૧૪. સત્તધી

વચનફલમુપદસ્સેતિ‘યત્થે’ચ્ચાદિના, યત્થ યસ્મિં ‘‘સરો લોપો સરે’’ત્યાદિકે સુત્તે, સત્તમિયાતિ ‘સરે’તિઆદિના સત્તમિયા, યસ્સાતિ સરોતિઆદિના નિદ્દિટ્ઠસ્સ, કારિયં લોપાદિ, સમ્બન્ધા વિસેસાતિ સરેત્યાદો ઓપસિલેસિકમધિકરણં, તઞ્ચોપસિલેસે ભવમધિકરણં પુબ્બસ્સ વા પરં સિયા પરસ્સ વા પુબ્બન્તિ પુબ્બપરોપસિ લેસસ્સાવિસિટ્ઠત્તા પુબ્બપરાનં સમ્બન્ધસ્સ અવિસેસા, પરસ્સાપીતિ ન કેવલં પુબ્બસ્સેવ, સતીત્યસ્મિં અત્થે જોતનીયે સત્તમી સંસત્તમી સન્તસદ્દસ્સ સમાદેસેન, સત્તઞ્ચેત્યાદિવચનમેવં સતિ ઘટતે, સન્તિ વા સન્તસદ્દત્થે પાદિ, સુત્તે અવુત્તેપિ વુત્તિયં ‘નિદ્દેસે’તિ વચને કારણમાહ-સત્તઞ્ચા’તિઆદિ, નિદ્દેસમન્તરેન સત્તં ન સમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધો, સત્તમિયા નિદ્દેસે સતિયેવ તં સમ્બન્ધાય સત્તાય સમ્ભવો, અઞ્ઞથા કિમઞ્ઞન્તસ્સા પતિટ્ઠાતિ અધિપ્પાયો, પુબ્બસદ્દસ્સ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા કિન્નિસ્સાય પુબ્બત્તમિચ્ચાહ-‘સત્તમિ’ચ્ચાદિ, તન્તિ ‘‘સરો લોપો સરે’’તિ સુત્તં, ઉકારસ્સાતિ ‘વેળુ’ઇચ્ચત્ર ઉકારસ્સ, પુબ્બસ્સ…પે… કરિત્વા તંમનસિકતઞ્ચોદનં દસ્સેતુમાહ-‘તમહ’ન્તિ ચ્ચાદિતિ એવમેત્થ સાજ્ઝાહારો સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પુબ્બસ્સાતિ સત્તમી નિદ્દિટ્ઠતો પુબ્બસ્સ, અનન્તરસ્સાતિ અબ્યવહિતસ્સ, વુત્તં કિઞ્ચિ નત્થીતિ સમ્બન્ધો, અયમધિપ્પાયો ‘‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સા’’તિ (૧-૧-૬૬) પાણિનિયવચને ‘‘દિસિરયમુચ્ચારણક્રિયો નિસદ્દોપ્યય મિહ નેરન્તરિયં જોતેતિ, તત્થ‘નિરન્તરં દિટ્ઠો’તિ પાદિસમાસે કતે ફુટમેવાનન્તરમુચ્ચારિતેત્યમત્થો-વગમ્યતેતિ ‘‘પુબ્બસદ્દસ્સ બ્યવહિતેપિ પયોગદસ્સને બ્યવહિતેપિ કારિયં પપ્પોતી’’તિ ભસ્સકારાદયો વણ્ણેન્તિ, ઇહ તાદિસવચનાભાવેન વણ્ણાદિ બ્યવધાનેપિ સિયા’’તિ, સરેચ્ચાદિપરિહારવચને-ધિપ્પાય મુબ્ભાવયતિ ‘યદિપિ’ચ્ચાદિના, મથુરાય પાટલિપુત્તકસ્સ ચાન્તરાળે ગામાદીનં સબ્ભાવા બ્યવધાનેપિ પુબ્બસદ્દસ્સ પવત્તિયા દિટ્ઠન્તમાહ-‘મથુરા’ ઇચ્ચાદિ, યસ્મા સરેતિ ઓપસિલેસિકાધારે સત્તમ્યન્તં પદં, તસ્મા બ્યવધાને સરલોપો ન હોતીતિ એવં સઙ્ખેપબ્યાખ્યાનેન વુત્તિય મત્થો વેદિતબ્બો, ન કેવલં સરેતિ એત્થેવાતિ આહ- ‘કારિયે’ચ્ચાદિ, ઓપસિલેસિકેયેવાધારે ભવતીતિ સેસો, કારણમાહ-‘વત્તિચ્છાન્હવિધાનતો સદ્દસ્સા’તિ, વત્તુનો યા ઇચ્છા વચનિચ્છા તસ્સા અનુતૂલેન વિધાનતો અત્થસ્સ કથનતોતિ અત્થો,યેન હિ યમત્થં વત્તાતિધાતુમિચ્છતિ સતીપ્યભિધાનસા મત્થિયે ન તતો-ઞ્ઞમત્થં સદ્દોભિદધાતીત્યધિપ્પાયો, વત્તિચ્છા વસાયે કારણમાહ’વત્તિચ્છાપિ’ચ્ચાદિ, વત્તુનો સુત્તકારસ્સ ઇચ્છા વત્તિચ્છા, કથમુપદેસતો વત્તિચ્છા-વસીયતે’ કથઞ્ચ સામત્થિયતોતિ આસઙ્કિય તમુપદસ્સેતુમાહ-‘અતોચેત્યાદિ, અતો વક્ખમાનકારણા ઉપદેસતો વસીયતેતિ સમ્બન્ધો, કિન્તં કારણ મિચ્ચાહ-‘યસ્મા’ઇચ્ચાદિ, અન્વયસદ્દેનેત્થ ગુરુપારમ્પરિયો-પદેસો વિવચ્છિતો, યસ્મા કારણા અન્વયો ગુરુપારમ્પરિયો પદેસો ગુરુકુલમુપગમ્મ પઞ્હકરણાદિના અન્વિચ્છીયતે ગવેસીયતિ, અતો કારણા ગુરુપરમ્પરા ગતઉપદેસતો વસીયતોતિ અત્થો, સામત્થિયતો-વસાયપ્પટિપાદયિતુમાહ- ‘સામત્થિયમ્પિ’ચ્ચાદિ, સામત્થિયમ્પિ વુચ્ચતેતિસેસો, લઘુનોપાયેન સદ્દાનમુપલક્ખણે પવત્તીતિ બ્યવહિતનિવત્તિયા વચનન્તરક-રણમનુપન્નં, ઉપપન્નં વચનન્તરકરણં, તસ્સ ચ ઓપસિલેસિકાધાર મન્તરેન અઞ્ઞથાનુપપત્તિયા આધારવિસેસપ્પટિપ્પત્તીતિ ઇદમેત્થ સામત્થિયં, આધારન્તરેચ્ચાદિના યથાવુત્તં સામત્થિયં વિભાવેતિ, આધારન્તરેપીતિ સબ્બત્થ પાઠો દિસ્સતિ, પસઙ્ગાભાવતો અત્થન્ત-રેનાપિ આધારન્તરેપિ ઓપસિલેસિકાધારેપિ વચનન્તરપ્પસઙ્ગો સિયાતિ સમ્બન્ધસમ્ભવા ઓપસિલેસિકાધારનિસ્સયનેપિ આનિસંસો ન દિસ્સતીતિ સમુચ્ચયત્થેનાપિ નત્થિ પયોજનન્તિ વજ્જેતબ્બો યમ્પિ સદ્દોતિ, નનુ કિમેવં વણ્ણીયતે પુબ્બસ્સેવેતિ વચન મેવોપસિલેસિકમધિકરણં વિઞ્ઞાપયતિ… તત્થેવ પુબ્બપરત્ત સમ્ભવાતિ યોમઞ્ઞતે, તસ્સેસા કપ્પના ન સઙ્ગતાતિ દસ્સેતુમાહ-‘પુબ્બસ્સાતિ’ચ્ચાદિ, અયુત્તત્તે કારણમાહ-‘સામીપિકેપિ તસ્સ સમ્ભવા’તિ, ‘ગઙ્ગાયં ઘોસો’તિ વુત્તે ઘોસો ગઙ્ગાયં પુબ્બો વા પરો વેતિ ગમ્મમાનત્તા સામીપિકેપ્યધિકરણે પુબ્બપરત્તસ્સ સમ્ભવાતિ અત્થો, એતાવવુચ્ચતેતિ પુબ્બસ્સેવ હોતિ ન પરસ્સાતિ એત્તકમેવ વુચ્ચતે, તથાચ વક્ખતિ-‘કિન્ત’ન્તિઆદિ, અધિકં બ્યવહિતનિવુત્યાદિ ન વુચ્ચતેતિ સમ્બન્ધો, આદિસદ્દેનેત્થ છટ્ઠીપકપ્પના ગહિતા, છટ્ઠીપકપ્પનાપિ સામત્તિયા કતાતિ સમ્બન્ધો, પકપ્પનં પકપ્પનાવિધાનં, એવં મઞ્ઞતે ‘પાણિનિયા ‘‘છટ્ઠીટ્ઠાનેયોગા’’ત્યતો (૧-૧-૪૯) ‘‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ’’ (૧-૧-૬૬) ‘‘તસ્મા ત્યુત્તરસ્સ’’ ઇતિ (૧-૧-૬૭) પરિભાસાસુત્તદ્વયે છટ્ઠીગહણમનુવત્તિય ‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ છટ્ઠી’ ‘તસ્માત્યુત્તરસ્સ છટ્ઠી [નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ છટ્ઠીતિ પુબ્બસ્સ કારિયિત્તપટિપાદનયોગ્ગો છટ્ઠી તબ્બોધકપદે ભવતિત્યત્થો, એવ ધુત્તરસ્સેતુ વિ. ઉજ્જોતટીકા] તિ છટ્ઠીપકપ્પનં પટિપાદેન્તિ ‘યસ્મિં સુત્તે છટ્ઠીનિદ્દેસો નત્થિ, તત્થ છટ્ઠીપકપ્પનાયથા સિયા’તિ, ઇધ પન વચનન્તરાભાવેપિ યત્થ છટ્ઠીનિદ્દેસો નત્થિ, તત્થ સામત્થિયેનેવ છટ્ઠીપકપ્પના સિદ્ધા’તિ, સામત્થિયમુપદસ્સેતિ ‘સત્તમીનિદ્દેસે’ચ્ચાદિના, અઞ્ઞવિભત્તિનિદ્દિટ્ઠોપિ પટિપજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, કારિયયો ગન્તિ કારિયસમ્બન્ધં, યથા ‘‘વગ્ગે વગ્ગન્તો’’તિ એત્થાનુવત્તમાનં નિગ્ગહીત’ન્તિદં છટ્ઠીયન્તં વિઞ્ઞાયતે, કથં વગ્ગેતેસા સત્તમ્યકતત્થા ‘‘નિગ્ગહીત’’ન્તિ (૧-૩૮) પુબ્બસુત્તે કતત્થતાય પઠમા વિભત્તિયા છટ્ઠીવિભત્તિમ્પકપ્પેતિ સત્તમિયં પુબ્બસ્સે’તિ તથેત્યવગન્તબ્બં. એતાવ વુચ્ચતેતિ વુત્તે ઇદન્તિ ન વિઞ્ઞાયતેતિ આહ ‘કિન્ત’ન્તિઆદિ, યદાહિચ્ચાદિના પરિયાયપસઙ્ગક્કમં દસ્સેતિ. કિમિદમુચ્ચતે પરિયાયપ્પસઙ્ગે નિયમત્થં વચનન્તિ નનુ પુબ્બપરાનં યુગપદુપ્પત્તિય માચરિયવચનપ્પમાણેનાપ્પટિપત્તિયં વિજ્ઝનત્થં વચનન્તિ કસ્મા નોચ્ચ તેચ્ચાહ- ‘યુગપદુપસિલિટ્ઠાન’ન્ત્યાદિ, યુગપદુપસિલિટ્ઠાનમસમ્ભવોતિ સમ્બન્ધો, કુતોચ્ચાહ-‘અપરસ્સૂપસિલેસિકસ્સાભાવતો’તિ, અતોતિ યુગપદુભિન્નમ્પત્તિયા અભાવતો, વચનં ‘‘સરો લોપાસરે’’ચ્ચાદિકં (૧-૨૬) સુત્તં.