૧. પઠમકણ્ડવણ્ણના

સઞ્ઞાધિકાર

૧. અ આદયો

સબ્બવચનાનં સાત્થકનિરત્થકત્તબ્યભિચારિત્તા ‘ઇદ’ન્તિઆદિના સદિટ્ઠન્તેન સંસયમુપદસ્સિય સાત્થકત્તમસ્સ દસ્સેતુઞ્ચ ‘ન તાવ…પે… સાત્થકત્તા’તિ વુત્તં, ઉમ્મત્તકાદિવાક્યમિતિ ‘દસ દાળિમા, છ અપૂપા, કુણ્ડમજાજિનં, પલાલપિણ્ડો’ઇચ્ચાદિકં, અવયવત્થાન મઞ્ઞમઞ્ઞનાતિ સમ્બન્ધા સમુદાયત્થાભાવતો અનત્થકત્તં, આદિવાક્યન્તિ ‘‘મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિઆદિવાક્યં, સાત્થકત્તં પનસ્સ પદત્થાન મઞ્ઞમઞ્ઞાભિસમ્બન્ધસ્સ પતીતિતો.

અથ અઆદ્યાદિસદ્દાનં સાધુત્તાન્વાખ્યાનાય ઇદં વચનમિચ્ચાદિવિકપ્પન્તરસમ્ભવે કથં નિયમો વુત્તિયં વુત્તેનત્થેન સાત્થકત્તમિચ્ચાસઙ્કિય તેસમિહાનુપયોગિત્તં કમેન પટિપાદયિતુમાહ ‘વક્ખમાનત્થમેવિદ’મિચ્ચાદિ,’ આકારાદયો નિગ્ગહીતન્તા’ઇચ્ચાદિના વુત્તિયં વક્ખમાનો અત્થો યસ્સ તં તથા વુત્તં, સાધૂનં સાધુસદ્દાનં અનુસાસનં આખ્યાનં અત્થો પયોજનં યસ્સ તન્તિ વિગ્ગહો.

સાધુસદ્દાનુસાસનસઙ્કાપેત્થ ‘‘કત્થેત્થ કુત્રાત્રક્વેહિધા’’તિ (૪-૧૦૦) આદિના કત્થાદિસદ્દાનં સાધુત્તાનુસાસનસ્સ દસ્સનતો, લક્ખણન્તરેન સાધુભાવસ્સ અન્વાખ્યાતત્તાતિ આપુબ્બાદાઇચ્ચસ્મા ‘‘દાધાત્વી’’તિ (૫-૪૫) ઇપ્પચ્ચયે આકારલોપે ચ આદીતિ અઆદિયેસન્તિ અઞ્ઞપદત્થસમાસે યોમ્હિ ‘‘યોસુ ઝિસ્સ પુમે’’તિ (૨-૯૩) ‘ટે અઆદયો’તિ, તયો ચ ચત્તાલીસા ચાતિ ચત્થ સમાસે ‘‘તદમિનાદીનિ’’તિ ચત લોપેચ રસ્સે ચ તિતાલીસાતિ, ‘વણ્ણ-વણ્ણને’ઇચ્ચસ્મા ‘‘ભાવકારકેસ્વ ઘણ ઘકા’’તિ (૫-૪૪) અપ્પચ્ચયેયોમ્હિ ટાદેસે વણ્ણાઇતિ ચ સિજ્ઝનતો, પયોગનિયમત્થન્તિ તિતાલીસવણ્ણસદ્દેસુ પરેસુ એવ અઆદિસદ્દો પયુજ્જીયતીતિ એવં પયોગનિયમત્થં, અયમ્પિ વિકપ્પન્તર સમ્ભાવના ‘‘અભૂતતબ્ભાવે કરાસભૂયોગે વિકારા ચી’’તિ (૪-૧૧૯) પયોગનિયમસ્સા ઝાયમાનસ્સ દિટ્ઠત્તા, ઠાન્યાદેસત્થન્તિ અઆદિસદ્દસ્સ ઠાને તિતાલીસવણ્ણસદ્દા આદેસા હોન્તિ તેસં વા સો ઇતિ, તદનુરૂપાયાતિ ઠાન્યાદેસાનુરૂપાય છટ્ઠી વિભત્તિયા, અતોયેવાતિ અગમાગમિઅનુરૂપાય છટ્ઠિયા અભાવતો યેવ, અગમાગમિ ભાવત્થન્તિ અઆદિસદ્દસ્સ તિતાલીસ વણ્ણસદ્દા આગમા હોન્તિ તેસં વા સો ઇતિ, એતેસુપિ સઙ્કા, ‘‘યવાસરે’’ (૧-૩૦) ‘‘સુઞ સસ્સ’’ઇતિ (૨-૫૩) આદેસાગમાનં દસ્સનેન, આગમ લિઙ્ગાભાવતોતિ ઉકાર કકાર મકારાનં અભાવતો, વિસેસનવિસેસ્સ ભાવત્થન્તિ તિતાલીસવણ્ણસદ્દાનં અઆદિસદ્દો વિસેસનં, તે વા તસ્સે-તિ, એત્થાપિ સઙ્કા ‘નીલુપ્પલ’મિચ્ચાદીનમઞ્ઞત્થ વિસેસનવિસેસ્સ ભાવદસ્સના, સદ્દલક્ખણા નુપયોગતોતિ સદ્દલક્ખણેન સદ્દસઙ્ખરણસ્સ પકતત્તા વુત્તં, તત્થ કારણમાહ- ‘રૂપવિસેસૂપ લક્ખણાભાવા’તિ, રૂપવિસેસસ્સ ઉપલક્ખણ નિમિત્તં તસ્સઅભાવાતિ અત્થો, ન હિ વિસેસન વિસેસ્સભાવે પટિપાદિતે અઆદ્યાદિસદ્દાનં રૂપવિસેસસ્સ સઙ્ખરણં કતં સિયાતિ, યદિ એસોવ સદ્દસઙ્ખરણન્તિ ગય્હેય્ય, તથા સતિ ‘નીલુપ્પલ’મિચ્ચાદીનમ્પિ વત્તબ્બતા આપજ્જેય્યાતિ નાસ્સ તદત્થ તાપિ સમ્ભાવીયતે, લોકે સીહગુણસ્સ માનવકે દસ્સનતો ઉપચારેન ‘સીહો-યં માનવકો’તિ તગ્ગુણજ્ઝારોપોપિ દિસ્સતિ, તદત્થમ્પેતં ન હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘તગ્ગુણજ્ઝારોપનત્થમ્પેતં ન હોતી’તિ વુત્તં, તસ્સ અઆદિસદ્દસ્સ, તેસં તિતાલીસવણ્ણસદ્દાનં વા ગુણો અઆદિત્તાદિ, તસ્સ અજ્ઝારોપનં-તિતાલીસવણ્ણસદ્દેસુ વા અઆદિસદ્દેયેવ વા આરોપનં, તદત્થમ્પેતં સુત્તં ન હોતીતિ અત્થો, તત્થ કારણમાહ- ‘અતોયેવા’તિઆદિ, અતોયેવ રૂપવિસેસૂપલક્ખણા ભાવતોયો, પકતં સદ્દસઙ્ખરણં, યથાવુત્ત વિકપ્પન્તરાભાવે ઉભયત્થમિદં સિયા, તત્થ પરિભાસત્થં ન હોતિ… તલ્લક્ખણત્તાભાવા ઉપરિવક્ખમાનત્તા ચાતિ પારિસેસમાલમ્બિયાહ ‘સઞ્ઞાસઞ્ઞિ’ચ્ચાદિ.

મરિયાદાયમ્પકારેચ, સમીપે વયવે તથા;

ચતુબ્બિધપ્પકારોયં, આદિસદ્દસ્સ દિસ્સતેતિ.

મરિયાદત્થો એત્થ આદિસદ્દોતિ આહ-‘આદિમરિયાદા ભૂતો’તિ, ઉપલક્ખણત્તાતિ ઉપલક્ખિયમાનાનમાકારાદીનં ગહણે કારણભાવેન અપ્પધાનત્તા, તેનાહ-‘ઉપલક્ખણસ્સુપસજ્જનીયભૂતસ્સા’તિ, કારિયેનાતિ વણ્ણસઞ્ઞાભવનાદિના, ન ગુન્નમ્પિ આનયનં ભવતિ..ગુન્નમુપસજ્જનીય ભૂતત્તા અઞ્ઞપદત્થસ્સેવ પધાનત્તા, સઞ્ઞાયા ભાવેતિ અકારસ્સ વણ્ણસઞ્ઞાય અભાવે, રૂપન્તિતિ તાલીસારૂપં, તિતાલીસા+વણ્ણાતિપદચ્છેદો, તિતાલીસ+વણ્ણાતિવા, સુત્તાવયવસ્સાપિ સુત્તસમ્બન્ધિત્તા ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) પન વુત્તં, રસ્સત્તન્તુ ‘‘દીઘરસ્સા’’તિ યોગવિભાગેન, ઇતરથા બ્યઞ્જનપરસ્સેવ રસ્સત્તે દસ્સિતે તિતાલીસઇતિ અબ્યઞ્જને પદં ન સમ્પજ્જેય્યાતિ વિઞ્ઞાયતિ, ઇતરીતરયોગચત્થે બહુવચનેન ભવિતબ્બન્તિ આહ-‘એકવચનમ્પના’તિઆદિ, વિપ્પટિપત્તિ અઞ્ઞથાભાવો, રસ્સ એ ઓકારેહિ તેચત્તાલીસક્ખરાનન્તિ સમ્બન્ધો, એ ઓકારે હીતિ સહત્થે તતિયા, સક્કતાનુસારેનાતિ સક્કતે ‘‘સન્ધિ યક્ખરાનં રસ્સા ન સન્તી’’તિ વુત્તસ્સ અનુસારેન, કોચીતિ સા સનપ્પસાદકચોળિયબુદ્ધપ્પિયાચરિયં દસ્સેતિ, ન હિચ્ચાદિં વદતો-યમધિપ્પાયો ‘રસ્સાઇવાતિ ઇવસદ્દો સાધમ્મોપમાજોતકો વા સિયા વેધમ્મોપમાજોતકો વા, યદિ તાવ વેધમ્મોપમાજોતકો, રસ્સધમ્મસ્સ એ ઓકારેસ્વ સમ્ભવા તેસં દીઘકાલપ્પવત્તિતો તે દીઘાયેવ સિયું, યદિ પન સાધમ્મોપમાજોતકો, તેસુ રસ્સધમ્મસ્સસમ્ભવા રસ્સકાલપ્પવત્તિતો રસ્સાએવ તે સિયુન્તિ ‘એત્થાતિઆદીસુ એ ઓકારાનં ઉચ્ચારણકાલકતં રસ્સત્તમેવ હોતી’તિ, રસ્સકાલવન્તોયેવાતિ એવસદ્દો સોગતે વણ્ણવિનિમ્મુત્તસ્સ કાલસ્સેવાભાવા વણ્ણાનઞ્ચ પચ્ચક્ખ સિદ્ધત્તા પમાણસિદ્ધં પારમત્થિક મે ઓકારાનં રસ્સકાલવન્તતં દીપેતિ, અત્થાતિ વદતો પનાયમધિપ્પાયો ‘એત્થાતિઆદીસુ યદિ એકારાદયો દીઘાએવ સંયોગપુબ્બત્તા રસ્સાવ સિયુંતથા સતિ અત્થાતિ એત્થાપિ દીઘોવ આકારો સંયોગપુબ્બત્તારસ્સો ઇવ ઉચ્ચતીતિ આપજ્જેય્ય, તસ્મા ઉચ્ચારણકાલકતોવ રસ્સદીઘભાવો ગહેતબ્બો’તિ, કચ્ચાયનવુત્તિવણ્ણના ઞાસો, તઞ્ઞાપનેતિ બહિદ્ધા અઞ્ઞેસમક્ખરાનં ઞાપને, પયોજનાભાવાતિ તેન સાધેતબ્બસ્સ કસ્સચિ ઇટ્ઠસ્સ અભાવમાહ, કિમેત્થ સમુદાયે વાક્યપરિસમત્તિ, ઉદાહુ અવયવેતિ આહ- ‘પચ્ચેક’ન્તિ, અઞ્ઞથા ‘રુક્ખા વન’ન્તિઆદીસુ વિય સમુદાયે વાક્યપરિસમત્તિયં ‘‘ઇયુવણ્ણા ઝલા નમસ્સન્તે’’ (૧-૯) ઇચ્ચાદિકં ન સિજ્ઝતીતિ, પચ્ચેકં વણ્ણા નામહોન્તીતિ અકારો વણ્ણો નામ હોતિ આકારો વણ્ણો નામ હોતીતિઆદિના, અવયવેચ્ચાદિના વુત્તિયં અવુત્તેપિ ‘પચ્ચેક’ન્તિ વચને સદિટ્ઠન્તં કારણમાહ, દિટ્ઠન્તોપનીતો ત્યત્થો સુખેન પટિપત્તું સક્કાતિ, એત્થ હિ પચ્ચેકન્તિ અવુત્તેપિ દેવદત્તો ભોજીયતૂતિઆદિના પચ્ચેકં ભુઞ્જિકિરિયા પરિસમાપીયતે, તેનાહ-‘ન ચોચ્ચતે’ ઇચ્ચાદિ, અથવા સમુદાયેપિ વાક્યપરિસમા પત્તિયં સતિ સમુદાયે પવત્તા સદ્દા અવયવેસુપિ વત્તન્તીતિ ‘સમુદ્દેકદેસદસ્સનેપિ સમુદ્દો દિટ્ઠો, ખન્ધેકદેસ ભૂતાયપિ પઞ્ઞાય પઞ્ઞાક્ખન્ધોતિઆદીસુ વિય ન દોસો, તેનેવ વુત્તિયં ‘પચ્ચેક’ન્તિ ન વુત્તં, વણ્ણસદ્દસ્સ ગુણાદ્યનેકત્થત્તેપિ પકરણતો અકારાદયોવેત્થ વુચ્ચન્તીતિ આહ-‘વણ્ણીયતિ’ચ્ચાદિ, પકરણતોપિ અત્થો વિભજ્જતે, વુત્તં હિ–

અત્થા પકરણા લિઙ્ગા, ઓચિત્યા દેસકાલતો;

સદ્દત્થા વિભજીયન્તે, ન સદ્દાયેવ કેવલાતિ.

નનુ ઝલાદિસઞ્ઞા વિય લહુસઞ્ઞં અકત્વા કસ્મા ગુરુસઞ્ઞા કતાતિ ચોદનં મનસિ નિધાય રુળ્હિ અન્વત્થવસેન દ્વિપ્પકારાસુ સઞ્ઞાસુ ઝાલાતિ રુળ્હિ સઞ્ઞાત્થાભાવેન વોહારસુખમત્તપયોજના, અન્વત્થસઞ્ઞા પન તપ્પયોજનાપિ હોતિ તદઞ્ઞપ્પયોજના પીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘એવ’મિચ્ચાદિ, વણ્ણીયતી અત્થો એતેહીતિ વુત્તમત્થં અનુગતા અનુગતત્થા વણ્ણસઞ્ઞા તં, સદ્દાધિગમનીયસ્સાતિ સદ્દેન વિઞ્ઞાતબ્બસ્સ, વણ્ણં મૂલમસ્સાતિ વણ્ણમૂલકો-અત્થો, તસ્સ ભાવો વણ્ણમૂલકતા, અત્થસ્સ વણ્ણમૂલકતં સાધેતિ ‘સાપિ’ચ્ચાદિના, વણ્ણં રૂપં સભાવો એતેસન્તિ વણ્ણરૂપાનિ-પદાનિ, સમુદાયો પાદાનં રૂપમસ્સાતિ સમુદાયરૂપં વાક્યં, વિભત્યન્તમત્થજોતકં પદં, પદસમુદાયો વાક્યં, સબ્બઞ્ચેતમુપચારેન વણ્ણસદ્દવચનીયત્તં ગચ્છતિ વણ્ણમયત્તાતિ સબ્બોપિ સમ્મુતિપરમત્થભેદભિન્નો અત્થો વાક્યાધિગમનીયો વણ્ણેનેવ વિઞ્ઞાયતિ નામ તસ્મા યથા વુત્તમત્થ વિસેસદસ્સનંલહુસઞ્ઞાય ન સક્કાતિ તદત્થમકારાદીનં ગુરુભૂતા વણ્ણસઞ્ઞા કતાતિ અધિપ્પાયો, સમ્મુતિ સઙ્કેતવસેન પવત્તો વોહારો, પરમત્થો સનિબ્બાનો પઞ્ચક્ખન્ધો. ઉભોહિ પનેતેહિ ભિન્નો તતિયો કોટ્ઠાસો નામ નત્થિ, તથાચ વુત્તં–

દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો,

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નુપલબ્ભતીતિ.

નનુ ચ–

અપ્પક્ખરમસન્દિદ્ધં, સસારં ગૂળ્હનિણ્ણયં;

પસન્નત્થઞ્ચ સુત્તન્તિ, આહુ તલ્લક્ખણઞ્ઞુનોતિ.

‘‘આદયો તિતાલીસ વણ્ણા’’ ‘‘તિતાલીસાદયો વણ્ણા’’તિ વા વત્તબ્બન્તિ ન તથા સતિ સન્દિદ્ધં સુત્તં સિયાતિ, નનુ સત્થાદો મઙ્ગલવચનેન ભવિતબ્બં, અકારો પટિસેધત્થોપિ હોતીતિ (ન) સત્થાદો સિદ્ધસદ્દસ્સોપહિતત્તા, અથ હોત્વ પુબ્બા ઝાલાદિ સઞ્ઞા, સદ્દસાધનમત્તપ્પયોજનત્તા પન સબ્બવિધાનસ્સ પુબ્બાચરિય સઞ્ઞાવાલમેત્થાતિ કિં પુનાપિ વણ્ણાદિસઞ્ઞાવિધાનેન ગન્થગારવ કરણેનાતિ સચ્ચમેતં, પુબ્બાચરિયેસુ પન ગારવં તદનુગમનઞ્ચ દીપેતું કાચિ સઞ્ઞાયોપ્યન્વાખ્યાયન્તે, યજ્જેવં સંયોગસબ્બનામલોપાદયોપિ સઞ્ઞા પુબ્બાચરિયેહિ વુત્તા વત્તબ્બાતિ નનુ ભો વુત્તમેવામ્હેહિ’કાચિ સઞ્ઞાયો આખ્યાયન્તે’તિ, કિન્તદાખ્યાનદ્વારેન ભવતા તાપિ વિઞ્ઞાતું ન સક્કાતિ, કેસઞ્ચિ સાત્થકત્તોપિ પતિવણ્ણમત્થાનુપલદ્ધિતો વણ્ણાનમદિટ્ઠાનમકારાદીનમનુકતિયો ઇહોપદિટ્ઠાઇત્યનુકારિયેનાત્થેનાત્થવન્તતાય હોતેવાકારાદિતો વિભત્તિ, લોપેન નિદ્દિટ્ઠત્તા પનસ્સા અસ્સવનં સન્નિકંસવચનિચ્છાભાવા સંહિતાયાનિદ્દેસો, અનુક્કમોતિ આદોનિસ્સયા સરાવુત્તા, તતો નિસ્સિતા બ્યઞ્જના, સરેસુપિ એકટ્ઠાનિયા અકારાદયો બહુત્તા પઠમં વુત્તા ઠાનાનુક્કમેન, તતો દ્વિજા ઠાનાનુક્કમેન, તેસુપિ રસ્સાવ લહુત્તા પઠમં વુત્તા, તતો દીઘા, બ્યઞ્જનેસુપિ વગ્ગા બહુત્તા ઠાનપ્પટિપાટિયા પઠમં વુત્તા, તતો યકારાદયો, વગ્ગેસુ ચ અઘોસા પઠમં વુત્તા, તતો ઘોસા, તેસુ ચ સિથિલા પઠમં વુત્તા, તતો ધનિતા, તત્થાપિ અપ્પકત્તા દ્વિજા પઞ્ચમા વુત્તા, તતો યરલવા ઘોસભૂતા ઠાનાનુક્કમેન, તતો ધનિતા સકારહ કારા, તેસુપિહકારો કેસઞ્ચિ ઓરસોપિ હોતીતિ દ્વિજત્તા પચ્છા વુત્તો, કેહિચિ ‘‘લળાનમવિસેસો’’તિ દ્વિન્નમવિસેસે વુચ્ચમાનેપિ લિપિભેદેન ઠાનભેદેન ચ ભિન્નત્તા ળકારો વિસું અક્ખરભાવેન ગહિતો, સોપિ ઘોસભાવેન ઠાનાનુક્કમેનચ હકારતો પરં વુત્તો નિગ્ગહીતં પન સરત્તાદિસબ્બવિનિમ્મુત્તત્તા સબ્બપચ્છા વુત્તન્તિ અકારાદીનમયમનુક્કમો, ઇમસ્સેવાનુક્કમસ્સ મનસિ વિપસ્સ વત્તમાનત્તા તિતાલીસાતિ ગણનાપરિચ્છેદસ્સ દસ્સિતત્તા ચ ‘નિગ્ગહીતન્તા’તિ વુત્તિયં વુત્તં, પકતં સાધુસદ્દાન્વાખ્યાનં, ન વણ્ણીયતે, તિ સદ્દસઙ્ખરણ સઙ્ખાત મુખ્યપ્પયોજનાભાવા, કિઞ્ચાપિ ન વણ્ણીયતે, અમ્હેહિ પન કથમકારાદીનમયમનુક્કમો ઉપ્પન્નોતિ સિસ્સાનં કઙ્ખા વિચ્છેદપ્પયોજનમ્પતિ અનુક્કમસદ્દસ્સ અત્થકથનબ્યાજેન વણ્ણિતો યેવાતિ, કરીયન્તે ઉચ્ચારીયન્તે એતેનાતિ કરણં, તત્થ જિવ્હામજ્ઝં તાલુજાનં, જિવ્હોપગ્ગં મુદ્ધજાનં, જિવ્હગ્ગં, દન્તજાનં સેસાનં સકટ્ઠાનં કરણં, પયત્તિ પયતનં, તમ્પન વણ્ણુચ્ચારણતો અબ્ભન્તરો બાહિયો ચ ઉસ્સાહો, તત્થ અબ્ભન્તરપયતનં-સંવુતત્તમકારસ્સ, વિવટત્તં સરાનં સકારહકારાનઞ્ચ ફુટ્ઠત્તં વગ્ગાનં, ઈસંફુટ્ઠત્તં યરલવાનં, બાહિયપયતનન્તુ સંવુતકણ્ઠતાદિ, ઠાનતો પચ્ચાસત્તિયા વિધીયમાનકારિયસમ્ભવેન પયોજનસમ્ભવા આહ-‘ઠાનમ્પના’તિઆદિ, તિટ્ઠન્તિ એત્થ ઉપ્પત્તિવસેન વણ્ણાતિ ઠાનં, ‘‘એ ઓનમ વણ્ણે’’તિ (૧-૩૭) સુત્તે વણ્ણેતિ કથનમેવ વણ્ણસઞ્ઞાકરણે પયોજનં, યથાવુત્તમત્થમઞ્ઞત્ર બ્યાપદિસતિ’ એવ’મિચ્ચાદિના, તસ્મા ‘‘દસાદો સરા’’ઇચ્ચાદો ‘તેના’તિઆદીસુ ‘તેન સરઇચ્ચનેન ક્વત્થો કસ્મિં સુત્તે પયોજનં તં દસ્સેતિ ‘‘સરોલોપો સરે’’ચ્ચાદી’તિ એવમાદિના અત્થો દટ્ઠબ્બો, ઞાપેતિ વણ્ણલોપન્તિ ઞાપકં, કસ્મા પન’સો ચેમિનાવ ઞાપકેન સિદ્ધો’તિ વુચ્ચતિ નનુ ‘તદમિનાદીનિ’’તિ (૧-૪૭) સુત્તં દિસ્સતીતિ, (સચ્ચં) તથાપિ પકારન્તરોયમ્પિ વણ્ણલોપે દસ્સિતોતિ વિઞ્ઞાતબ્બં, એવસદ્દો પન ‘યદિ ઞાપકેન વણ્ણલોપો સિયા સો ઇમિનાવ ઞાપકેન સિદ્ધો, નાઞ્ઞેના’તિ અવધારેતિ.

૨. દસા

નનુ અઆદયોતિ પઠમન્તેનુવત્તન્તે કથમેત્થ’તત્થા’તિ સત્તમીનિદ્દિટ્ઠતાતિ આહ-‘તઞ્ચા’તિઆદિ, અત્થવસાવિભત્તિવિપરિણામેનાતિ અઆદયોતિ પઠમન્તસ્સ‘આદો દસા’ત્યનેન સમ્બન્ધા સમ્બજ્ઝમાને ચાધારત્થેન ભવિતબ્બન્તિ આધારત્થવસેન સત્તમી વિભત્તિયા પરિવત્તનેનાતિ અત્થો, અત્થવસા સત્તમિયા વિપરિણામસમ્ભવાયેવસુત્તે અવિજ્જમાનેપિ‘તત્થા’તિ વુત્તિયં વુત્તં, આદોદસન્નમનઞ્ઞત્થપવત્તિસમ્ભવતો તેસં અઆદયો વિસયભાવેનપિ સક્કા પરિકપ્પેતુન્તિ વુત્તં-‘તેસુ વિસયભૂતેસૂ’તિ, નિદ્ધારણત્થોપિ યુજ્જતેવ… વણ્ણસમુદાયતો તદેકદેસભૂતાન માદો વણ્ણાનં દસસઙ્ખ્યાગુણેન નિદ્ધારિયમાનત્તા, આદિમ્હિ દસ વણ્ણાતિ વુત્તે અવુત્તાનમ્પિ અવસ્સં વત્તબ્બાનં ઊનપૂરણત્થમજ્ઝાહારો હોતીતિ વુત્તં- અવટ્ઠિતા નિદ્દિટ્ઠા વા’તિ, એકાદીન મટ્ઠારસન્તાનં સઙ્ખ્યાનં સઙ્ખ્યેય્યે વત્તનતો આહ-‘દસસઙ્ખ્યાય પરિચ્છિન્નત્તા’તિ, ગય્હુપગાનં રસ્સએ ઓવણ્ણાનમ્પિ કચ્ચાયને વિય અપરિચ્ચાગા અનૂના, અગય્હુપગાનં તદઞ્ઞેસં કેસઞ્ચિ સરાનં પરિચ્ચગા અનધિકા, દસસદ્દસ્સ સઙ્ખ્યેય્ય વુત્તિત્તા દસન્નમ્પિ અધિકતવણ્ણાનઞ્ઞત્તા વુત્તં-‘દસન્નમ્પી’તિઆદિ, સયં પુબ્બા’રાજ=ચિત્તિયં’તીસ્મા ક્વિમ્હિ અન્તલોપે સમાસે ચ તદમિનાદિત્તા નિરુત્તિનયેન વા સરસદ્દો નિપ્ફજ્જતીતિ, ‘સર-ગતિહિં સાચિન્તાસુ’ ઇચ્ચસ્મા અપ્પચ્ચયેન વા નિપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતુમાહ=‘સયં રાજન્તી’તિઆદિ.

૩. દ્વેદ્વે

તેતિ’આદો’તિ સત્તમ્યન્તત્તા અપરે દ્વે પરામસતિ, હેટ્ઠા વિયાતિ હેટ્ઠા વુત્તં અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામં ઉપમેતિ, અતોવ વિઞ્ઞાયમાનત્થવસેન તેસુ’તિ વુત્તં, તેસુતિ પન નિદ્ધારણત્તવિવચ્છાયં તમ્પિ સમ્ભવતીતિ તેસં વણ્ણાનં મજ્ઝે દ્વેદ્વેતિ દ્વિસઙ્ખ્યાય નિદ્ધારણત્થોપિ વેદિતબ્બો, વિચ્છાયં વુત્તિ યસ્સ સો વિચ્છાવુત્તિ-દ્વિસદ્દો, વિચ્છાવુત્તિતા ચાસ્સ સવણ્ણત્તગુણેન દ્વિન્નં (‘બ્યાપિતુ) મિટ્ઠત્તા, કમેનાવટ્ઠિતેતિ ઇમિના અકારાદિવણ્ણપ્પબન્ધસ્સ અનાદિકાલસિદ્ધં કમસિદ્ધત્તમાહ. નનુ સમાના વણ્ણા સવણ્ણાત્યન્વત્થે સવણ્ણસદ્દે સતિ કતં રસ્સદીઘાનં સવણ્ણસઞ્ઞા સિયા… અસમાનત્તા એતેસન્તિ, નેતદત્થિવણ્ણપ્પબન્ધસ્સ કમસિદ્ધત્તા વચનબલેનેવાસમાનાનમ્પિ હોતેવાતિ, નેવમ્પિ વત્તું યુત્તં‘‘દ્વેદ્વે સવણ્ણા’’તિ સુત્તસ્સ તાદિસસામત્થિયસબ્ભાવે [સબ્ભાવેન (પોત્થકે)] વિસેસકારણાભાવાતિ આહ‘સમાનત્તમ્પના’તિઆદિ. તિટ્ઠન્તિ એત્થ વણ્ણા ચિત્તજત્તેપિ અભિબ્યત્તિ વસેનાતિ ઠાનં કણ્ઠાદિ, તેન કતન્તિ સમાસો, કણ્ઠતાતુ ઇતિ ચત્તે પાણ્યઙ્ગત્તા નપુંસકત્તં. પઞ્ચમેહિ વગ્ગપઞ્ચમેહિ. અન્તટ્ઠાકીતિ વગ્ગાનમન્તે તિટ્ઠન્તીતિ અન્તટ્ઠા, તાહિ, યુત્તસ્સાતિ બ્રહ્મચરિયા, ગુય્હ’ન્તિઆદીસુ યુત્તસ્સ. કેચીતિ અનિયમેન વુત્તં, તે પન–

‘‘હકારો પઞ્ચમેહેવ, અન્તટ્ઠાહિ ચ સંયુતો;

ઓરસો ઇતિ વિઞ્ઞેય્યો, કણ્ઠજો તદસંયુતો’’તિ વદન્તિ.

૪. પુબ્બો

વત્તતેતિ અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામેન વત્તતે, નનુ ચેત્યાદિચોદના, નેસદોસોચ્ચાદિ પરિહારો, દોસાભાવે કારણ માહ-‘યોયો…પે… પતીયતે’તિ, વુત્તં સમત્તેતિ-‘નહિ’ચ્ચાદિના, નનુ ચ પુબ્બસદ્દો યમેકત્તા એકં પુબ્બમાચિક્ખતિ ન સકલન્તિ કથં ‘‘પુબ્બો’તિ વુત્તે યોયોતિ ઞાયતિ ‘યોયો પુબ્બો’તિ ચ વુત્તે ‘તેસુ દ્વીસુ’તિ એત્થ’દ્વીસુ દ્વીસુ’તિ ઇદં કથં સુખેનેવ પતીયતે તદિદમસિદ્ધેનાસિદ્ધસાધનન્તિ આસઙ્કિય તદભાવમુબ્ભાવીય પુબ્બ સદ્દસ્સ વિચ્છાગમકત્તમવગમયિતુમાહ-‘નચેદ’મિચ્ચાદિ. તંયોગાતિ ઉપચારવસેનાહ, તબ્બન્તતાયવાતિ અત્થિયત્થે અપ્પચ્ચયવસેન, એવમુપરિપિ.

૫. પરો

સેસમિચ્ચાદિના‘તેસુ દ્વીસૂતિ સવણ્ણસઞ્ઞકેસુ દ્વીસુ’ ઇચ્ચાદિ કમતિદિસ્સતિ. લહુસઞ્ઞા રસ્સસ્સ, સંયોગપુબ્બસ્સ રસ્સસ્સ દીઘસ્સ ચ ગુરુસઞ્ઞા ન વત્તબ્બા… ઉચ્ચારણવસેનેવાન્વત્થસઞ્ઞાતિ વિઞ્ઞાયતિ, પુબ્બાચરિયવસેન વા ઇહાવુત્તાવસેસસઞ્ઞાવિય.

૬. કાદયો

કેવલ બ્યઞ્જનાનમત્થપ્પકાસત્તાભાવા સરાનમત્થપ્પકાસને અચ્ચન્તોપકારા બ્યઞ્જનાતિ ‘એતેહી’તિ કરણત્તેન વુત્તં, તેનાહ ‘સરાન’મિચ્ચાદિ. વિપુબ્બા ‘અઞ્જ-બ્યત્તિયં’તીમસ્મા કરણે અનપ્પચ્ચયે રૂપં, નપુંસકત્તમ્પિસ્સાવગમયિતું ‘ઉપકારકાની’તિ વુત્તં, બ્યઞ્જનત્તં દિટ્ઠન્તેન ફુટયતિ ‘યથા’ઇચ્ચાદિના, યથા ઓદનસ્સુપકારકાનિ સૂપાદીનિ બ્યઞ્જનાનિ, તથા સરાનમુપકારકાનીતિ અધિપ્પાયો, બ્યઞ્જનમ્પન અદ્ધમત્તિકં, વુત્તં હિ–

એકમત્તો ભવે રસ્સો, દીઘો મત્તદ્વયાયુતો;

પ્લુતો તિમત્તો વિઞ્ઞેય્યો, બ્યઞ્જનં ત્વદ્ધમત્તિકંતિ.

અન્વત્થાતિ અન્વત્થતો, ‘અન્વત્થા બ્યઞ્જના’તિ સમ્બન્ધો.

૭. પઞ્ચ

સજાત્યપેક્ખાય સમુદાયવાચિત્તેપિ કાદયોતી અનુવત્તનતો વગ્ગસદ્દેન કખગઘઞાદયોવ ગય્હન્તિ, પઞ્ચ પરિમાણમસ્સ પઞ્ચકોવગ્ગો, ‘‘તમસ્સ પરિમાણં ણિકો ચા’’તિ (૪-૪૧) કો, સુત્તે આદિભૂતો પઞ્ચસદ્દો પઞ્ચસઙ્ખ્યાપરિચ્છેદં કુરુમાનો માવસાનાનં વગ્ગાનં બહુત્તં ગમેતીતિ ‘પઞ્ચકા’તિ વુત્તં, વગ્ગાતિ બહુવચનતો પચ્ચેકન્તિ વિઞ્ઞાયતિ, વજ્જેન્તિ યકારાદયોભિ વગ્ગા, પઠમક્ખરવસેન પન કવગ્ગાદિવોહારો.

૮. બિન્દુ

અનેકત્થત્તા ધાતૂન મુચ્ચારણત્થોપેત્થ ગણ્હાતીતિ નિપુબ્બા તતો કમ્મન્તિ ત્તપ્પચ્ચયે ઞ્ઞિમ્હિ પાદિસમાસે દીઘેચ રૂપં દસ્સેન્તો ‘રસ્સા’તિઆદીમાહ, પીળનત્થતો નિગ્ગહનં નિગ્ગહો, ‘ઇ-અજ્ઝેન ગતીસુ’ઇચ્ચસ્મા કત્તરિ [કમ્મનિ-ઇતિ વત્તબ્બં, ઇતં ઉચ્ચારિતન્તિ અત્થો] ત્તપ્પચ્ચયે ઇતં, નિગ્ગહેન ઇતન્તિ અમાદિસ માસે રૂપં દસ્સેન્તો ‘કરણં નિગ્ગહેન વા’તિઆદિમાહ, પચ્છિમપક્ખં સાધેતુમાહ-‘વુત્તં હી’તિ.

૯. ઇયુ

ચત્થસમાસોતિ ઇતરીતરયોગદ્વન્દસમાસો. અત્તેતિ મુનિ સદ્દાદિવચનીયે અત્થે, નમતીતીમસ્સેતં કમ્મં,

યં સબ્બવચનં સબ્બ, લિઙ્ગં સબ્બવિભત્તિકં;

તં સબ્બત્થે નમનતો, વિદું નામન્તિ તબ્બિદૂ.

ઇધ નામસઞ્ઞાયાભાવેપિ અન્વત્થબલાયેવ નામસઞ્ઞા સિદ્ધાતિ (આહ) ‘અન્વત્થબ્યપદેસેના’તિ, સ્યાદ્યન્તપકતિરૂપન્તિ પચ્ચયા પઠમં કરીયતીતિ પકતિ, સા એવ રૂપન્તિ પકતિરૂપં, સ્યાદ્યન્તસ્સ પકતિ રૂપં મુનિસદ્દાદિ સ્યાદ્યન્તપકતિરૂપં, અત્થવન્તમધાતુકમપ્પચ્ચયમ્પાટિપદિકં, પદં પદં પતિ પટિપદે, પટિપદં નિયુત્તં પાટિપદિકં. વિસેસનેનાતિ સુત્તે ‘નમસ્સન્તે’તિ વુત્તેન ઇવણ્ણુવણ્ણાનં વિસેસનેન. આખ્યાતસ્સાતિ પચતિઆદિનો. આદિમજ્ઝવત્તિનોતિ ઇન્દ ઉદકસદ્દાદીનં આદો, પખુમાદીનં મજ્ઝેચ વત્તિનો. પદેસેસૂતિ ‘‘ઝલા સસ્સ નો’’તિ (૨-૮૩) આદિકેસુ સુત્તપ્પદેસેસુ, અનિટ્ઠપસઙ્ગ (સઙ્કં) નિવત્તેતીતિ સમ્બન્ધો, અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોનામ [નામાતિ (પોત્થકે)] પચતિ-ઇન્દ (ઉદક પખુમ) સદ્દાદીન મન્ત આદિમજ્ઝભૂતઇવણ્ણાદીનં ઝલસઞ્ઞા વિધાય તતો પરાસં સાદિ વિભત્તીનં ‘‘ઝલા સસ્સ નો’’તિ (૨-૮૧) આદીહિ ‘નો’ આદેસાદિમ્હિ કતે ‘પચતિનો, ઇન્દનો, ઉદકનો, પખુમનો’તિઆદિ રૂપપ્પસઙ્ગો, નનુચાદિઆદિ ચોદના. વત્તબ્બન્તિ સુત્તે વત્તબ્બં. બ્યાસનિદ્દેસેનાતિ અસમાસનિદ્દેસેન. તદયુત્તન્તિઆદિ પરિહારો, તન્તિ તં ચોદ્યં, સતિહીતિઆદિના અયુત્તત્તં સમત્થેતિ, દ્વીસુત્તરેસુ યોગેસૂતિ ઉપરિમેસુ ‘‘પિત્થિયં’’ ‘‘ઘા’’તિ દ્વીસુ સુત્તેસુ. ઇત્થિયન્તિ ઇદન્તિ ‘‘પિત્થિય’’ન્તિ સુત્તે ઇત્થિયન્તિ ઇદં પદં. વણ્ણવિસેસનં સિયાતિ ‘‘પિત્થિય’’ન્તિ સુત્તે ‘ઇયુવણ્ણા’તિ અનુવત્તનતો ‘ઇત્થિયં ઇવણ્ણુવણ્ણા’તિ એવં ઇવણ્ણુ વણ્ણા ‘‘ઘો’’તિ સુત્તે ‘ઇત્થિયં આ’તિએવં અવણ્ણસ્સ ચ વિસેસનં ભવેય્ય. વણ્ણવિસેસને વિરોધમાહ ‘એવઞ્ચે’ચ્ચાદિ, નામસ્સન્તેતિ અસમાસનિદ્દેસે ત્વવિરોધમાહ- ‘બ્યાસે’ચ્ચાદિ. સક્કાનામવિસેસનં કાતુન્તિ દ્વીસુ સુત્તેસુ ઇત્થિયન્તિઆદિના વક્ખમાનક્કમેન. નામસ્સ અન્તો નામન્તોતિ સમાસસ્સ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તા સમાસે ગુણીભૂતસ્સ નામસ્સ ઇત્થિયન્તિ ઇદં વિસેસનં કાતું ન સક્કાતિ અધિપ્પાયો, વચનમન્તરેનાતિ પાણિનિયાનમિવ ‘‘યથાસઙ્ખ્યમનુદેસો સમાનં’’તિ (૧-૩-૧૦) સુત્તં વિના, સમાસઙ્ખ્ય એતેસન્તિ સમસઙ્ખ્યકા, ઇતિસદ્દો આદ્યત્થો, તેન–

‘‘આલાપહાસલીલાહિ, મુનિન્દ વિજયા તવ;

કોકિલા કુમુદાની વો, પસેવન્તે વનં જલં’’ (૨૬૦).

ઇચ્ચાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૦. પિત્થિ

ઇત્થિયં નામસ્સાતિ ચ, અન્તે ઇવણ્ણુવણ્ણાતિ ચ વુત્તે તેસમા ધારાધેય્યસમ્બન્ધો આધેય્યસ્સાધારે પવત્તિં વિના ન સમ્ભવતીતિ અજ્ઝાહારવસેન ‘વત્તમાના’તિ વુત્તિયં વુત્તં. ઇવણ્ણુ વણ્ણાતિ અપેક્ખિય‘વિસેસીયન્તી’તિ બહુવચનમેતં સમ્બન્ધસ્સ પુરિસાધીનતાય નામન્તીમિના સમ્બન્ધે સતિ‘વિસેસીયતી’તેકત્તેન પરિણમતિ.

૧૧. ઘા

ઇત્થિયં નામસ્સન્તેતિ ચ વત્તતે. હેટ્ઠા સબ્બત્થ સઞ્ઞિનો નિદ્દિસિય સઞ્ઞાય નિદ્દિટ્ઠત્તા તત્થ વિય વિસું સઞ્ઞિનો પઠમમનિદ્દેસે અસન્તો વિયાતિ દોસલેસમાલમ્બિય ચોદયતિ નન્હચે’ત્યાદિના. તત્થ સેતોતિ વિજ્જમાનસ્સ સઞ્ઞિનો. કારિયેનાતિ સઞ્ઞાકારિયેન. પરિહરતિ ‘નાયં દોસો’તિઆદિના. પચ્છાવુત્તમત્તેનાતિ ‘‘ઘા’’તિ સુત્તે કારિયિનો આકારસ્સ પચ્છા વુત્તમત્તેન. નચાતિ એત્થ ચસદ્દો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે, અપરમ્પિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બમનિયમરૂપમત્થીતિ અત્થો. અનિયમરૂપમાચરિયપ્પવત્તિતો સાધેતુમાહ ‘ઉભયથાપિ’ચ્ચાદિ.

૧૨. ગોસ્યા

આસદ્દો આભિમુખ્યે, અનભિમુખમભિમુખં કત્વા લપનં કથનમાલ પનં, તસ્મિં આલપને, આલપનત્થે વિહિતો સીતિ અત્થો.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકાટીકાયં સારત્થવિલાસિનિયં

સઞ્ઞાધિકારો સમત્તો.

પરિભાસાધિકાર

૧૩. વિધિ

વચનારમ્ભયોજનમાહ–‘યં વિસેસનભાવેને’ચ્ચાદિ, યન્તિ અનિયમેન ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ (૨-૪૩) આદીસુ અતોતિઆદિકં વિસેસનભાવેન વત્તુમિચ્છિતં પરામસતિ, તેનાતિ વિસે સનત્તેનુ-પાદિયમાનેન યં સદ્દનિદ્દિટ્ઠેન અતોતિઆદિકેન કરણભૂતેન, યથાકથઞ્ચિતબ્બતોતિ આદો મજ્ઝે-ન્તે વા સબ્ભાવતો યેનકેનચિ આકારેન અભેદોપચારેન અકારાદિવિસેસનવતો નામાદિનો, તદન્તત્થન્તિ તં અતોત્યાદિ વિસેસનમન્તે, નાદો ન મજ્ઝે યસ્સ તં તદન્તં, તં અત્થો પયોજનં યસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થો, વત્તાયત્તાતિ વત્તુનો આયત્તા… અત્તાવાત્તનો વચને પધાનન્તિ, તસ્સાતિ વત્તુનો, સાતિ વચનિચ્છા, પયોગાનુસા રેનાતિ જિનવચનાનુસારેન, ઇતીતિ કારણત્થે નિપાતો, ઇમિના કારણેનાતિ અત્થો, ન સબ્બત્થપ્પસઙ્ગોતિ સંહિતાદિવિધિમ્હિ સબ્બત્થ તદન્ત વિધિપ્પસઙ્ગો ન હોતિ, તથાહિ ‘‘સરો લોપો સરે’’તિ (૧-૨૬) એત્થ સરોતિ વિસેસનભાવેન વચનિચ્છાય સબ્ભાવે સરોતિ તત્રા’દીનં વિસેસનન્તિ યથાકથઞ્ચિસરાદિસરમજ્ઝસરન્તાનં તત્રાદીનં લોપપ્પસઙ્ગે ‘‘વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૩) સરન્તસ્સપસઙ્ગો સિયા, ન ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૩) અન્તસ્સ… છટ્ઠીનિદ્દેસાભાવા, તથા સતિ ‘તત્રિમે’તિઆદિમ્હિ ‘ઇમે’તિઆદિના વત્તબ્બતા આપજ્જેય્યાતિ પયોગં નાનુસટા નામસિયુન્તિ ન સબ્બત્થ તદન્ત વિધિપ્પસઙ્ગો, તથા ‘‘ગતિબોધા’’ (૨-૪) દિસુત્તાદિમ્હિપિ ‘ગમયતિ માણવકંગામં ત્યાદિપ્પસઙ્ગોતિઆદિ ચ યથાયોગમવગન્તબ્બં, વુત્તિયં ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ સુત્તોદાહરણં દસ્સિતં, ‘‘નરા નરે’’તિ લક્ખિયોદાહરણં.

૧૪. સત્તધી

વચનફલમુપદસ્સેતિ‘યત્થે’ચ્ચાદિના, યત્થ યસ્મિં ‘‘સરો લોપો સરે’’ત્યાદિકે સુત્તે, સત્તમિયાતિ ‘સરે’તિઆદિના સત્તમિયા, યસ્સાતિ સરોતિઆદિના નિદ્દિટ્ઠસ્સ, કારિયં લોપાદિ, સમ્બન્ધા વિસેસાતિ સરેત્યાદો ઓપસિલેસિકમધિકરણં, તઞ્ચોપસિલેસે ભવમધિકરણં પુબ્બસ્સ વા પરં સિયા પરસ્સ વા પુબ્બન્તિ પુબ્બપરોપસિ લેસસ્સાવિસિટ્ઠત્તા પુબ્બપરાનં સમ્બન્ધસ્સ અવિસેસા, પરસ્સાપીતિ ન કેવલં પુબ્બસ્સેવ, સતીત્યસ્મિં અત્થે જોતનીયે સત્તમી સંસત્તમી સન્તસદ્દસ્સ સમાદેસેન, સત્તઞ્ચેત્યાદિવચનમેવં સતિ ઘટતે, સન્તિ વા સન્તસદ્દત્થે પાદિ, સુત્તે અવુત્તેપિ વુત્તિયં ‘નિદ્દેસે’તિ વચને કારણમાહ-સત્તઞ્ચા’તિઆદિ, નિદ્દેસમન્તરેન સત્તં ન સમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધો, સત્તમિયા નિદ્દેસે સતિયેવ તં સમ્બન્ધાય સત્તાય સમ્ભવો, અઞ્ઞથા કિમઞ્ઞન્તસ્સા પતિટ્ઠાતિ અધિપ્પાયો, પુબ્બસદ્દસ્સ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા કિન્નિસ્સાય પુબ્બત્તમિચ્ચાહ-‘સત્તમિ’ચ્ચાદિ, તન્તિ ‘‘સરો લોપો સરે’’તિ સુત્તં, ઉકારસ્સાતિ ‘વેળુ’ઇચ્ચત્ર ઉકારસ્સ, પુબ્બસ્સ…પે… કરિત્વા તંમનસિકતઞ્ચોદનં દસ્સેતુમાહ-‘તમહ’ન્તિ ચ્ચાદિતિ એવમેત્થ સાજ્ઝાહારો સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પુબ્બસ્સાતિ સત્તમી નિદ્દિટ્ઠતો પુબ્બસ્સ, અનન્તરસ્સાતિ અબ્યવહિતસ્સ, વુત્તં કિઞ્ચિ નત્થીતિ સમ્બન્ધો, અયમધિપ્પાયો ‘‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સા’’તિ (૧-૧-૬૬) પાણિનિયવચને ‘‘દિસિરયમુચ્ચારણક્રિયો નિસદ્દોપ્યય મિહ નેરન્તરિયં જોતેતિ, તત્થ‘નિરન્તરં દિટ્ઠો’તિ પાદિસમાસે કતે ફુટમેવાનન્તરમુચ્ચારિતેત્યમત્થો-વગમ્યતેતિ ‘‘પુબ્બસદ્દસ્સ બ્યવહિતેપિ પયોગદસ્સને બ્યવહિતેપિ કારિયં પપ્પોતી’’તિ ભસ્સકારાદયો વણ્ણેન્તિ, ઇહ તાદિસવચનાભાવેન વણ્ણાદિ બ્યવધાનેપિ સિયા’’તિ, સરેચ્ચાદિપરિહારવચને-ધિપ્પાય મુબ્ભાવયતિ ‘યદિપિ’ચ્ચાદિના, મથુરાય પાટલિપુત્તકસ્સ ચાન્તરાળે ગામાદીનં સબ્ભાવા બ્યવધાનેપિ પુબ્બસદ્દસ્સ પવત્તિયા દિટ્ઠન્તમાહ-‘મથુરા’ ઇચ્ચાદિ, યસ્મા સરેતિ ઓપસિલેસિકાધારે સત્તમ્યન્તં પદં, તસ્મા બ્યવધાને સરલોપો ન હોતીતિ એવં સઙ્ખેપબ્યાખ્યાનેન વુત્તિય મત્થો વેદિતબ્બો, ન કેવલં સરેતિ એત્થેવાતિ આહ- ‘કારિયે’ચ્ચાદિ, ઓપસિલેસિકેયેવાધારે ભવતીતિ સેસો, કારણમાહ-‘વત્તિચ્છાન્હવિધાનતો સદ્દસ્સા’તિ, વત્તુનો યા ઇચ્છા વચનિચ્છા તસ્સા અનુતૂલેન વિધાનતો અત્થસ્સ કથનતોતિ અત્થો,યેન હિ યમત્થં વત્તાતિધાતુમિચ્છતિ સતીપ્યભિધાનસા મત્થિયે ન તતો-ઞ્ઞમત્થં સદ્દોભિદધાતીત્યધિપ્પાયો, વત્તિચ્છા વસાયે કારણમાહ’વત્તિચ્છાપિ’ચ્ચાદિ, વત્તુનો સુત્તકારસ્સ ઇચ્છા વત્તિચ્છા, કથમુપદેસતો વત્તિચ્છા-વસીયતે’ કથઞ્ચ સામત્થિયતોતિ આસઙ્કિય તમુપદસ્સેતુમાહ-‘અતોચેત્યાદિ, અતો વક્ખમાનકારણા ઉપદેસતો વસીયતેતિ સમ્બન્ધો, કિન્તં કારણ મિચ્ચાહ-‘યસ્મા’ઇચ્ચાદિ, અન્વયસદ્દેનેત્થ ગુરુપારમ્પરિયો-પદેસો વિવચ્છિતો, યસ્મા કારણા અન્વયો ગુરુપારમ્પરિયો પદેસો ગુરુકુલમુપગમ્મ પઞ્હકરણાદિના અન્વિચ્છીયતે ગવેસીયતિ, અતો કારણા ગુરુપરમ્પરા ગતઉપદેસતો વસીયતોતિ અત્થો, સામત્થિયતો-વસાયપ્પટિપાદયિતુમાહ- ‘સામત્થિયમ્પિ’ચ્ચાદિ, સામત્થિયમ્પિ વુચ્ચતેતિસેસો, લઘુનોપાયેન સદ્દાનમુપલક્ખણે પવત્તીતિ બ્યવહિતનિવત્તિયા વચનન્તરક-રણમનુપન્નં, ઉપપન્નં વચનન્તરકરણં, તસ્સ ચ ઓપસિલેસિકાધાર મન્તરેન અઞ્ઞથાનુપપત્તિયા આધારવિસેસપ્પટિપ્પત્તીતિ ઇદમેત્થ સામત્થિયં, આધારન્તરેચ્ચાદિના યથાવુત્તં સામત્થિયં વિભાવેતિ, આધારન્તરેપીતિ સબ્બત્થ પાઠો દિસ્સતિ, પસઙ્ગાભાવતો અત્થન્ત-રેનાપિ આધારન્તરેપિ ઓપસિલેસિકાધારેપિ વચનન્તરપ્પસઙ્ગો સિયાતિ સમ્બન્ધસમ્ભવા ઓપસિલેસિકાધારનિસ્સયનેપિ આનિસંસો ન દિસ્સતીતિ સમુચ્ચયત્થેનાપિ નત્થિ પયોજનન્તિ વજ્જેતબ્બો યમ્પિ સદ્દોતિ, નનુ કિમેવં વણ્ણીયતે પુબ્બસ્સેવેતિ વચન મેવોપસિલેસિકમધિકરણં વિઞ્ઞાપયતિ… તત્થેવ પુબ્બપરત્ત સમ્ભવાતિ યોમઞ્ઞતે, તસ્સેસા કપ્પના ન સઙ્ગતાતિ દસ્સેતુમાહ-‘પુબ્બસ્સાતિ’ચ્ચાદિ, અયુત્તત્તે કારણમાહ-‘સામીપિકેપિ તસ્સ સમ્ભવા’તિ, ‘ગઙ્ગાયં ઘોસો’તિ વુત્તે ઘોસો ગઙ્ગાયં પુબ્બો વા પરો વેતિ ગમ્મમાનત્તા સામીપિકેપ્યધિકરણે પુબ્બપરત્તસ્સ સમ્ભવાતિ અત્થો, એતાવવુચ્ચતેતિ પુબ્બસ્સેવ હોતિ ન પરસ્સાતિ એત્તકમેવ વુચ્ચતે, તથાચ વક્ખતિ-‘કિન્ત’ન્તિઆદિ, અધિકં બ્યવહિતનિવુત્યાદિ ન વુચ્ચતેતિ સમ્બન્ધો, આદિસદ્દેનેત્થ છટ્ઠીપકપ્પના ગહિતા, છટ્ઠીપકપ્પનાપિ સામત્તિયા કતાતિ સમ્બન્ધો, પકપ્પનં પકપ્પનાવિધાનં, એવં મઞ્ઞતે ‘પાણિનિયા ‘‘છટ્ઠીટ્ઠાનેયોગા’’ત્યતો (૧-૧-૪૯) ‘‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ’’ (૧-૧-૬૬) ‘‘તસ્મા ત્યુત્તરસ્સ’’ ઇતિ (૧-૧-૬૭) પરિભાસાસુત્તદ્વયે છટ્ઠીગહણમનુવત્તિય ‘તસ્મિન્તિ નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ છટ્ઠી’ ‘તસ્માત્યુત્તરસ્સ છટ્ઠી [નિદ્દિટ્ઠે પુબ્બસ્સ છટ્ઠીતિ પુબ્બસ્સ કારિયિત્તપટિપાદનયોગ્ગો છટ્ઠી તબ્બોધકપદે ભવતિત્યત્થો, એવ ધુત્તરસ્સેતુ વિ. ઉજ્જોતટીકા] તિ છટ્ઠીપકપ્પનં પટિપાદેન્તિ ‘યસ્મિં સુત્તે છટ્ઠીનિદ્દેસો નત્થિ, તત્થ છટ્ઠીપકપ્પનાયથા સિયા’તિ, ઇધ પન વચનન્તરાભાવેપિ યત્થ છટ્ઠીનિદ્દેસો નત્થિ, તત્થ સામત્થિયેનેવ છટ્ઠીપકપ્પના સિદ્ધા’તિ, સામત્થિયમુપદસ્સેતિ ‘સત્તમીનિદ્દેસે’ચ્ચાદિના, અઞ્ઞવિભત્તિનિદ્દિટ્ઠોપિ પટિપજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, કારિયયો ગન્તિ કારિયસમ્બન્ધં, યથા ‘‘વગ્ગે વગ્ગન્તો’’તિ એત્થાનુવત્તમાનં નિગ્ગહીત’ન્તિદં છટ્ઠીયન્તં વિઞ્ઞાયતે, કથં વગ્ગેતેસા સત્તમ્યકતત્થા ‘‘નિગ્ગહીત’’ન્તિ (૧-૩૮) પુબ્બસુત્તે કતત્થતાય પઠમા વિભત્તિયા છટ્ઠીવિભત્તિમ્પકપ્પેતિ સત્તમિયં પુબ્બસ્સે’તિ તથેત્યવગન્તબ્બં. એતાવ વુચ્ચતેતિ વુત્તે ઇદન્તિ ન વિઞ્ઞાયતેતિ આહ ‘કિન્ત’ન્તિઆદિ, યદાહિચ્ચાદિના પરિયાયપસઙ્ગક્કમં દસ્સેતિ. કિમિદમુચ્ચતે પરિયાયપ્પસઙ્ગે નિયમત્થં વચનન્તિ નનુ પુબ્બપરાનં યુગપદુપ્પત્તિય માચરિયવચનપ્પમાણેનાપ્પટિપત્તિયં વિજ્ઝનત્થં વચનન્તિ કસ્મા નોચ્ચ તેચ્ચાહ- ‘યુગપદુપસિલિટ્ઠાન’ન્ત્યાદિ, યુગપદુપસિલિટ્ઠાનમસમ્ભવોતિ સમ્બન્ધો, કુતોચ્ચાહ-‘અપરસ્સૂપસિલેસિકસ્સાભાવતો’તિ, અતોતિ યુગપદુભિન્નમ્પત્તિયા અભાવતો, વચનં ‘‘સરો લોપાસરે’’ચ્ચાદિકં (૧-૨૬) સુત્તં.

૧૫. પઞ્ચ

અવધિભાવેનાતિ ‘અતો’ચ્ચાદિના અવધિત્તેન, યસ્સાતિ યો આદિનો, કારિયન્તિ ‘ટાટે’આદિકં, પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવિસેસાતિ યથા- ‘ગામા દેવદત્તો’તિ વુત્તે સો તતો પુબ્બો પરોગેતિ વિઞ્ઞાયતીત્યવધિભાવસ્સ પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવિસેસો, તથેહાપિ ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ (૨-૪૧) વુચ્ચમાને અતો પુબ્બેસં યોનં અથવા પરેસન્તિ પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવધિભાવસ્સાવિસેસાતિ મઞ્ઞતે, પુરે વિયાત્યનેન સત્તમિયન્તિ એત્થ વુત્તં નિદ્દેસવચને કારણમતિદિસતિ, વુત્તિયં ‘નરાનમેરે’તિ એત્થ અપવાદવિપ્પટિસેધે સતિપરત્તા ટાટેઆદેસાનં પવત્તિં ‘‘આદિસ્સા’’તિ એત્થ વણ્ણયિસ્સામ, અથ કિમિમિના વચનેન નનુ યતો યત્થ પઞ્ચમી નિદ્દેસો તત્થ સબ્બત્થ ‘‘માનુબન્ધો સરાનમન્તા પરો’’ (૧-૨૧) ત્યતો ‘પરો’ત્યનુવત્તેતું સક્કાતિ તસ્સાનુવત્તિતસ્સ યોનમિચ્ચનેન સામાનાધિકરણ્યા‘પરેસં યોનં’ત્યયમત્થો વિઞ્ઞાયતે, તતો પુબ્બેસં પસઙ્ગોયેવ નત્થીતિ, નેતદત્થિ, પરોતિ ત્યનુવત્તમાનં ‘અતો’તિ પઞ્ચમ્યન્તેન સમ્બજ્ઝમાનં ન કોચિ વારેતા અત્થીતિ પરતો-કારતો પુબ્બેસમ્પિ યોનં ટાટેઆદેસા પપ્પોન્તીતિ વચનેનેમિના ભવિતબ્બમેવાતિ દસ્સેતુમાહ-‘વચને’ચ્ચાદિ, એવઞ્ચરહિ તદેવોદાહરિતબ્બં, કિં ‘નરાનરે’ ત્યુદાહટન્તિ ચે, નેસદોસો, અઞ્ઞદત્થં કારીયમાનમિહા-પ્યત્થવન્તં હોતીતિ, પુબ્બકો પરિહારોતિ બ્યવ હિતનિવત્તિયા પુબ્બસુત્તે વુત્તો ‘‘સરેતોપસિલેસિકાધારો’’તિ પરિહારો, ન સમ્ભવતીતિ ઇહ સત્તમિયા અભાવા ન સમ્ભવતિ, વચનાનન્તરન્તિ પાણિનિયાનં નિદ્દિટ્ઠગ્ગહણમિવ બ્યવહિતનિવત્તિયા સુત્તન્તરં, તે હિ ‘‘તસ્માત્યુત્તરસ્સા’’ત્યેત્થ (૧-૧-૬૭) નિદ્દિટ્ઠગ્ગહણમનુવત્તિય તેન પુબ્બે વિય બ્યવહિતનિવત્તિમ્પટિપાદેન્તિ. અનન્તરેતિવચના પચ્ચાસત્તિયા નિસ્સયનં વિઞ્ઞાયતે, કતત્થતાયાતિ વચના જાતિયાત્યાહ- ‘પચ્ચાસત્યા જાતિં સન્નિસ્સાયા’તિ જાતિં સન્નિસ્સાય પચ્ચાસત્યા કરણભૂતાય નિવત્તિમાહેતિ સમ્બન્ધો, ઇમિના પચ્ચાસત્તિ ઞાયબ્યાપનઞાયજાતિપદત્થબ્યત્તિપદત્થેસુ પચ્ચાસત્તિઞાયો જાતિપદત્થોચેહ નિસ્સીયતેતિ દસ્સેતિ, ન હિ કેવલં જાતિં નિસ્સાય બ્યવહિતનિવત્તિ વત્તું સક્કા, તથાહિ યદેત્થ પચ્ચાસત્તિઞાયો ન નિસ્સિતો, તદા બ્યાપનઞાયેન બ્યવહિતે ચાબ્યવહિતે ચાસજ્જતીતિ જાતિયા નિસ્સયને સત્યપિ બ્યવહિતેપિ બ્યાપ્યમાના જાતિ કેન નિવારીયતે નાપિ કેવલં પચ્ચાસત્તિન્નિસ્સાય બ્યવહિતનિવત્તિ વત્તું સક્કા, તથાહ્યસતિ જાતિસન્નિસ્સયેન બ્યત્તિનિસ્સીયતે, બ્યત્તિયઞ્ચ પદત્થે પટિલક્ખિયં લક્ખણં પવત્તતીતિ પચ્ચાસત્તિ ઞાયનિસ્સયનેપ્યબ્યવહિતમ્પતિ યં લક્ખણં ભિન્નં તદબ્યવહિતે પવત્તં, યમ્પન બ્યવહિતમ્પતિ ભિન્નં લક્ખણં, તઞ્ચ વચનપ્પમાણતો માભવત્વસ્સ બ્યત્થતાતિ બ્યવહિતેપિ પવત્તતે, તસ્મા ઉભોપિ નિસ્સાય નીયાતિ. વિસયદસ્સનપ્પસઙ્ગે વિસયિદસ્સનમત્થબ્યત્તિકારણન્તિ વાક્યન્તોગધપદાનમત્થમ્પઠમં દસ્સેત્વા પચ્છા સમાસાદિકં દસ્સેતું ‘કતો’ત્યાદિકમારદ્ધં, જાતિલક્ખણોતિ અબ્યવહિતત્તજાતિસભાવો, ‘ઓસધ્યો’તિ એત્થ સકારે અકારા પરસ્સ ધકારેન બ્યવહિતસ્સ યોસ્સ વિયાવસેસાનમ્પિ સબ્ભાવતો વુત્તં-‘યોપ્પભુતીન’ન્તિ, જાતિ સામઞ્ઞં, યાવતિ વિસયેતિ ગવાદિકે યત્તકે વિસયે, કામચારતો વિસય પરિસમત્તિયા દિટ્ઠન્તમાહ-‘તં યથે’તિ, ભોજયેતીતિ એત્થ ભોજયેઇતીતિ પદચ્છેદો, કતોહિ જાત્યત્થો કસિણોતિ યસ્મા સકલો બ્રાહ્મણ જાતિસઙ્ખાતો અત્થો પરિસમત્તો, તસ્માતિ અત્થો, ઇદં વુત્તં હોતિ- ‘યાવ દિટ્ઠમ્ભોજયે’તિ વુત્તે [વુત્તેન (પોત્થકે)] સન્તાય સામઞ્ઞવુત્તિ બ્રાહ્મણસદ્દપ્પયોગસામત્થિયા પચ્ચેકમ્ભોજનકિરિયા કતા નામ હોતિ, યતો કસિણોપિ જાત્યત્થો પરિસમત્તો નામાતિ. ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) સુત્તે બ્યઞ્જનેતિ સત્તમી પુબ્બસ્સ દીઘાદિવિધિમ્હિ ચરિતત્તા ‘‘સરમ્હા દ્વે’’તિ (૧-૩૪) એત્થ સરમ્હાતિ પઞ્ચમ્યક તત્થા, તતો પઞ્ચમીનિદ્દેસસ્સ બલીયત્તં, તતો ‘‘સત્તમિયં પુબ્બસ્સ’’ ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સા’’તિ દ્વિન્નં પરસ્સ સમુટ્ઠાપને ‘બ્યઞ્જને’તિ સત્તમી પરસ્સ કારિય યોગિતાય અત્થતો વિભત્તિવિપરિણામેન છટ્ઠીભાવેન પરિણમતી… દ્વિન્નં સુત્તાનં વિપ્પટિસેધે પરસ્સ બલી યત્તાવાતિ એતાદિસસામત્થિયસબ્ભાવતો વુત્તં-‘છટ્ઠીપકપ્પનાપિ પુરેવિય સામત્થિયા’તિ.

૧૬. આદિસ્સ

કિઞ્ચિ અન્તસ્સ સમ્પત્તન્તિ યં ટાનુબન્ધમનેકવણ્ણં ન હોતિ, તં ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ (૧-૧૭) ત્યન્તસ્સ પત્તં, કિઞ્ચિ સબ્બસ્સેતિ ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સેતિ’’ (૧-૧૯) ટાનુબન્ધમનેકવણ્ણઞ્ચ કારિયં સબ્બસ્સ પત્તં. યદન્તભાવિકારિયંત્યાદિના વચનફલમુપદસ્સેન્તો ‘છટ્ઠીયન્તસ્સે’તીમસ્સાપવાદો યં યોગોતિ દસ્સેતિ, તસ્સાયમ પવાદો હોતુ ટાનુબન્ધાદિકારિયં કથન્તિ આહ-‘ટાનુબન્ધે’ચ્ચાદિ, વિપ્પટિસેધાતિ અપવાદવિપ્પટિસેધા, ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’તિ હિ ઉસ્સગ્ગો, તસ્સાપવાદા ‘‘આદિસ્સ’’ ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’ત્યેતે, ‘‘આદિસ્સા’’તીમસ્સાવકાસો ‘તેરસા’તિ, ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સા’’તીમસ્સાવકાસો ‘એસુ, અનેના’તિ, ઇહોભયમ્પપ્પોતિ ‘‘અતો યોનં ટાટે’’ (૨-૪૧) ‘‘નરાનરે’’ ‘‘અતેન’’ (૨-૧૦૮) ‘‘જનેના’’તિ (તત્થ) ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’તીદમ્પવત્તતીતિ તેસમપવાદાનં વિપ્પટિસેધા સબ્બાદેસો ભવતિ. ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ દસસદ્દે-ન્તસ્સ પત્તોપિ તદપવાદત્તા ‘‘આદિસ્સા’’તિઆદિભૂતસ્સ દકારસ્સ હોતીતિ આહ ‘દકારસ્સરો’તિ.

૧૭. છટ્ઠી

કોત્થોન્ત સદ્દસ્સેચ્ચાહ-‘અન્તોવસાન’મિચ્ચાદિ, ‘‘વણ્ણસ્સન્તસ્સ’’તિ (૧-૧-૫૨) સુત્તે વણ્ણગ્ગહણમન્તવિસેસનાયોપદિટ્ઠં પાણિનિના-અન્તસ્સ પદસ્સ વાક્યસ્સ વા માભવી’તિ, ઇહ ત્વનત્થકં વણ્ણગ્ગહણં બ્યવચ્છેજ્જાભાવાતિ દસ્સેતુમાહ-‘સો ચે’ ત્યાદિ, નનુ બ્રહ્મસ્સાતિ વિસેસનત્થેન વત્તુમિચ્છિતો મહાબ્રહ્મસદ્દો છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠો નામાતિ ‘‘બ્રહ્મસ્સુ વા’’તિ (૨-૧૯૪) ઉઆદેસો ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ અન્તબ્રહ્મસદ્દસ્સ પપ્પોતિ, તથા સતિ ‘ન હિ છટ્ઠી નિદ્દિટ્ઠસ્સ અન્તં પદં વાક્યં વા સમ્ભવતી’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ, વુચ્ચતે- ન વિસેસનત્થેનાક્ખેપમત્તેન મહાબ્રહ્મસદ્દો છટ્ઠી નિદ્દિટ્ઠો નામ ભવતીતિ ન બ્રહ્મસદ્દસ્સ સબ્બસ્સાદેસપ્પસઙ્ગો, મહાબ્રહ્મસદ્દે વા બ્રહ્મસદ્દો અત્થીતિ તસ્સાન્તસ્સ ઉત્તં વિધીયતે.

૧૮. વાનુ

‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ત્યનેનેવાવિસેસેન વાનુબન્ધકારિયેપ્યન્તસ્સ સિદ્ધે કિમત્થોયમારમ્ભોત્યાસઙ્કિય ટાનુબન્ધાત્યાદિના વચનફલમુપદસ્સેન્તો ‘બાધકબાધનત્થો-યમારમ્ભો’તિ-વદતિ, તથાહિ ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ત્યસ્સ બાધકો ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’તિ, તસ્સ ચ ‘‘વાનુબન્ધો’’ત્યયં યોગો બાધકોતિ બાધકબાધનત્થો સમ્પજ્જતે, અપઇચ્ચયમુપસગ્ગો વજ્જને નીવારણે, પનયને વા વત્તતેતિ અપોદ્યન્તે ઉસ્સગ્ગલક્ખણાનિ વજ્જીયન્તે નીવારીયન્તે અપનીયન્તે નેનેત્યપવાદો, સુત્તેકદેસેન સુત્તમેવોપલક્ખિતન્તિ અન્તસ્સ‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’તિ સુત્તસ્સ અપવાદો અન્તાપવાદો, ઉસ્સજ્જતે નિવત્તીયત્યપવાદેનેત્યુસ્સગ્ગો, ઉસ્સગ્ગાપવાદક્કમો પનેત્થ એવં વેદિતબ્બો ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સે’’ત્યુસ્સગ્ગો, તદપવાદા ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સ’’ ‘‘ઉકાનુબન્ધાદ્યન્તા’’ ‘‘માનુબન્ધો સરા નમન્તા પરો’’તિ, ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સે’’ત્યુસ્સગ્ગો, તદ પવાદા ‘‘વાનુબન્ધો’’ ‘‘માનુબન્ધો સરાનમન્તા પરો’’તિ.

૧૯. ટાનુ

છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સેચ્ચાદિના વચનારમ્ભપ્પયોજનાખ્યાનેનાન્તાદેસાપવાદો યં યોગોતિ બ્રવીતિ, પચ્ચેકમભિસમ્બન્ધોતિ સો ટકારાનુબન્ધો ચાદેસોતિઆદિના, કસ્સ સબ્બસ્સ ભવતિચ્ચાહ-‘છટ્ઠી નિદ્દિટ્ઠસ્સે’ચ્ચાદિ, નનુ ચ ટેઆદેસોપ્યનેકવણ્ણોએવ દ્વિવણ્ણસમુદાયત્તાત્યાસઙ્કિયાહ-‘ઉપલક્ખિયે’ચ્ચાદિ, અનુબધ્યતે પયોગે અસુય્યમાનેપિ પયોજનવસેનાનુસરીયતીત્યનુબન્ધો, ઉપદેસે યેવોપલક્ખિય નિવત્તતેત્યનેનેતં દસ્સેતિ ‘ઉચ્ચારિતવિનાસિનોનુબન્ધા’તિ, ઉપદેસે પઠમુચ્ચારણે.

૨૦. ઞકા

આદ્યન્તાતિ વુત્તે કથમવયવાત્યયમત્થો લબ્ભતી ત્યાહ-‘આદ્યન્તસદ્દાનમિ’ચ્ચાદિ, આદ્યન્તસદ્દાનં નિયતવયવવાચિત્તા અવયવસ્સ ચાવયવિનામન્તરેના સમ્ભવતો સામત્થિયાવયવી લક્ખીયતિ, છટ્ઠિયાત્યનુવુત્તિતો વાવયવાવયવિસમ્બન્ધેસા છટ્ઠી, તાય નિદ્દિટ્ઠસ્સાત્યયમત્થો વિઞ્ઞાયતેતિ વુત્તિયં-‘છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સા’તિ (વુત્તં), તેનેવ પચ્ચયવિધિમ્હિ કૂપ્પચ્ચયાદયો ન દોસા ભવન્તીતિ, અતોયેવાતિ તદવયવાચિત્તતોયેવ, તગ્ગહણેનેતિ અવયવગ્ગહણેન, કતાકતપ્પસઙ્ગિત્તાતિ ઓત્તે કતેપિ અકતેપિ વુકાગમસ્સ પસઙ્ગતો, ભૂયત્તત્તા હિ ઓત્તસ્સ ભૂગ્ગહણે સતિ કતેપિ ઓત્તે વુકાગમેન ભવિતબ્બમકતેપિ તતોવ ‘‘કતાકતપ્પ સઙ્ગી યો વિધિ સનિચ્ચો’’તિ નિચ્ચત્તા ઓત્તં બાધિત્વા વુકાગમો હોતિ, અથ વુકાગમે પચ્છા તેન ન ભવિતબ્બન્તિ આહ-‘અન્તાવયવે’ચ્ચાદિ.

૨૧. માનુબન્ધો

યદિનિદ્ધારણે છટ્ઠી અન્તસ્સાવિસેસિતત્તા અવિસેસેન યતો કુતોચિ અન્તતો બાનુબન્ધો પરો સિયા, ન હિ દુતિયં સરગ્ગહણમત્થિ, યેનાન્તો વિસેસીયતેચ્ચાહ-‘નિદ્ધારણ’મિચ્ચાદિ, કારણમાહ-‘સુતત્તા’તિ, ‘સરાન’ન્તિ સુતત્તાતિ અત્થો, તેન ‘‘સુતાનુમિતેસુસુતસમ્બન્ધોબલવા’’તિ રુન્ધતીતેત્થધકારસ્સા નુમિતસ્સ મં ન હોતીતિ દીપેતિ, સમાન જાતિયસ્સેવ લોકે નિદ્ધારણપ્પતીતિ હોતિચ્ચાહ-‘તથા હિ’ચ્ચાદિ, યથા’કણ્હા ગાવીનં સમ્પન્નખીરતમા’તિ વુત્તે અવિસેસિતત્તેપિ કણ્હાય કણ્હાગાવીયેવ પતીયતે, તથેહાપિ સરાનં મજ્ઝે અન્તાત્યન્તત્તેન નિદ્ધારિયમાનો સમાનજાતિયો સરોયેવ પતીયતે, તેન સરાનં યેવાન્તાપરો ભવિસ્સતીતિ ભાવો, વિસેસનત્તોતિ ‘‘ઞિલતસ્સે’’તિ (૫-૧૬૩) સુત્તે અસ્સાતિ વુત્તે અયમેવેતિ નિયમાભાવા યસ્સકસ્સચિ અકારસ્સ ઞિપ્પત્તિ, તેનાનિટ્ઠપ્પત્તીતિ લાનુસઙ્ગિસ્સેવ અસ્સાતિ લસ્સ યં વિસેસનત્તં તં અત્થો પયોજનમસ્સ ‘‘કત્તરિલો’’તિ (૫-૧૮) લકારસ્સાતિ વિસેસનત્થો લકારો, ઇધેવાતિ ઇમસ્મિં ‘‘માનુબન્ધો’’તિઆદિસુત્તેયેવ.

૨૨. વિપ્પટિ

પરોતિ વત્તતે, સો ચાઞ્ઞાધિક્યઇટ્ઠાદ્યનેકત્થોપિ ઇધ ઇટ્ઠ વાચી દટ્ઠબ્બો, કમ્મબ્યતિહારેઘણિતિ કમ્મબ્યતિહારો કિરિયાપરિવત્તનં ભાવવિસેસો તસ્મિં ‘ભાવકારકેસ્વઘણ્ઘકા’’તિ (૫-૪૪) સામઞ્ઞેન વિહિતત્તા વિપ્પટિસેધનન્તિ અત્થે ઘણિ વિપ્પટી સેધો, તેનાહ-‘સામઞ્ઞે’ચ્ચાદિ, વિપ્પટિસેધસદ્દસ્સ અત્થમાહ-‘અઞ્ઞમઞ્ઞપટિસેધો’તિ, સંસિદ્ધિયં વત્તમાનોપિ સિધિ ઉપસગ્ગસમ્બન્ધે નાત્થન્તરેપિ હોતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધોત્યત્થો, વિપ્પટિસેધસદ્દસ્સ લોકે વિરોધવાચિત્તેન પસિદ્ધત્તમાહ ‘તથા હિ’ચ્ચાદિના, કથમ્પન પમાણભૂતસ્સાચરિયસ્સ વચનેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધો સમ્ભવતીચ્ચાસઙ્કિય ઉભિન્નં સાવકાસત્તે સતિ સમ્ભવતિ નાઞ્ઞથાતિ ‘દ્વિન્ન’મિચ્ચાદિ વુત્તિગન્થો પવત્તોતિ વત્તું ‘સોચા’તિઆદિમાહ અઞ્ઞમઞ્ઞાનજ્ઝાસિતેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞેનાનક્કન્તે અપરિગ્ગહિતેતિ વુત્તં હોતિ, અનુભયતાગિનીતિ યો વિસયેકદેસો ઉભયન્ન ભજતે તસ્મિં અનુભયભાગિનિ વિસયેકદેસે, સામઞ્ઞવિસયો દ્વિન્નં વિધીનં સાધારણો વિસયો, તત્થ પવત્તિપ્પસઙ્ગે સતિ સોચ વિપ્પટિસેધો જાયતીતિ સમ્બન્ધો, ઇમિના વિપ્પટિસેધસ્સ વિસયો પવત્તિપ્પસઙ્ગો વિસયવિસયીનમભેદેન સુત્તે ‘વિપ્પટિસેધો’તિવુત્તોતિ ‘દ્વિન્ન’મિચ્ચાદિના વુત્તિગન્થો રચિતોતિ દીપેતિ, પરો હોતી તિવિધિદસ્સિતોતિ ઇમિના યદિ નિયમો-બ્ભૂપગતો સિયા, તદા ‘પરોવહોતી’તિ વદેય્યાતિ દસ્સેતિ, પાણિનિયા હિ જાતિયં પદત્થે સકિમેવ લક્ખણં પવત્તતીતિ ચરિતત્થત્તા વિસયન્તરે દ્વિન્નમ્પિ લક્ખણાનમપ્પવત્તિયં પરં પચ્છિમં કારિયન્તિ વિધ્યત્થમિદં વચનં, બ્યત્તિયન્તુ પદત્થે લત્વાદીનમિવ પરિયાયપ્પસઙ્ગે નિયમત્થન્તિ પટિપન્ના, ઇધ પન જાતિયં બ્યત્તિયઞ્ચ દ્વિન્નમ્પિ સુત્તાનમપ્પવત્તિયમેવ વિધ્યત્થમેવિદં વચનં, ન નિયમત્થમ્પીતિ પટિપાદેતુમાહ-‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, કામચારતો પરિસમાપીયતેતિ સમ્બન્ધો, કામતો પરિસમાપનઞ્ચેતિસ્સા સબ્બસ્મિં અત્તનો ગોચરે અવિચ્છેદબ્યાપનેન પવત્તિસબ્ભાવતો. કથમ્પનેકસ્સાપિ પવત્તિ ન ભવેય્યાત્યાસઙ્કિય કારણમાહ‘ઉભયમ્પિ’ચ્ચાદિ, હિસદ્દો યસ્માત્થે, યસ્મા ઉભયમ્પિદમાચરિયવચનં, તતોયેવ પમાણં, અભિમતકારિયવિધાને લિઙ્ગભાવેન સદ્દિકાનુમતત્તા(તેસં) વિધીનં વિધાયકઞ્ચ તસ્માતિ અત્થો. પમાણત્તા દ્વિન્નમ્પિ અપ્પત્તિયં કારણમાહ-‘અનુભયભાગિમ્હિ’ચ્ચાદિ, યતો લદ્ધાવકાસા તતો સમાનબલાતિ, ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ, વિરુદ્ધાચાતિ એત્થ ઇતિસદ્દં દત્વા ‘અનુભયભાગિમ્હિ…પે… વિરુદ્ધાચાતિ દ્વિન્નં વચનાનં પમાણત્તા ઉભિન્નમ્પિ અપ્પવત્તીતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. સમાનબલાનં દ્વિન્નં લોકેપિ વિરોધિત્તં એકક્ખણેયેવ ઉભિન્નમ્પિ કારિયે અપ્પવત્તિ ચ દિસ્સતીતિ દિટ્ઠન્તમાહ ‘લોકેચે’ત્યાદિ, એત્થ ચ પેસ્સસ્સ (અ)વિરોધત્થિનો કારિયે અપ્પવત્તિરિવ [અપ્પવત્તિયેવ (પોત્થકે)] સમાનબલાન મુભિન્નં વચનાનં કારિયે અપ્પવત્તીતિ સુખેનો પમાસંસન્દનં વિઞ્ઞાતબ્બં.

જાતિપક્ખેયેવ ભસ્સકારેન દ્વિન્નં યુગપદિપ્પત્તિયં ‘લત્વાદીનમિવ’ પરિયાયપ્પસઙ્ગો વણ્ણિતો, તસ્સાયુત્તત્તમુપદસ્સેન્તો આહ ‘નચાપિ’ચ્ચાદિ, ભિન્નવિસયત્તાતિ દ્વિન્નં વિધીનં ભિન્નવિસયત્તા. અભિન્નવિસયત્તે હિ પરિયાયકપ્પના યુત્તિમતી, અતોચ લત્વાદીનમભિન્નવિસયત્તમ્પટિપાદયિતુમાહ- ‘લત્વાદયો હિ’ચ્ચાદિ, અનવયવેનેતિ ધાતુ મત્તતો વિધાનેનાવયવબ્યતિરેકસબ્ભાવતો સબ્બધાતુપરિગ્ગહેન, યત્થ યસ્મિં ધાત્વત્થેકદેસે પવત્તા સમાના પવત્તા સન્તો લદ્ધાવકાસા સિયું તસ્સેકદેસસ્સ પરિહારેનાપિ પરિચ્ચાગેનાપિ ન વિધીયન્તેતિ સમ્બન્ધો, લત્વાદીન મેકક્ખણે અસમ્ભવા એકસ્મિં કતે સતીતરવચનાન માનત્થક્યપ્પસઙ્ગાચ પરિયાયેન ભવન્તીતિ યન્તં યુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઇહાતિ ઇમસ્મિં યુગપદિપ્પત્તિયં, ઇહ તથાભાવસ્સ કારણમાહ-‘સાવકા…પે… વચન’ન્તિ, તત્થાતિ યુગપદિપ્પત્તિયં. જાતિયમ્પદત્થે ‘‘પુનપ્પસઙ્ગવિજાનના સિદ્ધં, વિપ્પટિસેધે યં બાધિતં તમ્બાધિતમેવા’’તીમાસમુભિન્નં પરિભાસનમ્પવત્તિં પટિપાદેન્તો આહ- ‘પરસ્મિં ચે’ત્યાદિ, પરસ્મિન્તિ ઇટ્ઠે, પરિભાસનમ્પન અયમત્થો ‘પુનપ્પસઙ્ગવિજાનનાતિ દ્વિન્નં સુત્તાનમેકત્થપ્પ સઙ્ગસઙ્ખાતે વિપ્પટિસેધે સતિપરમિટ્ઠં પઠમં હોતિ, હોન્તેન તેન યદીતરસ્સ નિમિત્તોપઘાતો ન કતો તદા તસ્સાપિ પુનપ્પસઙ્ગો તસ્સ વિજાનના સિદ્ધન્તિ, વિપ્પટિસેધે યથાવુત્તે સતિ પઠમં હોન્તેન યં સુત્તં બાધિતં તસ્સ પુનપ્પવત્તિયા યદિ નિમિત્તં નત્થિ તં બાધિતમેવે’તિ. બ્યત્તિયમ્પિ વિધ્યત્થમેવિદં વચનં, ન નિયમત્થન્તિ દસ્સેતુમાહ-‘બ્યત્તિય’મિચ્ચાદિ, એવં મઞ્ઞતે ‘બ્યત્તિયં પટિલક્ખિયંલક્ખણપ્પવત્તિયં દ્વિન્નં સાધારણં ઠાનમ્પતિ યાનિ વચનાનિ ભિન્નાનિ તેસમ્પિ નિરવકાસત્તેન તુલ્યબલત્તા દ્વિન્નમ્પટિપત્તિયેવસિયા, નતુ પરિયાયપ્પસઙ્ગો’તિ. બ્યત્તિયમ્પિ યથાવુત્તાનં પરિભાસાનં પવત્તિ વુત્તવિધિનેવાતિ દસ્સેન્તો ‘પરિભાસાનમ્પિ’ચ્ચાદિમાહ.

જાતિયમ્પદત્થે ‘‘વત્તમાનેતિ અન્તિ, સિ થ, મિ મ, તે અન્તે, સે વ્હે, એ મ્હે’’ચ્ચાદીનં લક્ખણાનમેકમેકત્થેપિ વત્તમાનેતિ અન્તિ, વત્તમાને સિ થ ઇચ્ચાદીનં વાક્યેકદેસાનં ગચ્છતિચ્ચાદો ગચ્છ સિચ્ચાદો ચ લક્ખિયે સકિમ્પવત્તિયા સબ્બસ્મિં સકે વિસયે પઠમ મજ્ઝિમપુરિસેકવચનજાતિ પરિસમત્તાતિ ચરિતત્થત્તા તુમ્હે ગચ્છથાતિ એત્થ દ્વીહિ દ્વિન્નં પુરિસાન મેકક્ખણે પવત્તિયં ન કસ્સચિ, બ્યત્તિયમ્પિ પટિલક્ખિયં લક્ખણાનિ ભિજ્જન્તીતિ સાધારણં ઠાનં પતિભિન્નેહિ લક્ખણેહિ દ્વિન્નમ્પેકત્થે-કક્ખણે પવત્તિયં ન કસ્સચિ, તથા વુત્તનયેનેવ તિણ્ણં પુરિસાનમેકક્ખણે પવત્તિયન્તિ સબ્બથા અપ્પવત્તિયં સમ્પત્તાયં વચનમિદં, પરો હોતીતિ મજ્ઝિમુત્તમં ભવતીતિ અધિપ્પાયેન ‘યથે’ચ્ચાદિના વુત્તં વુત્તિગન્થમ્પઞ્હમુખેના હરિત્વા દસ્સેતું ‘ક્વપના’તિઆદિમાહ, નેદમુદાહરણમમ્હં મનં ભોસેતિ-યતો વિપ્પટિસેધવિસયમેવેદં ન હોતિ, કુતો યતો ‘‘વત્તમાનેતિ અન્તિ’’ચ્ચાદિપ્પભુતીનં વત્તમાનેતિ અન્તિચ્ચાદીહિ વાક્યેકદેસેહિ નિદ્દિટ્ઠાનમેવ પુબ્બપરચ્છક્કાનં પુરિસવચનવિસેસવિધાયકેન ‘‘પુબ્બપરચ્છક્કાન મેકાનેકેસુ તુમ્હામ્હ સેસેસુ દ્વેદ્વે મજ્ઝિમુત્તમપઠમા’’ (૬-૧૪) તીમિના વાક્યાવયવેન તુમ્હામ્હસેસેસુ પયુજ્જમાનેસુ અપ્પયુજ્જમાનેસુ વા યથાક્કમં પુબ્બચ્છક્કાનં પરચ્છક્કાનઞ્ચ મજ્ઝિમુત્તમપઠમાનં પચ્ચેકં દ્વેદ્વે વચનાનિ યથાક્કમં ભવન્તીતિ ‘ગચ્છથ ગચ્છામા’તિ એત્થ એકક્ખણે પવત્તિયેવ નત્થિ, દ્વિન્નમ્પન સાવકાસાન મેકક્ખણે પવત્તિયેવ હિ વિપ્પટિસેધોતિ, તથાપિ વુત્તનયેન વિપ્પટિસેધપ્પકપ્પનાપિ સક્કા કાતુન્તીદમુદાહટં સિયાતિ દટ્ઠબ્બં, ઇમિસ્સા પન પરિભાસાય નિરાકુલપ્પવત્તિ ‘‘આદિસ્સા’’ તીમિસ્સા વુત્તનયેન વેદિતબ્બા, કતાકતપ્પસઙ્ગી યો વિધિ, સો નિચ્ચો, યોત્વકતેયેવાયમનિચ્ચોતિ વુત્તનિચ્ચાનિચ્ચેસુ અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગેસુ ચાતુલ્યબલત્તા નાસ્સ યોગસ્સ બ્યાપારો, તથાહિ નિચ્ચાનિચ્ચેસુ નિચ્ચમેવ બલવન્તિ નિચ્ચાનિચ્ચાનમતુલ્યબલતા, અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગપ્પકાર(મ્પન) ઉપરિ ‘‘લોપો’’તિ (૧-૩૯) સુત્તે પકાસિસ્સામ.

૨૩. સઙ્કેતો

વચનારમ્ભસ્સ ફલમાહ-‘અનુબન્ધોતિ યં વુત્તં’ત્યાદિ, વુત્તિયં ‘‘યોનવયવભૂતો સઙ્કેતો’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તેપિ ‘‘ભાસિસ્સં માગધં સદ્દલક્ખણ’’ન્તિ સદ્દલક્ખણા ભિધાનપ્પકરણતો સદ્દસ્સાનવયવભૂતોતિ વિઞ્ઞાયતેતિ દસ્સેતુમાહ-‘કસ્સ’ત્યાદિલ્તુપ્પચ્ચયે લકારો ઉદાહરણં, પકતિયાદિ સમુદાયસ્સાતિઆદિવાક્યસ્સ સાપ્પાયમત્થં વિવરિતું ‘એવમઞ્ઞતે’ચ્ચાદિ વુત્તં, કેચિ સદ્દસત્થકારાતિ પાણિનિં સન્ધાયાહ, વચનન્તિ ‘‘તસ્સ લોપો’’તિ (૧-૩-૯) વચનં, પયોગાસમવાયિતાતિ કત્તાઇચ્ચાદિપ્પયોગે અસમવાયિતા અપ્પયોગિતાતિ અધિપ્પાયો, એવમ્પિસ્સ લોપો વસેયો… અનુપુબ્બો બન્ધિવિનાસત્થોતિ આહુ ઉચ્ચારિતપધંસિત્તા અનુબન્ધ્યતે વિનસ્સતેત્યનુબન્ધોતિ ઇમાય સદ્દ બ્યુપ્પત્તિયાવસેન.

૨૪. વણ્ણ

‘અતેના’તિ (૨-૧૦૮) એત્થ અતોતિ રસ્સબ્યત્તિનિદ્દેસો વા સિયા રસ્સજાતિનિદ્દેસો વા સકલનિસ્સયબ્યાપી અત્થજાતિ નિદ્દેસોવા, તત્થ રસ્સબ્યત્તિનિદ્દેસે સતિ બુદ્ધસિદ્ધાદીસુ યત્થકત્થચિ અકારો ગય્હતેતિ નેટ્ઠપ્પસિદ્ધિ… કેસઞ્ચિ અસિજ્ઝનતો, રસ્સ જાતિનિદ્દેસે પન બુદ્ધસિદ્ધાદિસબ્બાકારન્તાનં લક્ખણિકગવાદ્યકા રન્તાનઞ્ચાકારો ગય્હતીતિ સબ્બથા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિ, નાઞ્ઞો દીઘો બ્યત્તન્તરત્તાતિ નાનિટ્ઠપ્પત્તિ આકારતો નાસ્સેનાભાવા, તસ્મા અતોતિ રસ્સજાતિનિદ્દેસે નિસ્સિતે સબ્બમિદમિટ્ઠં નિપ્ફજ્જતીતિ નાત્થજાતિ નિસ્સીયતે, ન રસ્સબ્યત્તિચ, ‘‘યુવણ્ણાનમે ઓલુત્તા’’તિ (૧-૨૯) આદીસુ પન રસ્સબ્યત્તિયા રસ્સજાતિયા વા નિદ્દેસે ‘તસ્સેદં નોપેતિ’ચ્ચાદીસુ એઓઆદિકમિટ્ઠં કત્થચિ ભવેય્ય, ન સબ્બત્થ, સબ્બત્થ વા ભવેય્ય ‘વાતેરિતં સમોના’તિઆદીસુ બ્યત્તન્ત રત્તા, તસ્મા સબ્બથા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિયા ઇત્તજાત્યાદિ નિસ્સીયતે, અથવા વણ્ણુચ્ચારણમ્પતિ કેસઞ્ચિ વણ્ણુપ્પત્તિટ્ઠાનાનં ઉચ્ચનીચતદુભય સંહારવસેન વણ્ણવિસેસુપ્પત્તિ દસ્સનતો તેસં વસેન રસ્સ બ્યત્તિનિદ્દેસે રસ્સજાતિનિદ્દેસે વા વુત્તનયેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠપ્પત્તિયં સબ્બથા સબ્બથા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિયા ઇત્તજાત્યાદિ નિસ્સીયતે, તત્થ વણ્ણ પરેન સવણ્ણગ્ગહણં નિયમિતું વચનમિદમારદ્ધન્તિ ‘સબ્બત્થેવા’તિઆદિના વચનારમ્ભફલમાહ, સબ્બત્થેવાતિ સબ્બસ્મિંયેવ સુત્તપ્પદેસે. નનુ સયઞ્ચાતિ વુત્તેપિ પરિયત્તં, ન હ્યઞ્ઞં રૂપા સયમત્થિ, અઞ્ઞં વા (સય)તો રૂપન્તિ સિદ્ધેપ્યેવં સતિ અત્થેત્થ પરો કોચિ વિસેસોતિ ઞાપેતું સઞ્ચ રૂપ’ન્તિ વુત્તિકારો આહાતિ સમ્બન્ધો, રૂપસ્સ વિસેસિતબ્બત્તા ‘સઞ્ચ રૂપ’ન્તિ વુત્તિયં નિદ્દિસીયમાનત્તા ચ રૂપન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ ‘સઞ્ચ ગય્હતી’તિ વુત્તં, સંરૂપગ્ગહણાયાપિસદ્દં કરોતો-ધિપ્પાયો-યન્તિ વત્તુમાહ-‘અઞ્ઞથે’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞથાતિ અઞ્ઞેનપ્પકારેન સંરૂપગ્ગહણાય અપિસદ્દાભાવેતિ અધિપ્પાયો, અઞ્ઞપદત્થેતિ અઞ્ઞપદત્થ સમાસવિસયે, ગુણીભૂતસ્સાતિ અપ્પધાનભૂતસ્સાકારે કારાદિનો, સમાસેન વુત્તત્તા પધાનતૂ તત્તેપિ ગુણો ભવતિ અઞ્ઞપદત્થો-કારેકારાદિ વિધાય કત્તા, વિધીયમાનો સવણ્ણોવ પધાનં… ઇદમત્થિતાય તપ્પવત્તિયાતિ. નનુ વુત્તિયમપિસદ્દસ્સાત્થં વદતા સયઞ્ચેતિ વત્તબ્બં, ‘‘તથા સયમત્તની’’તિ નિઘણ્ડુતો સયઞ્ચ-ત્તાકારેકારાદિઞ્ચ ગય્હતીત્યમત્થો સમ્ભાવીયતીતિ ચોદનમ્પનસિ નિધાય ‘સઞ્ચ રૂપ’ન્તિ વદન્તો સાધિપ્પાયારુળ્હં કિઞ્ચિ અત્થવિસેસં પકાસેતું તથેવાહાતિ દસ્સેતું વુત્તં-‘સયઞ્ચે’ત્યાદિ, ‘‘ધનઞ્ઞાતીસુ સંસદ્દો, તથાત્તત્તનિયેસુપી’’તિ નિઘણ્ડુવચનતો ‘સ’ન્તિ અત્તાપિ ગય્હતિ, કો સો સદ્દરૂપં સાધારણં, ‘સ’ન્તિ અત્તનિયમ્પિ, કિન્તં સદ્દાન મસાધારણં સદ્દરૂપં, તથા સતિ અત્તનિયં રૂપં નામાત્તસઙ્ખાતસદ્દસમ્બન્ધીતિ આહ-‘સંરૂપં સદ્દાનમસાધારણં રૂપ’ન્તિ, એતઞ્ચ ઇદન્તીમિના સમ્બન્ધિતબ્બં, અસાધારણન્તિ અસાધારણં સદ્દરૂપં, સતિ સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ વિસેસનસ્સ સાત્થકતાય અસાધારણન્તિ રૂપં વિસેસતા સાધારણસ્સાપિ સમ્ભવો વુત્તોયેવ નામાતિ આહ-‘દુવિધં હિ’ચ્ચાદિ, કિન્તં સાધારણમસાધારણઞ્ચરૂપન્તિ સામઞ્ઞેન રૂપં નિદ્દિસિતુમાહ-‘તત્થા’તિઆદિ, તત્થાતિ નિદ્ધારણે સત્તમી, સદ્દાનન્તિ સાત્થકનિરત્થકાનં યેસંકેસઞ્ચિ સદ્દાનં, તંતં સદ્દત્તાદીહિ તેસંતેસં બુદ્ધ અઇઆદીનં સદ્દાનં સદ્દત્તાદિ, ઉભયત્થ આદિસદ્દેન અત્થો સઙ્ગહિતો, તેન સાધારણં સદ્દરૂપમત્થરૂપં તથા-સાધારણન્તિ ચતુબ્બિધં સંરૂપન્તિ દસ્સેતિ, ચતૂસુપિ ચેતેસ્વસાધારણસ્સ સદ્દરૂપસ્સેવોપાનં દસ્સેતુમાહ-‘તત્થા’તિઆદિ, સાધારણરૂપબ્યુદાસેનાતિ સાધારણરૂપસ્સ પરિચ્ચાગેન, ઉપાદિયન્તો રૂપમેવ સદ્દસ્સસં, નાત્થોતિ ચ દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો, ચ સદ્દો પનેત્થ ‘ઇદં દસ્સેતી’તિ હેટ્ઠા વુત્તં સમુચ્ચિનોતિ, અસાધારણસ્સેવોપાદિયને કારણમાહ-‘તન્ત’મિચ્ચાદિ, ઇતરન્તિ યે સંકેસઞ્ચિ સદ્દાનં સદ્દત્તાદિ, પરસ્સાપીતિ અઞ્ઞસ્સ યસ્સકસ્સચિ સદ્દસ્સાપિ, ઇતિ ઇદં, પતિતં પસિદ્ધં, એત્થ પન ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ, યસ્મા ઇદં યથાવુત્તં પસિદ્ધં તસ્મા પુબ્બાચરિયપરમ્પરાયાગતો પદેસતો ઉપાદિયન્તોતિ પકતં, સંસદ્દવિસેસનસામત્થિયેન અસાધારણરૂપોપાદિયનેપિ અસાધારણં સદ્દરૂપમેવોપાદીયતિ નાસાધારણમત્થરૂપં… ઇમિના વક્ખમાનકારણતા [તાય (પોત્થકે)] વસેનાતિ આહ-‘સદ્દસ્સે’ચ્ચાદિ, આસન્નં…સદ્દતો સદ્દભાવસા નઞ્ઞત્તા, વિપરિયયતોતિ વિપરિયાસેન અનાસન્ન ભાવેનાતિ અત્થો, ચક્ખુવિસયોપિ હિ અત્થો કથં સોતવિસયસદ્દસ્સ ન આસન્નો સંરૂપમ્ભવિતુમરહતીતિ, કારણન્તરમાહ-‘અહેય્યત્તાચા’તિઆદિ, અહેય્યત્તાતિ અપરિચ્ચજનીયત્તા, ઇદમ્પિ નિચ્ચસમ્બન્ધિત્તે કારણવચનં, તં સદ્દરૂપં, નિચ્ચસમ્બન્ધીતિ નિરન્તરસંયોગી, વિપરિયયતોતિ હેય્યત્તા, તથાહિચ્ચાદિના અત્થસ્સ હેય્યત્તં બોધેતિ, અપરં કારણમાહ-‘અસાધારણઞ્ચ રૂપં’ત્યાદિના, સાધારણો પરિયાય સદ્દાનં, પચ્ચેતબ્બત્તાતિ વિઞ્ઞાતબ્બત્તા, ઇદાનિ કારણત્તયં સમોધાનેત્વા ઇમેહિ કારણેહિ રૂપમેવ સદ્દસ્સ સંનામ, નાત્થોતિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘તદેવ’ન્તિઆદિ આરદ્ધં, તદેવન્તિ યસ્મા એવં, તં તસ્માતિ અત્થો, સરૂપપ્પધાનેતિ ‘‘ગોસ્સા વઙ’’ (૧-૩૨) ત્યાદો ગોસ્સાત્યાદિકે સરૂપપ્પધાને.

૨૫. ન્તુ

ન્તુસુતિયા જન્ત્વાદીનમ્પિ ‘‘ન્તન્તૂનંન્તો યોમ્હિ પઠમે’’ (૨-૨૧૫) ત્યાદિના ગહણપ્પસઙ્ગે જાતિયમભિપ્પસઙ્ગબાધનત્થં બ્યત્તિયં વન્ત્વાદિ સમ્બન્ધીનમુપાદાનત્તમિદમારદ્ધં ‘‘વન્ત્વવણ્ણા’’ (૪-૭૯) ‘‘તમેત્થસ્સત્તીતિ મન્તુ’’ (૪-૭૮) ‘‘કત્તરિ ભૂતે ક્તવન્તુ ક્તાવી’’ (૫-૫૫) તિ વિહિતા વન્ત્વાદયો નામ.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકાટીકાયં સારત્થવિલાસિનિયં

પરિભાસાધિકારો સમત્તો.

સરલોપાદિ વણ્ણના

૨૬. સરો

આધારવિસેસાપસ્સયનન્તિ ઓપસિલેસિકાધારવિસેસસ્સ નિસ્સયનં, ઓપસિલેસિકાધારં વિના આધારન્તરે ગહિતે સતિ વચનન્તરં સુત્તન્તરં વિના બ્યવહિતનિવત્તિ કાતું ન ચ સક્કાતિ સમ્બન્ધો, કેચીતિ બુદ્ધપ્પિયાચરિયાદયો દસ્સેતિ, તે હિ યદિ વણ્ણેન કાલેન વા બ્યવધાનેપિ સન્ધિ ભવેય્ય તદા સરેતિ નિમિત્તસ્સો પાદાનં નિરત્થકં ભવેય્યાતિ સરેતિ નિમિત્તોપાદાનસામત્થિયેનાનેન વણ્ણાદિબ્યવધાને નો સન્ધીતિ મઞ્ઞમાના ‘નિમિત્તો’ચ્ચાદિકં વાક્યમાહુ, તદયુત્તન્તિ તેહિ’નિમિત્તો’ચ્ચાદિના યં વુત્તં, તં અયુત્તન્તિ અત્થો, અયુત્તત્તે કારણં બ્યભિચારસબ્ભાવેન સામત્થિયાભાવોયેવાતિ બ્યભિચારન્દસ્સેત્વા સામત્થિયાભાવન્દસ્સેતુમાહ-‘અવસાને,ચ્ચાદિ, કારિયાભાવેપીતિ એત્થ ન કેવલં ‘ઇદમેવ સચ્ચં, સુમના ભવન્તુ અથોપિ’ત્યાદો વણ્ણકાલબ્યવધાનેયેવ, અથ ખો ‘એતે ન સચ્ચેન સુવત્થિ હોતૂ’ત્યાદો અવસાને ‘પમાદો મચ્ચુનો પદં’ ત્યાદો અન્ત બિન્દુ સઙ્ખાતનિમિત્તન્તરે વા કારિયાભાવેપિ નિમિત્તો પાદાનસ્સ સાત્થકતોતિ અપિસદ્દસ્સત્થો, સાત્થકતોતિ ભાવપ્પચ્ચયલોપેન ભાવપ્પધાનવસેન વા વુત્તં, સાત્થકત્તતોતિ વુત્તં હોતિ, અઞ્ઞથા નિમિત્તોપાદાનમેવ સાત્થકં નામાતિ ‘નિમિત્તો પાદાનસ્સ સાત્થકતો’તિ ન યુજ્જતિ, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘અવસાને નિમિન્તરે વા કારિયાભાવેન બ્યભિચારસબ્ભાવા અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણં સામત્થિયં નત્થિ, નિમિત્તન્તુબ્યવધાનેપિ ચત્થિ, યથા’દારુનિમિત્તં વનોપસઙ્કમન’ન્તિ તસ્મા વણ્ણકાલબ્યવધાનેપિ સરેતિ નિમિત્તે સતિ લોપકારિયં પપ્પોતે વા’તિ. લુપ્પતીતિ ‘તત્રિમે’ચ્ચાદિના કથનકાલે ન દિસ્સતીતિ અત્થો, અદસ્સનમત્તમેવ હિ લોપો, અઞ્ઞથા ‘તત્રા’દિસદ્દરૂપાભાવપ્પત્તિયા અત્થપ્પતીતિ કારિત્તમેસં ન સિયાતિ, પઠમાય નિદ્દિટ્ઠો… વુત્તત્તા કમ્મસ્સ, સરસ્સાતિ વદેય્ય… ભાવે ખાદિપ્પચ્ચયેન અવુત્તકમ્મત્તા, ઇહાતિ ઇમિના સત્થન્તરે ભાવસાધનવસેન ગહણં વિભાવેતિ, ગન્થ લાઘવો… સરસ્સ લોપોતિ વા લોપં પપ્પોતીતિ વા અવત્તબ્બત્તા, સરોતિ પઠમાય નિદ્દિટ્ઠત્તા સરો લોપો નામ હોતીતિ સઙ્કાપિ સિયાતિ આહ-‘ન ચે’ચ્ચાદિ, ઇહાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે, હોન્તિચ્ચાદોપિ પુબ્બસરલોપે હન્તિચ્ચાદિકમ્પિ સિયાત્યાસઙ્કિયાહ-‘સોચે’ચ્ચાદિ, ઉસ્સગ્ગતો આગતો સમ્ભૂતો તસ્સ વા અયંતિ ઓસ્સગ્ગિકો પુબ્બલોપો, તસ્સ ભાવો ઓસ્સગ્ગિકત્તં, ઓસ્સગ્ગિકત્તા પુબ્બલોપસ્સ કારિયન્તરેહિ પરલોપાદીહિ અપવાદવિધીહિ આબાધિતો એવ, સો ચ પુબ્બલોપો હોતીતિ સમ્બન્ધો, ‘‘પરો ક્વચી’’તિ (૯૧-૨૭) ક્વચિગ્ગહણેન પુબ્બપરલોપાનં તુલ્યબલત્તાભાવા યથા ગમપ્પત્તિતો પરલોપસ્સાપવાદરૂપત્તં, અજ્ઝાસિતેતિ પવિટ્ઠે, ન હોતિ… પરલોપાપવાદેન બાધિતત્તા, તેહીતિ પરલોપાદીહિ, સબ્બથા મુત્તવિસયો સદ્ધિન્દ્રિયન્તિ, વિકપ્પેન મુત્તવિસયો લતે વાતિ.

૨૭. પરો

ઇતિસદ્દો ઇદમત્થે, ક્વચિ લોપનીયો હોતીતિ ઇદં વચનં દીપેતીતિ સમ્બન્ધો, કિન્તિ આહ-‘પયોગાનુસારિત’ન્તિ, કસ્સાતિ આહ-‘કારિયસ્સ પરલોપસ્સા’તિ, કેન હેતુનાતિ આહ ‘ક્વચિગ્ગહણેના’તિ, કત્થાતિ આહ-‘ઇહ ઇમસ્મિં સુત્તે’તિ, તેનાતિ તેન પયોગાનુસારિતાદીપનેન, યથાપયોગન્તિ આગમપયોગાનતિક્કમેન, નિચ્ચં પક્ખેવા પરલોપો સિયાતિ હોન્તિચ્ચાદો નિચ્ચં, લતાવાતિઆદીસુ પક્ખે વા પરલોપો ભવેય્ય, એવં મઞ્ઞતે ‘‘કસ્મિન્તિ અત્થે ક્વાતિ નિપ્ફન્નેનાનિયમવુત્તિના અનિયમત્થસ્સેવ વિસેસકતો વચને સબ્બત્થેવાનિયતત્થવુત્તિત્તા ક્વચિસદ્દો-યં યથાગમં નિચ્ચમનિચ્ચમસન્તઞ્ચ વિધિં દીપેતિ, તત્થ હોન્તિચ્ચાદિકો નિચ્ચ પક્ખો પરલોપસ્સેવ વિસયો, લતાવાતિઆદિકો અનિચ્ચપક્ખો ઉભયસાધારણત્તા પુબ્બલોપસ્સાપિ વિસયોતિ ઇમિના નિચ્ચં પક્ખે વા પરલોપો હોતિ, અસન્તપક્ખો પન સદ્ધિન્દ્રિયન્તિઆદિકો પુબ્બલોપસ્સેવ વિસયો સબ્બથાનેન પરિચ્ચત્તત્તા’’તિ, તીસુપિ ચેતેસુ પન પક્ખેસુ નિચ્ચાનિચ્ચપક્ખેસુ યેવસ્સાપવાદરૂપતા… પુબ્બલોપસ્સ સબ્બથા હોન્તિચ્ચાદો નિવારકત્તા વા વિધાયકત્તા વા પરલોપસ્સ, ન ત્વસન્તપક્ખે… પુબ્બલોપસ્સેવ સબ્બથાનેન દિન્ના વસરત્તા, લોકગ્ગોતિઆદિ તુ ક્વચિસદ્દસ્સ પયોગાનુસારિતા દીપકત્તા નિચ્ચે અસન્તેવાપિ વિધિમ્હિ દીપિતે પરલોપેન વા નિપ્ફજ્જતીતિ નેટ્ઠબ્યાઘાતો, એવં તાવ ક્વચિગ્ગહણે સબ્બથાનિટ્ઠપરિહારેન ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિ સિયા, તદભાવેકથન્તિ તદભાવે વિરોધમાહ-‘અઞ્ઞતે’ચ્ચાદિ, પરિયાયેન ભવન્તીતિ ક્વચિગ્ગહણાભાવે ‘પરો’તિ સુત્તં સિયા તથા સતિ સુત્તદ્વયમેકવિસયં તુલ્યબલઞ્ચ સિયા, તત્થ વિપ્પટિસેધાભાવા પમાણભૂતાનમાચરિય (વચના)નં નિરત્થકતા મા ભવીતિ વારેન ભવન્તીતિ અત્થો, ઇતીતિ ઇમિના પરિયાયભવનકારણેન, પક્ખેયેવ સિયાતિ લતાવાતિઆદીસુ પુબ્બલોપે પરિયાયપ્પવત્તે પરિયાયેન પરલોપસ્સાપ્પવત્તિતો લતાવાતિ પક્ખેયેવ પરલોપો ભવેય્ય, હોન્તિચ્ચાદો નિચ્ચં ન સિયાતિ સમ્બન્ધો, તઞ્ચાતિ તં પરિયાયભવનઞ્ચ, ખો વાક્યાલઙ્કારે, પટિપદન્તિ પદમ્પ દમ્પતિ હોતિ, નેકદેસપરિહારેનાપિ, તેનાહ ‘ન કત્થચી’તિ, ઇમિના ઇદં દીપેતિ ‘‘સબ્બત્થ વિકપ્પપ્પસત્તિયા હન્તિ, સદ્ધન્દ્રિયંત્યાદિકં ‘‘ન દ્વેવા’’તિ (૧-૨૮) સુત્તેપિ હન્તિચ્ચાદિકઞ્ચાનિટ્ઠરૂપમ્પિ સમ્પજ્જતી’’તિ. નચેવમિટ્ઠન્તિ એવમિદં યથાવુત્તં વિકપ્પવિધાનં સદ્દલક્ખણઞ્ઞૂહિ નેવાભિમતન્તિ અત્થો, તમેવ સાધેતિ ‘પરલોપો હિ’ચ્ચાદિના, અથા નિચ્ચપક્ખે વા પરલોપે કતે-નેન પરિચ્ચત્તટ્ઠાને ઉસ્સગ્ગપ્પવત્તિયા લતાવ લતેવાતિ રૂપદ્વયં સમ્પજ્જતિ તસ્મા પયોગાનુસારિતાદીપકેન ક્વચિસદ્દેનેવ હોન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં લતાવ લતેવાતિ પયોગ સમ્ભવોપિ, તથાપિ અનિચ્ચપક્ખે લતાઇવાતિ તતિયરૂપપ્પસિદ્ધિયા પરિયાયેન ભવિતબ્બન્તિ પરિકપ્પેતિ ‘નનુ ચેત્યાદિના, અથ ‘‘પરો ક્વચી’તિ ક્વચિગ્ગહણે સતિ અપ(વાદરૂપ)ત્તા કથમ્પરિયાયપ્પવત્તીતિ મનસિ નિધાયાનિચ્ચપક્ખે પરિયાયપ્પવત્તિદીપનત્થં ‘‘ન દ્વેવા’’તિ સુત્તિતન્તિ અપવાદે રૂપત્તયેપિ પરિયાયપ્પવત્તિયં દોસાભાવમાહ-‘નાયં દોસો’ચ્ચાદિ, તથાહિચ્ચાદિના ‘‘ન દ્વેવા’’તિ સુત્તેનેવ પરિયાયસ્સાપિ દીપિતત્તં સાધેતિ, સા ચ એકત્થપ્પવત્તિ પરિયાયં વિના ન સમ્ભવતિ… એકક્ખણે પવત્યસબ્ભાવાતિ અધિપ્પાયો, નનુ ચ ક્વચાભાવે પરિયાયપ્પવત્તિયં યથાવુત્ત દોસસ્સેવાપ્પસઙ્ગતો મા હોતુ પરિયાયો, ભિન્નવિસયે પન પુબ્બપરલોપપ્પવત્તિયા ‘‘ન દ્વેવા’તિ નિસેધે લતેવ લતાવ લતાઇવાતિ રૂપત્તયં નિપ્ફજ્જતીતિ ચોદનં મનસિ નિધાયાહ-‘નચે’ચ્ચાદિ, તત્થ દોસમાહ-‘તથા ચ સતિ’ચ્ચાદિના, કત્થચિ દેમિચ્ચાદો નિચ્ચં પુબ્બલોપસ્સેવ, કત્થચિ હોન્તિચ્ચાદો નિચ્ચં પરલોપસ્સેવ, વિકપ્પેન વા કત્થચિ યથોદકં યથાઉદકં ત્યાદો પુબ્બલોપસ્સેવ કત્થચિ ઇતિપિ ઇચ્ચપિચ્ચાદો પરલોપસ્સેવ કત્થચિ લતેવ લતાવ લતાઇવાચ્ચાદો પરિયાયેનુભયલોપસ્સેવ દસ્સનતોતિ સમ્બન્ધો, એત્થચ ઇતિપીતિ વવત્થિતવિભાસત્ત દીપનેન ક્વચિસદ્દેન પરલોપે કતે-ઞ્ઞત્ર પુબ્બ લોપે સમ્પત્તે ‘‘ન દ્વેવા’’તિ એત્થાનુવત્તમાન ક્વચાનુભાવેન નિચ્ચં નિસેધે ઇચ્ચપિચ્ચેવ ભવતિ. સમ્બજ્ઝતિ તેસુ તેસુ સુત્તેસુ. પરિચ્છેદોતિ કમ્મત્થવસેન આધારવસેન વાતિ આહ-‘પરિચ્છિજ્જતિ’ચ્ચાદિ.

૨૮. નદ્વે

તત્થચાતિ ચસદ્દેન ભવિતબ્બં, તથા ચ સતિ અઞ્ઞોઞ્ઞાનજ્ઝાસિ તં યથોદકં યથાઉદકંત્યાદિ ઇતિપિ ઇચ્ચપિચ્ચાદિચ સઙ્ગહિતં ભવતીતિ, પુબ્બલોપે પરલોપે ચ પરિયાયેન સમ્પત્તે દ્વિન્નમ્પિ પક્ખે અભાવે સતિ કથમિદં યુજ્જતીતિ ચોદેતિ‘યજ્જેવ’મિચ્ચાદિના, યજ્જેવન્તિ હિ અયં નિપાતસમુદાયો અનિટ્ઠાપાદનારમ્ભ વત્તતે, એવઞ્ચે ગય્હતીતિ અત્થો, તદેતિ અત્થતો વિઞ્ઞાયતિ, નિચ્ચં સન્ધિકારિયાભાવે કારણમાહ-‘ઉપસિલેસા ભાવતો’તિ, તદેવ સમત્થેતિ ઈદિસેસુ હિ’ચ્ચાદિના, વત્તુમિટ્ઠત્તાતિ ઇમિના સન્નિકંસો વણ્ણાન મદ્ધમત્તકાલબ્યવધાના પચ્ચાસત્તિ, સન્નિકંસસ્સેતસ્સ વચનિચ્છાયં સતિયેવ સન્ધિકારિયં હોતીતિ દીપેતિ, ઉપસિલેસાભાવો વાતિ ઉપસિલેસાભાવો એવ ભવતિ, નાઞ્ઞથાતિ અધિપ્પાયો, તદભાવેચાતિ તસ્સ ઉપસિલેસસ્સ અભાવે ચ, સન્ધિકારિયાભાવે કારણમાહ-‘કાલન્તરેન બ્યવધાના’તિ, કાલન્તરેનાતિ ઉભયત્થ ઠિતવણ્ણાન મુચ્ચારણકાલતો અઞ્ઞેન મજ્ઝપ્પતિતકાલેન, સન્ધિ હોતેવ… સન્નિકંસવચનિચ્છાવસેન ઉપસિલેસભાવતો, બુદ્ધ વીર અત્થુરાજપુત્તં અજરામરોતિ છેદો, યદિપિ સબ્બમ્પેતં યજ્જેવંત્યાદિના વુત્તં ક્વચિ સદ્દપ્પભાવેનેવ સિજ્ઝતિ, તથાપિ પકારો-યમ્પિ સત્થે યોજેતબ્બો વાતિ દસ્સેતું વુત્તો.

૨૯. યુવ

નનુ સુત્તે ‘લુત્તા’તિ પઞ્ચમી નિદ્દેસા ‘પરેસ’ન્તિ હોતુ, ‘યથાક્કમં’તિ તુ વચનાભાવે કથં યથાક્કમન્તીદં વુત્તન્તિ આહ-‘સમે’ચ્ચાતિ, સમા સઙ્ખ્યા ગણના યેસુ તે સમસઙ્ખ્યા-ઉદ્દેસિનો અનુદેસિનો ચ, ઉદ્દિસનં પઠમં નિદ્દિસનં ઉદ્દેસો, અનુદિસનં પચ્છા કથનં અનુદેસો, ઉદ્દેસો અનુદેસો એસમત્થીતિ ઉદ્દેસિનો અનુદેસિનો, તેસં સમસઙ્ખ્યાનમુદ્દેસીનં અનુદેસીનઞ્ચ, ઇવણ્ણુવણ્ણાહિ ઉદ્દેસિનો દ્વે, એ ઓકારા અનુદેસિનો ચ દ્વેતિ ઉદ્દેસીનમનુદેસીનઞ્ચ ઠાન્યાદેસાનં સમસઙ્ખ્યા સિયા, સતિયઞ્ચ તસ્સં યથાક્કમ માદસા વિધીયન્તે, લોકતો સિદ્ધિમુપદસ્સેતિ ‘તથાહિ’ચ્ચાદિના. અવ…પે… એ ઓતિ પરેસં મતં, વિપ્પટિપત્તીતિ વિરુદ્ધા પટિપત્તિ પટિજાનનં, પરે ‘‘સતિપિ હેટ્ઠા વાગ્ગહણે‘ક્વચાસવણ્ણં લુત્તે’તિ સુત્તે ક્વચિગ્ગહણકરણતો અવણ્ણે એવ લુત્તે અસવણ્ણો વિધિ હોતિ, તતો ઇધ ન હોતિ દિટ્ઠુપાદાન’’ન્તિ વદન્તિ, ક્વચીતિ અધિકારો ઇધ ન હોતિ મહુસ્સવો માતૂપટ્ઠાનન્તિ, પતિસદ્દો આધારત્થો, તેન સમાનાધિકરણો ઉરસદ્દોપીતિ ઉરસ્મિન્તિ નિચ્ચ સમાસત્તા અસકપદેન વિગ્ગહે કતે ‘‘અસઙ્ખ્યં વિભત્તિ’’ચ્ચાદિના (૩-૨) સુત્તેન અસઙ્ખ્યસમાસોતિ દસ્સેતુમાહ-‘વિભત્યત્થેસઙ્ખ્યસમાસો’તિ, એત્થ પન યુવણ્ણાનન્તિ સંસામિ સમીપસમૂહ વિકારાવયવાદીસુ ઠાન્યાદેસસમ્બન્ધે છટ્ઠી, તસ્મા ઇવણ્ણુવણ્ણાનં ઠાને એ ઓઆદેસા હોન્તીતિ અત્થો, ઠાનમ્પન તિધા અપકંસો નિવત્તિ પસઙ્ગો ચેતિ, તત્થ ગુન્નં ઠાને અસ્સા સમ્બન્ધીયન્તુ [બજ્ઝન્તુ (જિનિન્દબુદ્ધિ)] તિ અપકંસો ઠાનસદ્દસ્સત્થો, ‘‘સેમ્હસ્સ ઠાને કટુકમોસધં દાતબ્બ’’ન્તિ નિવત્તિ ‘‘દબ્ભાનં ઠાને સરેહિ અત્થરિતબ્બ’’ન્તિ પસઙ્ગો, તેસુ ઇધ પઠમદુતિયા ન યુજ્જન્તિ… નિચ્ચત્તા સદ્દત્થસમ્બન્ધસ્સ અપનયનવિનાસા ન યુજ્જન્તીતિ, તતિયો તુ (યુજ્જતિ)… સુત્તે અત્થાભિધાનાય ઇવણ્ણુવણ્ણાનં પવત્તિપ્પસઙ્ગે તદત્થાભિધાનાયેવ એઓઆદેસા ભવન્તીતિ.

૩૦. યવા

‘‘સત્તમિયં પુબ્બસ્સે’’તિ (૧-૧૪) પુબ્બસ્સ કારિયવિધાનતો સત્તમી નિદ્દિટ્ઠસ્સ પરતા વિઞ્ઞાયતીતિ વુત્તિયં ‘પરે’તિ વુત્તં, એવમુપરિપિ, પરેહિ ઇચ્ચસ્સ અજ્ઝિણમુત્તો’તિ સાધેતું ‘‘સબ્બોચન્તિ’’ ‘‘અજ્ઝો અધી’’તિ ચ સુત્તિતં, તેસમિધ પચ્ચક્ખાતભાવદસ્સનત્થમાહ-‘ઇદ’મિચ્ચાદિ, અબ્ભક્ખાનન્તિ [અબ્ભુગ્ગભો] ઇમિનાવ સિદ્ધન્તિ ‘‘અબ્ભો અભી’’તિ ચ ન વત્તબ્બં, ઇતિ+અસ્સ ઇતિ ઠિતે પરલોપોતિ દસ્સનત્થં ‘ઇતિ અસ્સ પરલોપો’તિ આહ, અન્વગમાતિઆદીસુ નિચ્ચં.

૩૧. એઓ

પુત્તા મે+અત્થિ, અસન્તો+એત્થાતિ પદચ્છેદો.

૩૨. ગોસ્સ

અન્તાદેસત્થોતિ ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૭) બાધકસ્સ ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સા’’તિ (૧-૧૯) બાધકેન ‘‘વાનુબન્ધો’’તિ (૧-૧૮) સુત્તેન અન્તાદેસત્થો, તેનેવ વુત્તં-‘બાધકબાધનત્થોયમારમ્ભો’તિ, અવવાદેસે પુબ્બસરલોપે દીઘેચ ગવાસ્સં, ગવચ્છન્તિ નિચ્ચં. ઇદં કથં સિજ્ઝતીતિ સમ્બન્ધો, ઇદન્તિ યથરિવેચ્ચાદિકં, કિં વિના સિજ્ઝતીતિ આહ-‘એવાદિસ્સા’તિઆદિ, એવસ્સ આદિએકારો એવાદિ, તસ્સ, રિઆદેસમન્તરેનાતિ સમ્બન્ધો, ચસદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, રસ્સવિધાનઞ્ચાતિ યોજનીયો, કતેપિ તસ્મિન્તિ તસ્મિં સુત્તે વિહિતે ચ, ન સિજ્ઝતીતિ એવાદિસ્સ રિઆદેસો ન કતોતિ કત્વા વુત્તં, ભુસં+એવાતિ (પન) ઠિતે મહાવુત્તિના એવાદિસ્સ ઇઆદેસે રૂપસિદ્ધિ હોતેવ, ઇધ પન પકારન્તરેન ‘ભુસામિવે’તિ સાધેતુમાહ ‘તમ્પિ’ચ્ચાદિ.

૩૩. બ્યઞ્જ

રસ્સદીઘાનન્તિ સુત્તે અવુત્તે કથં રસ્સદીઘાનન્તિ લભતિ ઉદ્દેસિનોતિ આહ-‘દીઘસ્સા’તિઆદિ, દીઘસ્સાતિ રસ્સસ્સાતિ ચ ઠાનસમ્બન્ધે છટ્ઠી, પચ્ચાસત્યાતિ ઠાનસો પચ્ચાસત્યા, ઇદઞ્ચ નિસ્સય વસેન વુત્તં, નિસ્સયકરણમેકો સત્થાગતો ઞાયોતિ, ઇધ નિચ્ચં-વીતિનામેતિ થુલ્લચ્ચયં, ઇધ ન હોતિ-જનો સાયં.

૩૪. સર

ઠાનસમ્બન્ધેતિ ઠિતિ ઠાનં પસઙ્ગો, સમ્બન્ધનં-સમ્બન્ધો, ઠાન્યાદેસભાવલક્ખણો ઠાનેયોગનિમિત્તભૂતો સમ્બન્ધો ઠાનસમ્બન્ધો તસ્મિં, દ્વે રૂપાનિ હોન્તીતિ ઇમિના ન સરૂપપ્પધાનોતિ દસ્સિતં હોતીતિ સમ્બન્ધો, હેતુમાહ-‘બહુવચનનિદ્દેસા’તિ, દ્વે રૂપાનિહોન્તીત્યાદિ વચનમિદં [પદમિદં (પોત્થકે)] દસ્સેતિ ‘‘સરૂપપ્પધાનેપિ દ્વિસદ્દે દ્વિસદ્દસામઞ્ઞેન સઙ્ખ્યાદ્વિસદ્દાનુસિટ્ઠં નપ્પયુજ્જતે, તસ્સ (પન) સઙ્ખ્યેય્યવચનસઙ્ખ્યાભાવા એકવચનમેવ ( ) [(પન) (પોત્થકે)] હોતી’’તિ, ઇમિના ચ-ત્થપ્પધાનો-યં નિદ્દેસો ન સરૂપપ્પધાનોતિ દસ્સેતિ, અધિપતિપચ્ચયો અધિપતિપ્પચ્ચયોતિ અનિચ્ચં, ઇધ ન હોતિ ઇધ મોદતીતિ, તં ખણન્તિ એત્થ એકઙ્ગવિકલં પચ્ચુદાહરણન્તિ સરમ્હા પરત્તાભાવા ન દ્વિત્તં.

૩૫. ચતુ

તબ્બગ્ગે તતિયપઠમાતિ કસ્મા વુત્તં ચતુત્થ (દુતિય) સદ્દેહિ વગ્ગક્ખરેસ્વેવ ગય્હમાનેસુ તથા નિદ્દેસો યુત્તો, ન હિ ચતુન્નમ્પૂરણો ચતુત્થો દ્વિન્નમ્પૂરણો દુતિયોતિ અક્ખરાયેવ વુચ્ચન્તીતિ આસઙ્કિય ‘વિનાપી’તિઆદિમાહ, અક્ખરે અક્ખરવિસયે ચતુત્થાદિ વોહારો કરીયમાનો વગ્ગગ્ગહણં વિનાપિ વગ્ગક્ખરેયેવ રુળ્હો પસિદ્ધોતિ સમ્બન્ધો, હેતુમ્હિ ઇતિસદ્દો, યતો એવં, તસ્મા કારણા ‘તબ્બગ્ગે તતિયપઠમા’તિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો, તબ્બગ્ગેતિ ચતુત્થદુતિયા યસ્મિં, તસ્મિંયેવ વગ્ગેતિ અત્થો, પચ્ચાસત્તીતિ પતિ આપુબ્બા ‘સદ-વિસરણગત્યવસાદનેસુ’ઇચ્ચસ્મા ઇત્થિયં ભાવેત્તિમ્હિ નિપ્ફજ્જતીતિ દસ્સેતુમાહ-‘પચ્ચાસીદન’મિચ્ચાદિ, યથાયોગ્ગન્તિ ચતુત્થક્ખરે ચતુત્થસ્સ તતિયો દુતિયક્ખરે દુતિયસ્સ પઠમોતિ એવં યોગ્ગમનતિક્કમ્મ, ધસ્સ દભાવોતિ ઇમિનાવ પુબ્બસ્સ ધસ્સ દત્તમુપલક્ખેતિ, તથા યસત્થેરોતિ. થેરોતિ એત્થ એકારો વગ્ગક્ખરો ન હોતીતિ તસ્મિં તવગ્ગદુતિયક્ખરસ્સ તસ્સ તો પઠમો ન હોતિ. પન્થોતિ એત્થ તવગ્ગ દુતિયક્ખરેન થકારેન તબ્બગ્ગભૂતે નકારે સતીપિ ન સો તબ્બગ્ગદુતિયક્ખરોતિ ન તસ્સ પઠમો તો, એત્થ નિગ્ઘોસો નિઘોસોતિઆદિ અનિચ્ચં, દડ્ઢો નિટ્ઠાનન્તિ નિચ્ચં.

૩૬. વિતિસ્સ

ઇતિસદ્દો-નુકરણં. નિપાતસ્સ પકતિવિયા-નુકરણં ભવતિ, અનુકરણઞ્ચ દ્વિધા અસાધુસદ્દરૂપં સાધુસદ્દરૂપન્તિ, તેસુ ભારવાહકો કોચિ તેન પીળિતો ‘અહો ભારો’તિ વત્તબ્બે સત્તિવેકલ્લા ‘અહો બાલ’ ઇચ્ચાહ, તંસમીપવત્તી ‘કિમયમાહે’તિ કેનચિ પુટ્ઠો સમાનો ‘અહો બાલ ઇચ્ચયમાહે’તિ વદતિ, ઇધમસાધુસદ્દરૂપં, ઇતીતિ પન સાધુસદ્દરૂપં, તસ્મા તતો-નુકારિયેનાત્થેન સાત્થકત્તા ઠાનસમ્બન્ધે છટ્ઠી.

૩૭. એઓ

નનુ ‘‘વિતિસ્સેવે વા’’તિ (૧-૩૬) વોત્યનુવત્તિય અવણ્ણે એઓનં વો હોતીતિ ચ સક્કા વિઞ્ઞાતું, તથા સતિ ‘અવણ્ણે ક્વચિ વો હોતી’’તિ વત્તબ્બં ‘અહોતિ વા’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ ચોદનમાસઙ્કિયાહ-‘ઓકારસ્સપિ’ચ્ચાદિ, ઠાનિભાવેન નિદ્દિટ્ઠત્તાતિ ‘‘એઓન’’ન્તિ (૧-૩૧) વકારાદેસસ્સ વિજ્જમાનત્તા વકારાદેસમ્પતિ પુન ઓકારો ઠાનિભાવેન નિદ્દિસિતબ્બો ન સિયાતિ અધિપ્પાયેનાહ, ન નિમિત્તન્તિ એઓનં વકારાદેસત્થં અવણ્ણો કારણં ન હોતીતિ અત્થો, અઞ્ઞથાતિ અવણ્ણસ્સ નિમિત્તત્તે, ઓકારં ન પઠેય્યાતિ સમ્બન્ધો, મકારાગમે’યાચ કમાગતે અગ્ગમક્ખાયતી’તિ, સ્વે ભવન્તિ વિગ્ગય્હ તનપ્પચ્ચયે તદ્ધિતવુત્તિયં વિભત્તિયા ‘‘એકત્થતાયં’’તિ (૨-૧૧૯) લોપે અકારાદેસે દીઘેચ સ્યાદિમ્હિ સ્વાતનં દ્વિત્તે હિય્યત્તનં. સ્વાતનન્તિઆદીસુ નિચ્ચં, ઇધ નહોતિ પરેચ ન વિજાનન્તીતિ.

૩૮. નિગ્ગ

કથ‘માગમો હોતી’તિ વુત્તં યદિ નિગ્ગહીતમાગમો સિયા સુત્તે આગમગ્ગહણેન વા ભવિતબ્બં ઞ-મ-કાદ્ય નુબન્ધવિસેસેન વા ત્યાસઙ્કિયાહ-‘અસતિ પિ’ચ્ચાદિ, આગમાવસાયે કારણમાહ-‘આદેસત્તાયોગા’તિ, આદેસત્તાયોગો કથં વિઞ્ઞાયતિ ચ્ચાહ-‘ઠાનિનિદ્દેસાભાવતો’તિ, તથા સતિ આગમિનિદ્દેસાભાવા આગમત્તમ્પિ ન સિયાતિ ચોદેતિ ‘યજ્જેવ’મિચ્ચાદિના, ન-ઇતિ ચોદનં પટિક્ખિપિત્વા તસ્સ આગમત્તમેવ સાધેતુમાહ-‘તસ્સા’તિઆદિ, તસ્સાતિ નિગ્ગહીતસ્સ, રસ્સાનુપ્પવત્તિતો રસ્સસરમેવ અનુગન્ત્વા પવત્તિતો, અયમેવત્થો વુત્તિયમ્પિ દસ્સિતોયેવાતિ વત્તુમાહ-‘એતદેવે’ચ્ચાદિ, પુરિમા જાતીતિ વિસેસનસમાસેકતે રસ્સે ચ બિન્દ્વાગમો, પરનિમિત્તસ્સાનિદ્દિટ્ઠત્તા બહુસદ્દે-ન્તસ્સ બિન્દ્વાગમે બહું, સતિપિ પયોગાનુસારિત્તદીપકસ્સ ક્વચિસદ્દસ્સાપિ વવત્થિતવિભાસત્તે વાસદ્દસ્સાપિ તાદિસત્તસ્સેવ પટિપાદકત્ત સભાવં દસ્સેતું ‘વવત્થિતવિભાસત્તા વાધિકારસ્સા’તિ વુત્તિયં વુત્તં, વવત્થિતસ્સ લક્ખિયસ્સ અનુરોધેન લક્ખણપ્પવત્તિકા વિભાસા વવત્થિતવિભાસા, અભેદેન તુ વાધિકારો વવત્થિત વિભાસા, તસ્સા ભાવો વવત્થિતવિભાસત્તં, તસ્મા, ઇધ ન હોતિ ઇધ મોદતિ, ઇમસ્મિં ઠાને આગમત્તપ્પકાસકો ઠાનિનિદ્દે સાભાવા આદેસત્તાયોગસઙ્ખાતો કારણવિસેસો સમત્થો, તસ્સ ભાવો સામત્થિયં-અત્થબલ-મઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણં, સચાતિ સો આગમો ચ.

૩૯. લોપો

લોપસદ્દસ્સ ભાવસાધનમત્તમેવ સાધેતુમાહ-‘તેને’ચ્ચાદિ, લોપોતિ યદિ કમ્મસાધનો સિયા તદા તેન સમાનાધિકરણં કત્વા ઉપરિ ‘‘પરસરો’’તિ સુત્તમારભીયેય્યાતિ બ્યતિરેકમાહ ‘ન પરસરો’તિ, ઇધ ન હોતિ સઙ્ગરો.

૪૦. પર

ત્વંસિ ત્વમસીતિ વિકપ્પો, ઇધ ન હોતિ તાસાહં.

૪૧. વગ્ગે

નનુ વગ્ગેવગ્ગન્તોતિ એત્તકેયેવ વુત્તે યસ્મિં (કિસ્મિ)ઞ્ચિ વગ્ગક્ખરે પરે બિન્દુનો યોકોચિ વગ્ગન્તો અનિયમેન ભવેય્ય તથા સતિ અનિટ્ઠમ્પિ સિયાત્યાસઙ્કિય પચ્ચાસત્તિં સન્નિસ્સાયાનિટ્ઠ નિવત્તિન્દસ્સેતુમાહ-‘વગ્ગે વગ્ગન્તો’તિચ્ચાદિ, સોવાતિ વગ્ગન્તોવ, તસ્મિન્તિ વગ્ગક્ખરે.

૪૨. યેવ

નનુ સદ્દત્તા બ્યભિચારિત્તા એવસ્સ તાવ સદ્દો હોતુ, સંયતો, સંહિતોતિ સદ્દેકદેસભૂતાનમ્પિ સમ્ભવા તેપિ ગહે તબ્બા સિયુન્તિ ‘યએવહિ સદ્દેસુ’તિ યહીનમ્પિ કથં સદ્દવોહારો કતોતિ આહ ‘એવા’તિઆદિ, એત્થાયમધિપ્પાયો ‘અબ્યભિચારિના બ્યભિચારી નિયમ્યતે’તિ.

૪૩. યેસં

યસદ્દે પુબ્બસુત્તેનેવ સંસ્સપ્યાદેસે સિદ્ધે સો ( ) [(તસ્સ) (પોત્થકે)] ય કારમત્તેયેવ પરે સંસ્સેવ (યથા) સિયાતિ સુત્તમિદમારદ્ધં.

૪૪. વન

ઠાનિનમાસિલિસ્સ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ આગમો નામ, કો-યમેત્થ ઠાનીતિ આહ-‘સરસ્સાતિ, સુત્તે અનુવત્તસ્સ ચ અવિજ્જમાનત્તા ‘સરસ્સા’તિ કુતો લબ્ભતીતિ ચોદેતિ ‘નનુ ચે’ત્યાદિના. આગમસુતિયા વનાદીનં ઠાનિસુતિયા અભાવેપિ સામત્થિયા બ્યઞ્જનસ્સ વા આગમો સિયા સરસ્સ વા, યદિ બ્યઞ્જનસ્સ વા સિયા (ન) ‘‘પદાદીનં ક્વચી’’તિ (૫-૯૨) સુત્તિત માચરિયેન, તસ્મા તદેવ ઞાપેતિ ‘સરો યેવેત્થ ઠાની ભવિતુમરહતી’તિ. વુચ્ચતેચ્ચાદિના પરિહારમાહ, નિપુબ્બા પદિસ્મા અનપ્પચ્ચયે ‘‘પદાદીનં ક્વચી’’તિ યુકઅન્તાવયવો ‘‘તવગ્ગવરના’’દિના (૧-૪૮) યે દસ્સ જો ‘‘વગ્ગલ સેહિતે’’તિ (૧-૪૯) (યસ્સ જો) નિપજ્જનં, માનન્તત્યાદીસૂતિ અધિકારાતિ ‘‘ક્યો ભાવકમ્મેસ્વપરોક્ખેસુ માનન્તત્યાદીસૂ’’તિ (૫-૧૭) ઇતો માનન્તત્યાદીસુતિ અધિકારા, પચ્ચયન્તરેતિ માનન્તત્યાદીતો અઞ્ઞસ્મિં પચ્ચયે, કચ્ચાયનેન ‘અતિપ્પગોખોતાવા’તિ સાધનત્થં ‘‘ક્વચિ ઓ બ્યઞ્જને’’તિ ઓકારાગમો ગકારાગમો ચ સુત્તન્તરેન વિહિતો, તં પકારન્તરેન સાધેતું વુત્તિયં-‘અતિપ્પગો ખો તાવા’તિ યં વુત્તં તં દસ્સેતું ‘અતિપ્પા’તિઆદિ વુત્તં.

૪૬. છ

દ્વાદયો અટ્ઠારસન્તા બહુવચનન્તાતિ ‘છકી’તિ વત્તબ્બે ‘છા’તિ એકવચનં ન યુજ્જતીતિ ચોદેતિ ‘નનુચા’તિઆદિના, પરિહરતિ નચ્ચાદિના, નેતિ ‘છળો’તિ અયુત્તો-યં નિદ્દેસો ન હોતીતિ અત્થો, છસદ્દસ્સ અનુકરણત્તા છસદ્દાનુકરણત્તા, હેટ્ઠા વુત્તસાધુસદ્દરૂપા સાધુસદ્દરૂપમનુકરણં વિભજતિ ‘અનુકરણઞ્ચ દુવિધ’મિચ્ચાદિના, પરિચ્ચત્તો જહિતો અત્થો વિધિનિસેધરૂપો યસ્સ તં પરિચ્ચત્તત્તં, એત્થ પન છસદ્દેન છસઙ્ખ્યાવિસેસો પરિચ્ચત્તો, અભિધાયતો હોતીતિ ઇમિના છસદ્દસ્સ અનુકારિયેનાત્થેનાત્થવન્તત્થમાહ, એકવચનન્તસ્સ નિદ્દેસો કતો… છસદ્દવચનીયસ્સ છસ્સ એકત્તા, અનુકારિયસ્સાતિ એકાદિનો સઙ્ખ્યા સદ્દસ્સ તદઞ્ઞસ્સ વા યદનુકારિયમેકાદિકં તદઞ્ઞં વા સદ્દરૂપં તસ્સ. સઙ્ખ્યાદિવિસેસન્તિ એકત્તાદિસઙ્ખ્યાવિસેસં તદઞ્ઞં વા, ‘‘યોમ્હિ દ્વિન્નં દુવે દ્વે’’તિ (૨-૨૧૯) સુત્તે દ્વિસદ્દો-નુકારિયં દ્વિસદ્દરૂપં તબ્બચનીયઞ્ચ દ્વિસઙ્ખ્યાવિસેસમ્પરામસતીતિ તબ્બાચકં દ્વિન્નન્તિ બહુવચનં, અથ ‘ળઞિ’તિ કસ્મા ન વુત્તં એવઞ્હિ સતિ ઞાનબન્ધત્તાળકારો આદ્યવયવો ભવિતુમરહતીતિ ચોદનમ્મનસિ નિધાય ‘છસદ્દા’તિઆદિમાહ, અન્તાપવાદેન વિધીયમાનો ળકારો છ સદ્દા પરસ્સાદિસ્સ આગમત્તા…પે… હોતીતિ સમ્બન્ધો, અન્તાપવાદેનાતિ ઇમિના ‘સરસ્સા’તિ છટ્ઠીનિદ્દેસતો ‘‘છળીયન્તસ્સા’’તી-મસ્સ વિસયભાવં દીપેતિ, પરસ્સાતિ ઇમિના ‘છા’તિ પઞ્ચમીનિદ્દેસતો ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સા’’તીમસ્સ વિસયભાવં, આદિસ્સાતિ ઇમિના ળસ્સેકવણ્ણત્તા અન્તાપવાદેન ‘‘આદિસ્સા’’તિ સુત્તે ન આદ્યન્તો વિયેકોપિ સરોતિ સરસ્સાદિસ્સ પત્તિં દસ્સેતિ, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘છા’તિ પઞ્ચમીનિદ્દેસા ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સા’’તિ (૧-૧૫) પરસ્સ સમ્પત્તં કારિયં એકવણ્ણત્તા ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૭) અન્તસ્સ સમ્પત્તં ‘‘આદિસ્સા’’તિ (૧-૧૬) આદિવણ્ણસ્સ પપ્પોતી’’તિ. આદિભૂતોવ હોતીતિ અસતિપિ ઞકારે આગમગ્ગહણાનુવત્તિયા આગમિનં સરં અવિનાસેન્તો તસ્સ આદ્યવયવભૂતોવ હોતીતિ અત્થો, લકારં કરોન્તિ ‘‘યવમદનતરલાચાગમા’’તિ સુત્તેન, તન્તિ લકારકરણં ઉભિન્નમવિસેસવચનઞ્ચ અયુત્તતં દસ્સેતિ ‘તેસમ્પિ’ચ્ચાદિના, તેસમ્પીતિ કચ્ચાયનાનમ્પિ, અક્ખરસઞ્ઞાયન્તિ ‘‘અક્ખરાપાદયો એકચત્તાલીસ’’ન્તિ વિધીયમાનઅક્ખર સઞ્ઞાયં. અવિસેસે લળાનં નાનત્તાભાવે, પાકટો વાતિ ઇમિના સુતિલિપિભેદસ્સ પચ્ચક્ખસિદ્ધતન્દસ્સેતિ, તત્થ હિ સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા લળાનં વિસુંવિસું ગહણં સુતિ, તંતં દેસવાસીનં લેખા વ વત્થાનં લિપિ, તેસં ભેદો સોતચક્ખુવિઞ્ઞાણગય્હત્તા પચ્ચક્ખસિદ્ધો, છળભિઞ્ઞાતિ વિકપ્પેન ળકારાગમપક્ખે રૂપં.

૪૭. તદ

ઇસ્સ અત્તં નિપાતના, દકારો પન ‘‘મયદા સરે’’તિ (૧-૪૪), પદન્તરેનાતિઆદીતિ ઇમિના અઞ્ઞેન પદેન, સાધૂનિ ભવન્તીતિ વુત્તિ પાઠસ્સ અત્થં વત્તું ‘સાધૂનિ ભવન્તીતિ નિપાતનતો’તિ આહ, તત્થ કારણમાહ-‘ય’મિચ્ચાદિ, અપ્પત્તસ્સ પાપનમ્પત્તસ્સ પટિસેધો ચ નિપાતનં, તેસં ઇધ પાઠાતિ તેસં તથા ઇચ્છન્તાનં ઇધાતિ નિપાતસ્સ ઇમસ્મિં તદમિનાદિસુત્તે પાઠા, ઉદ્ધસ્સ ઉદૂતિ ઉદ્ધં ખમસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થસમાસે ઉદ્ધંખ ઇતિ ઠિતે ઉદ્ધંસદ્દસ્સ ઉદુઆદેસો, અસ-ભોજને ઇચ્ચસ્મા ‘‘ક્વચણ’ ઇતિ (૫-૪૧) સુત્તેન અણ્પચ્ચયે અસસદ્દો નિપ્ફજ્જતીતિ આહ-‘પિસિતમસના’તિ ‘‘ક્વચણ’’ ઇતિ મહિયં રવતીતિ ઠિતે ઇમિનાવ ગણનિપાતનેન સમાસે કતે મયૂરસદ્દો નિપ્ફજ્જતીતિ દસ્સેતુમાહ ‘મહિસદ્દસ્સે’ચ્ચાદિ, અસ્સ તદમિનાદિગણસ્સ આગતિગણત્તા એવમઞ્ઞેપીતિ સમ્બન્ધો, વુત્તન્તિ પાઠસેસો. દીઘનિકાયાદીસુ પઞ્ચસુ નિકાયેસૂતિ–

‘‘દીઘમજ્ઝિમસંયુત્ત, અઙ્ગુત્તરિકખુદ્દકા;

નિકાયા (પઞ્ચ) ગમ્ભીરા, ધમ્મતો અત્થતોચિમે’’તિ.

વુત્તેસુ દીઘાગમાદીસુ પઞ્ચસુ નિકાયેસુ, ઞાતબ્બાતિ વણ્ણા ગમાદિદ્વારેન જાનિતબ્બા, પઞ્ચવિધં પઞ્ચપ્પકારં નિરુત્તમુચ્ચતેતિ સમ્બન્ધો, નિબ્બચનં નિરુત્તં, નપુંસકે ભાવે ત્તો, અત્થકથનવાક્ય પુબ્બકમુચ્ચારણમિચ્ચત્થો, તદભિધાયિ સત્થમપ્યભિધાને-ભિધેય્યો પચારા તદત્થતાય વા નિરુત્તમુચ્ચતે, વુત્તનિરુત્તિ લક્ખણેન…પે… વેદિતબ્બાતિ ઇમિના નિરુત્તસત્થે યે સદ્દા પટિપદં નિપ્ફાદિયન્તિ તેસમિદં સામઞ્ઞેન નિપ્ફાદનન્તિ દીપેતિ, દ્વારે નિયુત્તો દોવારિકોતિ એત્થ ણિકે દકારવકારાનં મજ્ઝે ઓકારાગમો, હિંસિસ્માતિ ‘હિંસ-હિંસાય’ મિચ્ચસ્મા, અપ્પચ્ચયેતિ ‘‘સાવકારકેસ્વ ઘણ્ઘકા’’તિ (૫-૪૪) અપ્પચ્ચયે, નિજકોતિ એત્થ જકારસ્સ યકારે નિયકો. અથ વણ્ણવિકારોતિ વુત્તત્તા જવણ્ણસ્સ યાદેસે નિયકાદયો તાવ સિજ્ઝન્તુ, સુસાનાદયો કથં છવપદાદિવિકારત્તા સુસાનાદીનન્તિ આહ ‘પદવિકારોપિ’ચ્ચાદિ. અઞ્ઞથા વણ્ણસમુદાયાદેસસ્સ વિસુંગહણે છબ્બિતોપત્તિયા ‘પઞ્ચવિધં નિરુત્ત’ન્તિ સઙ્ખ્યાનિયમો ન યુજ્જેય્યાતિ ભાવો. યોગો સમ્બન્ધો, તથાહિચ્ચાદિના ધાતુસ્સ અત્થાતિસયેન યોગમ્પાકટીકરોતિ, રવનકિરિયાતિ સમ્બન્ધોતિ કેકાયિતાન્યસદ્દનકિરિયાભિસમ્બન્ધો. મયૂરોતિ એત્થ રવતિ મયૂરરાવે એવ વત્તતે, ન સામઞ્ઞેન રવનકિરિયામત્તેતિ ભાવો.

૪૮. તવ

વણ્ણમત્તસ્સે વાતિ વણ્ણસામઞ્ઞસ્સેવ, મત્તસદ્દો એત્થ સામઞ્ઞ વચનો. યકારસ્સચ ચાદેસોતિ સમ્બન્ધો, દયકારાનં જત્તન્તિસ્સ ઇમિના, યસ્સ ‘‘વગ્ગલસેહિ તે’’તિ (૧-૪૯) જત્તં, અત્તાનમધિકિચ્ચ પવત્તન્તિ અત્થે અસઙ્ખ્યસમાસો.

૪૯. વગ્ગ

યન્તં સદ્દાનં નિચ્ચસમ્બન્ધિત્તેપિ પક્કન્તવિસયત્તા તંસદ્દો યંસદ્દં નાપેક્ખતેત્યાહ-‘તેતિ અનન્તર’ઇચ્ચાદિ, તં સદ્દો હિ પક્કન્ત વિસયો તથા પસિદ્ધવિસયો અનુભૂતવિસયો ચ યંસદ્દં નાપેક્ખતે, યથા ચેસો યંસદ્દન્ના પેક્ખતે, તં સબ્બં મહાસામિનાધિકાયં સુબોધાલઙ્કારટીકાયં–

મુનિન્દચન્દસઞ્જાત, હાસચન્દનલિમ્પિતા;

પલ્લવાધવલાતસ્સે, વેકો નાધરપલ્લવોતિ (૧૨૨).

એતિસ્સા ગાથાય અમ્હેહિ વિત્થારિતનયેન ગહેતબ્બં, યથા રહન્તિ સકમ્માકમ્મધાતૂનમનુરૂપં.

૫૦. વેવા

કિઞ્ચાપીદં [ઇદંકિઞ્ચાપિ (પોત્થકે)] વિકપ્પનત્થં કતન્તિ હેટ્ઠિમેન નિ(ન્નાન)ત્તં વિઞ્ઞાયતિ, તથાપિ ઇમિના વાકારેન વિકપ્પોવ, હેટ્ઠિમે પન ક્વચાધિકારા હકારન્તધાતુતો ધ્યણ્પચ્ચયે મેહ્યં, દોહ્યં સિનેહ્યં, લેહ્યન્તિપિ ભવત્વેવ.

૫૩. સંયો

વત્તુનો-ત્તપ્પધાનત્તમત્તવચસીતિ નિયતાવયવવાચિનો ઉપાદાનાતિ વુત્તમનેકત્થત્તેપ્યાદિસદ્દસ્સ, આદિયતીત્યાદીતિ કમ્મસા ધનોચાયમાદિસદ્દો, સોયમત્થો સુમઙ્ગલપ્પસાદનિયા ખુદ્દસિક્ખા ટીકાય‘આદિતો ઉપસમ્પન્ના’તિ એત્થ અમ્હેહિ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો, સંયુજ્જતીતિ સંયોગો-એકત્રાવટ્ઠિતબ્યઞ્જના.

૫૪. વિચ્છા

યંવત્તતેતિ વુત્તિવચનં નિક્ખિપિત્વા તસ્સ અત્થં વત્તુમારભતે ‘સમ્ભવાપેક્ખાયે’ચ્ચાદિ, યંવત્તતેતિ ચ સુત્તે અવિજ્જમાનેપિ ગમ્મમાનત્થસ્સ સદ્દસ્સ પયોગમ્પતિ કામચારોતિ વુત્તિયં વુત્તં, યસદ્દસ્સાનિયમત્થવુત્તિત્તેપિ પદવાક્યતો નાઞ્ઞં સમ્ભવતિ વિચ્છાયમાભિક્ખઞ્ઞે ચ વત્તમાનન્તિ આહ ‘સમ્ભવાપેક્ખાયપદં વાક્યંવા’તિ, સમ્ભવતીતિ સમ્ભવો-પદં વાક્યં વા, તસ્મિં અપેક્ખાય પદં વાક્યં વા વત્તતેતિ સમ્બન્ધો, વત્તતેતિ વિચ્છાયમાભિઞ્ઞે ચાત્થે વત્તતે, નનુ પદસ્સ વાક્યસ્સ વા વિસુંયેવ દબ્બાદયો અત્થા, તં કથમિદ મેતસ્મિં વત્તુધમ્મે કિરિયાધમ્મે ચ વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞત્થે વત્તતેતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ-‘વિસયભાવેના’તિઆદિ, વિચ્છાય વત્તુધમ્મસ્સ કિરિયાધમ્મસ્સ ચાભિક્ખઞ્ઞસ્સ વિસયો પદં વાક્યં વા… અનઞ્ઞત્થવુત્તિવસેન તત્થપ્પવત્તિયા, તં વસેનચ, અભિધાયકત્તેન ચેતિ ગોચરત્તેન પકાસકત્તેન ચાતિ અત્થો, યંવત્તતેતિ અજ્ઝાહટસ્સ યન્તિ પઠમન્તસ્સ વિભત્તિવિપરિણામં દસ્સેતિ (તસ્સાતિ) આદિના, ઇમિના ઇદં દીપેતિ ‘‘યજ્જપિ ‘વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસ્વિ’ ત્યત્ર છટ્ઠીનોચ્ચારીયતે, તથાપિ છટ્ઠીપસિદ્ધિ હોતેવ, કથં દ્વે ઇચ્ચાદેસનિદ્દેસા આદેસો ચ સમ્બન્ધીનમપેક્ખતે, ‘વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસૂ’તિ ચાત્થનિદ્દેસો, ન ચાત્થસ્સાદેસેન સમ્બન્ધો ઉપપજ્જતે, તસ્મા વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસુ યં પદં વાક્યં વા વત્તતે તસ્સ દ્વે ભવન્તિચ્ચેવં છટ્ઠીયત્થો સક્કા વત્તુ’’ન્તિ, દ્વે રૂપાનિ હોન્તીતિ દસ્સિતં હોતીતિ સમ્બન્ધો, સદ્દરૂપે સઙ્ખ્યય્યેતિ દુતિયા બહુવચનન્તં પટિપાદયમાનોતિ એત્થ પટિપાદનકિરિયાય સમ્બન્ધેનોપદિટ્ઠં, ‘‘વાક્યન્તરટ્ઠોપિ સદ્દો તદઞ્ઞસ્મિમ્પિ સમ્બન્ધમુપયાતી’’તિ દ્વિસદ્દોતિ ઇદં ઉપરિ વાક્યદ્વયેપ્યુપયુજ્જતિ ‘દ્વિસદ્દો વુત્તો, દ્વિસદ્દો ન સરૂપપ્પધાનો’તિ, અથ સરૂપપ્પધાનો કસ્મા ન વુત્તોતિ આહ-‘બહુવચનેન નિદ્દેસા’તિ, અથ દ્વેતિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા પદવાક્યાનં ઠાને દ્વિબ્બચનં વા સિયા, તાનેવા વત્તન્તીતિ દ્વિપ્પયોગો વા, તથા સતિ ‘યંવત્તતે તસ્સા’તિ કસ્મા પઠમમેવ નિસ્સાય વુત્તિયં વિવરણં કતન્તિ આહ-‘એવઞ્ચા’તિઆદિ, ઇદાનિ દ્વિપ્પયોગપક્ખસ્સ સદોસત્તા અગહિતભાવં દસ્સેતુમાહ-‘યદાત્વિ’ ત્યાદિ, તુસદ્દો પુબ્બસ્મા પક્ખા વિસેસસ્સ પદસ્સકો [વિસેસનત્થો (પોત્થકે)], તત્થ હિ દ્વે [દ્વેરૂપ (પોત્થકે)] સદ્દરૂપાન્યાદિસીયન્તે, ઇહ તુ સોવ સદ્દો દ્વિરાવત્તતે, આવુત્તી સઙ્ખ્યેય્યાતિ એવં મઞ્ઞતે ‘‘દ્વિસદ્દો-યં ‘‘આદસહિ સઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યેય્યે વત્તન્તે’’તિ વચનતો સઙ્ખ્યેય્યવચનો, તસ્મેહ સઙ્ખ્યેય્યં સદ્દરૂપં વા સિયા આવુત્તિ વા, ઇચ્ચપિ નિદ્દેસો તદુભયમપેક્ખિય નપુંસકલિઙ્ગેન વા સિયા ઇત્થિલિઙ્ગેન વા, તત્થ યદા નપુંસકલિઙ્ગેન નિદ્દેસો, તદા સદ્દરૂપાનિ સઙ્ખ્યેય્યાનિ ભવન્તિ, યદા તુ ઇત્થિલિઙ્ગેન, તદા સદ્દસ્સાવુત્તી ઉચ્ચારણલક્ખણા કિરિયા સઙ્ખ્યેયા ભવન્તિ, તતો ચેત્થ આવુત્તીઅપિ સઙ્ખ્યેયા હોન્તી’’તિ, તદા દ્વિપ્પયોગો દ્વિબ્બવચનન્તિ એસ પક્ખોતિ અયમેત્થ ભાવો’’ યદા દ્વે આવુત્તિયો વિધીયન્તે તદા દ્વિપ્પયોગો દ્વિબ્બચનન્તે સોપેક્ખો, (અત્ર ઠાન્યાદેસભાવો નત્થિ) [નતુટ્ઠાને દ્વિબ્બચનપક્ખો (પોત્થકે)] આવુત્તિ હિ કિરિયા, તસ્સા ચેહ સદ્દો સાધનં, ન ચ કિરિયાય સાધનસ્સ ચ ઠાન્યાદેસભાવો ઉપપજ્જતે, તસ્મા યદાવુત્તી વિધીયન્તે, તદા દિપ્પયોગો દ્વિબ્બચનન્તે-સો પક્ખો ભવતી’’તિ, અયમ્પિ પક્ખો પાણિનીયેહિ પરિગ્ગહીતો, તદયુત્તં દોસદુટ્ઠત્તાતિ સન્દસ્સયમાહ-‘સો પને’ત્યાદિ, તે હિ દુતિયમ્પિ પક્ખમબ્ભુપગમ્મ ઉપચારમત્તતો ભેદો, વત્થુતોત્વભેદો વાતિ પોનોપુઞ્ઞેન તં સાધેન્તિ. કથમ્પન સદોસત્તં યેનાયં ન ગહિતોત્યાહ- ‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, ણ્યો નસિયાતિ ‘‘તસ્સ ભાવકમ્મેસુ ત્ત તા ત્તન ણ્ય ણેય્ય ણિય ણિયા’’તિ (૪-૫૯) ભાવે વિધીયમાનો ણ્યો દ્વિપ્પયોગપક્ખે સદ્દભેદસબ્ભાવા પુન પુનેતિ સમુદાયસભાવતો પુનપુન ભાવોતિ અત્થે પુનપુન સમુદાયતો ન ભવેય્યાતિ અત્થો, ન કેવલં ણ્યોવ, અથ ખો એકપદન્તોગધાનં સરાનં સરાનમાદિભૂતસ્સુકારસ્સ ભવન્તો ઓકારોપિ ‘‘સરાનમાદિસ્સા યુવણ્ણસ્સા એઓ ણાનુબન્ધે’’તિ (૪-૧૨૪) ન સિયા, ‘‘મનાદ્યાપાદીનમોમયે ચ ‘‘ઇતિ (૩-૫૯) ઓકારો પન પક્ખદ્વયેપિ હોતેવ… ઉત્તરપદસ્સ નિમિત્તભાવેન ગહિતત્તા, પુબ્બપક્ખેપિ હિ દ્વે સદ્દરૂપાન્યેવાદિસીયન્તેતિ હોતેવ પદ ભેદો, વક્ખતિ હિ ‘સતીપિ અત્તગતે ભેદે’તિ. નનુ આવુત્તિધમ્મભેદ સદ્દસ્સુપચરિતો ભેદો, સરૂપતો ત્વભેદોવ, અઞ્ઞથા આવુત્તિયેવ ન સિયા, એકસ્સ હિ વત્થુનો આવુત્તિ હોતિચ્ચાહ‘નાન્તરેને’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞથેતિ ઉપચરિતો ભેદો ન સભાવતોતિ ચે, કારિયમ્ભવતીતિ એવિ ન સક્કા વત્તુન્તિ સમ્બન્ધો, સભાવતો ત્વભેદો વાતિ ઉપચારાભાવેન વત્થુતો વિજ્જમાનભેદમવધારયતિ, અઞ્ઞથાતિ યદિ ભેદો સિયા, આવુત્તિયેવ ન સિયાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો ‘‘યદિ સભાવતોવ ભેદો ભિન્નસ્સ પન કથમાવુત્તિ સિયા’’તિ, ઠાનિસદિસત્તાતિ ‘‘ઠાનીવિયાદેસો’’તિ પરિભાસમુપલક્ખેતિ.

કિરિયાયાતિઆદીસુ સહત્થે તતિયા… કિરિયાદીહિ દબ્બાદ્યત્થાનં વત્તુ [કત્તુ] બ્યાપનિચ્છાપવત્તિતો, દેસાદીતિ ( ) [(હિ) (પોત્થકે)] આદિસદ્દેન કાલાવત્થાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, નાનાકારયુત્તમેવ ભિન્નં નામ હોતીતિ આહ-‘અનેકપ્પકારયુત્તે’તિ, બહુવચનનિદ્દેસતો વુત્તં હોતીતિ સમ્બન્ધો, તેનાતિ યેન બહુવચનનિદ્દેસેન સકિં બ્યાપનિચ્છા જોતીયતિ તેન કરણભૂતેન હેતુભૂતેન વા, કમેન બ્યાપિતુમિચ્છાયં જાતિઆદીનઞ્ચ બ્યાપિતુમિચ્છાયન્તિ સમ્બન્ધો, તત્થ અયઞ્ચ ગામો રમણીયો અયઞ્ચ ગામો રમણીયોતિ કમેન બ્યાપિતુમિચ્છા, એત્થ કિઞ્ચાપિ રમણીયગુણેન ગામદબ્બયોગો અત્થિ, તથાપિ ગામાનં ગુણેન યોગો, સબ્બો ગામો રમણીયોતિ બાહુલ્લેન, નત્થિ સાકલ્લેન [કમેન (પોત્થકે)] બ્યાપિતુમિટ્ઠત્તન્તિ સકલબ્યાપનિચ્છાયાભાવોતિ ન દ્વિબ્બચનં, એવમુપરિ યોજેત્વા અત્થો દટ્ઠબ્બો, સમ્પન્નો યવોતિ સમ્પન્નગુણેન યવજાતિયા બ્યાપિતુમિચ્છા, એકત્થા જાતિ, અનેકત્થ નિસ્સયા વિચ્છા [એકત્થાજાતિ, એકમત્થં ઞાપયિસ્સામીતિ જાતિસદ્દો પયુજ્જતે અને કત્થનિસ્સયાચ વિચ્છા, અનેકત્થં સઞ્ઞાપયિસ્સામીતિ વિચ્છાપયુજ્જતે-તિ મહાભસ્સે], સોભનં ધવખદિરન્તિ સોભનગુણેન ધવાદિદબ્બાનં બ્યાપિતુમિચ્છા, અત્થસદ્દેનેત્થ દબ્બાદયો વત્તુમિટ્ઠાતિ આહ-‘દબ્બગુણકિરિયાલક્ખણે’તિ, વિસદ્દો પનેત્થ બ્યાપનત્થોતિ આહ-‘બ્યાપિતું સમ્બન્ધિતુ’ન્તિ, સાતિ વિચ્છા, વત્તુધમ્મોતિ ‘રુક્ખંરુક્ખ’મિચ્ચાદિકં યો વદતિ, તસ્સ વત્તુનો ધમ્મો… ઇચ્છાલક્ખણસ્સ ધમ્મસ્સ તપ્પટિબદ્ધત્તા, સદ્દોતિ રુક્ખમિચ્ચાદિકો, તસ્સ સદ્દસ્સ યં રૂપં અત્ત ભાવો, તમેવ પચ્ચાસત્યા ‘‘સુતાનુમિતેસુ સુતસમ્બન્ધોવ બલવા’’તિ વિચ્છા ભિક્ખઞ્ઞેસુ વત્તમાનસ્સ સુતસ્સેવ તસ્સ રૂપસ્સ પચ્ચાસન્નભાવતો દ્વિસઙ્ખ્યા યુત્તં દ્વિસઙ્ખાતાય સઙ્ખ્યાય ‘રુક્ખં રુક્ખ’મિચ્ચેવં યુત્તં અતિદિસીયતે સુત્તે દ્વેઇચ્ચનેન, દ્વિબ્બચનસ્સેવ [દ્વિબ્બચનમેવ (પોત્થકે)] હિ દ્વિસઙ્ખ્યાયુત્તતા, અથ કતમેકવચનન્તસ્સ દ્વિબ્બચનં, તથાહિ સબ્બેયેવેતેત્થ વિચ્છાયં દ્વિત્તેહ્યભિધયન્તેતિ બહત્તા બહુવચનં પપ્પોતિ, એકવચનન્તુ ન સિજ્ઝતિ ‘રુક્ખં રુક્ખં સિઞ્ચતી’તિ એકત્થાભિધાનભિન્નસબ્બરુક્ખપ્પતીતીતિ કથમેકવચનન્તસ્સ દ્વિબ્બવચનન્તી આસઙ્કિયાહ-‘તત્થે’ચ્ચાદિ, અત્થસામત્થિયાતિ ‘બહુવચનન્તપ્પયોગેહિ’ચ્ચાદિના વક્ખમાનનયેન બહુવચનન્તપ્પયોગેનેવ વિચ્છાત્થજોતનતો ન તત્થ દ્વીબ્બચનં સિયા, ભવિતબ્બઞ્ચ દ્વિબ્બચને (ન, એ) કવચનત્તમન્તરેન ન ચાત્થિ દ્વિબ્બચનાવકા સોતિ પતીતિ બલાવગતો યો-ત્થો, તસ્સ અત્થસ્સ અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણં સામત્થિયં અત્થસામત્થિયં, અત્થસામત્થિયા એકવચનન્તસ્સ દ્વીબ્બચનન્તિ સમ્બન્ધા, કિરિયાદિયોગન્તિ કિરિયાગુણાદિ સમ્બન્ધો, મન્ત્વાતિ બ્યાપિતુમિચ્છાયન્તીમસ્સ પુબ્બકિરિયાવચનં, અભિસંહરિત્વાતિ એકતોકત્વા. સદ્દસ્સ તાદિસત્થપચ્ચાયકત્તે સામત્થિયં સદ્દસત્તિ [સદ્દસ્સ]. યુગપદાધિકરણતાયં સહવચનિચ્છાયં બહુવચનપ્પવત્તિયેવ, ન તત્થ દ્વિબ્બચનન્તિ દસ્સેતુમાહ-‘અતોયેવે’ચ્ચાદિ, અતો યેવાતિ બહુવચનન્તસ્સ સદ્દસત્તિયા વિચ્છાજોતનતો દ્વિબ્બચનાભાવાયેવ, એવમઞ્ઞતે- ‘ઇધ પન યોગપજ્જં દુવિધં સદ્દયોગપજ્જં અત્થયોગપજ્જઞ્ચ, તત્થ કિઞ્ચિ સાત્થકાનં સદ્દયોગપજ્જમત્થયોગ પજ્જં ન સમ્ભવતીતિ, યુગપદિ અધિકરણં ધવાદિ અત્થો યસ્સ સોધવખદિરપલાસસદ્દો યુગપદાધિકરણો, તસ્સ ભાવો તથા, તસ્સઞ્ચ સતિ, સદ્દયોગપજ્જમન્તરેન ભિન્નત્થાનમેકસદ્દવચનીયાન મેકતો પપત્તિ અત્થયોગપજ્જં, તં સહવચનિચ્છાયન્તિ ઇમિના દસ્સિતન્તિ તસ્સં સહવચનિચ્છાયઞ્ચ સતિ, સોભના ધવખદિરપલાસા સોભના રુક્ખાતિ સોભનગુણયોગેપિ બહુવચનેનેવ વિચ્છાજોતનતો દ્વિબ્બચનાભાવોતિ, સોભનં ધવખદિરન્તિ પન સતીપિ સદ્દયોગપજ્જે સમાહારત્તા નત્થત્થયોગપજ્જ [નાત્વયાગપજ્જ (પોત્થકે)] ન્તિ એકવચનન્તત્તા દ્વિત્તપ્પસઙ્ગેપિ સોભનં ધવખદિરન્તિ સદ્દાનં સકિં બ્યાપનિચ્છાયાભાવા ન દ્વિબ્બચનન્તિ હેટ્ઠા વુત્તં.

વાત્તિકકારેન ‘‘આનુપુબ્બિયે દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧-વા) વુત્તં, તદાહ-‘આનુપુબ્બિયેપિ’ચ્ચાદિના, અત્થેવાનુપુબ્બિયેપિ વિચ્છા તતોવ દ્વિત્તન્તિ પટિપાદય ‘માનુપુબ્બિય’મિચ્ચાદિના ‘અત્થિયેવેચ્ચાદિનો વુત્તિવાક્યસ્સ વિવરણમાહ. ગામજાતિયા તુલ્યજાતિયાનં દિસા દેસાદિભેદેન ભિન્નાનમિવ ગામાનં, ન એત્થ વિચ્છા, મૂલમગ્ગં વા હિ મુખ્ય મેકમેવ… હેટ્ઠુદ્ધભાગન્તરાભાવેનેકત્તા, યેનુપરિયધો ભાગાપેક્ખાય કતમૂલગ્ગબ્યપદેસેન ભિન્નજાતિયા મૂલગ્ગભાગા, તે ભિન્નજાતિયા, ન ચ ભિન્નજાતિયાનં વિચ્છા હોતિ, ન હિ ગોગોતિ વુત્તે (વાહીક)ગતા વિચ્છાવગમ્યતેતિ આચરિયજિનિન્દબુદ્ધિના આનુપુબ્બિયે વિચ્છાયાભાવં પટિપાદિતં, તં વિઘટયિતું ‘યદિ હિ’ચ્ચાદિના યં વુત્તિયં વુત્તં, તં વિપઞ્ચિતુમાહ- ‘યથે’ચ્ચાદિ, નસન્નિવિટ્ઠોતિ ન પતિટ્ઠિતો, નત્થીતિ વુત્તં હોતિ, યસ્સૂપરિભાગો અત્થિ તમ્પિ મૂલન્તિ મૂલ બ્યપદેસસ્સાપેક્ખા કતત્તમાહ, ઉભયન્તિ મૂલમગ્ગઞ્ચ, તથા અઞ્ઞેપિ મૂલગ્ગભાગાતિ ઇમિના મૂલગ્ગભેદાનં હેટ્ઠા વિય ગહણે સતિ બહુત્તમાહ, પુબ્બકથિતેનાતિ ‘રુક્ખાદીનં બાહુલ્લેના’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘મૂલાદીનં બાહુલ્લેન થૂલાદિ ગુણયોગમ્મન્ત્વા સત્તમીવિભત્તિયુત્તેન મૂલાદિસદ્દસહિતેન સબ્બ સદ્દેન મૂલાદિકમત્થમભિસંહરિત્વા સબ્બસ્મિં મૂલે થૂલા સબ્બસ્મિં અગ્ગે સુખુમાતિ એવં (વત્તુનો) બ્યાપિતુમિચ્છાયમેકવચનન્તસ્સ વિચ્છાયન્ત્વેવ દ્વિબ્બચન’’ન્તિ.

જેટ્ઠાનં વિચ્છાસમ્ભવે સબ્બકનિટ્ઠસ્સ જેટ્ઠત્તાભાવાનુપ્પવેસો ન સિયાતિ આનુપુબ્બિયમત્તવચનિચ્છાયં તેનેવ દ્વિત્તમભિહિતં ‘જેટ્ઠં જેટ્ઠમનુપ્પવેસયા’તિ તેનેવાચરિયેન, તદધુના વિઘટીયતિ ‘જેટ્ઠ’ મિચ્ચાદિના, કનિટ્ઠોપિ પવેસીયતીતિ કનિટ્ઠસ્સપિ વિચ્છાસમ્ભવમાહ, તત્થ કારણમાહ-‘યથેવ હિ’ચ્ચાદિ, પરસ્સાતિ મજ્ઝિમસ્સાતિ એત્થ વિસેસનં, કનિટ્ઠસ્સાપિ જેટ્ઠબ્યપદેસોતિ સમ્બન્ધો, યથાવુત્તમેવ સમત્થેતિ ‘વત્તિચ્છાનિબન્ધને હિ’ચ્ચાદિના, વત્તિચ્છાદિબન્ધનેતિ વત્તુનો ઇચ્છા નિબન્ધનં કારણમસ્સાતિ સમાસો, વત્થુસભાવે વત્થુ તત્થે, અભિનિવેસો પવત્તિ, નાભિસમ્ભુણાતિ ન પપ્પોતિ.

‘‘સકત્થે વધારિયમાને નેકસ્મિં દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧૨-વા) વાત્તિકકારેન વુત્તં, તદાહ ‘સકત્થે’ઇચ્ચાદિ, અત્થપ્પકારણાદ્યનપેક્ખસ્સ પદસ્સ અત્થે સકત્થે અવધારિયમાને એત્તકમેવેતિ ગમ્મમાને અનેકસ્મિં દિય્યમાને દ્વિબ્બચનમિટ્ઠં મતં પાણિનિયાનન્તિ અત્થો, અયમ્પનેસમધિપ્પાયો ‘માસકં માસકં ઇમમ્હા કહાપણા ભવન્તાનં દ્વિન્નં દેહી ત્યત્ર દ્વે એવ માસા દાતુમિચ્છિતા, કહાપણં નામ–

ચત્તારો વિહયો ગુઞ્જા, દ્વેગુઞ્જા માસકો ભવે;

દ્વે અક્ખાવ માસકાપઞ્ચ,ક્ખાનં ધરણમટ્ઠકંતિ.

વુત્તવિધિનાનેકમાસકસમુદાયો, તત્થ ન સબ્બે કહાપણ સમ્બન્ધિનો માસા દાનકિરિયાય બ્યાપિતા, દ્વેયેવાતિ નેત્થત્થ વિચ્છાતિ યથાવુત્તવત્તબ્બેન દ્વિબ્બચન’’ન્તિ, તં દસ્સેત્વાતિ તં દ્વિબ્બચનોદાહરણં દસ્સેત્વા, પટિપાદયિતું વિચ્છાયમેવ દ્વિત્તં દસ્સેતું… માસકં માસકમિચ્ચાદોત્વયમધિપ્પાયો-‘‘દેહીતિ દાનકિરિયાય માસ્સ બ્યાપિતુમિટ્ઠાતિ વિચ્છાયમેવેત્થ દ્વિબ્બચનં, તથાહ્યતો દ્વિરુત્તા વિચ્છાવ ગમ્યતે’’તિ, સદ્દન્તરતોચ્ચાદિકં કિમાસઙ્કિય વુત્તન્તિ આહ‘દેહી’તિઆદિ, અવધારણે પતીયમાનેતિ કહાપણસમ્બન્ધિનિ બહુમ્હિ માસકસમુદાયે માસકદ્વયનિચ્છયે વિઞ્ઞાયમાને સતિ, અવિસેસેન સામઞ્ઞેન માસાનં દેહીતિ દાનકિરિયાય બ્યાપના ભાવાતિ સમ્બન્ધો, સદ્દન્તરતોચ્ચાદિનો સાધિપ્પાયમત્થમભિધાતુમારભતે ‘પદેને’ચ્ચાદિ, એત્થ પદેનાતિ માસકમિચ્ચનેન પદેન, ઇમમ્હા કહાપણાતિ ઇદમેત્થ સદ્દન્તરં, કતાભિસઙ્ખરણસ્સાતિ માસકં માસકમિચ્ચેવં નિપ્ફાદિતસ્સ, સદ્દન્તરતોતિ ઇમિના પદન્તરયોગો ગહિતોતિ આહ-‘પદન્તરેન યોગતો’તિ અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘દ્વિત્તકરણકાલે સદ્દન્તરવચનીયસ્સત્થસ્સાનપેક્ખિતત્તા માસકંમાસકન્તિ અવિસેસેન માસકવિચ્છાયં દ્વિત્તં, તદનુ પન ઇમમ્હા કહાપણાતિસદ્દન્તરસમ્બન્ધે સતિ યદિ કહાપણસમ્બન્ધ્ય ન વસેસમાસકવિચ્છા પરિગ્ગય્હતિ તદા ઇમસ્સ કહાપણસ્સાતિ છટ્ઠિયા ભવિતબ્બં, ઇમમ્હા કહાપણાતિ પન અવધિપઞ્ચમીનિદ્દેસતો કહાપણતો દ્વયમેવ ગહેત્વા ભવન્તાનં દ્વિન્નં દેહીતિ ઇમમ્હા કહાપણાતિ સદ્દન્તરતોવધારણં ગમ્યતે’’તિ.