઞ્જેય્ય, ફુસ્સે પાયસં ભુઞ્જેય્યા’ત્યાદો આધેય્યન્તરાપેક્ખા સિયા સત્તમી, યા સુત્તન્તરેન વિધીયતિ પાણિનીયેહિ, તતો ‘અજ્જકત્તિકા’તેત્થાપ્યાધેય્યન્તરાપેક્ખા સત્તમી સિયા લોપન્તત્તા ‘અજ્જકત્તિકાસૂ’તિ, ન પઠમા. પઠમાયેવ પનાયં પયોગો ‘અજ્જકત્તિકા,તિ. અજ્જેત્યધિકરણપ્પધાનો અહોરત્તકાલવાચી સદ્દો, કત્તિકાસદ્દોપિ તદ્ધિતલોપેન તક્કાલાભિધાયકો, તતો યેવઉભિન્નમ્પિસામાનાધિકરણ્યા કત્તિકાયોપ્યધિકરણં સમ્પજ્જન્તે, તઞ્ચ ન વિનાધેય્યેન હોતીત્યાધેય્યન્તરાપેક્ખાયં તેસુ સત્તમીયેવ સિયા, ન પઠમા (ઉપ) પજ્જેય્યાત્યધિપ્પાયો. અત્તનોદાનિ દસ્સને સત્તમિયા અપ્પસઙ્ગં પઠમાયેવોપપત્તિં દસ્સેતુમાહ- ‘ચન્દે પનૂપચારેને’ચ્ચાદિ, નાધેય્યન્તરાપેક્ખાચ્ચનેન સત્તમિયા અપ્પસઙ્ગમાહ. એવઞ્ચરહિ વચનમન્તરેન પરેસં વિય સત્તમીવિધાયકં કથં કત્તિકાય જાતોચ્ચાસઙ્કિય તમ્પટિપાદેતુમાહ- ‘કત્તિકાય જાતો’ચ્ચાદિ. બહુવચનન્તત્તેપિ કત્તિકાય જાતિયમેક વચનન્તં. પકારન્તરમાહ- ‘લોપોતિ’ચ્ચાદિ. લોપેનાતિ કત્તિકાહિ ઇન્દુયુત્તાહિ લક્ખિતો કાલોતિ વિગ્ગય્હ કતણપ્પચ્ચયસ્સ લોપેન.