પરિભાસાધિકાર

૧૩. વિધિ

વચનારમ્ભયોજનમાહ–‘યં વિસેસનભાવેને’ચ્ચાદિ, યન્તિ અનિયમેન ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ (૨-૪૩) આદીસુ અતોતિઆદિકં વિસેસનભાવેન વત્તુમિચ્છિતં પરામસતિ, તેનાતિ વિસે સનત્તેનુ-પાદિયમાનેન યં સદ્દનિદ્દિટ્ઠેન અતોતિઆદિકેન કરણભૂતેન, યથાકથઞ્ચિતબ્બતોતિ આદો મજ્ઝે-ન્તે વા સબ્ભાવતો યેનકેનચિ આકારેન અભેદોપચારેન અકારાદિવિસેસનવતો નામાદિનો, તદન્તત્થન્તિ તં અતોત્યાદિ વિસેસનમન્તે, નાદો ન મજ્ઝે યસ્સ તં તદન્તં, તં અત્થો પયોજનં યસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થો, વત્તાયત્તાતિ વત્તુનો આયત્તા… અત્તાવાત્તનો વચને પધાનન્તિ, તસ્સાતિ વત્તુનો, સાતિ વચનિચ્છા, પયોગાનુસા રેનાતિ જિનવચનાનુસારેન, ઇતીતિ કારણત્થે નિપાતો, ઇમિના કારણેનાતિ અત્થો, ન સબ્બત્થપ્પસઙ્ગોતિ સંહિતાદિવિધિમ્હિ સબ્બત્થ તદન્ત વિધિપ્પસઙ્ગો ન હોતિ, તથાહિ ‘‘સરો લોપો સરે’’તિ (૧-૨૬) એત્થ સરોતિ વિસેસનભાવેન વચનિચ્છાય સબ્ભાવે સરોતિ તત્રા’દીનં વિસેસનન્તિ યથાકથઞ્ચિસરાદિસરમજ્ઝસરન્તાનં તત્રાદીનં લોપપ્પસઙ્ગે ‘‘વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૩) સરન્તસ્સપસઙ્ગો સિયા, ન ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૩) અન્તસ્સ… છટ્ઠીનિદ્દેસાભાવા, તથા સતિ ‘તત્રિમે’તિઆદિમ્હિ ‘ઇમે’તિઆદિના વત્તબ્બતા આપજ્જેય્યાતિ પયોગં નાનુસટા નામસિયુન્તિ ન સબ્બત્થ તદન્ત વિધિપ્પસઙ્ગો, તથા ‘‘ગતિબોધા’’ (૨-૪) દિસુત્તાદિમ્હિપિ ‘ગમયતિ માણવકંગામં ત્યાદિપ્પસઙ્ગોતિઆદિ ચ યથાયોગમવગન્તબ્બં, વુત્તિયં ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ સુત્તોદાહરણં દસ્સિતં, ‘‘નરા નરે’’તિ લક્ખિયોદાહરણં.

૧૪. સત્તધી

વચનફલમુપદસ્સેતિ‘યત્થે’ચ્ચાદિના, યત્થ યસ્મિં ‘‘સરો લોપો સરે’’ત્યાદિકે સુત્તે, સત્તમિયાતિ ‘સરે’તિઆદિના સત્તમિયા, યસ્સાતિ સરોતિઆદિના નિદ્દિટ્ઠસ્સ, કારિયં લોપાદિ, સમ્બન્ધા વિસેસાતિ સરેત્યાદો ઓપસિલેસિકમધિકરણં, તઞ્ચોપસિલેસે ભવમધિકરણં પુબ્બસ્સ વા પરં સિયા પરસ્સ વા પુબ્બન્તિ પુબ્બપરોપસિ લેસસ્સાવિસિટ્ઠત્તા પુબ્બપરાનં સમ્બન્ધસ્સ અવિસેસા, પરસ્સાપીતિ ન કેવલં પુબ્બસ્સેવ, સતીત્યસ્મિં અત્થે જોતનીયે સત્તમી સંસત્તમી સન્તસદ્દસ્સ સમાદેસેન, સત્તઞ્ચેત્યાદિવચનમેવં સતિ ઘટતે, સન્તિ વા સન્તસદ્દત્થે પાદિ, સુત્તે અવુત્તેપિ વુત્તિયં ‘નિદ્દેસે’તિ વચને કારણમાહ-સત્તઞ્ચા’તિઆદિ, નિદ્દેસમન્તરેન સત્તં ન સમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધો, સત્તમિયા નિદ્દેસે સતિયેવ તં સમ્બન્ધાય સત્તાય સમ્ભવો, અઞ્ઞથા કિમઞ્ઞન્તસ્સા પતિટ્ઠાતિ અધિપ્પાયો, પુબ્બસદ્દસ્સ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા કિન્નિસ્સાય પુબ્બત્તમિચ્ચાહ-‘સત્તમિ’ચ્ચાદિ, તન્તિ ‘‘સરો લોપો સરે’’તિ સુત્તં, ઉકારસ્સાતિ ‘વેળુ’ઇચ્ચત્ર ઉકારસ્સ, પુબ્બસ્સ…પે… કરિત્વા તંમનસિકતઞ્ચોદનં દસ્સેતુમાહ-‘તમહ’ન્તિ ચ્ચાદિતિ એવમેત્થ સાજ્ઝાહારો સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પુબ્બસ્સાતિ સત્તમી નિદ્દિટ્ઠતો પુબ્બસ્સ, અનન્તરસ્સાતિ અબ્યવહિતસ્સ, વુત્તં કિઞ્ચિ નત્થીતિ સમ્બન્ધો, અયમધિપ્પાયો ‘‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સા’’તિ (૧-૧-૬૬) પાણિનિયવચને ‘‘દિસિરયમુચ્ચારણક્રિયો નિસદ્દોપ્યય મિહ નેરન્તરિયં જોતેતિ, તત્થ‘નિરન્તરં દિટ્ઠો’તિ પાદિસમાસે કતે ફુટમેવાનન્તરમુચ્ચારિતેત્યમત્થો-વગમ્યતેતિ ‘‘પુબ્બસદ્દસ્સ બ્યવહિતેપિ પયોગદસ્સને બ્યવહિતેપિ કારિયં પપ્પોતી’’તિ ભસ્સકારાદયો વણ્ણેન્તિ, ઇહ તાદિસવચનાભાવેન વણ્ણાદિ બ્યવધાનેપિ સિયા’’તિ, સરેચ્ચાદિપરિહારવચને-ધિપ્પાય મુબ્ભાવયતિ ‘યદિપિ’ચ્ચાદિના, મથુરાય પાટલિપુત્તકસ્સ ચાન્તરાળે ગામાદીનં સબ્ભાવા બ્યવધાનેપિ પુબ્બસદ્દસ્સ પવત્તિયા દિટ્ઠન્તમાહ-‘મથુરા’ ઇચ્ચાદિ, યસ્મા સરેતિ ઓપસિલેસિકાધારે સત્તમ્યન્તં પદં, તસ્મા બ્યવધાને સરલોપો ન હોતીતિ એવં સઙ્ખેપબ્યાખ્યાનેન વુત્તિય મત્થો વેદિતબ્બો, ન કેવલં સરેતિ એત્થેવાતિ આહ- ‘કારિયે’ચ્ચાદિ, ઓપસિલેસિકેયેવાધારે ભવતીતિ સેસો, કારણમાહ-‘વત્તિચ્છાન્હવિધાનતો સદ્દસ્સા’તિ, વત્તુનો યા ઇચ્છા વચનિચ્છા તસ્સા અનુતૂલેન વિધાનતો અત્થસ્સ કથનતોતિ અત્થો,યેન હિ યમત્થં વત્તાતિધાતુમિચ્છતિ સતીપ્યભિધાનસા મત્થિયે ન તતો-ઞ્ઞમત્થં સદ્દોભિદધાતીત્યધિપ્પાયો, વત્તિચ્છા વસાયે કારણમાહ’વત્તિચ્છાપિ’ચ્ચાદિ, વત્તુનો સુત્તકારસ્સ ઇચ્છા વત્તિચ્છા, કથમુપદેસતો વત્તિચ્છા-વસીયતે’ કથઞ્ચ સામત્થિયતોતિ આસઙ્કિય તમુપદસ્સેતુમાહ-‘અતોચેત્યાદિ, અતો વક્ખમાનકારણા ઉપદેસતો વસીયતેતિ સમ્બન્ધો, કિન્તં કારણ મિચ્ચાહ-‘યસ્મા’ઇચ્ચાદિ, અન્વયસદ્દેનેત્થ ગુરુપારમ્પરિયો-પદેસો વિવચ્છિતો, યસ્મા કારણા અન્વયો ગુરુપારમ્પરિયો પદેસો ગુરુકુલમુપગમ્મ પઞ્હકરણાદિના અન્વિચ્છીયતે ગવેસીયતિ, અતો કારણા ગુરુપરમ્પરા ગતઉપદેસતો વસીયતોતિ અત્થો, સામત્થિયતો-વસાયપ્પટિપાદયિતુમાહ- ‘સામત્થિયમ્પિ’ચ્ચાદિ, સામત્થિયમ્પિ વુચ્ચતેતિસેસો, લઘુનોપાયેન સદ્દાનમુપલક્ખણે પવત્તીતિ બ્યવહિતનિવત્તિયા વચનન્તરક-રણમનુપન્નં, ઉપપન્નં વચનન્તરકરણં, તસ્સ ચ ઓપસિલેસિકાધાર મન્તરેન અઞ્ઞથાનુપપત્તિયા આધારવિસેસપ્પટિપ્પત્તીતિ ઇદમેત્થ સામત્થિયં, આધારન્તરેચ્ચાદિના યથાવુત્તં સામત્થિયં વિભાવેતિ, આધારન્તરેપીતિ સબ્બત્થ પાઠો દિસ્સતિ, પસઙ્ગાભાવતો અત્થન્ત-રેનાપિ આધારન્તરેપિ ઓપસિલેસિકાધારેપિ વચનન્તરપ્પસઙ્ગો સિયાતિ સમ્બન્ધસમ્ભવા ઓપસિલેસિકાધારનિસ્સયનેપિ આનિસંસો ન દિસ્સતીતિ સમુચ્ચયત્થેનાપિ નત્થિ પયોજનન્તિ વજ્જેતબ્બો યમ્પિ સદ્દોતિ, નનુ કિમેવં વણ્ણીયતે પુબ્બસ્સેવેતિ વચન મેવોપસિલેસિકમધિકરણં વિઞ્ઞાપયતિ… તત્થેવ પુબ્બપરત્ત સમ્ભવાતિ યોમઞ્ઞતે, તસ્સેસા કપ્પના ન સઙ્ગતાતિ દસ્સેતુમાહ-‘પુબ્બસ્સાતિ’ચ્ચાદિ, અયુત્તત્તે કારણમાહ-‘સામીપિકેપિ તસ્સ સમ્ભવા’તિ, ‘ગઙ્ગાયં ઘોસો’તિ વુત્તે ઘોસો ગઙ્ગાયં પુબ્બો વા પરો વેતિ ગમ્મમાનત્તા સામીપિકેપ્યધિકરણે પુબ્બપરત્તસ્સ સમ્ભવાતિ અત્થો, એતાવવુચ્ચતેતિ પુબ્બસ્સેવ હોતિ ન પરસ્સાતિ એત્તકમેવ વુચ્ચતે, તથાચ વક્ખતિ-‘કિન્ત’ન્તિઆદિ, અધિકં બ્યવહિતનિવુત્યાદિ ન વુચ્ચતેતિ સમ્બન્ધો, આદિસદ્દેનેત્થ છટ્ઠીપકપ્પના ગહિતા, છટ્ઠીપકપ્પનાપિ સામત્તિયા કતાતિ સમ્બન્ધો, પકપ્પનં પકપ્પનાવિધાનં, એવં મઞ્ઞતે ‘પાણિનિયા ‘‘છટ્ઠીટ્ઠાનેયોગા’’ત્યતો (૧-૧-૪૯) ‘‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ’’ (૧-૧-૬૬) ‘‘તસ્મા ત્યુત્તરસ્સ’’ ઇતિ (૧-૧-૬૭) પરિભાસાસુત્તદ્વયે છટ્ઠીગહણમનુવત્તિય ‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ છટ્ઠી’ ‘તસ્માત્યુત્તરસ્સ છટ્ઠી [નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ છટ્ઠીતિ પુબ્બસ્સ કારિયિત્તપટિપાદનયોગ્ગો છટ્ઠી તબ્બોધકપદે ભવતિત્યત્થો, એવ ધુત્તરસ્સેતુ વિ. ઉજ્જોતટીકા] તિ છટ્ઠીપકપ્પનં પટિપાદેન્તિ ‘યસ્મિં સુત્તે છટ્ઠીનિદ્દેસો નત્થિ, તત્થ છટ્ઠીપકપ્પનાયથા સિયા’તિ, ઇધ પન વચનન્તરાભાવેપિ યત્થ છટ્ઠીનિદ્દેસો નત્થિ, તત્થ સામત્થિયેનેવ છટ્ઠીપકપ્પના સિદ્ધા’તિ, સામત્થિયમુપદસ્સેતિ ‘સત્તમીનિદ્દેસે’ચ્ચાદિના, અઞ્ઞવિભત્તિનિદ્દિટ્ઠોપિ પટિપજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, કારિયયો ગન્તિ કારિયસમ્બન્ધં, યથા ‘‘વગ્ગે વગ્ગન્તો’’તિ એત્થાનુવત્તમાનં નિગ્ગહીત’ન્તિદં છટ્ઠીયન્તં વિઞ્ઞાયતે, કથં વગ્ગેતેસા સત્તમ્યકતત્થા ‘‘નિગ્ગહીત’’ન્તિ (૧-૩૮) પુબ્બસુત્તે કતત્થતાય પઠમા વિભત્તિયા છટ્ઠીવિભત્તિમ્પકપ્પેતિ સત્તમિયં પુબ્બસ્સે’તિ તથેત્યવગન્તબ્બં. એતાવ વુચ્ચતેતિ વુત્તે ઇદન્તિ ન વિઞ્ઞાયતેતિ આહ ‘કિન્ત’ન્તિઆદિ, યદાહિચ્ચાદિના પરિયાયપસઙ્ગક્કમં દસ્સેતિ. કિમિદમુચ્ચતે પરિયાયપ્પસઙ્ગે નિયમત્થં વચનન્તિ નનુ પુબ્બપરાનં યુગપદુપ્પત્તિય માચરિયવચનપ્પમાણેનાપ્પટિપત્તિયં વિજ્ઝનત્થં વચનન્તિ કસ્મા નોચ્ચ તેચ્ચાહ- ‘યુગપદુપસિલિટ્ઠાન’ન્ત્યાદિ, યુગપદુપસિલિટ્ઠાનમસમ્ભવોતિ સમ્બન્ધો, કુતોચ્ચાહ-‘અપરસ્સૂપસિલેસિકસ્સાભાવતો’તિ, અતોતિ યુગપદુભિન્નમ્પત્તિયા અભાવતો, વચનં ‘‘સરો લોપાસરે’’ચ્ચાદિકં (૧-૨૬) સુત્તં.

૧૫. પઞ્ચ

અવધિભાવેનાતિ ‘અતો’ચ્ચાદિના અવધિત્તેન, યસ્સાતિ યો આદિનો, કારિયન્તિ ‘ટાટે’આદિકં, પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવિસેસાતિ યથા- ‘ગામા દેવદત્તો’તિ વુત્તે સો તતો પુબ્બો પરોગેતિ વિઞ્ઞાયતીત્યવધિભાવસ્સ પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવિસેસો, તથેહાપિ ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ (૨-૪૧) વુચ્ચમાને અતો પુબ્બેસં યોનં અથવા પરેસન્તિ પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવધિભાવસ્સાવિસેસાતિ મઞ્ઞતે, પુરે વિયાત્યનેન સત્તમિયન્તિ એત્થ વુત્તં નિદ્દેસવચને કારણમતિદિસતિ, વુત્તિયં ‘નરાનમેરે’તિ એત્થ અપવાદવિપ્પટિસેધે સતિપરત્તા ટાટેઆદેસાનં પવત્તિં ‘‘આદિસ્સા’’તિ એત્થ વણ્ણયિસ્સામ, અથ કિમિમિના વચનેન નનુ યતો યત્થ પઞ્ચમી નિદ્દેસો તત્થ સબ્બત્થ ‘‘માનુબન્ધો સરાનમન્તા પરો’’ (૧-૨૧) ત્યતો ‘પરો’ત્યનુવત્તેતું સક્કાતિ તસ્સાનુવત્તિતસ્સ યોનમિચ્ચનેન સામાનાધિકરણ્યા‘પરેસં યોનં’ત્યયમત્થો વિઞ્ઞાયતે, તતો પુબ્બેસં પસઙ્ગોયેવ નત્થીતિ, નેતદત્થિ, પરોતિ ત્યનુવત્તમાનં ‘અતો’તિ પઞ્ચમ્યન્તેન સમ્બજ્ઝમાનં ન કોચિ વારેતા અત્થીતિ પરતો-કારતો પુબ્બેસમ્પિ યોનં ટાટેઆદેસા પપ્પોન્તીતિ વચનેનેમિના ભવિતબ્બમેવાતિ દસ્સેતુમાહ-‘વચને’ચ્ચાદિ, એવઞ્ચરહિ તદેવોદાહરિતબ્બં, કિં ‘નરાનરે’ ત્યુદાહટન્તિ ચે, નેસદોસો, અઞ્ઞદત્થં કારીયમાનમિહા-પ્યત્થવન્તં હોતીતિ, પુબ્બકો પરિહારોતિ બ્યવ હિતનિવત્તિયા પુબ્બસુત્તે વુત્તો ‘‘સરેતોપસિલેસિકાધારો’’તિ પરિહારો, ન સમ્ભવતીતિ ઇહ સત્તમિયા અભાવા ન સમ્ભવતિ, વચનાનન્તરન્તિ પાણિનિયાનં નિદ્દિટ્ઠગ્ગહણમિવ બ્યવહિતનિવત્તિયા સુત્તન્તરં, તે હિ ‘‘તસ્માત્યુત્તરસ્સા’’ત્યેત્થ (૧-૧-૬૭) નિદ્દિટ્ઠગ્ગહણમનુવત્તિય તેન પુબ્બે વિય બ્યવહિતનિવત્તિમ્પટિપાદેન્તિ. અનન્તરેતિવચના પચ્ચાસત્તિયા નિસ્સયનં વિઞ્ઞાયતે, કતત્થતાયાતિ વચના જાતિયાત્યાહ- ‘પચ્ચાસત્યા જાતિં સન્નિસ્સાયા’તિ જાતિં સન્નિસ્સાય પચ્ચાસત્યા કરણભૂતાય નિવત્તિમાહેતિ સમ્બન્ધો, ઇમિના પચ્ચાસત્તિ ઞાયબ્યાપનઞાયજાતિપદત્થબ્યત્તિપદત્થેસુ પચ્ચાસત્તિઞાયો જાતિપદત્થોચેહ નિસ્સીયતેતિ દસ્સેતિ, ન હિ કેવલં જાતિં નિસ્સાય બ્યવહિતનિવત્તિ વત્તું સક્કા, તથાહિ યદેત્થ પચ્ચાસત્તિઞાયો ન નિસ્સિતો, તદા બ્યાપનઞાયેન બ્યવહિતે ચાબ્યવહિતે ચાસજ્જતીતિ જાતિયા નિસ્સયને સત્યપિ બ્યવહિતેપિ બ્યાપ્યમાના જાતિ કેન નિવારીયતે નાપિ કેવલં પચ્ચાસત્તિન્નિસ્સાય બ્યવહિતનિવત્તિ વત્તું સક્કા, તથાહ્યસતિ જાતિસન્નિસ્સયેન બ્યત્તિનિસ્સીયતે, બ્યત્તિયઞ્ચ પદત્થે પટિલક્ખિયં લક્ખણં પવત્તતીતિ પચ્ચાસત્તિ ઞાયનિસ્સયનેપ્યબ્યવહિતમ્પતિ યં લક્ખણં ભિન્નં તદબ્યવહિતે પવત્તં, યમ્પન બ્યવહિતમ્પતિ ભિન્નં લક્ખણં, તઞ્ચ વચનપ્પમાણતો માભવત્વસ્સ બ્યત્થતાતિ બ્યવહિતેપિ પવત્તતે, તસ્મા ઉભોપિ નિસ્સાય નીયાતિ. વિસયદસ્સનપ્પસઙ્ગે વિસયિદસ્સનમત્થબ્યત્તિકારણન્તિ વાક્યન્તોગધપદાનમત્થમ્પઠમં દસ્સેત્વા પચ્છા સમાસાદિકં દસ્સેતું ‘કતો’ત્યાદિકમારદ્ધં, જાતિલક્ખણોતિ અબ્યવહિતત્તજાતિસભાવો, ‘ઓસધ્યો’તિ એત્થ સકારે અકારા પરસ્સ ધકારેન બ્યવહિતસ્સ યોસ્સ વિયાવસેસાનમ્પિ સબ્ભાવતો વુત્તં-‘યોપ્પભુતીન’ન્તિ, જાતિ સામઞ્ઞં, યાવતિ વિસયેતિ ગવાદિકે યત્તકે વિસયે, કામચારતો વિસય પરિસમત્તિયા દિટ્ઠન્તમાહ-‘તં યથે’તિ, ભોજયેતીતિ એત્થ ભોજયેઇતીતિ પદચ્છેદો, કતોહિ જાત્યત્થો કસિણોતિ યસ્મા સકલો બ્રાહ્મણ જાતિસઙ્ખાતો અત્થો પરિસમત્તો, તસ્માતિ અત્થો, ઇદં વુત્તં હોતિ- ‘યાવ દિટ્ઠમ્ભોજયે’તિ વુત્તે [વુત્તેન (પોત્થકે)] સન્તાય સામઞ્ઞવુત્તિ બ્રાહ્મણસદ્દપ્પયોગસામત્થિયા પચ્ચેકમ્ભોજનકિરિયા કતા નામ હોતિ, યતો કસિણોપિ જાત્યત્થો પરિસમત્તો નામાતિ. ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) સુત્તે બ્યઞ્જનેતિ સત્તમી પુબ્બસ્સ દીઘાદિવિધિમ્હિ ચરિતત્તા ‘‘સરમ્હા દ્વે’’તિ (૧-૩૪) એત્થ સરમ્હાતિ પઞ્ચમ્યક તત્થા, તતો પઞ્ચમીનિદ્દેસસ્સ બલીયત્તં, તતો ‘‘સત્તમિયં પુબ્બસ્સ’’ ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સા’’તિ દ્વિન્નં પરસ્સ સમુટ્ઠાપને ‘બ્યઞ્જને’તિ સત્તમી પરસ્સ કારિય યોગિતાય અત્થતો વિભત્તિવિપરિણામેન છટ્ઠીભાવેન પરિણમતી… દ્વિન્નં સુત્તાનં વિપ્પટિસેધે પરસ્સ બલી યત્તાવાતિ એતાદિસસામત્થિયસબ્ભાવતો વુત્તં-‘છટ્ઠીપકપ્પનાપિ પુરેવિય સામત્થિયા’તિ.

૧૬. આદિસ્સ

કિઞ્ચિ અન્તસ્સ સમ્પત્તન્તિ યં ટાનુબન્ધમનેકવણ્ણં ન હોતિ, તં ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ (૧-૧૭) ત્યન્તસ્સ પત્તં, કિઞ્ચિ સબ્બસ્સેતિ ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સેતિ’’ (૧-૧૯) ટાનુબન્ધમનેકવણ્ણઞ્ચ કારિયં સબ્બસ્સ પત્તં. યદન્તભાવિકારિયંત્યાદિના વચનફલમુપદસ્સેન્તો ‘છટ્ઠીયન્તસ્સે’તીમસ્સાપવાદો યં યોગોતિ દસ્સેતિ, તસ્સાયમ પવાદો હોતુ ટાનુબન્ધાદિકારિયં કથન્તિ આહ-‘ટાનુબન્ધે’ચ્ચાદિ, વિપ્પટિસેધાતિ અપવાદવિપ્પટિસેધા, ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’તિ હિ ઉસ્સગ્ગો, તસ્સાપવાદા ‘‘આદિસ્સ’’ ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’ત્યેતે, ‘‘આદિસ્સા’’તીમસ્સાવકાસો ‘તેરસા’તિ, ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સા’’તીમસ્સાવકાસો ‘એસુ, અનેના’તિ, ઇહોભયમ્પપ્પોતિ ‘‘અતો યોનં ટાટે’’ (૨-૪૧) ‘‘નરાનરે’’ ‘‘અતેન’’ (૨-૧૦૮) ‘‘જનેના’’તિ (તત્થ) ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’તીદમ્પવત્તતીતિ તેસમપવાદાનં વિપ્પટિસેધા સબ્બાદેસો ભવતિ. ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ દસસદ્દે-ન્તસ્સ પત્તોપિ તદપવાદત્તા ‘‘આદિસ્સા’’તિઆદિભૂતસ્સ દકારસ્સ હોતીતિ આહ ‘દકારસ્સરો’તિ.

૧૭. છટ્ઠી

કોત્થોન્ત સદ્દસ્સેચ્ચાહ-‘અન્તોવસાન’મિચ્ચાદિ, ‘‘વણ્ણસ્સન્તસ્સ’’તિ (૧-૧-૫૨) સુત્તે વણ્ણગ્ગહણમન્તવિસેસનાયોપદિટ્ઠં પાણિનિના-અન્તસ્સ પદસ્સ વાક્યસ્સ વા માભવી’તિ, ઇહ ત્વનત્થકં વણ્ણગ્ગહણં બ્યવચ્છેજ્જાભાવાતિ દસ્સેતુમાહ-‘સો ચે’ ત્યાદિ, નનુ બ્રહ્મસ્સાતિ વિસેસનત્થેન વત્તુમિચ્છિતો મહાબ્રહ્મસદ્દો છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠો નામાતિ ‘‘બ્રહ્મસ્સુ વા’’તિ (૨-૧૯૪) ઉઆદેસો ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ અન્તબ્રહ્મસદ્દસ્સ પપ્પોતિ, તથા સતિ ‘ન હિ છટ્ઠી નિદ્દિટ્ઠસ્સ અન્તં પદં વાક્યં વા સમ્ભવતી’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ, વુચ્ચતે- ન વિસેસનત્થેનાક્ખેપમત્તેન મહાબ્રહ્મસદ્દો છટ્ઠી નિદ્દિટ્ઠો નામ ભવતીતિ ન બ્રહ્મસદ્દસ્સ સબ્બસ્સાદેસપ્પસઙ્ગો, મહાબ્રહ્મસદ્દે વા બ્રહ્મસદ્દો અત્થીતિ તસ્સાન્તસ્સ ઉત્તં વિધીયતે.

૧૮. વાનુ

‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ત્યનેનેવાવિસેસેન વાનુબન્ધકારિયેપ્યન્તસ્સ સિદ્ધે કિમત્થોયમારમ્ભોત્યાસઙ્કિય ટાનુબન્ધાત્યાદિના વચનફલમુપદસ્સેન્તો ‘બાધકબાધનત્થો-યમારમ્ભો’તિ-વદતિ, તથાહિ ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ત્યસ્સ બાધકો ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’તિ, તસ્સ ચ ‘‘વાનુબન્ધો’’ત્યયં યોગો બાધકોતિ બાધકબાધનત્થો સમ્પજ્જતે, અપઇચ્ચયમુપસગ્ગો વજ્જને નીવારણે, પનયને વા વત્તતેતિ અપોદ્યન્તે ઉસ્સગ્ગલક્ખણાનિ વજ્જીયન્તે નીવારીયન્તે અપનીયન્તે નેનેત્યપવાદો, સુત્તેકદેસેન સુત્તમેવોપલક્ખિતન્તિ અન્તસ્સ‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’તિ સુત્તસ્સ અપવાદો અન્તાપવાદો, ઉસ્સજ્જતે નિવત્તીયત્યપવાદેનેત્યુસ્સગ્ગો, ઉસ્સગ્ગાપવાદક્કમો પનેત્થ એવં વેદિતબ્બો ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ત્યુસ્સગ્ગો, તદપવાદા ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સ’’ ‘‘ઉકાનુબન્ધાદ્યન્તા’’ ‘‘માનુબન્ધો સરા નમન્તા પરો’’તિ, ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’ત્યુસ્સગ્ગો, તદ પવાદા ‘‘વાનુબન્ધો’’ ‘‘માનુબન્ધો સરાનમન્તા પરો’’તિ.

૧૯. ટાનુ

છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સેચ્ચાદિના વચનારમ્ભપ્પયોજનાખ્યાનેનાન્તાદેસાપવાદો યં યોગોતિ બ્રવીતિ, પચ્ચેકમભિસમ્બન્ધોતિ સો ટકારાનુબન્ધો ચાદેસોતિઆદિના, કસ્સ સબ્બસ્સ ભવતિચ્ચાહ-‘છટ્ઠી નિદ્દિટ્ઠસ્સે’ચ્ચાદિ, નનુ ચ ટેઆદેસોપ્યનેકવણ્ણોએવ દ્વિવણ્ણસમુદાયત્તાત્યાસઙ્કિયાહ-‘ઉપલક્ખિયે’ચ્ચાદિ, અનુબધ્યતે પયોગે અસુય્યમાનેપિ પયોજનવસેનાનુસરીયતીત્યનુબન્ધો, ઉપદેસે યેવોપલક્ખિય નિવત્તતેત્યનેનેતં દસ્સેતિ ‘ઉચ્ચારિતવિનાસિનોનુબન્ધા’તિ, ઉપદેસે પઠમુચ્ચારણે.

૨૦. ઞકા

આદ્યન્તાતિ વુત્તે કથમવયવાત્યયમત્થો લબ્ભતી ત્યાહ-‘આદ્યન્તસદ્દાનમિ’ચ્ચાદિ, આદ્યન્તસદ્દાનં નિયતવયવવાચિત્તા અવયવસ્સ ચાવયવિનામન્તરેના સમ્ભવતો સામત્થિયાવયવી લક્ખીયતિ, છટ્ઠિયાત્યનુવુત્તિતો વાવયવાવયવિસમ્બન્ધેસા છટ્ઠી, તાય નિદ્દિટ્ઠસ્સાત્યયમત્થો વિઞ્ઞાયતેતિ વુત્તિયં-‘છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સા’તિ (વુત્તં), તેનેવ પચ્ચયવિધિમ્હિ કૂપ્પચ્ચયાદયો ન દોસા ભવન્તીતિ, અતોયેવાતિ તદવયવાચિત્તતોયેવ, તગ્ગહણેનેતિ અવયવગ્ગહણેન, કતાકતપ્પસઙ્ગિત્તાતિ ઓત્તે કતેપિ અકતેપિ વુકાગમસ્સ પસઙ્ગતો, ભૂયત્તત્તા હિ ઓત્તસ્સ ભૂગ્ગહણે સતિ કતેપિ ઓત્તે વુકાગમેન ભવિતબ્બમકતેપિ તતોવ ‘‘કતાકતપ્પ સઙ્ગી યો વિધિ સનિચ્ચો’’તિ નિચ્ચત્તા ઓત્તં બાધિત્વા વુકાગમો હોતિ, અથ વુકાગમે પચ્છા તેન ન ભવિતબ્બન્તિ આહ-‘અન્તાવયવે’ચ્ચાદિ.

૨૧. માનુબન્ધો

યદિનિદ્ધારણે છટ્ઠી અન્તસ્સાવિસેસિતત્તા અવિસેસેન યતો કુતોચિ અન્તતો બાનુબન્ધો પરો સિયા, ન હિ દુતિયં સરગ્ગહણમત્થિ, યેનાન્તો વિસેસીયતેચ્ચાહ-‘નિદ્ધારણ’મિચ્ચાદિ, કારણમાહ-‘સુતત્તા’તિ, ‘સરાન’ન્તિ સુતત્તાતિ અત્થો, તેન ‘‘સુતાનુમિતેસુસુતસમ્બન્ધોબલવા’’તિ રુન્ધતીતેત્થધકારસ્સા નુમિતસ્સ મં ન હોતીતિ દીપેતિ, સમાન જાતિયસ્સેવ લોકે નિદ્ધારણપ્પતીતિ હોતિચ્ચાહ-‘તથા હિ’ચ્ચાદિ, યથા’કણ્હા ગાવીનં સમ્પન્નખીરતમા’તિ વુત્તે અવિસેસિતત્તેપિ કણ્હાય કણ્હાગાવીયેવ પતીયતે, તથેહાપિ સરાનં મજ્ઝે અન્તાત્યન્તત્તેન નિદ્ધારિયમાનો સમાનજાતિયો સરોયેવ પતીયતે, તેન સરાનં યેવાન્તાપરો ભવિસ્સતીતિ ભાવો, વિસેસનત્તોતિ ‘‘ઞિલતસ્સે’’તિ (૫-૧૬૩) સુત્તે અસ્સાતિ વુત્તે અયમેવેતિ નિયમાભાવા યસ્સકસ્સચિ અકારસ્સ ઞિપ્પત્તિ, તેનાનિટ્ઠપ્પત્તીતિ લાનુસઙ્ગિસ્સેવ અસ્સાતિ લસ્સ યં વિસેસનત્તં તં અત્થો પયોજનમસ્સ ‘‘કત્તરિલો’’તિ (૫-૧૮) લકારસ્સાતિ વિસેસનત્થો લકારો, ઇધેવાતિ ઇમસ્મિં ‘‘માનુબન્ધો’’તિઆદિસુત્તેયેવ.

૨૨. વિપ્પટિ

પરોતિ વત્તતે, સો ચાઞ્ઞાધિક્યઇટ્ઠાદ્યનેકત્થોપિ ઇધ ઇટ્ઠ વાચી દટ્ઠબ્બો, કમ્મબ્યતિહારેઘણિતિ કમ્મબ્યતિહારો કિરિયાપરિવત્તનં ભાવવિસેસો તસ્મિં ‘ભાવકારકેસ્વઘણ્ઘકા’’તિ (૫-૪૪) સામઞ્ઞેન વિહિતત્તા વિપ્પટિસેધનન્તિ અત્થે ઘણિ વિપ્પટી સેધો, તેનાહ-‘સામઞ્ઞે’ચ્ચાદિ, વિપ્પટિસેધસદ્દસ્સ અત્થમાહ-‘અઞ્ઞમઞ્ઞપટિસેધો’તિ, સંસિદ્ધિયં વત્તમાનોપિ સિધિ ઉપસગ્ગસમ્બન્ધે નાત્થન્તરેપિ હોતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધોત્યત્થો, વિપ્પટિસેધસદ્દસ્સ લોકે વિરોધવાચિત્તેન પસિદ્ધત્તમાહ ‘તથા હિ’ચ્ચાદિના, કથમ્પન પમાણભૂતસ્સાચરિયસ્સ વચનેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધો સમ્ભવતીચ્ચાસઙ્કિય ઉભિન્નં સાવકાસત્તે સતિ સમ્ભવતિ નાઞ્ઞથાતિ ‘દ્વિન્ન’મિચ્ચાદિ વુત્તિગન્થો પવત્તોતિ વત્તું ‘સોચા’તિઆદિમાહ અઞ્ઞમઞ્ઞાનજ્ઝાસિતેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞેનાનક્કન્તે અપરિગ્ગહિતેતિ વુત્તં હોતિ, અનુભયતાગિનીતિ યો વિસયેકદેસો ઉભયન્ન ભજતે તસ્મિં અનુભયભાગિનિ વિસયેકદેસે, સામઞ્ઞવિસયો દ્વિન્નં વિધીનં સાધારણો વિસયો, તત્થ પવત્તિપ્પસઙ્ગે સતિ સોચ વિપ્પટિસેધો જાયતીતિ સમ્બન્ધો, ઇમિના વિપ્પટિસેધસ્સ વિસયો પવત્તિપ્પસઙ્ગો વિસયવિસયીનમભેદેન સુત્તે ‘વિપ્પટિસેધો’તિવુત્તોતિ ‘દ્વિન્ન’મિચ્ચાદિના વુત્તિગન્થો રચિતોતિ દીપેતિ, પરો હોતી તિવિધિદસ્સિતોતિ ઇમિના યદિ નિયમો-બ્ભૂપગતો સિયા, તદા ‘પરોવહોતી’તિ વદેય્યાતિ દસ્સેતિ, પાણિનિયા હિ જાતિયં પદત્થે સકિમેવ લક્ખણં પવત્તતીતિ ચરિતત્થત્તા વિસયન્તરે દ્વિન્નમ્પિ લક્ખણાનમપ્પવત્તિયં પરં પચ્છિમં કારિયન્તિ વિધ્યત્થમિદં વચનં, બ્યત્તિયન્તુ પદત્થે લત્વાદીનમિવ પરિયાયપ્પસઙ્ગે નિયમત્થન્તિ પટિપન્ના, ઇધ પન જાતિયં બ્યત્તિયઞ્ચ દ્વિન્નમ્પિ સુત્તાનમપ્પવત્તિયમેવ વિધ્યત્થમેવિદં વચનં, ન નિયમત્થમ્પીતિ પટિપાદેતુમાહ-‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, કામચારતો પરિસમાપીયતેતિ સમ્બન્ધો, કામતો પરિસમાપનઞ્ચેતિસ્સા સબ્બસ્મિં અત્તનો ગોચરે અવિચ્છેદબ્યાપનેન પવત્તિસબ્ભાવતો. કથમ્પનેકસ્સાપિ પવત્તિ ન ભવેય્યાત્યાસઙ્કિય કારણમાહ‘ઉભયમ્પિ’ચ્ચાદિ, હિસદ્દો યસ્માત્થે, યસ્મા ઉભયમ્પિદમાચરિયવચનં, તતોયેવ પમાણં, અભિમતકારિયવિધાને લિઙ્ગભાવેન સદ્દિકાનુમતત્તા(તેસં) વિધીનં વિધાયકઞ્ચ તસ્માતિ અત્થો. પમાણત્તા દ્વિન્નમ્પિ અપ્પત્તિયં કારણમાહ-‘અનુભયભાગિમ્હિ’ચ્ચાદિ, યતો લદ્ધાવકાસા તતો સમાનબલાતિ, ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ, વિરુદ્ધાચાતિ એત્થ ઇતિસદ્દં દત્વા ‘અનુભયભાગિમ્હિ…પે… વિરુદ્ધાચાતિ દ્વિન્નં વચનાનં પમાણત્તા ઉભિન્નમ્પિ અપ્પવત્તીતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. સમાનબલાનં દ્વિન્નં લોકેપિ વિરોધિત્તં એકક્ખણેયેવ ઉભિન્નમ્પિ કારિયે અપ્પવત્તિ ચ દિસ્સતીતિ દિટ્ઠન્તમાહ ‘લોકેચે’ત્યાદિ, એત્થ ચ પેસ્સસ્સ (અ)વિરોધત્થિનો કારિયે અપ્પવત્તિરિવ [અપ્પવત્તિયેવ (પોત્થકે)] સમાનબલાન મુભિન્નં વચનાનં કારિયે અપ્પવત્તીતિ સુખેનો પમાસંસન્દનં વિઞ્ઞાતબ્બં.

જાતિપક્ખેયેવ ભસ્સકારેન દ્વિન્નં યુગપદિપ્પત્તિયં ‘લત્વાદીનમિવ’ પરિયાયપ્પસઙ્ગો વણ્ણિતો, તસ્સાયુત્તત્તમુપદસ્સેન્તો આહ ‘નચાપિ’ચ્ચાદિ, ભિન્નવિસયત્તાતિ દ્વિન્નં વિધીનં ભિન્નવિસયત્તા. અભિન્નવિસયત્તે હિ પરિયાયકપ્પના યુત્તિમતી, અતોચ લત્વાદીનમભિન્નવિસયત્તમ્પટિપાદયિતુમાહ- ‘લત્વાદયો હિ’ચ્ચાદિ, અનવયવેનેતિ ધાતુ મત્તતો વિધાનેનાવયવબ્યતિરેકસબ્ભાવતો સબ્બધાતુપરિગ્ગહેન, યત્થ યસ્મિં ધાત્વત્થેકદેસે પવત્તા સમાના પવત્તા સન્તો લદ્ધાવકાસા સિયું તસ્સેકદેસસ્સ પરિહારેનાપિ પરિચ્ચાગેનાપિ ન વિધીયન્તેતિ સમ્બન્ધો, લત્વાદીન મેકક્ખણે અસમ્ભવા એકસ્મિં કતે સતીતરવચનાન માનત્થક્યપ્પસઙ્ગાચ પરિયાયેન ભવન્તીતિ યન્તં યુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઇહાતિ ઇમસ્મિં યુગપદિપ્પત્તિયં, ઇહ તથાભાવસ્સ કારણમાહ-‘સાવકા…પે… વચન’ન્તિ, તત્થાતિ યુગપદિપ્પત્તિયં. જાતિયમ્પદત્થે ‘‘પુનપ્પસઙ્ગવિજાનના સિદ્ધં, વિપ્પટિસેધે યં બાધિતં તમ્બાધિતમેવા’’તીમાસમુભિન્નં પરિભાસનમ્પવત્તિં પટિપાદેન્તો આહ- ‘પરસ્મિં ચે’ત્યાદિ, પરસ્મિન્તિ ઇટ્ઠે, પરિભાસનમ્પન અયમત્થો ‘પુનપ્પસઙ્ગવિજાનનાતિ દ્વિન્નં સુત્તાનમેકત્થપ્પ સઙ્ગસઙ્ખાતે વિપ્પટિસેધે સતિપરમિટ્ઠં પઠમં હોતિ, હોન્તેન તેન યદીતરસ્સ નિમિત્તોપઘાતો ન કતો તદા તસ્સાપિ પુનપ્પસઙ્ગો તસ્સ વિજાનના સિદ્ધન્તિ, વિપ્પટિસેધે યથાવુત્તે સતિ પઠમં હોન્તેન યં સુત્તં બાધિતં તસ્સ પુનપ્પવત્તિયા યદિ નિમિત્તં નત્થિ તં બાધિતમેવે’તિ. બ્યત્તિયમ્પિ વિધ્યત્થમેવિદં વચનં, ન નિયમત્થન્તિ દસ્સેતુમાહ-‘બ્યત્તિય’મિચ્ચાદિ, એવં મઞ્ઞતે ‘બ્યત્તિયં પટિલક્ખિયંલક્ખણપ્પવત્તિયં દ્વિન્નં સાધારણં ઠાનમ્પતિ યાનિ વચનાનિ ભિન્નાનિ તેસમ્પિ નિરવકાસત્તેન તુલ્યબલત્તા દ્વિન્નમ્પટિપત્તિયેવસિયા, નતુ પરિયાયપ્પસઙ્ગો’તિ. બ્યત્તિયમ્પિ યથાવુત્તાનં પરિભાસાનં પવત્તિ વુત્તવિધિનેવાતિ દસ્સેન્તો ‘પરિભાસાનમ્પિ’ચ્ચાદિમાહ.

જાતિયમ્પદત્થે ‘‘વત્તમાનેતિ અન્તિ, સિ થ, મિ મ, તે અન્તે, સે વ્હે, એ મ્હે’’ચ્ચાદીનં લક્ખણાનમેકમેકત્થેપિ વત્તમાનેતિ અન્તિ, વત્તમાને સિ થ ઇચ્ચાદીનં વાક્યેકદેસાનં ગચ્છતિચ્ચાદો ગચ્છ સિચ્ચાદો ચ લક્ખિયે સકિમ્પવત્તિયા સબ્બસ્મિં સકે વિસયે પઠમ મજ્ઝિમપુરિસેકવચનજાતિ પરિસમત્તાતિ ચરિતત્થત્તા તુમ્હે ગચ્છથાતિ એત્થ દ્વીહિ દ્વિન્નં પુરિસાન મેકક્ખણે પવત્તિયં ન કસ્સચિ, બ્યત્તિયમ્પિ પટિલક્ખિયં લક્ખણાનિ ભિજ્જન્તીતિ સાધારણં ઠાનં પતિભિન્નેહિ લક્ખણેહિ દ્વિન્નમ્પેકત્થે-કક્ખણે પવત્તિયં ન કસ્સચિ, તથા વુત્તનયેનેવ તિણ્ણં પુરિસાનમેકક્ખણે પવત્તિયન્તિ સબ્બથા અપ્પવત્તિયં સમ્પત્તાયં વચનમિદં, પરો હોતીતિ મજ્ઝિમુત્તમં ભવતીતિ અધિપ્પાયેન ‘યથે’ચ્ચાદિના વુત્તં વુત્તિગન્થમ્પઞ્હમુખેના હરિત્વા દસ્સેતું ‘ક્વપના’તિઆદિમાહ, નેદમુદાહરણમમ્હં મનં ભોસેતિ-યતો વિપ્પટિસેધવિસયમેવેદં ન હોતિ, કુતો યતો ‘‘વત્તમાનેતિ અન્તિ’’ચ્ચાદિપ્પભુતીનં વત્તમાનેતિ અન્તિચ્ચાદીહિ વાક્યેકદેસેહિ નિદ્દિટ્ઠાનમેવ પુબ્બપરચ્છક્કાનં પુરિસવચનવિસેસવિધાયકેન ‘‘પુબ્બપરચ્છક્કાન મેકાનેકેસુ તુમ્હામ્હ સેસેસુ દ્વેદ્વે મજ્ઝિમુત્તમપઠમા’’ (૬-૧૪) તીમિના વાક્યાવયવેન તુમ્હામ્હસેસેસુ પયુજ્જમાનેસુ અપ્પયુજ્જમાનેસુ વા યથાક્કમં પુબ્બચ્છક્કાનં પરચ્છક્કાનઞ્ચ મજ્ઝિમુત્તમપઠમાનં પચ્ચેકં દ્વેદ્વે વચનાનિ યથાક્કમં ભવન્તીતિ ‘ગચ્છથ ગચ્છામા’તિ એત્થ એકક્ખણે પવત્તિયેવ નત્થિ, દ્વિન્નમ્પન સાવકાસાન મેકક્ખણે પવત્તિયેવ હિ વિપ્પટિસેધોતિ, તથાપિ વુત્તનયેન વિપ્પટિસેધપ્પકપ્પનાપિ સક્કા કાતુન્તીદમુદાહટં સિયાતિ દટ્ઠબ્બં, ઇમિસ્સા પન પરિભાસાય નિરાકુલપ્પવત્તિ ‘‘આદિસ્સા’’ તીમિસ્સા વુત્તનયેન વેદિતબ્બા, કતાકતપ્પસઙ્ગી યો વિધિ, સો નિચ્ચો, યોત્વકતેયેવાયમનિચ્ચોતિ વુત્તનિચ્ચાનિચ્ચેસુ અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગેસુ ચાતુલ્યબલત્તા નાસ્સ યોગસ્સ બ્યાપારો, તથાહિ નિચ્ચાનિચ્ચેસુ નિચ્ચમેવ બલવન્તિ નિચ્ચાનિચ્ચાનમતુલ્યબલતા, અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગપ્પકાર(મ્પન) ઉપરિ ‘‘લોપો’’તિ (૧-૩૯) સુત્તે પકાસિસ્સામ.

૨૩. સઙ્કેતો

વચનારમ્ભસ્સ ફલમાહ-‘અનુબન્ધોતિ યં વુત્તં’ત્યાદિ, વુત્તિયં ‘‘યોનવયવભૂતો સઙ્કેતો’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તેપિ ‘‘ભાસિસ્સં માગધં સદ્દલક્ખણ’’ન્તિ સદ્દલક્ખણા ભિધાનપ્પકરણતો સદ્દસ્સાનવયવભૂતોતિ વિઞ્ઞાયતેતિ દસ્સેતુમાહ-‘કસ્સ’ત્યાદિલ્તુપ્પચ્ચયે લકારો ઉદાહરણં, પકતિયાદિ સમુદાયસ્સાતિઆદિવાક્યસ્સ સાપ્પાયમત્થં વિવરિતું ‘એવમઞ્ઞતે’ચ્ચાદિ વુત્તં, કેચિ સદ્દસત્થકારાતિ પાણિનિં સન્ધાયાહ, વચનન્તિ ‘‘તસ્સ લોપો’’તિ (૧-૩-૯) વચનં, પયોગાસમવાયિતાતિ કત્તાઇચ્ચાદિપ્પયોગે અસમવાયિતા અપ્પયોગિતાતિ અધિપ્પાયો, એવમ્પિસ્સ લોપો વસેયો… અનુપુબ્બો બન્ધિવિનાસત્થોતિ આહુ ઉચ્ચારિતપધંસિત્તા અનુબન્ધ્યતે વિનસ્સતેત્યનુબન્ધોતિ ઇમાય સદ્દ બ્યુપ્પત્તિયાવસેન.

૨૪. વણ્ણ

‘અતેના’તિ (૨-૧૦૮) એત્થ અતોતિ રસ્સબ્યત્તિનિદ્દેસો વા સિયા રસ્સજાતિનિદ્દેસો વા સકલનિસ્સયબ્યાપી અત્થજાતિ નિદ્દેસોવા, તત્થ રસ્સબ્યત્તિનિદ્દેસે સતિ બુદ્ધસિદ્ધાદીસુ યત્થકત્થચિ અકારો ગય્હતેતિ નેટ્ઠપ્પસિદ્ધિ… કેસઞ્ચિ અસિજ્ઝનતો, રસ્સ જાતિનિદ્દેસે પન બુદ્ધસિદ્ધાદિસબ્બાકારન્તાનં લક્ખણિકગવાદ્યકા રન્તાનઞ્ચાકારો ગય્હતીતિ સબ્બથા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિ, નાઞ્ઞો દીઘો બ્યત્તન્તરત્તાતિ નાનિટ્ઠપ્પત્તિ આકારતો નાસ્સેનાભાવા, તસ્મા અતોતિ રસ્સજાતિનિદ્દેસે નિસ્સિતે સબ્બમિદમિટ્ઠં નિપ્ફજ્જતીતિ નાત્થજાતિ નિસ્સીયતે, ન રસ્સબ્યત્તિચ, ‘‘યુવણ્ણાનમે ઓલુત્તા’’તિ (૧-૨૯) આદીસુ પન રસ્સબ્યત્તિયા રસ્સજાતિયા વા નિદ્દેસે ‘તસ્સેદં નોપેતિ’ચ્ચાદીસુ એઓઆદિકમિટ્ઠં કત્થચિ ભવેય્ય, ન સબ્બત્થ, સબ્બત્થ વા ભવેય્ય ‘વાતેરિતં સમોના’તિઆદીસુ બ્યત્તન્ત રત્તા, તસ્મા સબ્બથા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિયા ઇત્તજાત્યાદિ નિસ્સીયતે, અથવા વણ્ણુચ્ચારણમ્પતિ કેસઞ્ચિ વણ્ણુપ્પત્તિટ્ઠાનાનં ઉચ્ચનીચતદુભય સંહારવસેન વણ્ણવિસેસુપ્પત્તિ દસ્સનતો તેસં વસેન રસ્સ બ્યત્તિનિદ્દેસે રસ્સજાતિનિદ્દેસે વા વુત્તનયેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠપ્પત્તિયં સબ્બથા સબ્બથા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિયા ઇત્તજાત્યાદિ નિસ્સીયતે, તત્થ વણ્ણ પરેન સવણ્ણગ્ગહણં નિયમિતું વચનમિદમારદ્ધન્તિ ‘સબ્બત્થેવા’તિઆદિના વચનારમ્ભફલમાહ, સબ્બત્થેવાતિ સબ્બસ્મિંયેવ સુત્તપ્પદેસે. નનુ સયઞ્ચાતિ વુત્તેપિ પરિયત્તં, ન હ્યઞ્ઞં રૂપા સયમત્થિ, અઞ્ઞં વા (સય)તો રૂપન્તિ સિદ્ધેપ્યેવં સતિ અત્થેત્થ પરો કોચિ વિસેસોતિ ઞાપેતું સઞ્ચ રૂપ’ન્તિ વુત્તિકારો આહાતિ સમ્બન્ધો, રૂપસ્સ વિસેસિતબ્બત્તા ‘સઞ્ચ રૂપ’ન્તિ વુત્તિયં નિદ્દિસીયમાનત્તા ચ રૂપન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ ‘સઞ્ચ ગય્હતી’તિ વુત્તં, સંરૂપગ્ગહણાયાપિસદ્દં કરોતો-ધિપ્પાયો-યન્તિ વત્તુમાહ-‘અઞ્ઞથે’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞથાતિ અઞ્ઞેનપ્પકારેન સંરૂપગ્ગહણાય અપિસદ્દાભાવેતિ અધિપ્પાયો, અઞ્ઞપદત્થેતિ અઞ્ઞપદત્થ સમાસવિસયે, ગુણીભૂતસ્સાતિ અપ્પધાનભૂતસ્સાકારે કારાદિનો, સમાસેન વુત્તત્તા પધાનતૂ તત્તેપિ ગુણો ભવતિ અઞ્ઞપદત્થો-કારેકારાદિ વિધાય કત્તા, વિધીયમાનો સવણ્ણોવ પધાનં… ઇદમત્થિતાય તપ્પવત્તિયાતિ. નનુ વુત્તિયમપિસદ્દસ્સાત્થં વદતા સયઞ્ચેતિ વત્તબ્બં, ‘‘તથા સયમત્તની’’તિ નિઘણ્ડુતો સયઞ્ચ-ત્તાકારેકારાદિઞ્ચ ગય્હતીત્યમત્થો સમ્ભાવીયતીતિ ચોદનમ્પનસિ નિધાય ‘સઞ્ચ રૂપ’ન્તિ વદન્તો સાધિપ્પાયારુળ્હં કિઞ્ચિ અત્થવિસેસં પકાસેતું તથેવાહાતિ દસ્સેતું વુત્તં-‘સયઞ્ચે’ત્યાદિ, ‘‘ધનઞ્ઞાતીસુ સંસદ્દો, તથાત્તત્તનિયેસુપી’’તિ નિઘણ્ડુવચનતો ‘સ’ન્તિ અત્તાપિ ગય્હતિ, કો સો સદ્દરૂપં સાધારણં, ‘સ’ન્તિ અત્તનિયમ્પિ, કિન્તં સદ્દાન મસાધારણં સદ્દરૂપં, તથા સતિ અત્તનિયં રૂપં નામાત્તસઙ્ખાતસદ્દસમ્બન્ધીતિ આહ-‘સંરૂપં સદ્દાનમસાધારણં રૂપ’ન્તિ, એતઞ્ચ ઇદન્તીમિના સમ્બન્ધિતબ્બં, અસાધારણન્તિ અસાધારણં સદ્દરૂપં, સતિ સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ વિસેસનસ્સ સાત્થકતાય અસાધારણન્તિ રૂપં વિસેસતા સાધારણસ્સાપિ સમ્ભવો વુત્તોયેવ નામાતિ આહ-‘દુવિધં હિ’ચ્ચાદિ, કિન્તં સાધારણમસાધારણઞ્ચરૂપન્તિ સામઞ્ઞેન રૂપં નિદ્દિસિતુમાહ-‘તત્થા’તિઆદિ, તત્થાતિ નિદ્ધારણે સત્તમી, સદ્દાનન્તિ સાત્થકનિરત્થકાનં યેસંકેસઞ્ચિ સદ્દાનં, તંતં સદ્દત્તાદીહિ તેસંતેસં બુદ્ધ અઇઆદીનં સદ્દાનં સદ્દત્તાદિ, ઉભયત્થ આદિસદ્દેન અત્થો સઙ્ગહિતો, તેન સાધારણં સદ્દરૂપમત્થરૂપં તથા-સાધારણન્તિ ચતુબ્બિધં સંરૂપન્તિ દસ્સેતિ, ચતૂસુપિ ચેતેસ્વસાધારણસ્સ સદ્દરૂપસ્સેવોપાનં દસ્સેતુમાહ-‘તત્થા’તિઆદિ, સાધારણરૂપબ્યુદાસેનાતિ સાધારણરૂપસ્સ પરિચ્ચાગેન, ઉપાદિયન્તો રૂપમેવ સદ્દસ્સસં, નાત્થોતિ ચ દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો, ચ સદ્દો પનેત્થ ‘ઇદં દસ્સેતી’તિ હેટ્ઠા વુત્તં સમુચ્ચિનોતિ, અસાધારણસ્સેવોપાદિયને કારણમાહ-‘તન્ત’મિચ્ચાદિ, ઇતરન્તિ યે સંકેસઞ્ચિ સદ્દાનં સદ્દત્તાદિ, પરસ્સાપીતિ અઞ્ઞસ્સ યસ્સકસ્સચિ સદ્દસ્સાપિ, ઇતિ ઇદં, પતિતં પસિદ્ધં, એત્થ પન ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ, યસ્મા ઇદં યથાવુત્તં પસિદ્ધં તસ્મા પુબ્બાચરિયપરમ્પરાયાગતો પદેસતો ઉપાદિયન્તોતિ પકતં, સંસદ્દવિસેસનસામત્થિયેન અસાધારણરૂપોપાદિયનેપિ અસાધારણં સદ્દરૂપમેવોપાદીયતિ નાસાધારણમત્થરૂપં… ઇમિના વક્ખમાનકારણતા [તાય (પોત્થકે)] વસેનાતિ આહ-‘સદ્દસ્સે’ચ્ચાદિ, આસન્નં…સદ્દતો સદ્દભાવસા નઞ્ઞત્તા, વિપરિયયતોતિ વિપરિયાસેન અનાસન્ન ભાવેનાતિ અત્થો, ચક્ખુવિસયોપિ હિ અત્થો કથં સોતવિસયસદ્દસ્સ ન આસન્નો સંરૂપમ્ભવિતુમરહતીતિ, કારણન્તરમાહ-‘અહેય્યત્તાચા’તિઆદિ, અહેય્યત્તાતિ અપરિચ્ચજનીયત્તા, ઇદમ્પિ નિચ્ચસમ્બન્ધિત્તે કારણવચનં, તં સદ્દરૂપં, નિચ્ચસમ્બન્ધીતિ નિરન્તરસંયોગી, વિપરિયયતોતિ હેય્યત્તા, તથાહિચ્ચાદિના અત્થસ્સ હેય્યત્તં બોધેતિ, અપરં કારણમાહ-‘અસાધારણઞ્ચ રૂપં’ત્યાદિના, સાધારણો પરિયાય સદ્દાનં, પચ્ચેતબ્બત્તાતિ વિઞ્ઞાતબ્બત્તા, ઇદાનિ કારણત્તયં સમોધાનેત્વા ઇમેહિ કારણેહિ રૂપમેવ સદ્દસ્સ સંનામ, નાત્થોતિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘તદેવ’ન્તિઆદિ આરદ્ધં, તદેવન્તિ યસ્મા એવં, તં તસ્માતિ અત્થો, સરૂપપ્પધાનેતિ ‘‘ગોસ્સા વઙ’’ (૧-૩૨) ત્યાદો ગોસ્સાત્યાદિકે સરૂપપ્પધાને.

૨૫. ન્તુ

ન્તુસુતિયા જન્ત્વાદીનમ્પિ ‘‘ન્તન્તૂનંન્તો યોમ્હિ પઠમે’’ (૨-૨૧૫) ત્યાદિના ગહણપ્પસઙ્ગે જાતિયમભિપ્પસઙ્ગબાધનત્થં બ્યત્તિયં વન્ત્વાદિ સમ્બન્ધીનમુપાદાનત્તમિદમારદ્ધં ‘‘વન્ત્વવણ્ણા’’ (૪-૭૯) ‘‘તમેત્થસ્સત્તીતિ મન્તુ’’ (૪-૭૮) ‘‘કત્તરિ ભૂતે ક્તવન્તુ ક્તાવી’’ (૫-૫૫) તિ વિહિતા વન્ત્વાદયો નામ.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકાટીકાયં સારત્થવિલાસિનિયં

પરિભાસાધિકારો સમત્તો.