૨. દુતિયકણ્ડ વણ્ણના

૧. દ્વેદ્વે

અવયવસમ્બન્ધેતિ સ્યાદ્યવયવીસમુદાયેન દ્વેદ્વેતિ વુત્તાનમવયવાનં સમ્બન્ધે, અતેત્થ વુત્યનુકૂલાય પઞ્ચિકાય વા ભવિતબ્બં, પઞ્ચિકાનુ કૂલાય વુત્તિયા વા, ન ચેત્થ દ્વિન્નમઞ્ઞોઞ્ઞાનુકૂલતા દિસ્સતિ, તથાહિ વુત્તિયં-‘એકાનેકત્થેસુ વત્તમાનતો નામસ્મા’તિ એત્તકમેવ પકતિવિસેસનવસેન વુત્તં, પઞ્ચિકાયન્તુ તબ્બિસેસન વસેન ચ પચ્ચયત્થવિસેસનવસેન ચ અત્થો દસ્સિતો, તદેવ મુભિન્નન્નાઞ્ઞમઞ્ઞાનુકૂલતા દિસ્સતિ, તતો એત્થ યથા દ્વિન્નમઞ્ઞોઞ્ઞાનુકૂલતા સમ્પજ્જતિ, તથા બ્યાચિક્ખિસ્સામ ‘‘યદિ પનેત્થ વુત્યાનુકૂલા પઞ્ચિકા ભવેય્ય પચ્ચયત્થપક્ખો જહિતબ્બો સિયાતિ ‘તે…પે… એકાનેકત્થેસુ’તિ ચ, તેન…પે… યોજનિય’ન્તિ ચ એતેસં જહિતબ્બતાય બહુપાઠવિલોપો આપજ્જતિ, યદિ પન પઞ્ચિકાનુકૂલા વુત્તિ ભવેય્ય વુત્તિયં કિઞ્ચિમત્તં પક્ખિપિતબ્બ મત્તમેવ સિયાતિ બહુવિલોપાપત્તિ (ન) હોતીતિ એતેસં દ્વેદ્વે હોન્તિ એકાને કત્થેસુ વત્તમાનતો નામસ્મા’તિ વુત્તિયા ભવિતબ્બ’’ન્તિ, એવઞ્હિ સતિ સત્થન્તરેનાપિ સહ ઘટતે, સુત્તે ‘દ્વેદ્વેકાનેકેસુ નામસ્મા’તિ વુત્તત્તા ‘એકાનેકેસૂ’તિ ઇદં પચ્ચયવિસેસનં વા યુજ્જતિ

પકતિવિસેસનવસેન વા યદેતં પચ્ચયવિસેસનં, તદા સામત્થિયા એકાનેકેસૂતિ પકતિવિસેસનમ્પિ લબ્ભતિ, તત્થ સામત્થિયમત્થ બલં, તથાહ્યેકાદીસુ ભવન્તા પકતિવાચ્ચાનમેવેકત્તાદિઅબ્યતિ રિત્તઅત્થમત્તાદીરૂપાનં જોતકા સ્યાદયો કથમેકત્તાદીસુ વત્તમાનતો નામસ્મા અઞ્ઞતો સિયુન્તિ યથાવુત્તનામવિસેસાક્ખેપો, તથા ઇત્થિણાદિપ્પચ્ચયાદીનમ્પિ પન પકતિવિસેસાનુપાદાનેપિ યતો ધાત્વાદિ વાચ્ચોત્થો નત્થિ, સામત્થિયા તતો, ધાતુત્યાદ્યન્તેહિ [ત્યાદ્યન્ત વાચ્ચેહિ (પોત્થકે)] ન હોન્તે વિત્તિપચ્ચયા, તથા ણાદિપચ્ચયાપિ… વિભત્યન્તા વિધાનતો, યદેતમ્પકતિવિસેસનં તદાપિ સામત્થિયેનેવ એકત્તાદીસુ વત્તમાનતો નામસ્મા તજ્જોતનાય ભવન્તા સ્યાદયો કથમઞ્ઞત્થ હોન્તિ અસમ્ભવાતિ એકાનેકેસુ દ્વેદ્વેતિ લબ્ભતિ, અથવા સરૂપેન અવુત્તમ્પિ સામત્થિયેનેકાનેકત્થેસૂતિ ગમ્મમાનં વુત્તમેવ હોતીતિ કત્વા‘તેચા’તિઆદિકં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં, એકાનેકેસુ વત્તમાનતો નામસ્માતિ કિમત્થં અસત્વભૂતાય કિરિયાયેકત્તાદિસમ્બન્ધાભાવા ક્રિયત્થાચ ત્યાદીહિ યેવેકત્તાદીનં વુત્તત્તા ત્યાદ્યન્તેહિ ચ ન ભવેય્યુન્તિ પયોજનન્તરમાહ-‘યમ્પના’તિઆદિ, પઞ્ચકનામત્થસ્સાધિપ્પેતભાવો ચેત્થ પક્ખસ્સેતસ્સેવ યુત્તત્તા. તથાહિ સઙ્ખ્યાકમ્માદયો નામ વાચ્ચસ્સ દબ્બસ્સ ધમ્મો સકત્થો-પસજ્જનો ચ સદ્દો દબ્બેયેવ વત્તતે… દબ્બેયેવાન્યનયાદિવોહારા, તત્થ દબ્બવાચિના સદ્દેન દબ્બધમ્માનમબ્ભન્તરીકરણન્તિ નાયુત્તમેતં નામેન પઞ્ચન્નમભિધાનં, વિભત્તિયો પન જોતિકા, ઇત્થિપચ્ચયા ચ ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ, તથા ચામ્હેહિ વુત્તં સમ્બન્ધચિન્તાયં–

સદ્દો સકત્થં વત્વાન, પદત્થં દબ્બસઞ્ઞિતં;

સમવેતં વદે લિઙ્ગં, સઙ્ખ્યં કમ્માદિકમ્મિ ચેતિ.

એકાનેકેસુ સ્યાદીનં યથાક્કમં દસ્સેતું ‘તેના’તિઆદિ વુત્તં, તેનાતિ યેન પઞ્ચકો નામત્થો અધિપ્પેતો એકાદીસુ ચ અત્થેસુ જો-તનીયેસુ સ્યાદયો વિધિયિસ્સન્તિ તેન, સબ્બત્થાતિ ‘અંયો’આદીસુ સબ્બત્થ, સભાવતોત્યાદિકસ્સાયમધિપ્પાયો ‘‘યદ્યપિ સ્યાદયો એકાનેકેસુ હોન્તિ તથાપિ એકાદયો સઙ્ખ્યાય પરિચ્છિન્ને અત્થે વત્તન્તિ ન સઙ્ખ્યામત્તે, સઙ્ખ્યાય સમ્ભવાભાવા સઙ્ખ્યેયે ભવતીતિ ન સઙ્ખ્યાપિ સ્યાદીનમત્થો’’તિ (ન) કેવલં સકત્થ દબ્બાદિયેવ સ્યાદીનમત્થો ન ભવતિ, અપિ તુ સઙ્ખ્યાપીત્યપિસદ્દત્થો, અનેન સઙ્ખ્યા વિભત્યત્થો ચતુક્કો નામત્થોત્યયમ્પક્ખો નિરાકતો પઞ્ચકો નામત્થોતિ દસ્સને સઙ્ખ્યાકમ્માદીનં વિભત્તિયો જોતિકા હોન્તિ, તિકો નામત્થોતિ દસ્સને તુ સઙ્ખ્યાકમ્માદયો વિભત્તિવાચ્ચા હોન્તિ, ઇદાનિ અધિપ્પેતપઞ્ચકનામત્થે સકત્થાદિકં સરૂપતો દસ્સેતું ‘તત્થા’તિઆદિમાહ, તત્થ સકત્થો વિસેસનન્તિ સરૂપાદિ યં કિઞ્ચિ વિસેસનત્તેન વત્તુમિચ્છિતં તં સકત્થો નામતિ અત્થો, તં દસ્સેતિ ‘સરૂપજાતિગુણદબ્બાનિ’તિ.

બલેન યસ્સા ભિન્નેસુ, પવત્તન્તે ગગાદીસુ;

સા જાત્યભિન્નધીસદ્દા, સુત્તં પુપ્ફેસ્વિવાન્વીતં.

દબ્બાધારો તતો ભિન્નો, નિમિત્તં તપ્પતીતિયા;

ભાવાભાવસભાવો યો, સો ગુણો નિગ્ગુણો મતો.

સરૂપં સદ્દરૂપંવ, જાતિયા યં વિસેસનં;

વિસેસીયતિ યંકિઞ્ચિ, દબ્બં તં સમુદીરિતં.

ઇદાનિ સરૂપાદિનો વિસેસનસ્સ સકત્થભાવં જાત્યાદિવિસેસસ્સ દબ્બભાવઞ્ચ દસ્સેતું ‘તત્થા’તિઆદિમાહ, સરૂપે વત્તતે સદ્દોતિ વિયભેદોપચારેનાહ-‘સદ્દસ્સ સરૂપેના’તિ, એત્થ પન ગોતિ જાતિમત્તવાચિનિ ગોસદ્દે પયુત્તે ગોસદ્દો જાતિમત્તમાહેતિ સો જાતિં વિસેસેતિ નામ. યટ્ઠિઆદિસદ્દેહિ યટ્ઠિઆદિસહચરિતા ઉપચારતો ગહિતાતિ યટ્ઠિઆદિદબ્બેહિ યટ્ઠિઆદિસહચરિતા પુરિસા વિસેસીયન્તીતિ આહ-‘દબ્બમ્પિ દબ્બન્તરસ્સ વિસેસનભૂતમ્ભવતી’તિ, યટ્ઠિયોપવેસયાતિ યટ્ઠિસદ્દવચનીય યટ્ઠિદબ્બવિસિટ્ઠે પુરિસે પવેસયાતિ અત્થો, કુન્તેપવેસયાતિ એત્થાપિ એસેવનયો, યથાવુત્તચતુબ્બિધસકત્થતો પરોપિ અત્થિ સકત્થોતિ આહ-‘કત્થચી’તિઆદિ, સમ્બન્ધનિમિત્તોતિ સમ્બન્ધો નિમિત્તં કારણં પચ્ચયપ્પવત્તિયા અસ્સ પચ્ચયસ્સ સોતિ સમાસો, એત્થ હિ દણ્ડો અસ્સ અત્થીતિ અસ્સાતિ સામિનો પુરિસસ્સ સંસઙ્ખાતદણ્ડાદિદબ્બેન સહયો સસ્સામિસમ્બન્ધો, સોપિ પચ્ચયસ્સ નિમિત્તં, તથા ચ વક્ખતિ-‘દણ્ડપુરિસસમ્બન્ધા દણ્ડીતિ પચ્ચયો’તિ, (કિરિ)યા પદત્થસ્સાપિ વિસેસનત્તેન સકત્થભાવો જાતિપદત્થાદીનં વુત્ત ઠાનેયેવ વત્તબ્બોતિ પાચકોતિ એત્થ કિરિયાકારકસમ્બન્ધસઙ્ખાતં પરાભિમતં સકત્થમ્પિ પરોપદેસેનોપદિસિતુકામો ઇધ સમ્બન્ધસકત્થસ્સ વુત્તટ્ઠાનેયેવ કિરિયાસકત્થં દસ્સેતું ‘કત્થચિ કિરિયાપી’તિઆદિમાહ. નામસભાવેન વિઞ્ઞાયમાનં પઞ્ચમં નામસઙ્ખાતમત્થં દબ્બપદત્થેન સઙ્ગહેત્વા જાતિગુણકિરિયાદબ્બાનીતિ હિ ચતુબ્બિધો નામત્થો, નામમ્પિ અન્વત્થરુળ્હિવસેન દુવિધં પુમિત્થિનપુંસક લિઙ્ગવસેન તિવિધમ્પિ ચતુબ્બિધં હોતિ… યથાવુત્તે ચતુબ્બિધે અત્થે નમતિ, તે વા અત્તનિ નામેતીતિ ઇમિના કારણેન. સામઞ્ઞગુણ કિરિયાયદિચ્છાવસેનાઞ્ઞથાપિ ચતુબ્બિધત્તં નામસ્સ વદન્તિ, તત્થાપિ યદિચ્છાનામસ્સ દબ્બનામેનેવ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો, ઇત્થત્તં એસાતિ પસિદ્ધિમા અત્થો, યમ્પનાતિઆદિના વુત્તમેવત્થં સાધેતિ ‘તત્થે’ચ્ચાદિના, અભિધાયકત્તેન જોતકત્તેન, ઇકારન્તતોતિ મુનિસદ્દતો, અઞ્ઞથાતિ ઇકારન્તતો ન ભવતિ ચે, અતોતિ આદેસ ભવનતો ફલં દસ્સિતં ન સિયાતિ સમ્બન્ધો, વુત્તિયં ‘એવં કુમારી કુમારિયો’તિઆદીસુ એવન્તિ યથા પુલ્લિઙ્ગે ઇકારન્તતો સ્યાદીનમુદાહરણમનાદેસત્થં વુત્તં એવમિત્થિયમ્પિ અનાકારન્તતોતિ દસ્સેતિ, ઉપલક્ખણં ચેતમિની-ની-ઊ-તિ-પચ્ચયન્તાદીનં, અસતિ…પે… વચનેતિ ઇમિના પાણિનિયાનં વિભત્તિસઞ્ઞાવિધાયકસ્સ સુત્તન્તરસ્સ અત્થિભાવં દસ્સેતિ, ‘‘વિભત્તિચ’’ (૧-૪-૧૦૪) ઇતિ હિ તેસં સુત્તં, તસ્સત્થો ‘સ્યાદીનં ત્યાદીનઞ્ચ વિભત્તિસઞ્ઞા હોતી’તિ, ભવન્તીતિ અન્વત્થવસેન વિભત્તિસદ્દવચનીયાનિ ભવન્તિ, સો (યેવત્થો) વિભત્તિચ્ચનેન વિભજીયતીતિ વિભત્તિ, કમ્મે ક્તિપ્પચ્ચયન્તોયં વિભત્તિ સદ્દોતિ દસ્સેતિ, કથમ્પનેતેસુ સ્યાદીસુ વિભજીયતિચ્ચસ્સ વાક્યત્થાસ્સાનુગમો યેનેવં વુચ્ચતિચ્ચાસઙ્કિય યેન યથા ચ વિભજીયતિ તમુપદસ્સેન્તો આહ-‘તથા હિ’ચ્ચાદિ.

૨. કમ્મે

વુત્તિયં કત્તુકિરિયાયાતિ કત્તુસાદ્યતાય તં સમ્બન્ધિનિયા કત્તુકમ્મટ્ઠાયપિ દુવિધાય કિરિયાય, અનેકત્થત્તા ધાતૂનં કરોતિ એત્થ સમ્બન્ધનત્થોતિ આહ-‘કરીયતિ અભિસમ્બન્ધીયતી’તિ, યંકિઞ્ચિ પદત્થરૂપં સમ્બજ્ઝતીતિ અત્થો, ઇમિના ચાન્વત્થવસેનેવાયં કમ્મવોહારો સિદ્ધોતિ દસ્સેતિ, સબ્બકારકાનમ્પિ પન કિરિયાસમ્બન્ધ સબ્ભાવેપિ કિરિયાભિસમ્બન્ધીયમાનત્તેનેવ યં વત્તુમિચ્છિતં તદેવ કમ્મં વિઞ્ઞેય્યં, કત્તાદિ કત્તુ કિરિયાયાભિસમ્બન્ધીયમાનત્તેપિ કત્તાદિત્તવચનિચ્છાયેવ કમ્મં ન હોતિ… યસ્મા વચનિચ્છાયેવ કારકાનિ ભવન્તિ, એવં સબ્બકારકાનમ્પિ કારકન્તરપ્પત્તિયં તદભાવો યથાયોગં વત્તબ્બો, વાક્યેકદેસેનેત્યનેન ‘‘દ્વેદ્વેકા’’દિનો વાક્યસ્સ ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ઇચ્ચાદિનો ચ એકવાક્યત્તં સૂચેતિ, પકરણસ્સ મહાવાક્યરૂપત્તા વિપ્પકટ્ઠાનિપિ વાક્યાનિ આકઙ્ખાદિસભાવે અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધાનુભવનેનેકવાક્યભાવમ્પટીપજ્જન્તે, વુત્તી હિ–

‘‘આકઙ્ખાયોગ્ગતા સત્તા, બીજં સન્નિધિનો યતો;

વિપ્પકટ્ઠાનિ વાક્યાનિ, મહાવાક્યં કરોન્ત્યતોતિ.

સામઞ્ઞેનાતિ કમ્માદ્યવિસેસેન, પુબ્બાચરિયસમઞ્ઞાવસેનાહ ‘દુતિયાદિકા’તિ, તેન યદ્યપિ ત્યાદિનોપિ દ્વિન્નં પૂરણિયા દુતિયાતિ સક્કા વોહરિતું, તથાપિ સ્યાદીનં દુકેયેવ દુતિયાતતિયા રુળ્હીતિ નત્યાદીનં દુકાનિ દુતિયાદિસદ્દેન ગય્હન્તિ, વિસિટ્ઠેસૂતિ કમ્માદિના વિસેસિતેસુ, તિવિધં કમ્મન્તિ સકસમયપ્પસિદ્ધિયા કમ્મસ્સ તિવિધત્તમાહ, અઞ્ઞે તુ સત્તવિધમિચ્છન્તિ, કથં–

નિબ્બત્તિવિકતિપ્પત્તિ, ભેદેન તિવિધં મતં,

તત્થેચ્છિતતમં કમ્મં, કમ્મંત્વઞ્ઞં ચતુબ્બિધં;

ઇચ્છિતઞ્ચાનિચ્છિતઞ્ચ, નેવિચ્છિતમનિચ્છિતં,

તથાઞ્ઞપુબ્બં નાઞ્ઞપુબ્બન્તિ, એવમઞ્ઞં ચતુબ્બિધન્તિ.

તત્થ ઇચ્છિતાદીનિ ઉપરિયેવાપિ ભવિસ્સન્તિ, તત્રેચ્ચાદિના તિવિધં કમ્મં સરૂપતો દસ્સેતિ, તત્થ નિબ્બત્તિકમ્મમેકે-નેકધા પરિકપ્પેન્તિ, તદિહ પકાસયિસ્સામ–

સતી-સતી વા પકતિ, ન યત્થ પરિણામિની,

નિસ્સીયતે તં નિબ્બત્તિ, કમ્મમઞ્ઞેસમઞ્ઞથા;

અસન્તં જાયતે યં વા, યં સન્તમપ્પકાસતિ,

ઉપ્પત્યા-ભિબ્યત્તિયા વા, તન્નિબ્બત્તીતિ વુચ્ચતીતિ.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘કટવિકારસ્સ કાસસઙ્ખાતા વિજ્જમાના પકતિ પરિણામિની કટવિકારમ્પતિ પરિણમન્તી યત્થપ્પયોગે ન નિસ્સીયતે… કટં કરોતીતેત્થ કેવલમત્થાવગમમત્તસ્સ વત્તુમિચ્છિતત્તા કાસેતિ અસુય્યમાનત્તા ચ, પકતિયા તુ સુય્ય માનત્તે વિકારિયં સિયા, તેનેવ કાસે કટં કરોતિ, તણ્ડુલે ઓદનં પચતીતિ દ્વયત્થો કરોતિ પચતિ ચ, તસ્મા કાસે કરોતિ તણ્ડુલે પચતીતિ વિકારીયતિ, કટં કરોતિ ઓદનમ્પચતીતિ નિબ્બત્તી યતીતિ અત્થો, અસતી વા પકતિ અવિજ્જમાનત્તાયેવ યત્થ ન નિસ્સીયતે… [(યથા) (પોત્થકે)] ( ) સંયોગં જનયતિ વિભાગમુપ્પાદયતીતિ સંયોગવિભાગાનં કસ્સાપિ પકતિયા અવિકારત્તા સંયોગવિભાગવન્તે હ્યવિકતેહેવ તેસં જનનતો, તમેવમ્ભૂતમનિસ્સિતપકતિકં અવિજ્જમાન (પકતિ) કં વા કારિયં નિબ્બત્તિકમ્મં નામાતિ એકો, અઞ્ઞેસમઞ્ઞથાતિ વત્વા તન્દસ્સેતિ ‘અસન્ત’મિચ્ચાદિના, યં અસન્તમવિજ્જમાનં જાયતે, તન્નિબ્બત્તિકમ્મં, યથા સુખં જનયતિ બુદ્ધિમુપ્પાદયતીતિ, સન્તં વિજ્જમાનમેવ વા કેવલમપ્પકાસિતપુબ્બં યં ઉપ્પત્તિયા અભિબ્યત્તિયા વા પકાસતિ, તમ્પિ નિબ્બત્તિકમ્મં, યથા પુત્તં વિજાયતિસામઞ્ઞમભિબ્યઞ્જયતી’’તિ, તદેવં કેસઞ્ચિ મતેન અનિસ્સિતપકતિકં અવિજ્જમાનપકતિકન્તિ દુવિધં નિબ્બત્તિકમ્મમ્પિ અઞ્ઞેસમ્મતેન અસન્તં જાયમાનં સન્તમપ્પકાસમાનન્તિ દુવિધં નિબ્બત્તિકમ્મમ્પીતિસબ્બમ્પિ અટ્ઠિતપુબ્બમેવ જાયતીત્યસતો જાનના ન બ્યતિરિચ્ચતિચ્ચાહ-‘અસતો જનનં કરીયતી’તિ, અવત્થન્તરન્તિ ઓદનાદિનો ક્લેદનાદિલક્ખણમઞ્ઞમવત્થં.

પકત્યુચ્છેદસમ્ભૂતં, વિકારિયં કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ તુ;

ગુણન્તરસમુપ્પત્યા, એવં સા વિકતિ દ્વિધા.

કિઞ્ચિ વિકારિયં કમ્મં પકતિયા કારણસ્સ ઉચ્છેદેન સમ્ભૂતં, યથા કટ્ઠં ભસ્મં કરોતીતિ કટ્ઠસ્સાચ્ચન્તપરાવત્તિ [પરાવત્તિયા (પોત્થકે)], કિઞ્ચિ પન ગુણન્તરાનમુપ્પત્તિયા, યથા સુવણ્ણં કટકં કેયુરં વા કરોતીતિ એવં દ્વીધા સા વિકતિ હોતીતિ અત્થો, ન વિભાવીયન્તેતિ ન ગમ્યન્તે, સા પત્તિ‘પાપીયતિ વિસયીકરીયતી’તિ કત્વા.

યત્ર ક્રિયાકતો કોચિ, વિસેસો નાવગમ્યતે;

દસ્સના વાનુમાના વા, સા પત્તીતિ પકિત્તિતા.

યત્થ કિરિયાકતો કિરિયાસમ્પાદિતો વિસેસો અતિસયો કોચિ નાવગમ્યતે નપ્પતીયતે દસ્સના વા પચ્ચક્ખપ્પમાણેન અનુમાનપ્પમાણેન વા યથા નિબ્બત્તિવિકતીનમતિસયો પચ્ચક્ખાનુમાના વગમનીયો, તત્ર હિ નિબ્બત્તિયં વિસેસસિદ્ધિરતિપસિદ્ધા… અત્થલાભાખ્યસ્સ વિસેસસ્સાવિજ્જમાનસ્સ કિરિયાકત્તા, વિકારિયે ( ) [(એવ) (પોત્થકે)] તુ ક્વચિ પચ્ચક્ખવિસયો… કટ્ઠં ડહતીતિ કણ્હત્તાદિભાવસ્સ પચ્ચક્ખેનેવોપલબ્ભનતો, ક્વચિદનુમાનગમ્મો… દેવદત્તં રોસેતિ પસાદયતિ વેતિ વિસિટ્ઠમુખવણ્ણાદિકારિયાનુમેય્યત્તા રોસાદિનો, એવં યત્થ ન વિસેસસિદ્ધિ અપિ તુ પત્તિમત્તં, સા પત્તીતિ પકિત્તિતા કથિતા, આદિચ્ચમ્પસ્સતિ ધમ્મમજ્ઝેતીતિ અયમેત્થ અત્થો, કથઞ્ચરહિ અસન્તસ્સ [સન્તસ્સ (પોત્થકે)] પત્તિકમ્મસ્સ કિઞ્ચિ (અકરોન્ત)સ્સ કારકત્તં, ન હિ કિઞ્ચિ અકરોન્તં કારકમ્ભવિતુમરહતીતિ ઉચ્ચતે-

દસ્સનક્ખમતાભાસો, પગમબ્યત્તિઆદયો;

વિસેસા પત્તિકમ્મસ્સ, ક્રિયાસિદ્ધિયમિચ્છિતા.

અત્ર દટ્ઠું સક્કા ઇતિ દસ્સને ખમતા આભાસોપગમો વિસયત્તોપગમો વિસયત્તોપગમનં બ્યત્તિ ચેતિ એવમાદયો વિસેસા યથાયોગં પત્તિકમ્મસ્સ કિરિયાનિપ્ફત્તિયં ઇચ્છિતા, તતો તસ્સ કારકત્તન્તિ અત્થો, આદિચ્ચં પસ્સતીતિ એત્થ હિ આદિચ્ચો દટ્ઠું સક્કા, તતોવ સો દિસ્સતિ અભિબ્યત્તિઞ્ચોપયાતીતિ દસ્સનકિરિયાનિપ્ફાદકત્થેનાસ્સ કારકત્તમુપપજ્જતે, તથા ઞ્ઞત્રાપ્યાદિસદ્દગહિતવિસેસવસેન કિરિયાસિદ્ધિતો કારકત્તં વેદિતબ્બં, નનુ વિકારિયમ્પિ નિબ્બત્તિકમ્મમેવ… તેન રૂપેનાસતોયેવ જનનતો, પત્તિકમ્મમ્પિ કિરિયાસમ્બન્ધરૂપેનાસન્તમેવ પચ્છા તથા ભવતીતિ નિબ્બત્તિયેવાતિ સચ્ચં-

અત્થેસા વત્થુટ્ઠિતિ, સુખુમબુદ્ધિગોચરપતીત્યનુરોધેન,

તત્ર યમ્પેતં ઘટતે, યથા પતીતિ સદ્દત્થાવત્તાનતો.

વિસેસાનુપાદાનતોતિ ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા વુત્તં. કરીયતિ કટો, કતો કટો ચ્ચેવમાદીસુ ત્યાદિપ્પભુતીહિ અતિહિતકમ્માદિનિસ્સયેસુપિ એકત્તાદીસુ દુતિયાદયો પપ્પોન્તિ નિયમાભાવા, તથાહિ પઞ્ચકે નામત્થે કટાદિવચનીયસ્સ સમ્બન્ધી કમ્માદ્યત્થો, ત્યાદિપ્પભુતીતિ અનભિ હિતસ્સ સઙ્ખ્યાખ્યસ્સાપરસ્સ વિભત્યત્થસ્સાભિધાનાય અભિહિતેસુપિ કટાદીસુ કમ્માદીસુ દુતિયાદયો સિયુન્તિ પાણિનિયા ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ચ્ચાદીસુ (૨-૩-૨) ‘‘અનભિહિતે’’તિ (૨-૩-૧) વચનમધિકરોન્તિ, વેય્યત્તિયાયેવ દુતિયાદીનપ્પસઙ્ગેપિ તન્નિસ્સયભૂતે-કત્તાદ્યત્થે જોતનાયાભિહિતેસુ દુતિયાદયો સિયું, તિકે પન સઙ્ખ્યાકમ્માદયો વિભત્તિ વચનીયા, તત્થ યજ્જપિ કમ્માદિનો પચ્ચયેનાભિધાનં, તથાપ્યેકત્તાદયો નાભિહિતાતિ તસ્સ સઙ્ખ્યાખ્યસ્સાપરસ્સ વિભત્યત્થસ્સાતિ ધાનાય અભિહિતેસુપિ કમ્માદીસુ દુતિયાદયો સિયુન્તિ પાણિનિયા ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ ‘‘અનભિહિતે’’તિ વચનમધિકરોન્તિ, તમુપદસ્સેન્તો આહ-‘તત્રિદં સિયા’તિઆદિ, તત્ર તસ્મિં દુતિયાદિ વિભત્તિવિધાને ઇદં ચોદ્યં સિયા, કિન્તિ આહ-‘પઞ્ચકે’ઇચ્ચાદિ, અનભિહિતકમ્માદિનિસ્સયેસુતિ અનભિહિતા કમ્માદયો નિસ્સયા યેસમેકત્તાદીનં, તેસૂત્યત્થો, દુતિયાદયો વિભત્તિયો યથા સિયુન્તિ જોતનાયાભિધાનાય ચાતિ યુજ્જમાનવસેન અત્થો વેદિતબ્બો, અભિહિતકમ્માદિનિસ્સયેસુપીતિ અપિસદ્દેન અનભિહિતકમ્માદિનિસ્સયમેકત્તાદિં સમુચ્ચિનોતિ, આસઙ્કિયાતિ પુબ્બકિરિયાય વુત્તન્તિ અપરકિરિયા વેદિતબ્બા, પઞ્ચકે તિકે ચા ભિહિતકમ્માદિનિસ્સયે સેકત્તાદીસુ દુતિયાદિપ્પત્તિમાસઙ્કાવસેન દસ્સેત્વા ચતુક્કવાદીનમ્પિ પક્ખમુબ્ભાવિય પરિહરિતું ‘યદિચ્ચા’દિમાહ, અયન્તેસમધિપ્પાયો ‘‘યદેસા સઙ્ખ્યા પાટિપદિકત્થો તપ્પટિપજ્જને કમ્માદયો વિભત્તિવચનીયા, તદા ‘અનભિહિતે કમ્મે’તિઆદિના અનભિહિતગ્ગહણં કમ્માદિવિસેસાનમનુભવન્તમનત્થકં… અભિહિતે વિભત્તિવાચ્ચાભાવતો, યદા પનાયં પક્ખો ‘સઙ્ખ્યા વિભત્તિવચનીયા’તિ તદા ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ ત્યેવમાદયો નિદ્દેસા વિસયસન્દસ્સનમત્તાયેવ વેદિતબ્બા’’તિ, સબ્બથાતિ પઞ્ચકતિકવાદીનં ચતુક્કવાદીનઞ્ચ મતવસેન સબ્બપ્પકારેન, સદ્દત્થાબ્યતિરિત્તત્થમત્તોયેવાતિ બ્યતિરેકો બ્યતિરિત્તં, નપુંસકે ભાવે ક્તો, ન વિજ્જતે બ્યતિરિત્તં બ્યતિરેકો ભેદો યસ્સ તં અબ્યતિરિત્તં, અબ્યતિભિન્નન્તિ અત્થો, સદ્દત્થતો સકત્થતો અબ્યતિરિત્તં અત્થમત્તં અત્થસામઞ્ઞં યસ્સ ઓદનાદિસદ્દસ્સ સો તથા વુત્તો.

કિઞ્ચાપિ વુત્તિયં તબ્બાદિણાદિસમાસેહિ અભિહિતમવુત્તં, તથાપિ તેહિ અભિહિતેપ્યેવમેવ દટ્ઠબ્બન્તિ નિદસ્સેન્તો આહ-‘એવ’મિચ્ચાદિ, કર-કરણે કરીયિત્થાતિ કતો‘ક્તો ભાવકમ્મેસુ’તિ (૫-૫૬) કમ્મે ક્તો, સતિકોતિ એત્થ કીતોતિ કમ્મત્થે ‘‘દિસ્સન્તઞ્ઞેપિ પચ્ચયા’’તિ (૪-૧૨૦) ઇકો, કમ્મતાગમ્યતે કિતપ્પચ્ચયાદીનં કમ્મે વિહિતત્તા, એવઞ્ચ ધુહિ કિમેકમુદાહરણં દત્તમાચરિયેને ત્યતો આહ- ‘ઉદાહરણ’ઇચ્ચાદિ, અનભિહિતેતિ વચનં વિનાપીતિ વચનં વિના એવાતિ અવધારણે-અપિસદ્દો, સમ્ભાવનેવા, યદ્યભિહિતેહિ વચનં વિનાપિ દુતિયાદીનમપ્પવત્તિ ભવેય્ય, વચનસબ્ભાવે તુ કથાયેવ નત્થીતિ અત્થો, એવઞ્ચ પનેત્થ દુતિયાદીનમભિહિતે પસઙ્ગાભાવો જાનિતબ્બો ‘‘પચ્ચતે ઓદનો, કતો કટોચ્ચાદોપિ યદિ દુતિયાદયો સિયું પઠમાવિધાનસ્સાવકાસો ન ભવેય્ય તતો સામત્થિયાનભિહિતેયેવ કમ્માદો દુતિયાદયો સકિરિયા (યં તદ)ભિબ્યત્તિયા ભવિસ્સન્તિ, પઠમેવત્વભિહિતે’’તિ, ન નુચ પઠમાયાકારકમવકાસો રુક્ખો પિલક્ખોતિ [રુક્ખો પિલક્ખોતિ ક્રિયાપદં ન સૂયતેતિ વિભત્યન્તરસ્સપ્પત્તિ મઞ્ઞતેભસ્સાપદીપ] કિમિદમુચ્ચતે અકારકન્તિ યદ્ય કારકં નેદમ્પયોગમરહતિ તતો યત્થ વિસેસકિરિયાન મસ્સવનં તત્થ પદત્થસહચરિતાય સત્તાય પતીતિયા ‘રુક્ખો અત્થિ પિલક્ખો અત્થી’તિ અપેક્ખીયતીતિ કારકત્તં રુક્ખાદીન મત્થેવેતિ [અત્થેવેતિ ઞ્ઞતં વત્થું પરં પતિપાદયિતું સદ્દો પયુજ્જતે ઞ્ઞણઞ્ચ સતોઇતિ યત્ર ક્રિયાપદન્તરસ્સ અપ્પયોગો તત્ર ઉસ્સગ્ગતો સત્તા પતીતિતુત્થીતિ ક્રિયાપદાનુસઙ્ગર કત્તરિ તતિયપ્પસઙ્ગરનવકાસા પઠમા ત્યત્થો-ભસ્સપદીપ], ન ચ ઉચ્ચં નીચંત્યધિકરણવાચિત્તે [વાચિકા] નિપાતસ્સ અત્થીત્યનેન નત્થિ સમ્બન્ધોતિ ઉચ્ચમત્થીત્યાધેય્યસ્સેવ કત્તુત્તં નાધારસ્સાત્ય કારકત્તમાધારસ્સાત્યવકાસો-ત્થિ પઠમાયાતિ ‘‘પઠમાવિધા નસ્સાવકાસો ન ભવેય્યા’’તિ યથાવુત્તો-યં હેતુ અસિદ્ધોતિ ચ સક્કા વત્તું, અસઙ્ખ્યતો પઠમાત્યવત્વા ‘‘પઠમાત્થ મત્તે’’તિ (૨.૩૯) સામઞ્ઞવિધાનતો સિદ્ધોયેવ, યં હેતુત્તાનભિહિતવચનમનત્થકમિચ્ચેવ ઠિતં.

યઞ્ચાતિ ચસદ્દો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે અપરમ્પિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બમત્થીતિ અત્થો, યઞ્ચ ફલં મઞ્ઞતેતિ સમ્બન્ધો, યદેત્થાન ભિહિતાધિકારો નત્થિ તદા યથા ‘કતો કટો’ચ્ચત્રત્તેન કમ્મસ્સાભિહિતત્તા દુતિયા ન હોતિ તથા ‘કટં કરોતિ વિપુલં દસ્સનીય’ન્તિ કટસદ્દતો ઉપ્પન્નાય દુતિયાય (વિપુલાદિગતસ્સ) કમ્મસ્સા ભિહિતત્તા વિપુલાદીહિ વિસેસનેહિ દુતિયા ન સિયા, તતો ત્યાદિ તબ્બાદિણાદિસમાસેહિ કમ્મસ્સાન ભિહિતત્તમત્તેવાતિ વિપુલાદીહિપિ દુતિયાવિધાનસઙ્ખાતં અનભિહિતે’’તિ (૨-૩-૧) અનભિહિત વચનસ્સ અધિકારે યઞ્ચ ફલં ચિન્તયતીતિ અત્થો, યુત્તસ્સાતિમસ્સ અત્થો સમ્બન્ધસ્સાતિ, પચ્ચેકં કરોત્યભિસમ્બન્ધતાયાતિ ‘કટં કરોતિ વિપુલં કરોતિ દસ્સનીયં કરોતિ’ચ્ચેવં પચ્ચેકં પચ્ચેકં કરોતિસ્સાભિસમ્બન્ધતાયાતિ અત્થો, કમ્મતા અત્થીતિ સેસો, એવં મઞ્ઞતે-‘‘કટં કરોમીતિ પવત્તો વિપુલં કરોમી દસ્સનિયં કરોમીતિ ચ પવત્તોવાતિ વિપુલાદીનમ્પિ પચ્ચેકં કમ્મતા અત્થેવ, તત્થેકસ્સાભિધાને પરેકસ્સ સુખમવલોકયન્તીતિ તદભિધાનાયપિ દુતિયા ભવિસ્સતી’’તિ, પકારન્તરાવતારો નાચરિયે નોપરોધિતોતિ તમ્પિ પનેત્થ દસ્સયિસ્સામ-‘‘કટસદ્દા ઉપ્પજ્જમાના દુતિયા કટજાતિ કમ્મમભિહિતવતી, ન વિપુલાદિગુણકમ્મં, તતો તદભિધાનાય ચ દુતિયાયેવ ભવતિ, અથવા કટોવ કમ્મં, તં સામાનાધિકરણ્યેન વિપુલાદીહિપિ દુતિયા ભવિસ્સતિ, કટં કરોતિ વિપુલો દસ્સનીયોતિ હિ વુચ્ચમાને વિપુલાદયો કત્તુસમાનાધિકરણતાયેવ પતીયેય્યું તસ્મા કટસદ્દસામાનાધિકરણ્યમ્પટિપાદયતા વસ્સમેત્થ દુતિયા કરણીયા’’તિ. નન્વેમિચ્ચાદિચોદ્યં, એવન્તિ એવં ગુણયુત્તસ્સ કમ્મતાય સતિ, પપ્પોતીતિ કટ કમ્મે-ભિધાનિયે (કતો) તિ ક્તપ્પચ્ચયસ્સ કતત્તા ઉદારાદિતો કરોત્યભિસમ્બન્ધા દુતિયા પપ્પોતીતિ અત્થો, એવં મઞ્ઞતેચ્ચાદિ પરિહારો, અવયવેન કમ્મં ન વદતીતિ સમ્બન્ધો, અવયવેનાતિ વિસુંવિસું, કિઞ્ચરહીતિ આહ-‘સભાવતો સબ્બં કમ્મં વદતી’તિ. હોતુ કામં ઉદારાદિતોપિ વુત્તેન વિધિના પઠમા, કતસદ્દતો કા પવત્તતીતિ આહ-‘કતસદ્દતો પિ’ચ્ચાદિ, અન્તોભૂતો અન્તોગધો નામસ્સ સદ્દસ્સ અત્થો યસ્મિં કમ્મલક્ખણત્થેસો અત્થો કમ્મલક્ખણો અભિહિતો કથિતો સમ્પન્નો સમ્પજ્જતીતિ અત્થો, નનુ ‘કતો કટો’ચ્ચાદો સભાવતો સબ્બકમ્મવુત્તિયા અન્તોભૂતનામત્થવુત્તિયા ચાત્થમત્તે હોતિ સબ્બત્થ પઠમાતિ ‘કટં કરોતિ ઉળારં સોભનં દસ્સનીય’ન્તિ કટાદિતોપિ ઉપ્પન્નાય દુતિયાય કમ્મસ્સાભિહિતત્તા ઉળારાદીહિ પઠમાપ્પસઙ્ગો સિયાતિ અભિહિતાભિધાનપ્પસઙ્ગોપગતં ચોદનં મનસિ નિધાયાહ-‘કટાદિસદ્દો ત્વિ’ચ્ચાદિ, સામઞ્ઞેનાતિ વિસું વિસું કટાદિસામઞ્ઞેન.

‘‘કત્તુરિચ્છિતતમ’’ન્ત્યનેન (૧-૪-૪૯) કત્તુનો કિરિયાય સમ્બન્ધિ તુમિટ્ઠતમં તસ્મિં ઇચ્છિતતમે કમ્મસઞ્ઞં વિધાય નિબ્બત્યાદિકેસુતીસુ કમ્મેસુ દુતિયા વિધીયતે પાણિનીયેહિ, ઇચ્છિતતમત્તઞ્ચ તદત્થત્તા કિરિયાય, ઓદનં પચતિ ગાવુમ્પયો દોહતિત્યાદો(હિ) ઓદનાદ્યત્થા પચનાદિકિરિયારબ્ભતેતિ ઓદનપયાદીનમિચ્છિતતમત્તં, તદુપદસ્સેન્તો આહ-‘યં કત્તુ’ચ્ચાદિ, વિભત્તિં વિધાય દુતિયાભિમતાતિ સમ્બન્ધો, પુન પયાદિનિપ્ફત્તિનિમિત્તં યંકિઞ્ચિ દોહનાદિકિરિયા યુત્તં કરણાદિરૂપેન અકથિતં ગવાદિકમિચ્છિતં કારકં, તત્થાપિ ‘‘અકથિતઞ્ચા’’તિ (૧-૪-૫૧) કમ્મસઞ્ઞં વિધાય તેનેવ દુતિયા વિધીયતે, તદુપદસ્સેતુમાહ-‘ઉપયુજ્જમાને’ચ્ચાદિ, અત્ર ચેવમકથિતનિયમો કતો વાત્તિકકારેન-

પુચ્છિચિભિક્ખીનં દુહિ,યાચીનં નિમિત્તમુપયોગે;

પુબ્બવિધિમ્હિ-કથિતં, બ્રૂસાસીનઞ્ચ ગુણાસત્તન્તિ.

ઉપયુજ્જતે ઇટ્ઠત્થસિદ્ધિયં બ્યાપારીયતીત્યુપયોગો-પયોપ્પભુતિ, તસ્મિં, નિમિત્તં ગવાદિ, અપુબ્બવિધિમ્હિ અપાદાનાધિકરણાદિ પુબ્બસઞ્ઞા વિધાનાભાવે, વિધાને હિ માણવકા મગ્ગં પુચ્છતિ, રુક્ખા ફલાન્યવચિનાત્યાદિ યથારહં ભવતિ, ગુણાસત્તન્તિ ગુણેન સત્તં સમ્બન્ધી, ગુણસદ્દેનેત્થ પધાનસાધનં ધમ્માદિકં વત્તુમિચ્છિતં પધાનસાધનઞ્હિ કિરિયાયોપકારકમુપકારિયં પધાનભૂતં કિરિયમપેક્ખિય ગુણો ભવતિ, ચો-નુત્તસમુચ્ચયે, પધાનન્તુ ધમ્માદિનો પવત્તિયા તદત્થત્તા, ઉપયુજ્જમાનઞ્ચ તં પયોપભુતિચેતિ વિસેસનસમાસં કત્વા ઉપયુજ્જમાનપયોપ્પભુતિનો નિમિત્તન્તિ છટ્ઠીસમાસો, પભુતિ સદ્દેન ગવાદિનો ગહણં, આદિસદ્દેન ગોમન્તાદિનો, દુતિયેનાદિ સદ્દેન અધિકરણાદિનો, ચતુત્થેન વિનયાદિનો, વિધાનન્તિ દુતિયા વિધાનં, દુતિયાવિધાનમભિમતન્તિ યોજનીયં. પાણિનિયેહિ ‘‘તથા યુત્તઞ્ચાનિચ્છિતં’’ (૧-૪-૫૦) ઇચ્ચનેન કમ્મસઞ્ઞં વિધાય ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ (૨-૩-૨) ત્યનેનેવ દુતિયા વિધીયતે, તન્દસ્સેતુમાહ-‘યેને’ચ્ચાદિ, ‘‘તથા યુત્તઞ્ચાનિચ્છિત’’ન્તીમસ્સ અત્થો યેનેવેચ્ચાદિપઞ્ચિકાપાઠાનુસારેન વેદિતબ્બો, યુજ્જતેતિ કિરિયાભિસમ્બજ્ઝતે, યુત્તન્તિ કિરિયાભિસમ્બન્ધં, અત્ર તુ–

યદ્યબુદ્ધ્યાહિલઙ્ઘાદિ, તદાહ્યાદિમનિચ્છિતં;

યદા લજ્જાભયાદીહિ, તદેચ્છિ તતમં મતં.

‘‘તથા યુત્તઞ્ચાનિચ્છિત’’ન્તિ સુત્તેનસ્સ પરિયુદાસવુત્તિતો ઇચ્છિતા અઞ્ઞમનિચ્છિતમનભિમતમિતરઞ્ચ, તતોયેવ‘ગામં ગચ્છન્તો રુક્ખમૂલમુપસપ્પતી’ત્યત્ર નેવિચ્છિતનાનિચ્છિતસ્સપિ રુક્ખમૂલસ્સ કમ્મ સઞ્ઞા સિદ્ધાતિ તત્થ ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ દુતિયા વિધીયતે, તન્દસ્સેતિ’નેવિચ્છિતનાનિચ્છિતસ્મા’ઇચ્ચાદિ, રુક્ખમૂલં નેવિચ્છિતં પુબ્બમનભિમતત્તા, નાપ્યનિચ્છિતં અપ્પટિકૂલત્તા, ગામગમેન હ્યસ્સ તપ્પરતા, રુક્ખમૂલોપસપ્પનન્તુ પસઙ્ગાગતન્તિ રુક્ખમૂલાનમ્પિ કિરિયાભિસમ્બન્ધો અત્થેવ, અત્રાપિ-

નેવિચ્છિતાનિચ્છિતન્તુ, મબુદ્ધિયુપસપ્પને;

મૂલં વિસ્સમનત્થન્તુ, તમિચ્છિતતમં સિયા.

બ્રૂસાસિનઞ્ચાતિ ચસદ્દોપસઙ્ગહિતે દસ્સેતુમાહ-‘એવ’મિચ્ચાદિ, એત્થ ગામદેવદત્તગગ્ગાનમકથિતસઞ્ઞા, અજાદયો ત્વિચ્છિતતમા, આદિસદ્દેન ‘પત્થેતિ ગાવું પુરિસં દ્વિજો’ત્યાદયો સઙ્ગહિતા, નયતિની=પાપુણને, વહતિ વહ=પાપુણને, હરતિ હર=હરણે, જયતિજિ=જયે, સબ્બત્થલેચ એત્તે અયાદેસે ચ રૂપં, દણ્ડ=દણ્ડને ચુરાદિત્તા ણિમ્હિ રૂપં, અથ ‘‘અધિસીટ્ઠાસાનં કમ્મં’’ત્યાદિના (૧-૪-૪૬) તેન તેન કમ્મસઞ્ઞં વિધાય ‘પઠવિં અધિસેસ્સતી’તિ આદો (તત્થ) તત્થ ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ (૨-૩-૨) દુતિયા વિધીયતે તેહિ તેહિ સત્થ કારેહિ, સબ્બત્થેવેત્થ લોકસ્સ કમ્મવચનિચ્છાતિ કમેનેતંઞ્ઞસઞ્ઞાપુબ્બકં કમ્મમુપદસ્સેન્તો આહ-‘અધિપુબ્બ’ઇચ્ચાદિ, યાય વત્તિચ્છાય દુતિયા સિયા તાય વત્તિચ્છાય કમ્મતા કથંહિનામાતિ સમ્બન્ધો, નેવ ઉપલબ્ભન્તીતિ કદાચિકસ્સચિ સિયાતિ સમ્બન્ધો, પયતિતબ્બન્તિ સુત્તન્તરમારબ્ભનીયં, તત્થેવં કિં ભવતો મનસિ દોસધિજમ્ભનેનાતિ અત્થો, ધમ્મેતિ એત્થાપિ એવં સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો, યથા આધારે કમ્મવચનિચ્છા, તથેહાપિ આધારવચનિચ્છાતિ અત્થો, તેનેવાહ-‘ધમ્મેતિ આધારવચનિચ્છા’તિ, ધમ્મે અભિનિવિસતેતિ સમ્બન્ધો, એવંસદ્દસમાનત્થત્તા તથા સદ્દસ્સ તદત્થાનુસારેનેવ વિઞ્ઞાયતીતિ તથાસદ્દસ્સ અત્થો વિસું ન વુત્તો, પાનઞ્ચ આચારોચ પાનાચારં, તંપાનાચારમસ્સ આધારસ્સ તસ્મિં તપ્પાનાચારે, પાનત્થાચારત્થધાતુસમ્બન્ધી યો નદ્યાદિ કો આધારો સો પાનાચારવાયેવાતિ આહ- ‘પાનત્થાચારત્થાનં ધાતૂનમાધારે’તિ, કેસઞ્ચીતિ અનિયમેન કેસઞ્ચિ સદ્દસત્થકારાનં, એત્થાતિ એતસ્મિં આધારવચનિચ્છાપક્ખે, પતિપરીહિ ભાગેચેત્યવસિદ્ધાતિ ઇમિના પતિસદ્દસ્સ ધાતુના અયુત્તતં દસ્સેતિ… યદિ યુજ્જેય્ય છટ્ઠિયાભાવા, તેનાહ-‘યદાત્વિ’ચ્ચાદિ, વુત્તિયં તેનાતિ તસદ્દેન, અપિસદ્દોપસઙ્ગહિતં તતિયમ્પિ ગહેત્વા વાચાતિ બહુવચનનિદ્દેસો.

૩. કાલ

યદા કાલદ્ધાનમિચ્ચાદિના‘માસમાસતે કોસં સયતિ’ચ્ચાદો અકમ્મકેહિપિ યોગે કાલભાવદ્ધદેસાનં પરેહિ કમ્મત્તમનુઞ્ઞાતન્તિ ચ, યદાત્વિચ્ચાદિના તુ કિરિયાવ સબ્બેનસબ્બં ન સૂયતિ, તથા સતિ કુતો ચ કમ્મત્તન્તિ તેહેવ વુત્તન્તી ચ દસ્સેતિ, ગમ્મ માનકિરિયાયોગોપિ ન નિસ્સિતો… માસમાસતેચ્ચાદીસુ આસનાદિ [આસનાદીસુ (પોત્થકે)] કિરિયાનં માસાદિયોગો વિય કલ્યાણિત્તગુણાદિયોગો ચ લોકસ્સ પતીતિપથમુપયાતીતિ, ન સિજ્ઝતીતિ કિરિયા ન હોન્તિ ગુણદબ્બાનીતિ કિરિયાસમ્બન્ધાભાવા કમ્મત્તાભાવોતિ ન સિજ્ઝતિ, ગુળેન મિસ્સા ધાના ભજ્જિતયવા ગુળધાના. અજ્ઝયનકિરિયાય પબ્બતેન ચ માસકોસાનં સાકલ્લેન સમ્બન્ધાભાવા અચ્ચન્તસંયોગાભાવોતિ માસસ્સાતિઆદીસુ ન દુતિયા. પુબ્બણ્હે સમયન્તિ ઇમિના પુબ્બણ્હે સમયોતિ સત્તમીઆમાદિસમાસં દસ્સેતિ, અચ્ચન્ત મેવાતિ ઇમિના સમયસ્સ સાકલ્લેન વિહરણકિરિયાય સમ્બન્ધમાહ, યંસમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ, તં એકંસમયન્તિ સમ્બન્ધો, ઉપસઙ્કમનકિરિયાયચ્ચન્તમેવ યુત્તોતિ ઇમિના નિવાસનવિહરણ કિરિયાહિપિ પુબ્બણ્હસમયાદીનમચ્ચન્તમેવ યુત્તતં ઉપલક્ખેતિ, પકારન્તરેનાપિ સિદ્ધિયમાસઙ્કમુબ્ભાવયતિ ‘યદા ત્વિ’ચ્ચાદિના, વિભત્તિયા વિપલ્લાસો યથાપકતમતિક્કમ્મ અઞ્ઞથા ભવનં, ઇધ પન સત્તમિ યમ્પત્તાયં સત્તમ્યત્થે બાહુલકેન ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ચ્ચેવ દુતિયાપ્પત્તિ.

તતિયાભિમતાતિ ‘‘અપવગ્ગે તતિયા’’તિ (૨-૩-૬) વચનેન પાણિનિયાનંપપઞ્ચત્તમભિમતા, કથમ્પન કાલદ્ધાનં કરણત્તમિચ્ચાસઙ્કિય કરણત્તમેસમ્પટિપાદેન્તો આહ-‘તથાપિ’ચ્ચાદિ, તથાપીતિ વુત્તક્કમેન કરણત્તસમ્ભવા તતિયાય વિજ્જમાનાયપિ, સિયાતિ તતિયા સિયા, તઞ્ચાતિ તં કરણઞ્ચ. કારકમજ્ઝેતિ એત્થ છટ્ઠી સમાસો કારકસદ્દેન ચ સત્તિકારકં ગહિતન્તિ (આહ) ‘દ્વિન્નં કત્તુસત્તીનં મજ્ઝે’તિ, અભિન્નસ્સાપિ હિ એકસ્સ દેવદત્તાદિકત્તુનો ભિન્નાનં તંસમવેતાનં કત્તુસત્તીનં મજ્ઝે કાલદ્ધાનાનિ, સત્તિભેદમેવ બ્યઞ્જયમાહ-‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, એકત્થાતિ એકસ્મિં દેવદત્તે, દ્વીહેતીતે (ભુઞ્જિક્રિયા) સાધનન્તિ સમ્બન્ધો, દ્વિન્નં અહાનં સમાહારો દ્વીહં તસ્મિં. ઇસુમસતીતિ વા, ઇસુમ્હિ આસો અસ્સેતિ વા નિપ્ફન્નેન ઇસ્સાસસદ્દેન ગમ્મમાનં કિરિયં દસ્સેતિ ‘ઇસ્વસને’તિ, નન્વિચ્ચાદિ ચોદ્યં, ધનુપઞ્ચસતં કોસો, એવમઞ્ઞતેચ્ચાદિ પરિહારો, છટ્ઠિયાસમ્પત્તાયન્તિ કોસસ્સેકદેસેતિ એવં છટ્ઠિયા સમ્પત્તાયં, મુત્તસંસયેનેદં સમાનન્તિ મુત્તો સંસયો યસ્મિં અવધ્યાદો તેનેતં તુલ્યન્તિ અત્થો. વુત્તિયં અભિમતાતિ ‘‘સત્તમી પઞ્ચમિયો કારકમજ્ઝે’’તિ (૨-૩-૭) વચનેન સત્તમીપઞ્ચમિયો પપઞ્ચત્તમભિમતા, દ્વીહે ભુઞ્જિસ્સતીતિ દ્વીસુ દિવસેસુ ગતેસુ ભુઞ્જિસ્સતીતિ અત્થો, ‘‘યબ્ભાવો ભાવલક્ખણ’’ન્તિ (૨-૩૬) સત્તમી, સકસકકારકવચનિચ્છાયેવાતિ હિ ઇદં બાહુલ્લં નિસ્સાય વુત્તં, દ્વીહા ભુઞ્જિસ્સતિ કોસા વિજ્ઝતીતિ દ્વીહા નિક્ખમ્મ ભુઞ્જિસ્સતિ, કોસા નિક્ખમ્મ ઠિતં લક્ખં વિજ્ઝતિ ઉપાત્તવિસયો-યમવધિ, કોસે વિજ્ઝતીતિ કોસે ઠિતં લક્ખં વિજ્ઝતીતિ અત્થો.

૪. ગતિ

કતચત્થસમાસાતિ કતો ચત્થસમાસો યેસુ તે તથા વુત્તા, અઞ્ઞપદત્થવુત્તયોતિ અઞ્ઞપદત્થે વુત્તિ યેસન્તિ બ્યધિકરણઞ્ઞપદત્થસમાસો, ચત્તસમાસે ગત્યાદીનં વિસુંવિસું પધાનત્તા તેહિ પરં પયુજ્જમાનો અત્થસદ્દો ગત્યાદીહિ પચ્ચેકમભિસમ્બજ્ઝતીતિ મઞ્ઞતે, અથ સુત્તે ‘પયોજ્જે’ઇચ્ચેતાવત્યુચ્ચમાને પયોજ્જો સયં કત્તાતિ કથં વિઞ્ઞાયતિ યેન ‘પયોજ્જે કત્તરી’તિ વિવરણં કતમિચ્ચાસઙ્કિયાહ-‘ગત્યાદ્યત્થ’મિચ્ચાદિ, આદિસદ્દેન બોધા દીનં ગહણં, તક્કિરિયાસમત્થોવાતિ તસ્સા ગત્યાદિકાય કિરિયાય સમત્થો એવ નિયુજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, કિરિયાકરણે સમત્થો નામ કત્તાવાતિ આહ-‘સોચ કત્તા’તિ. દુતિયાય સિદ્ધાયાતિ વક્ખમાનનયેન પયોજ્જસ્સ કત્તુનો કમ્મત્તસિદ્ધિયા ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ સુત્તેનેવ કમ્મે દુતિયાય સિદ્ધાય. કિં લક્ખણો-યં નિયમો યદત્થમિ દમારભીયતિચ્ચાહ-‘ગત્યાદ્યત્થાન’મિચ્ચાદિ, પચ્ચુદાહરીયિસ્સતે ‘એતેસમેવે’ચ્ચાદિના, તથાચાબ્ભુપગમે, પયોજ્જો કત્તા ન કમ્મં ત્યબ્ભુપગમ્મ પયોજ્જે કત્તરી’તિ વિવરિતન્તિ અત્થો, સામત્થિયમ્પનઇચ્ચાદિના સામત્થિયસરૂપમાહ, ગતિ આદ્યત્થાનન્તિ પદચ્છેદો, નિયુજ્જમાનો પયોજકબ્યાપારસઙ્ખાતાય કિરિયાય સમ્બન્ધીયમાનત્તા કમ્મભૂતોવ ભવતીતિ અત્થો, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘ગમનાદિકિરિયાય સાધનત્તા યદિપિ પયોજ્જો કત્તા, તથાપિ સો પયોજકેન ગમનાદીસુ બ્યાપારિયમાનો પયોજકસ્સ બ્યાપારલક્ખણાય કિરિયાય સમ્બન્ધીયમાનો યદિ કમ્મં ન હોતિ અઞ્ઞથા કિં હોતીતિ અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણેન સામત્થિયેન કમ્મભૂતોવ હોતી’’તિ [(અત્થો) (પોત્થકે)] ( ), પતીયતેતિ ઇમિના પતીતિવસેનેવાસ્સ કમ્મતા, સભાવતો તુ પયોજ્જો કત્તાવાતિપિ ઞાપેતિ, પયોજકોતિ સબ્બત્થ દેવદત્તાદિકો વિઞ્ઞેય્યો, અત્થગહણસ્સાતિ ‘‘સદ્દાકમ્મકભજ્જાદીન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘સદ્દત્થાકમ્મકભજ્જાદીન’’ન્તિ અત્થગ્ગહણસ્સ, બોધત્થસ્સ ઉદાહરણન્તિ સેસો, નનુ વચનપ્પયોજનં દસ્સયતા વચનમેવોપદસ્સિય પઞ્હો કાતબ્બો, અથ ‘એતેસમેવા’ત્યવિજ્જમાનેનેવ કથં ત્યાસઙ્કિયાહ ‘એતેસમેવે’ચ્ચાદિ, હેટ્ઠા વુત્તક્કમેન નિયમત્થત્તા વચનસ્સ એવકારો લબ્ભતિ, સમ્બન્ધિવચનત્તા એતસદ્દસ્સ તેન યથાપઠિતા ગત્યાદયોવ વિસેસ્સભૂતા સઙ્ખેપેન પરામસીયન્તીતિ એતે સમેવાતિ કતન્તિ મઞ્ઞતે [એવોસઞ્ચાતિ મઞ્ઞતે (પોત્થકે)], (ગચ્છતિ દેવદત્તોતિ…પે… નહોતીતિ) ઇમિના ઇમમત્થઞ્ચ જોતેતિ ‘‘યદિપિ કિરિયાભિસમ્બન્ધા પયોજ્જસ્સ વિય કત્તુનોપિ કમ્મત્તમ્પસજ્જતિ, તથાપિ પયોજ્જેતિ વુત્તત્તા કત્તરિ દેવદત્તે દુતિયા નપ્પસજ્જતી’’તિ, અભિમતાતિ ‘‘ગતિબુદ્ધ્યા’’દિ (૧-૪-૫૨) સુત્તેન પયોજ્જસ્સ કત્તુનો કમ્મસઞ્ઞં વિધાય તસ્મિં પયોજ્જેદુતિયાભિમતા, ચરહિસદ્દો પુચ્છાયં, પયોજેતીતિ અસ્મિં ઉદ્દેસે તદા કથં ભવિતબ્બન્તિ સેસોતિ યદાચરહિચ્ચાદિવાક્યસ્સાવસાને પયોજેતીતિ અસ્મિં ઉદ્દેસે વચનસમીપે’તદા કથમ્ભવિતબ્બ’ન્તિ પાઠસેસો હોતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો, યાવતાતિ તતિયન્તપટીરૂપકો નિપાતો, યસ્મા દત્થો વત્તતે, યસ્મા દુતિયા પપ્પોતિ તસ્મા ‘યઞ્ઞદત્તેને’તિ ભવિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

૫. હરા

નિયમેનેચ્ચાદિના વચનારમ્ભસ્સ પયોજનમાહ, સાપિ તતિયાપિ [દુતિયાપિતિ વત્તબ્બ] યદાત્વિચ્ચાદિના હરતિ નાહારત્થે [નહરત્યત્થે (પોત્થકે)] તિપિ વિઞ્ઞાપેતિ, ઉભયત્થાતિ દુતિયાય પત્તાય અપ્પત્તાય ચ, વિભાસા વિકપ્પોતિ અત્થો, કારેતિકર-કરણે, લેત્તાયાદેસાતિલત્ત એત્તઅયાદેસ્સ, વદ-વચને, અભિવદનમભિવાદો તં કરોતીતિ ‘‘ધાત્વત્થેનામસ્મી’’તિ (૫-૧૨) ઇમ્હિ નામધાતુ ‘અભિવાદિ’તિસુત્તે નિદ્દિટ્ઠોતિ આહ-‘અભિવાદિસ્મા’ઇચ્ચાદિ.

૬. નખા

ખાદયતિ આદયતિ ખાદ, અદ=ભક્ખણે, અવ્હાપયતિ વ્હે=અવ્હાને આપુબ્બો, ‘‘પયોજકબ્યાપારે ણાપિચે’’તિ (૫-૧૬) ણાપિમ્હિ પુબ્બસરલોપો, કન્દયતિ કન્દ=અવ્હાનરોદનેસુ.

‘‘વહિસ્સાનિયન્તુકે’’તિ ગણસુત્તે અયમેત્થો ‘‘વહિસ્સધાતુસ્સ પયોજ્જે કત્તરિ નિયન્તુરહિતે દુતિયા ન ભવતી’’તિ, નિયન્તા સારથિ કિરિયાસિદ્ધિં નિયામકોતિ વત્વા તમેવ પકાસેતુમાહ-‘કિરિયઙ્ગ’મિચ્ચાદિ, કિરિયઙ્ગ કિરિયોપકરણભૂતં બલી બદ્દાદિં કિરિયાકારણં, નિયમેત્વાતિ એકસ્મિં કરણીયે કિરિયા વિસયે પતિટ્ઠપેત્વા, વાહયતિ ભારં દેવદત્તેનેત્યત્ર હિ દેવદત્તો પઞ્ઞવા પુરિસો નિયન્તારમન્તરેનેવ ભારં વહતીત્યનિયન્તુકો કત્તા, વાહયતિ ભારં બલીબદ્દે ઇચ્ચત્ર તુ બલીબદ્દા નિયન્તા રમન્તરેન ન વહન્તીતિ સનિયન્તુકા.

‘‘ભિક્ખિસ્સાહિંસાય’’ન્તિ ગણસુત્તસ્સાયમત્થો ‘‘ભક્ખિસ્સાહિંસત્થસ્સ પયોજ્જે કત્તરિ દુતિયા ન ભવતી’’તિ, અથ કથમેત્થ હિંસત્થતા ભક્ખિસ્સ હિંસા હિ ચેતનાવતિ સમ્ભવતિ, ન ચેત્થસસ્સં ચેતનાવન્તન્તિ આહ-‘સબ્બે’ઇચ્ચાદિ, સબ્બેતિ રુક્ખાદયો, ભાવા પદત્થા, ઇદાનિ સબ્બદસ્સનાનુકૂલહિંસત્થતમુપદસ્સેતુમાહ-‘યદિવે’ચ્ચાદિ, નનુ બુદ્ધવચન નિસ્સિતમિદં બ્યાકરણં, તથા સતિ સમ્મતમેવે-ત્થો-પદસ્સેત્વા ગન્તબ્બં કિન્નામાઞ્ઞદસ્સનોપગાતાધિરેનાતિ તુણ્હી હોતિ નિક્કારણિસ્સા [નિક્કમ્મિસ્સા (પોત્થકે)] ભવતો-પાયોતિ વિઞ્ઞાયતિ, પરત્થાનુબદ્ધકિચ્છં પન મહાપુઞ્ઞપઞ્ઞા ન કિઞ્ચિ વિય મઞ્ઞન્તિ, હોતિ (હિ) એતેન પરત્થો ‘‘મતન્તરેપિ સિદ્ધિ સિસ્સાનં, તંતં મતઞ્ઞુનો વા કદાચિ કરહચિ યદિદમવલોકેય્યું તે ચેત્થાવતારં [ચેત્થકારં (પોત્થકે)] લભેય્યું એતાદિસો ચ પઞ્ઞવા પટિલદ્ધબુદ્ધવચનપ્પસાદો’તિ તદવતારેન ચ બુદ્ધે ભગવતિ કમેન દળ્હં પસાદં પટિલભેય્યુ’’ન્તિ, એવમેવં તત્થ તત્થ તંતંબ્યાકરણોદાહરણપ્પસઙ્ગેપિ તદનુસારેનેવ તન્તંપયોજનં વેદિતબ્બં, ન નિરત્થકકથાપસુતો-યમાચરિયોતિ.

દુહાદીનં ત્યેવમાદો અમ્હાકમ્પરમગુરુના રતનમતિપઞ્ચિકાલઙ્કારાદિકારેન નાનાકારસારત્થવેદવેદિતુ [વેદાવેદિત (પોત્થકે)] મહાપઞ્ઞાપાટવાનં પઞ્ઞવન્તાનં સામિના મહાસામિના સમ્બુદ્ધસાસનરતનવરોપકારકેન ‘ઇદમેત્થ વિચારણીયં’ત્યભિધાય નાનામતન્તરમાકડ્ઢિય બહું સમ્પવેદિતમત્થિ, મયમ્પનેત્થ આચરિયેનાધિપ્પેતમત્તમેવાલમ્બ અત્થમ્પ કાસયિસ્સામ. સત્યપ્યનેકદસ્સનભેદે સિટ્ઠપ્પયોગાનુસારેન યત્થ પધાનેકમ્મનિત્યાદિપ્પભુતયોદિસ્સન્તિ, યત્ર ત્વપ્પધાનેત્યાદી, યત્રોભયત્રપિ, તંસબ્બમિહ ભસ્સકારાદ્યનુમતક્કમેન પટિપાદયમાહ-દુહાદીન’મિચ્ચાદિ, એત્થાદિસદ્દો પકારવાચી, તેન યાચિપ્પભુતયો ગય્હન્તિ, કમ્મદ્વયયુત્તાનન્તિ નિદ્ધારણે છટ્ઠી, તેન કમ્મદ્વયયુત્તાનં મજ્ઝે દુહાદીનમપ્પધાનેપિ ગવાદો કમ્મે ત્યાદિપ્પભુતયોતિ યોજના. ઇચ્ચાદિતિઆદિસદ્દેન ‘અવરુન્ધતિ વજં ગાવં અવરુન્ધીયતે વજં ગો’ઇચ્ચાદીનં પરિગ્ગહો, ગમનાદ્યત્થાન મિત્યાદિસદ્દેન બોધત્થાદીનં ગહણં. ગમીયતે ગામો દેવદત્તન્તિ એત્થ કથં પયોજ્જત્તસમ્ભવોતિ આહ-‘પુરિસે’ચ્ચાદિ, યજ્જપિ ગામો તુણ્હી હોતિ નિબ્યાપારત્તા પુરિસોવ તુ ગમનકિરિયં નિપ્ફાદેતિ, તથાપિ પુરિસસ્સ ગમનકિરિયાય યંફલપ્પત્તિલક્ખણં, તમુભિન્નમ્પિ ગામપુરિસાનં સમાનન્તિ પુરિસ કિરિયાતુલ્યફલત્તા ગામોપિ ગમનકિરિયાય કત્તુબ્યપદેસે કારણં ભવતીતિ અધિપ્પાયો, તથાહિ ગામં ગચ્છન્તો કોચિ ગામે આસન્ને સતિ વદતિ ‘આગતો ગામો પત્તો ગામો’તિ, અતોઞ્ઞેસન્તિ યે કમ્મદ્વયયુત્તા દુહાદયો ગમનાદ્યત્થાચોદાહટા, એતેહિ અઞ્ઞેસં, પધાને કમ્મેભિ અજાદિમ્હિ પધાને કમ્મે, પધાનત્તમ્પન અજાદીનં કિરિયાય પયોજનત્તા, અજાદ્યત્થા હ્યાનયનકિરિયારભ્યતે. અયમ્પનેત્થ સઙ્ગહો-

‘‘દુહિ યાચિ રુધિ પુચ્છિ, ભિક્ખિ ચિ બ્રુવિ સાસિ ચ;

જિ દણ્ડિ પત્થિ મન્થી ચ, ધાતૂ હોન્તિ દુહાદયો.

ગત્યાદિસુત્તપટ્ઠિતા, ગત્યાદ્યત્થા ભવન્તિ તે;

નીવહહરકસાચ, નીવહાદી ભવન્તિ તે.

દ્વિકમ્મકેસુ ચેતેસુ, અપ્પધાને દુહાદિનં;

ત્યાદિપ્પભુતયો હોન્તિ, પધાને નીવહાદિનં;

ઉભયત્થ પયોગાનુ, સારા ગત્યત્થઆદિનં’’તિ.

પયોગો પન સમ્બન્ધચિન્તાયમિહ ચ વુત્તાનુસારેન સબ્બથા વિઞ્ઞેય્યા.

૭. ધ્યાદિ

પુબ્બે કિરિયાનિસ્સયેન [કારકનિસ્સયેન (પોત્થકે)] દુતિયાય વિહિતત્તા આહ ‘ઇદાનિ’ચ્ચાદિ, ધિસદ્દસ્સ અત્થપ્પધાન નિદ્દેસેન વા આદિસદ્દેન વા ‘હા દેવદત્ત’ન્તિપિ હોતિ, હા દેવદત્તદુક્ખન્તિ તુ દુક્ખેન યોગા દેવદત્તેન ન યુત્તો હોતીતિ પઠમાવામન્તણે. નનુચ અન્તરાસદ્દેન યોગે યથારાજગહનાલન્દાહિ દુતિયા [(તથા)] અન્તરા ચ રાજગહં અન્તરા ચ ના લન્દ(ન્તિ તથા) અન્તરામગ્ગેતિ એત્થ મગ્ગતોપિ [અન્તરામગ્ગતોપિ] કસ્મા ન દુતિયાતિ તેનાયોગા, યેસઞ્હિ તંમજ્ઝં તે તેન યુજ્જન્તીતિ તેહિયેવ દુતિયા, અથવાબ્ભુપગતેપિ તંયોગે તંસમ્બન્ધીયેવ મગ્ગોતિ મુખ્યત્તા તતો [સબ્બસ્સ (પોત્થકે)] ન દુતિયા, અત્રાપિ છટ્ઠીયેવ પપ્પોતિ અન્તરા તઞ્ચ મઞ્ચ કમણ્ડલુઇતિ, તવ મમ મજ્ઝે કમણ્ડલુત્યત્થો, અથ કમણ્ડલુસદ્દતો દુતિયા કસ્મા ન ભવતિ સતીપ્યન્તરેન યોગે તસ્સ પધાનત્તા, તથાહિ કમણ્ડલુનો સકત્થા પવત્તિ, તુમ્હમ્હાનન્તુ પરત્થા-કમણ્ડલુવિસેસનત્તેન તેસં પવત્તત્તા, તત્ર કમણ્ડલુનો સકત્થે વત્તમાનત્તા પધાનત્તેનાવતત્તા પાટિપદિકતો અચ્ચુતત્તા પરત્તા પઠમેવ ભવતીતિ જીનિન્દબુદ્ધિન્યાસ. નિન્દાદિ લક્ખણસ્સ સમ્બન્ધસ્સ સબ્ભાવા સબ્બત્થ સમ્બન્ધછટ્ઠિયા સમ્પત્તાયં વચનં, આકતિગણો-યં.

૮. લક્ખણિ

લક્ખણાદીસ્વત્થેસુતિ નામસ્સા [કસ્સા (પોત્થકે)] યમત્થનિદ્દેસોતિ આહ ‘અભિનાયો યુત્તો’ચ્ચાદિ, તેનાતિ અભિના યુત્તસ્સાત્થનિદ્દેસ કારણેન, લક્ખણસદ્દેન હેતુ વત્તુમિચ્છિતોતિ આહ-‘તત્થે’ચ્ચાદિ, દુવિધો હેતુ, વુત્તઞ્હિ સુબોધાલઙ્કારે ‘‘જનકો ઞાપકો ચેતિ, દુવિધા હેતવો સિયુ’’ન્તિ (૨૫૨), સમુપલક્ખયતીતિ સમુપલક્ખણં, સઙ્કેતમત્તં ઞાપકં, ન તુ જનકં, સઙ્કેતોપિ લક્ખણમુચ્ચતે લક્ખીયતે કારિયમાનેનાતિ કત્વા, જનકસ્સાપ્યત્ર લક્ખણત્તેન ગહણે પયોજનં ‘‘અનુના’’ (૨-૧૦) ઇચ્ચત્ર દટ્ઠબ્બં. કઞ્ચિપકારન્તિ ઇમિના ઇત્થંસદ્દસ્સ અત્થં વદતિ. પત્તોતિ ઇમિના ભૂતસદ્દસ્સ, એત્થ હિ ભૂધાતુ પત્તિયં વત્તતે, રુક્ખોલક્ખણન્તિ રુક્ખો ઞાપકહેતૂતિ અત્થો… રુક્ખેન વિજ્જુયા ઞાપીયમાનત્તા, આચરિયજિનિન્દબુદ્ધિ પન અઞ્ઞથા વણ્ણયતિ, તસ્સેદં મતં-

ક્રિયાય જોતકો નાયં, સમ્બન્ધસ્સ ન વાચકો;

નાપિ ક્રિયન્તરાપેક્ખી, સમ્બન્ધસ્સ તુ ભેદકોતિ.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘અયમભિ અભિનન્દતિત્યાદીસુ વિય કિરિયાય જોતકો ન હોતિ, છટ્ઠી વિય સમ્બન્ધસ્સ વાચકો ન હોતિ, નિક્કોસમ્બીત્યત્ર ગમનકિરિયાપેક્ખી નિસદ્દો વિય નાપિ કિરિયન્તરા પેક્ખી, કિઞ્ચરહિ સમ્બન્ધસ્સ તુ ભેદકો વિસેસકો ભવતી’’તિ તમુપદસ્સેતુમાહ-‘અઞ્ઞે ત્વિ’ચ્ચાદિ, એત્થ ઇતિસદ્દો નિદસ્સને, રુક્ખમ્પત્વા વિજ્જોતતે ઇતિએવં પત્તિકિરિયાય પત્વાતિવુત્તરુક્ખપાપનકિરિયાય જનિતોતિ અત્થો, તથાહિ રુક્ખસ્સ વિજ્જુયા પાપનાભાવે વિજ્જુયા લક્ખિયાય તલ્લણસ્સ ચ રુક્ખસ્સ યો લક્ખિયલક્ખણભાવો સમ્બન્ધો, સો કેન સમ્પાદિતો ભવેય્ય, નનુ સમ્બન્ધે અભિના જોતીયમાને રુક્ખસ્સ લક્ખણવુત્તિતા કથં જોતીયતીતિ આહ-‘લક્ખણત્થોચ વિસયભાવેના’તિ, તથાચેત્યાદિના તસ્મિં પક્ખે સમ્ભાવિતં દોસમુબ્ભાવયતિ, તત્રાય મિચ્ચાદિના યથાવુત્તદોસપરિહારાય પરેહેવાભિધીયમાનમ્પરિહારમાહ, પરિહારોપદસ્સનેનાસ્સાપિ પક્ખસ્સાદુટ્ઠતાખ્યાપનેનેસોપિ પક્ખો-બ્ભુપગતોત્યવસેયો, અતોયેવુપરિ યથાવુત્ત પક્ખનિસ્સયેનેવ બ્યાખ્યાયતે, દેવદત્તસ્સ સાધુત્તસઙ્ખાતઇત્થમ્પકારપ્પત્તિયા વિસયભાવેનાવટ્ઠિતા માતા તત્થ વત્તતિ નામાતિ આહ-‘માતુયા’તિઆદિ, માતા ચ ઇત્થમ્ભૂતે પવત્તા વિસય ભાવેન દેવદત્તો ચ તત્થ વિસયીભાવેન, તેસઞ્ચ વિસયવિસયીભાવલક્ખણો સમ્બન્ધો ઇત્થમ્પત્તિલક્ખણાય કિરિયાય જાતો, સો માતુસમ્બન્ધો હોતિ કારણવસેન, સોચાતિના જોતીયતીતિ માતુ તેનાભિના યોગોતિ આહ-‘ય્વાય’ચ્ચાદિ, માતુસમ્બન્ધોઇતિ યોજના, ઇત્થમ્પત્તિયાતિ ઇત્થમ્પત્તિલક્ખણાય કિરિયાય કરણભૂતાય, એવં મઞ્ઞતે ‘‘કિઞ્ચાપિ સો સમ્બન્ધો દેવદત્તેનાપ્યવિનાભાવીતિ તસ્સ સોભિના જોતીયતે, તથાપિ માતુસમ્બન્ધોભિના જોતીયતીતિ ‘માતુ તેન યોગો’તિ ચ (વુચ્ચતિ)… સદ્દસત્તિયા તગ્ગતાયેવ દુતિયાય ઉભયગતસ્સાપિ સમ્બન્ધસ્સ જોતનતો’’તિ રુક્ખો રુક્ખો તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો, ઠિતિમ્પટિચ્ચાતિ ઠિતિન્નિસ્સાય એસં રુક્ખાનં યો ચ સમ્બન્ધોતિ યોજના, રુક્ખાનન્તિ ઇમિના રુક્ખા કિરિયાય પરે સમ્બન્ધિનોતિ ઞાપેતિ, ઠિતિમ્પટિચ્ચાતિ ઇમિના પન તિટ્ઠતિસદ્દવચનીયા સાધ્યરૂપા ઠિતિકિરિયા રુક્ખતો પરે સમ્બન્ધીતિ, અચેતનાનં રુક્ખાનમપેક્ખાવિરહેપિ લોકમ્પતીતિવસેન ‘પિપતીસા’દીનં વિઞ્ઞાયમાનત્તા વિઞ્ઞાયમાનઠાનાપેક્ખણકિરિયાયસાધ્યસાધનલક્ખણો સમ્બન્ધો જાતોતિ વિઞ્ઞેય્યં, સો ચ રુક્ખસમ્બન્ધો-ભિના જોતીયતીતિ આહ-‘સો’તિઆદિ, દ્વિબ્બચનેનેવ જોતનીયાતિ વિચ્છાત્થે વુત્તિમત્તે સતીપિ વિભત્તિયા [વિચ્છત્થે વુત્કિમત્તેત્યાદિવચનં વિચારેરેતબ્બંવિતત્તિયા અબિસદ્દસ્સચ વિચ્છત્થે વુત્તિયા અભાવા, લક્ખણિત્થમ્ભૂતિ હિ પકતિવિસેસનં] જોતેતુમસમત્થત્તા વિચ્છાય જોતનાય દ્વિબ્બવચનં કત્તબ્બમેવાતિ અધિપ્પાયો.

૯. પતિ

ઉપાદિયમાનોતિ અબ્ભુપગમ્મમાનો, યદિ પન ઉપાદિયમાનો ભાગો, અનુપાદિયમાનો કથન્તિ આહ-‘યો પના’તિઆદિ, તગરકુટ્ઠા ગન્ધબ્બવિસેસા, મમાભજતીતિ મં આભજતિ, મમ કોટ્ઠાસો હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૧૦. અનુ

નતુલક્ખણન્તિ સચ્ચકિરિયા વુટ્ઠિયા હેતુ હોતિ, ન તુ સઙ્કેતોતિ અત્થો, હેતુત્તા લક્ખણત્તાભાવે સચ્ચકિરિયાય કથં લક્ખણે દુતિયાતિ હેતુત્તેપિ લક્ખણત્તમસ્સ સાધેન્તો સાધમ્મપયોગેનાન્વયમાહ-‘યં સકિમ્પિ’ચ્ચાદિ, એત્થ હિ લક્ખણં સચ્ચ કિરિયાતિ પટિઞ્ઞા, [પક્ખો (પોત્થકે)] સકિમ્પિ નિમિત્તતાય કપ્પનત્તાતિ હેતુ, યં સકિમ્પિ નિમિત્તતાય કપ્પતે તમ્પિ લક્ખણં ભવતિ, યથા’અપિ ભવં કમણ્ડલુપાણિં સિસ્સમદ્દક્ખી’તિ સાધમ્મપયોગેનાન્વયો દટ્ઠબ્બો, કપ્પતેતિ સમત્થોતિ અત્થો, કમણ્ડલુ પાણિમ્હિ અસ્સેતિ કમણ્ડલુપાણી, અપીતિ પઞ્હે, કદાચિ કેનચિ કમણ્ડલુપાણીસિસ્સો દિટ્ઠો સો તમેવ દસ્સનં લક્ખણં કત્વા પુચ્છતિ ‘અપિ’ત્યાદિના, અથ યથા વુત્તેન હેતુનોપિ લક્ખણત્તમત્તુ તથાપિ પરવિપ્પટિસેધેન હેતુમ્હિ તતિયા કસ્મા ન સિયાતિ ચોદયમાહ ‘ન ન્વેવમ્પિ’ચ્ચાદિ, પુબ્બવિપ્પટિસેધેનાતિ અપવાદપુબ્બવિપ્પટિસેધેન, તથાહિ છટ્ઠિયા પવાદો હોતિ હેતુમ્હિ તતિયાવિધિ… સમ્બન્ધછટ્ઠિયા પત્તાય હેતુતતિયાવિધાનતો ઉપપદવિભત્તિવિધિપિ છટ્ઠિયાપવાદો… સમ્બન્ધવિસેસાભિબ્યત્તિહેતુનોપપદેન યોગે તસ્મિંયેવ સમ્બન્ધે વિધાનતો, તત્થ હેતુતતિયાવકાસો ‘ધનેન કુલ’ન્તિ, ઉપપદવિભત્તિયાવકાસો ‘રુક્ખમનુવિજ્જોતતે’તિ, સચ્ચકિરિયમનુ પાવસ્સીતિ તુ હેતુમ્હિ લક્ખણે-પવાદવિપ્પટિસેધે સતિ પુબ્બવિપ્પટિસેધેન દુતિયા ભવતિ.

૧૧. સહ

સહત્થે-નુનો વત્તને પબ્બતેન યોગો કથન્તિ આહ‘પબ્બતેને’ચ્ચાદિ.

૧૨. હીને

વિસયભાવેનાતિઆદિના હીનત્થેતિ વિસયસત્તમિત્તમાહ, વિજાનનપ્પકારમાહ-‘હીને’ચ્ચાદિ, તેનાતિ અનુના, કથં તેન યુત્તત્તં ઉક્કટ્ઠસ્સાતિ હીનુક્કટ્ઠસમ્બન્ધમુખેન વિભાવેન્તો’તત્થા’તિઆદિમાહ, તત્થાતિ હીનેચ્ચાદિના વુત્તે તસ્મિં, યતોતિ ઉક્કટ્ઠસારિપુત્તાદિકો, હીનોતિ પઞ્ઞવત્તાદિ(તો નિક્કટ્ઠો, સો સારિપુત્તાદિકો ઉક્કટ્ઠો) હીનત્થવિસયો જાયતે… તબ્બિસયે તસ્સ ઉક્કટ્ઠતા પત્તિતો, હીનુક્કટ્ઠસમ્બન્ધો પન અતિસાયનાદિકાય કાયચિ કિરિયાય કતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૪. સત્ત

કિન્તં આધિક્યમિચ્ચાહ- ‘અધિકાધિકીસમ્બન્ધો’તિ, અધિકો અસ્સ અત્થીતિ અધિકી=ખારી, અથાધિકીવિનિમુત્તે અધિકાધિકિસમ્બન્ધો કથમવસીયતે નહ્યત્રાધિકી કોચિ સૂયતિચ્ચાહ-‘નવિને’ચ્ચાદિ, ઇતિ સદ્દો હેતુમ્હિ યથાવુત્તસમ્બન્ધસાધનો, તદોપસદ્દેનયોગોતિ તદા ઉપસદ્દેનાધિકિનોયોગોતિ અત્થો. દ્વિટ્ઠત્તા સમ્બન્ધસ્સ અધિકસ્સાપ્યુપસદ્દેન યોગા તતોપિ કસ્મા ન સત્તમીત્યાહ-‘અધિકમ્હાત્વિ’ચ્ચાદિ, યથા એકાયેવ વિભત્તિયા ઉભયગતસ્સાપિ સમ્બન્ધસ્સ જોતિતત્તા વિજ્જુસઙ્ખાતલક્ખિયા સત્તમ્યભાવો, એવમિધા પીતિ પુબ્બે વુત્તસમાધિમતિદિસન્તો આહ-‘લક્ખિતા વિય સત્તમ્ય ભાવો’તિ, ‘‘માણિકા ચતુરોદોણા, ખારિત્થી ચતુમાણિકા’’.

૧૫. સામિ

કિન્તં સામિત્તમિચ્ચાહ-‘સસ્સામિસમ્બન્ધો’તિ, કાય કિરિયાય જનિતોતિ આહ-‘પરિપાલનાદિકિરિયાય જનિતો’તિ, તઞ્ચાતિ સામિત્તાપેક્ખો નપુંસકનિદ્દેસો, સમ્બન્ધસ્સાનેકવિધત્તા આહ‘સબ્બત્થ સમ્બન્ધે’તિ, આખ્યાયતેતીમસ્સ અત્થો વિધીયતે ઞાપીયતેતિ, દિટ્ઠન્તો-પનીતોત્થો સુખેન પટિપત્તું સક્કાતિ પસિદ્ધમનુવદિયમાનમપ્પસિદ્ધઞ્ચ વિધીયમાનં દિટ્ઠન્તમાહ-‘યથા યો કુણ્ડલી સો દેવદત્તો’તિ, કુણ્ડલિત્તમ્પસિદ્ધં, દેવદત્તત્તમપ્પસિદ્ધમિચ્ચાહ-‘કુણ્ડલિત્તાનુવાદેને’ચ્ચાદિ. યથેવોભયાધિટ્ઠાનત્તેપ્યુપસજ્જનતોવ છટ્ઠી ‘રઞ્ઞો પુરિસો’તિ, ન વિસેસ્સતો ‘પુરિસસ્સ રાજા’તિ, તથા સમ્બન્ધાભિબ્યઞ્જનકેનાધિના યોગેપિ વિસેસનતોવ ભવતિ, નાઞ્ઞતોતિ આહ-‘તત્થા’તિઆદિ. બ્યતિરેકમાપાદીયતીતિ કારકછક્કતો બ્યતિરિત્તત્તા સમ્બન્ધો બ્યતિરેકો તં આપાદીયતિ પાપીયતીતિ અત્થો, ઉભયતોતિ સંતો સામિતો ચ, અધિબ્રહ્મદત્તે પઞ્ચાલાતિ બ્રહ્મદત્તસ્સ પઞ્ચાલા સન્તકા [સામિનો (પોત્થકે)] તિ અત્થો, સન્તકા [સામિનો (પોત્થકે)] હિ પઞ્ચાલા, ન સામિ [નસં (પોત્થકે)], અધિપઞ્ચાલેસુ બ્રહ્મદત્તોતિ પઞ્ચાલાનં બ્રહ્મદત્તો સામીત્યત્થો.

૧૬. કત્તુ

કિં લક્ખણો-યં કત્તાઇચ્ચાહ-‘કત્તરિ’ચ્ચાદિ, ગચ્છતિ દેવદત્તોચ્ચાદો કત્તરિ પતિટ્ઠિતં, પચત્યોદનં દેવદત્તોચ્ચાદો કમ્મે પતિટ્ઠિતં કિરિયં કરોતીતિ સમ્બન્ધો, કરોતીતિ ચ ઇમિના અન્વત્થ બ્યપદેસોવ સિદ્ધો-યં કત્તુ વોહારોતિ ઞાપેતિ, કેનચિ પયુજ્જમાનોપિ સકે કમ્મે સયમેવ પધાનત્તમનુભવતીતિ‘પયુત્તો વા પધાનભાવેના’તિ વુત્તં હોતિ ચેત્થ-

પધાનતાય યો કત્તુ, કમ્મટ્ઠં કુરુતે ક્રિયં;

સા કત્તા નામપ્પયુત્તો, પયુત્તો વાત્યયં દ્વિધાતિ.

તત્થ પુરિસેન કતન્તિ અપ્પયુત્તો, પુરિસેન કરોતિ દેવદત્તોતિ પયુત્તો, નનુ કિરિયા-યમબ્યવધાનેન કરણાધિકરણે હેવ સાધ્યતે કત્તારા તુ દૂરટ્ઠેન, તથાસતિ કથમનેકસાધનસાધનીયં કિરિયં કત્તાવ કરોતિ મુખ્યભાવેનાપરેત્વમુખ્યભાવેનાતિ વુચ્ચતે-

કત્તુતોઞ્ઞેસમુબ્ભૂત્યા, વિવિત્તાલોચનાદિના [વવિવેકેચ દસ્સનાતિ વાક્યપદીયે, પવિવેકેચ કારકન્થરામભાવેદિસ્સભે કત્તરિક્રિયા અત્થિ ભવતિ વિજ્જતિચ્ચાદો તિતટીકા, તતિયપાથાનંપાત ૧૦૦, નંપાત ૨૪૩];

દૂરાદપ્યુપકારિત્તે, કત્તુ વાત્તપ્પધાનતા.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘કત્તુનો સકાસા અઞ્ઞેસં કરણાદીનં ઉબ્ભૂત્યા સમ્ભવેનચ, તથાહિ પસિદ્ધકરણસભાવોપિ ફરસુ કત્તાયત્તવુત્તિતાયાધિકરણમ્ભ વતિ‘ફરસુમ્હિ ઠપેત્વા છિન્દતી’તિ, વિવિત્તસ્સ કરણાદીહિ પુથબ્ભૂતસ્સ, કત્તુનો કિરિયાય આલોચનેન દસ્સનેન ચ ‘દેવદત્તો અત્થિ ભવતિ વિજ્જતી’તિ [વુથબ્ભૂતસ્સાનેન આલોચનેન દસ્સનેનચ કત્તુનોદેવદત્તેનદેવદત્તં ભવતિ વિજ્જતીતિ (પોત્થકે)], આદિસદ્દેન કરણાદિનો (તદધીન) પવત્તિઆદીનં ગહણં, ઇમિના કારણેન દૂરતો ઉપકારિત્તેપિ કત્તુયેવ સપ્પધાનતા સિયા’’તિ, પુનપિ-

થાલ્યાદીનન્તુ કત્તુત્તં, હોતેવાચેતનાનપિ;

યતો સદ્દસ્સ વુત્યત્થે, મિચ્છાત્યાસેન-નાદિના.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘અચેતનાનમ્પિ થાલીઅસિઆદીનં કત્તુત્તમ્ભવતિ યથાવણ્ણિતસપ્પધાનત્તનિમિત્તાભાવેપિ, કસ્માતિ ચે યતો કારણા અત્થે અત્તનો અભિધેય્યેસદ્દસ્સ વુત્તિ પટિપત્તિ અનાદિના મિચ્છાભ્યાસેનભવતિ તસ્મા થાલ્યાદીનન્તિઆદિ પકતં, કિં વુત્તં હોતિ ‘‘અઞ્ઞથા સદ્દત્થો, અઞ્ઞથા સભાવત્થો, ન હિ સદ્દો બાહ્યે વત્થુમ્હિ બ્યાપારમાપજ્જતિ, તથાહિ–

અઞ્ઞથે વાગ્ગિ સંસગ્ગા, દાહં દડ્ઢોતિ મઞ્ઞતિ;

અઞ્ઞથા દાહસદ્દેન, દાહત્થો સમ્પતીયતે.

બાહ્યપદત્થસ્સ સભાવો વિય હુત્વા મિચ્છાભ્યાસેન અનાદિના પન પવત્તેન બાહ્યે વત્થૂનિ અવિજ્જમાનેન કરણભૂતેન થાલ્યાદીનં કત્તુત્તં હોતી’’તિ. અથ ચ પન–

વત્તિચ્છાદો પવત્તેહિ, સપ્પધાનત્ત હેતુહિ;

કત્તુધમ્મેહિ વુત્તેહિ, કત્તા સદ્દાવ ઞાયતે.

એકસ્સામુખ્યવત્થાહિ, ભેદેન પરિકપ્પને;

કમ્મત્તં કરણત્તઞ્ચ, કત્તુત્તં ચોપજાયતે.

વુત્તેહીતિ ‘કત્તુતોઞ્ઞેસમુબ્ભૂત્યા’ચ્ચાદિના, સદ્દાવાતિ સદ્દે તેધમ્મા હોન્તુ વા મા વા કત્તુસમ્બન્ધિયથાવુત્તધમ્મવચનિચ્છાય સદ્દતોવ કત્તા પતીયતે, નિયમેન ન વત્થુતોતિ અત્થો, અમુખ્યા વત્થાહીતિ બુદ્ધિયા તદાકારતાય પરિણામાવત્થાહિ, હન્ત્યત્ત નાવત્તાનન્તિ એકસ્સેવાત્તનો કમ્મત્તાદિ જાયતે, અતોયેવાચ્ચન્તમસન્તોપિ અઙ્કુરો જનનકિરિયાય કત્તા ભવતિ ‘અઙ્કુરો જાયતે’તિ, વુત્તં હિ–

પુરાસઞ્જનિતો [પુરાસઞ્જાતિતો] ભાવા, બુદ્ધયવત્થાનિ બન્ધનો;

અવસિટ્ઠો સતાઞ્ઞેન, કત્તા ભવતિ જાતિયાઇતિ.

સતા અઞ્ઞેન દેવદત્તાદિના.

કિન્તં કરણં નામાતિ આહ-‘યો પના’તિઆદિ, યોતિ યો પદત્થો, ઇમિના ઇદં દીપેતિ ‘‘કરણબ્યપદેસાય સુત્તન્તરાભાવેપિ કરોત્યનેનેતિ કરણન્ત્યન્વત્થતો પસિદ્ધો-યં કરણવોહારો’’તિ, અત્રેદં પટિભાનં–

યં વત્તુમિચ્છિતં કત્તુ, ક્રિયાયચ્ચન્તસાધનં;

કરણન્તં દ્વિધા હોતિ, બાહ્યબ્ભન્તરભેદતોતિ.

તત્થ યંવત્તુમિચ્છિતંત્યાદિના ઇદં દસ્સેતિ-‘‘ન વત્થુતો કિઞ્ચિ કરણં નામ અત્થિ, વચનિચ્છાવસેન પન પસિદ્ધકરણાનમ્પિ ફરસુઆદીનં ‘ફરસુ છિન્દતિ, ફરસુમ્હિ છિન્દતી’તિ કત્તુઅધિકરણત્તસ્સપિ, પસિદ્ધાધિકરણાનમ્પિ તદનુત્તાદિવિસેસસમ્ભવે થાલ્યા પચતી’તિ કરણત્તસ્સપિ દસ્સનતો વચનિચ્છાતોયેવ કરણં કારકં વિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ, તઞ્ચ દુવિધન્તિ આહ-‘દ્વિધા હોતી’તિઆદિ, તત્થ અસિના છિન્દતીતિ બાહ્યં, ચક્ખુના પસ્સતીત્યબ્ભન્તરં. કિરિયાનિમિત્તત્તા કારકન્તિ ઇમિના કારકસદ્દસ્સ નિમિત્તપરિયાયત્તમાહ. પકતિ યાભિરૂપોચ્ચાદો કિરિયાયાવિજ્જમાનત્તા સમ્બન્ધમત્તં વિઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધલક્ખણા છટ્ઠી સિયા, સમેન ધાવતીત્યાદો તુ કિરિયાય વિજ્જમાનત્તેપિ કમ્મત્તં વત્તુમિચ્છિતન્તિ દુતિયા સિયા, સમં ધાવતિ વિસમં ધાવતીત્યત્થો, તથા દ્વિદોણેનાતિ દ્વેદોણે કિણાતીત્યત્થો, પઞ્ચકેનાતિ પઞ્ચ પરિમાણસ્સ પઞ્ચકો પઞ્ચકં વગ્ગં કત્વા પસવો કિણાતિ પઞ્ચપઞ્ચ કત્વા કિણાતીત્યત્થોતિ વાત્તિકકારેન ‘તતિયા વિધાનાયોપસઙ્ખ્યાનં’કતં, તં દસ્સેતુમાહ- ‘પકતિઆદીહી’તિઆદિ, યત્થેસંકરણભાવોતિ યસ્સં કિરિયાયમે સમ્પકત્યાદીનં કરણત્તં, તં કિરિયં કથયતીતિ સમ્બન્ધો, સબ્બસ્સેવ પદત્થસ્સ સત્તાબ્યભિચારતો આહ-‘ભૂ’ઇચ્ચાદિ, પકતિયાભિરૂપોતિ સભાવેનાયમભિરૂપો ભવતિ, ન તુ વત્થાલઙ્કારાદિનેત્યત્થો, કરોતિસ્સ ગમ્મમાનત્તે પન પકતિયાભિરૂપો કતોતિઆદિ, તદા કત્તરિયેવ તતિયા, યં યસ્મા અઞ્ઞગોત્તો ગોતમો ન હોતિ અતોચ ગોતમો ભવતીતિ સમ્બન્ધો, નનુચ દ્વિદોણ પઞ્ચકા કયમ્પટિચ્ચ કમ્મભૂતા હોન્તિ દ્વિદોણાદિના કેયત્તા તતો કિમુચ્ચતે‘કયમ્પટિચ્ચ દ્વિદોણપઞ્ચકા કરણાનિ ભવન્તી’ત્યા સઙ્કીયાહ-‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, ઇદં વુત્તં હોતિ-‘‘દ્વિદોણાદિસદ્દેન હિ ન ગય્હુપગં વત્થુમુચ્ચતિ, તેહિ પન દ્વિદોણાદ્યત્થં મૂલં તાદત્થિયા ભિહિતન્તિ ન વુત્તદોસાવસરો’’તિ.

૧૭. સહ

યથાક્કમમાગમનકિરિયાય થૂલત્તગુણેન ગોમન્તદબ્બેન ચ સમ્બન્ધં દસ્સેતું ‘તં યથે’ચ્ચાદિમાહ, ઉદાહરણમત્તં દસ્સેન્તોપિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાપિ દસ્સેતીતિ વુત્તં ‘સબ્બત્થેવ વા’તિઆદિ, પુત્તેન સહાગતોતિઆદીસુ આગમનાદિકિરિયમ્પટિચ્ચ દ્વે કત્તારો પધાનાપ્પધાનવસેન, તેસુ પધાને કારિયસમ્પચ્ચયઞાયેન વા બહુલંવચનેન વા પધાને કત્તરિ પચ્ચયો, ઇતરે’કત્તરિ તતિયા’ત્યેવ તતિયા સિદ્ધા, તતો-યં વચનારમ્ભો-નત્થકોતિ મઞ્ઞમાનોચો દેતિ ‘નન્વિ’ચ્ચાદિના, ત્તેનાભિધીયતે પિતેતિ પધાનકત્તા, તુલ્યોપિ કિરિયાસમ્બન્ધે પિતાપુત્તાનં પિતાત્ર પધાનં સદ્દચોદિતત્તા, પુત્તો-પ્પધાનમસદ્દચોદિતત્તા, સદ્દબ્યાપારાપેક્ખાય હિ પધાનાપ્પધાનાય વવત્થાનં, પિતુરેવાત્રાગતાદિસદ્દસામાનાધિકરણ્યા આગમનકિરિયા સમ્બન્ધો સદ્દેનોચ્ચતે, નેતરસ્સ સદ્દસત્તિસભાવતો, તથા વિધા હિ સદ્દસ્સ સત્તિ યતો પિતુરેવાત્ર કિરિયા સમ્બન્ધં સક્કોતિ પટિપાદેતું, ન પુત્તસ્સ, એવઞ્ચાગતોચ્ચાદો એકવચનમુપજ્જતે, અઞ્ઞથા હિ બહુવચનં સિયા, ‘પિતા પુત્તા આગતા’તિ. (યદિ) વુત્તનયેન તતિયા સિદ્ધા ‘સિદ્ધે સત્યારમ્ભો નિયમાય વા વિકપ્પાય વા’ ન ચેત્થ નિયમો, નાપિ વિકપ્પો, તતો કિમનેન યોગેના ત્યાસયેનાહ-‘અપ્પધાનેયેવ’ચ્ચાદિ. નયિદમેવમિચ્ચાદિ પરિહારો. સહભાવમત્તં વત્તુમિટ્ઠં વાતિ યોજના, સામત્થિયાતિ ભેદાધિટ્ઠાનત્તા સહત્થયોગસ્સ પુત્તસ્સાપિ કિરિયાભિસમ્બન્ધો વિઞ્ઞાયતિ કથમઞ્ઞથા સહત્થયોગો સિયાતિ ઇમિના અત્થ બલેન. અત્થગ્ગહણન્તિ સુત્તે ‘‘સહત્થેને’’તિ અત્થગ્ગહણં. પરિયાયત્થન્તિ પરિતો અયન્તિ અવગચ્છન્તિ અત્થમનેનેતિ પરિયાયો અત્થો પયોજનં યસ્સાતિ વિગ્ગહો, એત્થ ચ પરિયાયત્થમેવાતિ નાવધારણં, અતોયેવ વિનાપિ સહસદ્દપ્પયોગં તપ્પરિયાયપ્પયોગં વા સહત્થેન યોગે વિધાનતો અસત્યપિ સહાદિસદ્દપ્પયોગે યત્થ તદત્થો ગમ્યતે તત્થાપિ ભવત્યેવ તતિયા… ગમ્યમાનેન સહત્થેન યોગા, યથા‘‘સ્યાદિ સ્યાને’’તિ. (૩-૧) સહ પરિયાયેનાતિ સહસદ્દસ્સ પરિયાયતો. વિસેસાનુપાદાનતોતિ ‘‘સહયુત્તે-પ્પધાને’’તિ (૨-૩-૧૯) પાણિનીય સુત્તે વિય અપ્પધાનેતિ વિસેસસ્સાનુપાદાનતો.

૧૮. લક્ખણે

લક્ખીયત્યનેનાતિ લક્ખણં સઙ્કેતો, કિન્તં કમણ્ડલુપ્પભુતિ, અત્થે કારિયસ્સાસમ્ભવા તંવાચીહિ વિભત્તીતિ મઞ્ઞમાનેન યંવિવરણં કતં ‘લક્ખણે વત્તમાનતો’તિ, તમુલ્લઙ્ગિયાત્થં વદતિ ‘યો અત્થો’ઇચ્ચાદિ, વત્તમાનતોતિ વિઞ્ઞાયતિ… નામસ્મા પચ્ચયવિધાનપ્પ સઙ્ગતો, ઉપાત્તોતિ ગહિતો. કઞ્ચિપ્પણરમાપન્નસ્સ લક્ખણે તતિયા યથા સિયા ‘રુક્ખમ્પતિ વિજ્જોતન’મિચ્ચત્ર લક્ખણમત્તે મા ભવીતિ પાણિનીયેહિ ‘‘ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે’’તિ (૨-૩-૨૧) ઇત્થમ્ભૂતગ્ગહણં કતં, તમ્મનસિ નિધાય ચોદયમાહ–‘નન્વિ’ચ્ચાદિ, ઇત્થમ્ભૂતસ્સ લક્ખણન્તિ છટ્ઠીસમાસો, આપન્નસ્સાતિ ભૂતસ્સ, સામઞ્ઞસ્સ ભેદકો વિસેસો પકારો વુચ્ચતે, તથાહિ ‘તિદણ્ડકેન પરિબ્બાજકમદ્દક્ખી’તિ મનુસ્સત્તસામઞ્ઞસ્સ પરિબ્બાજકત્તમ્પકારો, તમ્પરિબ્બાજકો પત્તો, તસ્સ તિદણ્ડકં લક્ખણં. ઉપલક્ખણત્તેતિ ઇમિના ઇત્થમ્ભૂતસ્સ લક્ખણત્તાભાવમાહ, ઉપલક્ખણન્તિ સઙ્કેતો. નયિદમત્થિચ્ચાદિ પરિહારો, રુક્ખમ્પતિ વિજ્જોતનન્તિ એત્થ કસ્સચિ ઇત્થમ્ભૂતસ્સાભાવા ઇત્થમ્ભૂતગ્ગહણે પયોજનં ન દિસ્સતિ તન્નિવત્તનતો, રુક્ખમ્પતિ વિજ્જોતતેતિ એત્થતુ ઇત્થમ્ભૂતસ્સ વિજ્જુસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ સબ્ભાવા તતિયાપ્પત્તિયં તંનિવત્તિયા યથાવુત્તં ઞાયમન્તરેન નાઞ્ઞં કિઞ્ચિ પટિસરણમત્થીતિ સઞ્ઞાપયમાહ-‘અવસ્સ’મિચ્ચાદિ, અઞ્ઞથાતિ એવમનબ્ભુપગમ્મ ‘ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે’તિ વચને કરીયમાને સતિ, ઇત્થમ્ભૂતવાદિનો ઉત્તરમાસઙ્કિયાહ-‘નચા’તિઆદિ, વત્તુન્તિ વચનસેસો, ચો-વધારણે, નેવ સક્કાતિ વુત્તં હોતિ, દુતિયાવિધાનસામત્થિયાતિ ‘‘પતિપરીહિ ભાગે ચા’’તિ (૨-૯) કસ્મા ન સક્કાતિ આહ-‘અત્થિ’ચ્ચાદિ, અસતિ હિ પયોજને સામત્થિયન્તિ ભાવો. અથ કમણ્ડલુ પાણિમ્હિ અસ્સાતિ આદો તતિયા કસ્મા ન સિયા ત્યાહ-‘કમણ્ડલુ’ઇચ્ચાદિ, કમણ્ડલુસ્સ સેતસ્સ ચ ઉપલક્ખણ ભાવેનાનુપાદાનતોતિ સમ્બન્ધો, ઇમિના ઉપાદાતુનો સવચસિ સતન્તતમાહ, વિસિટ્ઠાવયવાધેય્યેનાતિ પાણિ કમણ્ડલુના વિસિટ્ઠોવયવો, તસ્સાધેય્યો કમણ્ડલુ તેનાતિ અત્થો. યેનાઙ્ગેન વિકતેન અઙ્ગિનો વિકારો લક્ખીયતે તતો તતિયા યથાસિયાતિ પરેહિ ‘‘યેનાઙ્ગવિકારો’’તિ (૨-૩-૨૦) આરદ્ધં, તદાહ-‘યેને’ચ્ચાદિ, તત્થ યસદ્દેન વિકતાવયવો હેતુત્તેન નિદ્દિટ્ઠો અઙ્ગસદ્દો ચ સમુદાયવચનો ઉપાત્તો તેનાહ-‘યેનેચ્ચાદિ, નનુચ કાણાદીનં નિયતગુણીનમભિધાયિત્તા અક્ખિસદ્દસ્સ પયોગો ન યુત્તો બ્યાવત્તિયાભાવાતિ, નેસ દોસો, લોકિયો-યં સદ્દસ્સ વોહારો, લોકસ્સ ચ સદ્દપ્પયોગે ગુરુલઘુમ્પત્યદયો નત્થિ, તથાહિ લોકેન ‘સીસપાતિ’પિ વુચ્ચતે, રુક્ખો સીસપાતિપિ, યસ્સ તુ તત્થાદરો, સો-ક્ખિસદ્દં પયુજ્જતેવ, અથવા સામઞ્ઞુપક્કમે વિસેસો પયોગમરહતિ, અક્ખિ(નાતિ) હિ વુત્તે સન્દેહો સિયા ‘કિમસ્સ વત્તુમિચ્છિત’ન્તિ તતો કાણોતિ વુચ્ચતે, નાક્ખિના નિરૂપયતિ સોભનોતિ, કિઞ્ચરહિ કાણોતિ, અક્ખિકાણમસ્સેત્યાદો કસ્મા ન સિયાતિ આસઙ્કિય‘કમણ્ડલુ પાણિમ્હિ અસ્સા’ત્યત્ર યો વુત્તો પરિહારો, ત મેત્થોપદિસન્તો આહ-‘હેટ્ઠા વિય અપ્પસઙ્ગો’તિ.

૧૯. હેતુ

કિસ્મિઞ્ચિ ફલે દિટ્ઠસામત્થિયેત્થે હેતુ નિરુળ્હો. એકત્ર હિ દિટ્ઠસામત્થિયોત્થો તંયોગ્ગતાય કારિય (મ)કરોન્તોપિ હેતુ વુચ્ચતે સતિ સહ કારિન્યસતિ ચ વિધુરપ્પચ્ચયો પપા(ત) તો, તેન કારિયસ્સ બ્યભિચારો, તેનેવાહ- ‘અનિપ્ફાદયન્તોપી’તિ, કારણે તતિયાયાભાવે કારણમાહ- ‘તક્કિરિયાયોગ્ગતામત્તે’ચ્ચાદિ.

૨૧. ગુણે

ઉપાધિ વિસેસનં, પરાઙ્ગભૂતેતિ પરસ્સ બન્ધત્તા(દિનો) વિધાના યાઙ્ગભૂતે જળત્તાદિહેતુમ્હીતિ અત્થો, ઇમિના ગુણસદ્દો યમપ્પધાનવચનોતિ વદતિ, યઞ્ચાપ્પધાનં તમ્પરાઙ્ગભૂતન્તિ ગુણેતીમસ્સ ‘પરાઙ્ગભૂતે’તિ અત્થમાહ, યઞ્હિ પરત્થમુપાદીયતે તદપ્પધાનમનુ વાદરૂપેનોપાદીયમાનત્તા, યથા ‘જળત્તા બદ્ધો, રુક્ખો યં સીસ પત્તા, અગ્ગિ એત્થ ધુમત્તે’ચ્ચાદિ, તેનેવાહ-‘પરત્થરૂપાપન્ન’ન્તિ, વાવિધાનન્તિ ‘‘વિભાસા ગુણે-થિયં’’ન્તિ (૨-૩-૨૫) એવં વિધાનં, ઇત્થિયન્તિઆદિના પઞ્ચમીરૂપસ્સપિ અભિમતભાવં દસ્સેતિ, તેનેવાહ-‘ઉભયત્થા’તિઆદિ, નનુ ‘તો પઞ્ચમ્યા’’તિ (૪-૯૫) સુત્તેન તદ્ધિતપચ્ચયન્તસ્સ કથં પઞ્ચમ્યન્તતા ત્યાસઙ્કિયાહ-‘પઞ્ચમિનિદ્દેસે’ ઇચ્ચાદિ, ઇમિના સુત્તેન પઞ્ચમિયા વિનાતિ યોજના, વા પઞ્ચમિયા વિધાનતો તતિયારૂપેનપિ ભવિતબ્બન્તિ ચોદનમનસિ નિધાય પઞ્ચમ્યુ દાહરણેયેવ કારણં તતિયોદાહરણસ્સ ચ પઠમોદાહરણાનુસારેનાનુ મન્તબ્બતઞ્ચદસ્સેન્તો આહ ‘પઞ્ચમ્યાયેવિ’ચ્ચાદિ, અભાવેન સઙ્ખારનિરોધેનાતિ તતિયન્તરૂપાનિ.

૨૨. છટ્ઠી

સમ્બન્ધવચનિચ્છાયેવેત્થ છટ્ઠી સિદ્ધાતિ આસઙ્કિયાહ-‘હેતુમ્હિ’ચ્ચાદિ, હેતુમાહ-‘તં યોગ્ગતા’ ઇચ્ચાદિ, સદ્દસત્તિસામત્થિયાતિ સદ્દસત્તિસઙ્ખાતાય સામત્થિયા, તમેવ ફુટયતિ ‘યત્થ’ઇચ્ચાદિના, હેત્વત્થવાચકેહિ અન્તરેનાતિ સમ્બન્ધો, સમાનાધિકરણેહીતિ હેત્વત્થસમાનાધિકરણેહિ ઉદરાદીહિ, તજ્જોતનાયાતિ હેત્વત્થજોતનાયાલન્તિ સમ્બન્ધો, બ્યતિરેકેન તુ હેત્વત્થતો તપ્પવત્તિમાહ-‘યત્થ પનિ’ચ્ચાદિ, હેત્વત્થેહિપિચ્ચાદિના સામત્થિયમુપદસ્સિતં ‘વસે ધમ્મસ્સ હેતુનો’તિ તત્થોદાહરણં.

૨૩. સબ્બા

નામભૂતેહીતિ સબ્બાદીસુ કેચિ કેસઞ્ચિ યદિ નામાનિ સિયું તેહિ, અપ્પધાનભૂતેહીતિ પિયસબ્બાદીહિ, કિમ્પયોજનન્તિઆદો પયોજનસદ્દો ‘‘પયોજનં કારિયહેતૂસુ’’તિ નિઘણ્ડુતો હેતુવચનો.

૨૪. ચતુ

યસ્સ સચેતનાયાચેતનાય વા કસ્સચિ, પૂજાનુગ્ગહકામત્ત મન્તરેન સમ્માપદાનં ન સમ્ભવતીતિ આહ-‘પૂજા’ ઇચ્ચાદિ, તેનાતિ યથાવુત્તેનત્થેન, ચાગઙ્ગન્તિ દદાતિનો દાનકિરિયાય કમ્મેન સમ્બજ્ઝમાનઞ્ચાગકારણં, ઇદાનિ સમ્પદાનલક્ખણં સપ્પભેદમાવિકાતુકામો આહ-‘તદિદ’મિચ્ચાદિ, નનિરાકરોતીત્ય નિરાકરણં, આરાધયતીત્યારાધનં, અબ્ભનુજાનાતીત્યબ્ભનુઞ્ઞં, તેસં વસેન, ઇધ સમ્પદાનન્તિધા વુત્તં કથિતં, કેતેતિ આહ-‘રુક્ખયાચકભિક્ખવો’તિ, રુક્ખાદિકં તં સમ્પદાનં વિભાગેન દસ્સેતુમાહ-‘તત્થ હિ’ચ્ચાદિ, અજ્ઝેસનેનારાધનેન સમ્પદાનં ભવતીતિ સમ્બન્ધો, અનુમતિયા અબ્ભનુજાનેન, વિજ્જમાનેપ્યનિરાકરણે ભિક્ખુનો-ધિકમનુમતન્ત્યધિપ્પાયેનાહ-‘સો’ ઇચ્ચાદિ.

૨૫. તાદ

પયોજનપરિયાયે અત્થસદ્દે સતિ ઇદન્તિ પયોજનં પરામટ્ઠું સક્કાતિ ‘તસ્સેદ’ન્તિઆદિ વુત્તં, તસદ્દેનેત્થ વિકતિયાતિસમ્બન્ધો, અત્થસદ્દેન તુ પકતિયા, અત્થ કથનમેતન્તિ ઇમિના વચનિચ્છાય મેતિસ્સં નત્થિ સમાસોતિ દીપેતિ, વિગ્ગહે વાસ્મિમિમસ્માયેવ નિપાતના સમાસો દટ્ઠબ્બો,સો વિકતિસઙ્ખાતો અત્થો, પકતિત્વઞ્ઞપદત્થેનાક્ખિપીયતે, તતો તદત્થસદ્દતો, કોયં તદત્થ ભાવો ચ્ચાહ-‘તદત્થભાવો નામા’તિઆદિ, નિમિત્તં યૂપાદિવિકતિ, નિમિત્તીદારુઆદિપકતિ તસદ્દેનાત્થસદ્દેન ચ ગહિતા, તેસં સમ્બન્ધો તદત્થસદ્દસ્સ પવત્તિનિમિત્તં તદત્થભાવો નામાતિ અત્થો, હેતુ હેતુમન્તભાવલક્ખણો સમ્બન્ધો નામાતિ વુત્તં હોતિ, પધાનાવચ્છેદગુણસ્માતિ વિધીયમાનત્તેન પધાનસ્સ પુરિસસ્સ આચ્છેદકા વિસેસકા ગુણા, યઞ્હિ વિધીયતે ઞાપીયતે તમ્પધાન, મિતરમપ્પધાનમનુવજ્જમાનત્તા, યદા ઉપાદીયતેતિ વત્વા ઉપાદીયમાનપ્પકારં દિટ્ઠન્તેન ફુટયિતુમાહ-‘યથા’ઇચ્ચાદિ, યૂપો નિમિત્તં યસ્સ દારુનો તં તથા વુત્તં નાઞ્ઞનિમિત્તન્તિ યદા નિમિત્યવચ્છેદકત્તેનુપાદીયતે તદા નિમિત્તસદ્દતોવ ચતુત્થી સમ્બન્ધો, તતો અઞ્ઞનિમિત્તતો, નિમિત્તનિમિત્તીનં સમ્બન્ધસ્સ અભિમુખભાવેન તત્થેવ નિમિત્તે પવત્તીતિ સમ્બન્ધો, નિમિત્તસદ્દતો હેતુતતિયાપિ નાસઙ્કનીયાતિ સમ્બન્ધો, કારણમાહ-‘નિમિત્ત’ [હેતુ] ઇચ્ચાદિ. ઉભયત્થાતિ યૂપાય પાકાયાતિ ઉભયત્થ.

પિણિયમાના કિં સદ્દાદિવચનીયા પરો સાદુઆદિકો યો-ત્થો સો અઞ્ઞો કત્તા યસ્સ સો અઞ્ઞકત્તુકો-ભિલાસો, અભિલાસો રુચીતિ ઇમિના દિત્યાદ્યનેકત્થન્તોપિ રુચિસદ્દો-ભિલાસે રુળ્હોવ ગય્હતીતિ વદતિ, સા રુચિ અત્થો-ભિધેય્યો યેસં ભે તદત્થા, તેસં સમ્બન્ધિનો પિણિયમાનસ્સ, ઇમિના ચ કિઞ્ચાપિ રુચિરયં યસ્સુપ્પજ્જતેયો વા તસ્સા જનકો, તેસમુભિન્નમ્પિ અત્થિ, તથાપિ યસ્સુપ્પજ્જતે સોવ તસ્સાધિકરણં, અજનકોપિ સો તાય સંસત્તોતિ તસ્સેવ પિણિયમાનસ્સ સમ્પદાનસઞ્ઞા, નતુજનકસ્સ તાયાસંસત્તસ્સાતિ દીપેતિ, ઇધાતિ ઇમિના સક્કતે ઉદાહરણાનમસમાનરૂપકં દસ્સેતિ, ઇમિના ચ ઉદાહરણાનમસમાન રૂપત્તમેવ ચતુત્થીવિધાને કારણં, અઞ્ઞથા છટ્ઠીયેવ તેહિપિ વિધીયેય્ય કારણાસમ્ભવા [કારણસબ્ભાવા] હિ દીપેતિ, ઈદિસસ્સ પચ્ચુદાહરણ(સ્સ) ભાવે કારણમાહ-‘અનઞ્ઞકત્તુ કત્તા-ભિલાસસ્સા’તિ, પરેસમિદમ્પચ્ચુદાહરણમ્ભવતુ ઇધ કથન્તિ આહ-‘ઇહત્વિ’ચ્ચાદિ, ત્વન્તિ અત્તમત્તે પઠમાયેવ, સમ્ભવે કારણન્તરમાહ-‘અથવા’તિઆદિ, નત્થિ અઞ્ઞો કત્તા યસ્સા સા અનઞ્ઞકત્તુકા રુચિ, ભાય રુચિયા સમ્બન્ધિનો પિણિયમાનસ્સ સમ્પદાનસઞ્ઞં યે પન ઇચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધો, યે પન આહુ ચાતિસમ્બન્ધો, ઉપ્પજ્જનમુપ્પત્તિ, કસ્સ ઉપ્પત્તિ, રુચિયા, ઉપ્પત્તિયા આધારો ઉપ્પત્યાધારો‘દેવદત્તાય રોચતે’ચ્ચાદો દેવદત્તાદિં ઉપલક્ખેતીતિ ઉપ્પત્યાધારોપલક્ખણં વચનં, એત્થ રુચિયા ઉપ્પત્યાધારોપલક્ખણમેવ વચનન્તિ સાવધારણ મત્થો દટ્ઠબ્બો… સબ્બેસં વાક્યાનમવધારણફલત્તા, તેન પિણિય માનવચનમભિલાસસ્સ અઞ્ઞકત્તુકતાસન્દસ્સનપરં ન હોતીતિ બ્યવચ્છિન્નમ્ભવતિ, તેસં કચ્ચાયનસ્સ ચેહાપિ પસજ્જતીતિ સમ્બન્ધો, ઇહાપીતિ ત્વમિતિ એત્થાપિ, અઞ્ઞથાસિદ્ધત્તાતિ અત્થમત્તે પઠમાય એવ સિદ્ધત્તા, વચનસ્સાતિ ઉભિન્નમ્પિ ચતુત્થીવિધાનવચનસ્સ, અતિપ્પસઙ્ગોચાતિ ‘‘કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસી’’તિઆદો તવાતિ અનભિમતટ્ઠાનપ્પત્તિચ.

ધારિપ્પયોગેતિ ધારિધાતુનો પયોગે, ઉત્તમીણો અધમીણોતિ ધનિકગહેતૂનં રુળ્હીત્યાહ-‘ઉત્તમીણો ધનસામી’તિ, ઉત્તમીણમસ્સાતિ ઉત્તમીણો, ધારયતીતિમસ્સત્થમાહ-‘વહતી’તિ, ધારિતોતિ ધારંધાતુતો. સુત્તન્તરેન (તં તં) નિયમેન નિયમિતાનં તેસંતેસં સમ્પદાનસઞ્ઞં વિધાય ચતુત્થી વિહિતા પરેહિ, તદાહ ‘સિલાઘ હનુટ્ઠાસપાન’મિચ્ચાદિ, સબ્બત્થ યોગસમ્બન્ધે છટ્ઠી, ઞાપેતુન્તિ સિલાઘાદિકે બોધેતું, ઇચ્છિતોતિ અતિમતો. તદત્થવાચીનઞ્ચ ધાતૂનં સઙ્ગહણત્થં ‘કુધદુહિસ્સોસૂયત્થાન’ન્તિ વુત્તં, યમ્પતિ કોપોતિ ઇમિના કોપસ્સ વિસયમાહ, યસ્સાતિ ઇમિના યંકારકન્તિ વુત્તમેવ પરામસતિ, યસ્સાતિ રાજાદિનો, પુચ્છતીતિ પુચ્છિયતે, તેનેવ વક્ખતિ-‘યસ્સ સમ્બન્ધિં સુભાસુભં પુચ્છતિ નેમિત્તિકો’તિ, યોચાનુકૂલત્તમ્ભ જતીતિ ઇમિના ઇદં દસ્સેતિ ‘‘પતિપુબ્બકો આપુબ્બકોચ સુણોતિ અબ્ભુપગમે પટિજાનનેચ વત્તતે, યદાયમબ્ભુપગમો પત્થના પુબ્બતો ભવતિ તદા પત્થનાય કત્તુ પત્થયિતુનો ચતુત્થી રૂપમ્ભવતિ, યદાત્વપત્થતમ્પિ કેવલમાનુકૂલ્યેન વત્તમાનંદિસ્વા દેય્યમબ્ભુપગચ્છન્તિ ઇદમિદં વોદસ્સામાતિ [કોપિસ્સસામાતિ (પોત્થકે)] તદાનુકૂલ્યેન પવત્તનસઙ્ખાતાય કિરિયાય કત્તુનો ચતુત્થીરૂપમ્ભવતી’’તિ, ઇમિના ચ પાણિનિયવુત્તિકારસ્સ જયાદિચ્ચસ્સમતે બ્યભિચારમાહ, સો હિ ‘‘અબ્ભુપગમો નામ પરેન પત્થિતસ્સ ભવતિ તત્થ પત્થયિતુયેવ ચતુત્થીરૂપમ્ભવતી’’તિ વદતિ, પુબ્બસ્સાકિરિયાય યો કત્તાતિ વેદવાક્યેન વિહિતથુતિકકરણ સઙ્ખાતાય ઉસ્સાહાનુજાનનતો પુબ્બભૂતાય કિરિયાય યો કત્તા હોતા પોતા ચ, સબ્બત્થાપિ‘તસ્સા’તિ ઇદં ‘ચતુત્થીયાયદભિમતં રૂપ’ન્તિઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં, છટ્ઠિયા સબ્બબ્યાપિભાવમાલમ્બ એવન્તિ અતિદેસોતિ આહ ‘એવન્તી’તિઆદિ, રૂપસામ્યતો પન તાદત્થિયત્થસબ્ભાવાચ યથાયોગં તાદત્થ્હ ચતુત્થીપિ ન વિરુજ્ઝતિ, વક્ખતિ હિ‘તાદત્થ્હ વચનિચ્છાયન્તુ ‘ઇચ્ચાદિના, ઇચ્છિતો રાજા, કમ્મ વચનિચ્છાતિ ઇમિના વચનિચ્છાય પધાનત્તમાહ… વચનિચ્છાભિમુખત્તા સબ્બેસં કારકાનં, અપ્પચુરપ્પયોગત્તાતિ અબહુપ્પયોગત્તા, હનુતે અપનયતિ, ઉપતિટ્ઠતે ઉપટ્ઠાનં ઉપગમનં કરોતિ, પિહયન્તિ પત્થેન્તિ, કુજ્ઝ અમરિસં કરોતિ, દુહનાદયો કોપપ્પભવા નાનન્તરેન તે સમ્ભવન્તીતિ દૂભાદયોપ્યુદાહટા ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) રસ્સે અપરજ્ઝામિ, ઇસ્સયન્તિ નસહન્તિ, આરજ્ઝતિ પુચ્છિતો નેમિત્તિકો ઉપપરિક્ખતિ, ભાદત્થ્હં વિભાવેતિ ‘યસ્સે’ચ્ચાદિના, પરિયા લોચેતિ ઉપપરિક્ખતિ, કિં લક્ખણો-યમનિયમોચ્ચાહ-‘નાવસ્સ’મિચ્ચાદિ, યાચિતુસ્માયેવ [યાચિતુયેવ (પોત્થકે)] છટ્ઠીતિ નાવસ્સમયન્નિયમોતિ અત્થો, કુતોચ્ચાહ-‘સમ્બન્ધે’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞસ્માપીતિ અયાચિતુતોઅપિ, થુતિકરણસ્સ કત્તુભૂતા હોતાપોતારો ઉસ્સાહનાનુજાનનાનં કમ્મં હોતીતિ આહ-‘પચ્ચનુપુબ્બસ્સ ગિણાતિસ્સ કમ્મે’તિ. હોતુપોતુસદ્દેહિચ્ચાદિના પોતુસદ્દસ્સપિ છટ્ઠિરૂપં દસ્સિતં, વુત્તિયન્તુ ‘હોતુ પતિગિણાતિ’ચ્ચેવ પાઠો દિસ્સતિ, હોત્વેવમ્પિત્યમ્હાકમત્રોપેક્ખા, ઉસ્સાહયતીત્યત્થે ગિણાતિ અન્તોગતણ્યત્થો. અનાવાદોતિ નાવાઅન્નાદિવજ્જિતે. એત્થ પન તથા પટિસેધાભાવેપિ બહુલાધિકારતો ‘ન તં નાવમ્મઞ્ઞે નતં અન્નમ્મઞ્ઞે’ચ્ચાદિ ભવતિ, અત્થેવ હિ બહુલાધિકારતોવા તિપ્પસઙ્ગાભાવો, પઠમન્તં રૂપન્તિ મઞ્ઞમાનોતિ પઠમન્તં રૂપં, એત્થચ યદા તિણાદિતોપિ ખિકંસીયતે તદા નિન્દાવગમો, તત્થ ચ નિયોગતોવ નઞ્પયોગો ઞાથાનુપ પત્તિયાતિ સપ્પટિસેધમુદાહટં ‘ન મઞ્ઞમાનો’તિ, અવધિમ્હિયેવ પઞ્ચમીતિણાતિ, નઞ્પયોગેવ નિયોગતો નિન્દાવગમા તિણન્તિ કમ્મેયેવ દુતિયા, અથવા સતીપિ નિન્દાવગમે વચનિચ્છાતો સવિસયેયેવ દુતિયા, સમ્મુતિપ્પયોગેતિ સમ્મુતિસદ્દસ્સ પયોગે, ચતુત્થિં ઇચ્છન્તીતિ મત્તાયાતિ એત્થ ચતુત્થિં ઇચ્છન્તિ, પુન રુત્તત્તે કારણમાહ-‘અથ સોતિવિજ્જમાનત્તા’તિ, ચણ્ડસ્સ કુક્કુરસ્સાતિઆદિસુત્તે ‘‘અથ સો’’તિ પાઠસ્સ વિજ્જમાનત્તા ‘ભિય્યોસો મત્તાયા’તિ એત્થ સોકારો પુનરુત્તોતિ અધિપ્પાયો, ચગ્ગહણેનાતિ ‘‘સિલાઘહનુ…પે… સત્તમ્યત્થેસુચા’’તિ સુત્તે ચગ્ગહણેન, ચતુત્થીભિમતાતિ ‘‘નમો યોગાદિસ્વપિચા’’તિ સુત્તેન.

૨૬. પઞ્ચ

અવધીયતે વિસિલિસ્સતે એતસ્માત્યવધિ, અવપુબ્બાય ધાધાતુતો અવધિમ્હિ‘‘દાધાત્વી’’તિ (૫-૪૫) ઇ.

યતો-વધીયતે કિઞ્ચિ, ક્રિયાપુબ્બં કુતોચિપિ;

ચલઞ્ચાચલમઞ્ઞઞ્ચ, તં વદન્ત્ય વધિમ્બુધા.

એત્થાયમત્થો ‘‘યતોકુતોચિપિ અત્થો કિઞ્ચિ વત્થુઅવધીયતે સંયોગસ્સ વા કિરિયાનિમિત્તં ગમનદાનાદિકિરિયાપુબ્બં વિસિલિસ્સતે સયં વા અપેતિ અઞ્ઞેન વા વિસું કરીયતે, તમેવંવિધં ચલઞ્ચા ચલઞ્ચ વિસિલેસપરિચ્છેદભૂતં પદત્થમવધિં વદન્તિ બુધા તબ્બિદુનો’’તિ, તં યથા ધાવતાસ્સા પુરિસો પતતિ, પુરિસં પાતેતિ વા, રુક્ખા પણ્ણં પતતિ, પણ્ણં પાતેતિ વાતિ, સોચ તિધાપ્યુચ્ચતે વિસયભેદેન, યથા–

નિદ્દિટ્ઠવિસયો કોચિ, ઉપાત્તવિસયો તથા;

અનુમેય્યવિસયો ચાતિ, તિધાવધિ સમીરિતોતિ.

તત્થ નિદ્દિટ્ઠા વચનોપનીતા કિરિયા વિસયો યત્થ સો નિદ્દિટ્ઠ વિસયો વધિ, યથા-‘ગામસ્મા આગતો’તિ, ઉપાત્તાજ્ઝાહટા કિરિયા વિસયો યત્થ સો ઉપાત્તવિસયો, યથા-‘વલાહકા વિજ્જોતતે’તિ, વલાહકા નિક્ખમ્મ વિજ્જોભતેતિ અત્થો, અનુમેય્યા કિરિયા વિસયો યત્થ સો અનુમેય્યવિસયો, યથા‘માથુરા પાટલિપુત્તકેહિ અભિરૂપતરા’તિ, એત્થ અભિરૂપગુણેન ઉક્કંસનમનુમેય્યં, અતોયેવેત્થાયમેવ સઞ્ઞા પરિપ્ફુટા વિઞ્ઞાયતીતિ ન કાચિદિહ સઞ્ઞા પરિભાસીયતે બ્યામોહકારિણી, અથાવધિસ્માતિ વુચ્ચમાને ‘પદત્થાવધિસ્મા’તિ કુતો-વસીયતે યેનેવં વિવરણં કતન્ત્યાસઙ્કિયાહ-પદાન’મિચ્ચાદિ. યથા ગામસ્માતિઆદિના ઇદં દીપેતિ ‘‘ન કેવલં કાયસંસગ્ગપુબ્બકોવ વિસિલેસો, કિઞ્ચરહિ બુદ્ધિસંસગ્ગપુબ્બકોપિ, અત્થિ ચેહ બુદ્ધિસંસગ્ગ પુબ્બકો, તથાહિ ચોરેહિ ભાયતિત્યાદો યો (ભય)પેક્ખણ સીલો ભવતિ, સો યદિ મં ચોરા પસ્સેય્યું, ધુવં મે મરણન્તિ વિચારેન્તો તે બુદ્ધિયા પપ્પોતિ પપ્પુય્ય ચ તતો નિવત્તતે, તથા ચોરેહિ તાયતિત્યાદો યો એકસ્સ મિત્તો ભવતિ સો યદ્યેતં ચોરા પસ્સેય્યું ધુવમસ્સ મરણન્તિ પસ્સન્તો તે બુદ્ધિયા પત્વા તતો નિવત્તયતીત્યવધિત્તા અવધિસ્માવ સબ્બત્થ પઞ્ચમી’’તિ, પરેહિ પન એતાદિસેસુ સબ્બત્થ પટિપત્તુવિસેસાનુગ્ગહાય સુત્તેહેવ પપઞ્ચો કતો, ઇધ પન સામઞ્ઞવચનેનેવ સિદ્ધત્તા તદનુગ્ગહાય ઉદાહરણેહેવ પપઞ્ચિતં, ભીતિભાયનત્થાનન્તિ ભીતિ તાયનાનં અત્થો યેસં તે ભીતિતાયનત્થા તેસન્તિ અત્થો, નનુ ભીત્યત્થાનં પયોગે ભયહેતુ સમ્ભવતિ નતુ તાયનત્થાનન્તિ, નેસ દોસો, તાયનઞ્હિ રક્ખનમુચ્ચતે [સાયનાહિ રક્ખનમુપ્પજ્જભે (પોત્થકે)] તઞ્ચ ભયહેતુતો વેત્યાહ-‘યો ભયહેતુ’તિઆદિ, ઇમિના ચ ‘‘ભીત્યત્થાનં ભયહેતુ’’તિ (૧-૪-૨૫) પાણિનિયાનમપાદાનસઞ્ઞા સુત્તમ્પટિક્ખિપતિ, તતોતિ ભયહેતુતો, તેસન્તિ ભયતાયનાનં, ભયમનિટ્ઠપાતસઙ્કા, ઉત્તાસોત્યત્થો, તાયન મનિટ્ઠપાતતો પરિરક્ખનં, યથા દસ્સનં હોન્તેવાતીમિના વચનિચ્છાયેવ પધાનત્તમાહ, કો હિ લોકિયં વચનિચ્છમતિવત્તિતું સક્કોતિ, તથાહિ સબ્બેવ દબ્બાદયો સબ્બકારકસત્તિયુત્તાવ, તત્થાયં કારકવિભાગો વચનિચ્છાવસેનેવ, તં યથા ‘વલાહકો વિજ્જોતતે, વલાહકેન વિજ્જોતતે, વલાહકે વિજ્જોતતે’તિ. પરાપુબ્બસ્સાતિઆદિના ‘‘પરાજિસ્સાસય્હો’’તિ (૧-૪-૨૬) સઞ્ઞાસુત્તં પચ્ચક્ખાતિ, અસય્હો અત્થોતિ સહિતું અભિભવિતુમસમત્થો અત્થો, અજ્ઝેનસકાસાઇચ્ચાદિના ઉદાહરણત્થમાચિક્ખતિ, નનુચેવમત્થં વદતા યઞ્ઞદત્તસ્સાસય્હત્તં વુત્તં, તં કથં અજ્ઝયનસ્સાસય્હત્તં, યેનાસય્હત્તસ્સાવધિત્તં પટિપાદયતિ ત્યાસઙ્કિયાહ-‘યઞ્ઞદત્તાનભિભવો’ચ્ચાદિ, અસય્હોતીમસ્સ પચ્ચુદાહરણં પટિપાદયતિ ‘યો પનિ’ચ્ચાદિ. ‘‘વારણત્થાનમિચ્છિતો’’તિ (૧-૪-૨૭) સુત્તિતં, તદાહ ‘વારણત્થાન’મિચ્ચાદિ, વારણમત્થો યેસં તે વારણત્થા, અવધિમત્તવચનિચ્છાયન્તિ વિસેસતો વિધાનમન્તરેના વધિમત્ત વચનિચ્છાયં, વિસેસવિધાનેતિ ઇચ્છિતોતિ વિસેસવિધાને, ચિત્તસ્સાવધિવચનિચ્છાયમ્પન ચિત્તતો પાપં નિવારયેતિ ભવતિ. ‘‘રક્ખનત્થાનમિચ્છિત’’ન્તિ (૨-૬-૩) સુત્તિતં, તદાહ-‘રક્ખનત્થાન’મિચ્ચાદિ, કેસઞ્ચીતિ કચ્ચાયનાદિકે દસ્સેતિ. ‘‘અન્તરધાને યેનાદસ્સનમિચ્છતી’’તિ (૧-૪-૨૮) સઞ્ઞાસુત્તમારદ્ધં, તદાહ-‘અન્તરધાને’ચ્ચાદિ, અયમુપજ્ઝાયો યદિ મં પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો, દસ્સને દોસં તક્કેતિ ‘નુન’મિચ્ચાદિના, પેસનમસક્કારપુબ્બકો નિયોગો, અજ્ઝેસનં સક્કારપુબ્બકો, મઞ્ઞમાનો સિસ્સા અહં કથન્નામ બ્યવહિતો ભવામીતિ અન્તરધાને બ્યવધાન નિમિત્તં, યેન અત્તનો અદસ્સનમિચ્છતીતિ સમ્બન્ધો, અન્તરધાનેતિ નિમિત્તસત્તમીચાયં, અતો આહ-‘બ્યવધાનનિમિત્ત’ન્તિ, બ્યવહિતોતિ અન્તરહિતો, મામં ઉપજ્ઝાયોત્યાદિના ઉદાહરણત્થમાહ, બ્યવધાનત્થં બ્યવહિતત્થં, ‘‘અન્તરધાનેતિ કિં ચોરે ન દિદિક્ખતી’’તિ પચ્ચુદાહટં પરેહિ, તમ્પટિપાદયમાહ-‘યત્થાદસ્સન’મિચ્ચાદિ, ચોરે ન દિદિક્ખતી (ત્ય), ત્ર હિ યો ચોરે ન દિદિક્ખતિ તેહિ અત્તનો અદસ્સનમિચ્છતીતિ ન અન્તરધાનનિમિત્તં, કિન્તુપઘાતનિવત્યત્થં, કિન્તુપઘાતનિવત્તિયાતિ એવં મઞ્ઞતે ‘‘નાત્રાન્તરધાનમે (વાવસેયં), કિન્તુ તન્નિમિત્તો પઘાતનિવત્તિપિ, ‘ઉપજ્ઝાયા અન્તરધાયતી’ત્યત્ર વિનાપ્યુપઘાતસમ્ભવમન્તરધાનસમ્પાદનમેવ સમ્ભવતી’’તિ. ઇચ્છતિગ્ગહણં કિમત્થં અદસ્સનિચ્છાયં સતિ સત્યપિ દસ્સને યથાસિયા’’તિ વુત્તં, (તં) પટિપાદયમાહ-‘અદસ્સનિચ્છાયમ્પનિ’ચ્ચાદિ, સતીપિ દસ્સનેતિ ઉપજ્ઝાયેન દસ્સને સતીપિ, તતોતિ ઉપજ્ઝાયતો, અવધિરૂપતા એવાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સાવધિરૂપતા એવ. ‘‘આખ્યાતો પયોગે’’તિ (૧-૪-૨૯) પરવચનં, તદાહ ‘ઉપયોગે’ચ્ચાદિ, નિયમપુબ્બકં વિજ્જાગહણમુપયોગો ત્રાધિપ્પેતો, ઉપયોગવચનસામત્થિયા વિજ્જાગહણત્થં સિસ્સવત્તં નિયમો, તતોતિ આખ્યાતુતો. ‘‘જનિકત્તુનો પકતી’’તિ (૧-૪-૩૦) સઞ્ઞાસુત્તં કતં, તદાહ-‘જન્યત્થસ્સા’તિઆદિ, જનિનો અત્થો જન્યત્થો, કિન્તં જનનં, તતોતિ જનિકત્તુહેતુતો, પકતિસદ્દેન કારણમત્તં ગહિતંપરેહિ ‘પુત્તા પમોદા જાયતે’ચ્ચાદો પુત્તાદિતોપિ યથા સિયા’તિ, દુવિધં (હિ) કારણં ઉપાદાનકારણં સહકારિકારણઞ્ચ, તત્થ કારિયેનાભિન્નદેસો ઘટસ્સ મત્તિકાપિણ્ડો ઉપાદાનકારણં, તસ્સેવ પન દણ્ડચક્કાદિ (કારિયેન ભિન્નદેસો) સહકારિકારણં, તેસૂપાદાનકારણસ્સેહ ગહણે’સિઙ્ગા સરો જાયતે’ચ્ચત્રેવ સિયા, ન તુ ‘પુત્તા પમોદા જાયતે’ચ્ચાદો, કારકન્તરવચનિચ્છાયન્તિ એત્થ કારકન્તરાદિવચનિચ્છાયન્તિ પાઠેન ભવિતબ્બં… એત્થન્તરે સમ્બન્ધ વચનિચ્છાયપિ સમ્ભવતો, તત્ર તિટ્ઠન્તીતિ તત્રટ્ઠા, તેસં, લોકો-નઞ્ઞથાવાદી વોહારિકજનો, તત્થ ભવા લોકિયા, નવત્તુ પટિબદ્ધાતિ લોકવચનિચ્છમુલ્લઙ્ગિય અહમેવ વદામીતિ સકજ્ઝાસયેન વદન્તો વત્તા, તપ્પટિબદ્ધા ન હોતીતિ અત્થો. ‘‘પભવો ભવતિસ્સા’’તિ (૧-૪-૩૧) સુત્તિતં, તદાહ-‘ભવતિસ્સા’તિઆદિ, પઠમતો ઉપલબ્ભતીતિ અત્થકથનેન જન્યત્થો-ત્ર ન સમ્ભવતીતિ વદતિ, નહિ હિમવા ગઙ્ગાય કારણં, સા હિ અઞ્ઞેહિ એવકારણેહિ ઉપ્પન્ના, હિમવતિ તુ કેવલં પઠમતો ઉપલબ્ભતિ. ‘‘જિગુચ્છાવિરામપમાદત્થાનુમુપસઙ્ખ્યાનં’’તિ (૧-૪-૨૪વા) વુત્તં, તદાહ-‘વિરમણત્થે’ત્યાદિ, જિગુચ્છાપમાદત્થધાતુયોગે પન કમ્માધિકરણવચનિચ્છા દિસ્સતીતિ વુત્તં, અવધિવચનિચ્છાપિ પન દિસ્સકે ‘જિગુચ્છતિ નાહિરિકો પાપા’તિ, ધમ્મા પમજ્જતીતિપિ હોતેવ પટિસેધાભાવા. ‘‘અઞ્ઞારાદિતરરિતે દિસાસદ્દાઞ્ચુત્તરપદાચાહિ યુત્તે’’તિ (૨-૩-૨૯) સુત્તિતં, તદાહ-‘અઞ્ઞસદ્દયોગે’ચ્ચાદિ, યતોતિ દેવદત્તાદિતો, ‘‘અઞ્ઞઇત્યત્થગ્ગહણં, તેન પરિયાયપ્પયોગેપિ ભવતી’’તિ અઞ્ઞેહિ બ્યાખ્યાતત્તા આહ-‘ભિન્નો દેવદત્તા’તિ, આરાસદ્દસ્સ દૂરત્થત્તા આસવક્ખયતો આરા દૂરો ભવતી(ત્યત્થો ઉ) પાદીયતેત્યાહ‘આરાસદ્દો દૂરત્થો’તિ, નિદ્દિસ્સમાનપટિયોગીતિ ‘દેવદત્તો સૂરો’તિ નિદ્દિસ્સમાનસ્સ કસ્સચિ યો સો દુતિયો, સો પટિયોગી. દિસાદેસકાલવુત્તીનં દિસાસદ્દત્તેન પરિગ્ગહતો આહ‘દિસા દેસકાલવાચીનં યોગે’તિ, પુબ્બેવ સમ્બોધાતિઆદીનિ કાલવાચીયોગે ઉદાહરણાનિ, અઞ્ચુત્તરપદઆચઆહિપચ્ચયયો ગેત્વિહ નોદાહટં. ‘‘પઞ્ચમીવિધાને લ્યપ્લોપે કમ્મન્યુપસઙ્ખ્યાનં ‘‘અધિકરણે ચોપસઙ્ખ્યાન’’મિતિ (૨-૩-૨૮-વા) વાત્તિકં, તદાહ‘યત્થ’ચ્ચાદિ, લ્યપ્પચ્ચયસ્સ યત્રાપ્પયોગો, તસ્સત્થો ચે ગમ્યતે, સો લ્યપ્લોપો, ત્વાલોપો લ્યપલોપોત્યવિસેસો, પાસાદ મારુય્હ પેક્ખતિ આસને ઉપવિસિત્વા પેક્ખતીતિ ઇદં વિસયો પદસ્સનં પુબ્બં યસ્સાતિ કિરિયાવિસેસને સમાસો, વક્ખમાનસબ્બદસ્સનેસુપિ પાસાદતો-પક્કમનલેસસબ્ભાવા પાસાદો (યેવા) વધિરૂપેન વત્તુમિટ્ઠોતિ દસ્સેતુમાહ-‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, અપક્કમતિ તતો તં દસ્સનન્તિ તતો પાસાદતો તસ્સ દટ્ઠુનો દસ્સનં ચક્ખુન્દ્રિયં અપક્કમત્યપયાતીત્યત્થો, અવધિભાવો પાસાદસ્સાતિ વિઞ્ઞાયતિ, યેસન્તિ વેસેસિકાનં, તે હ્યેવમાચિક્ખન્તિ ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુગોળકતો-ચ્ચન્તસુખુમભાવેન નિક્ખમ્મ વિસાલીભવન્તં વિસયદેસમુપગમ્મ સકલમત્તના દિટ્ઠં પસ્સતિ રંસિરૂપેન, યથા કાહલા મૂલે કિસા અગ્ગેમહતી, તથા ઞાણિન્દ્રિયાની’’તિ, અધિટ્ઠાનદેસન્તિ ઇન્દ્રિયાધિટ્ઠાનભૂતં ચક્ખુગોળકદેસં, વિસયપ્પવત્તીતિ ગોચરે પવત્તિ, સન્તતિયાતિ ઇન્દ્રિયપબન્ધસ્સ, અધિટ્ઠાન મનિન્દ્રિયં નાપજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, તતોતિ પાસાદતો, અપક્કન્ત્યાતિ અપગમનેન, યજ્જપિ ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુગોળકતો બહિ નિગ્ગચ્છતિ, તથાપિપાસાદટ્ઠસ્સચક્ખુગોળકા નિગ્ગચ્છતીતિ પાસાદસ્સાપ્યવધિભાવો, યેસન્તૂતિ ખણિકવાદીનન્તુ, ઇન્દ્રિયાધિટ્ઠાનમ્પત્તે વિસયે વિઞ્ઞાણલક્ખણં કારિયં કરોન્તિ સીલેનાતિ પત્તકારીનિ, અનિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનદોસો નેતિ સમ્બન્ધો, તતોતિ પાસાદતો, યેસમ્પનાતિ ખણિકવાદિનોવ દસ્સેતિ, અત્ર હિ ચત્તારો પક્ખા પત્તકારીનિન્દ્રિયાનિ, અપ્પત્તકારીનિ, ચક્ખુસોતાનિ અપ્પત્તકારીનિ સેસાનિ વુત્તવિપરિતાનિ, ચક્ખુયેવ પત્તકારી સેસમઞ્ઞથેતિ, ચતુસ્વેવ તેસુ પઠમપક્ખદ્વયમુપન્યસ્ય પટિપાદિતં… તપ્પટિપાદનેનેતરેસમ્પિ પટિપાદિતત્તા, સબ્બસામયિકસાધારણત્તાસદ્દસત્થસ્સાતિ ઇદં અયુત્તમિવ દિસ્સતિ… સદ્દસત્થસ્સિમસ્સ બુદ્ધવચનોપયોગિત્તેન સોગતસમયાનુગુણપ્પવત્તિતો, ખણિકવાદિનો પન નિસ્સાયેદં સુન્દરમેવ, મનસિકારાદીતિઆદિસદ્દેન ચક્ખુતો [ચક્ખુના (પોત્થકે)] અભેદો રૂપાપાથગમો ચ દસ્સિતો, યોગ્ગદેસેતિ દસ્સનયોગ્ગે પદેસે. ‘‘પુચ્છનાખ્યાનેસુ ચ પઞ્ચમી વત્તબ્બા’’તિ (૨-૩-૨૮વા) વુત્તં, તદાહ-‘પુચ્છનસદ્દતો’ચ્ચાદિ, પુચ્છનાખ્યાનેસુ સામઞ્ઞેન પઞ્ચમીવિધાને-તિપ્પસઙ્ગં દસ્સેતુમાહ-‘અવસ્સ’મિચ્ચાદિ, કસ્સાતિ પઞ્હો, દેવદત્તસ્સેત્યાખ્યાનં, કોસો યઞ્ઞ દત્તોતિ પઞ્હો વિધિરૂપોવાયં, યો-ઙ્ગદીત્યાદ્યનુવાદરૂપમાખ્યાનં, અઙ્ગદીકેયૂરી. ‘‘યતોચાદ્ધકાલનિમ્માનં તતો પઞ્ચમી વત્તબ્બા’’તિ (૨-૩-૨૮વા) વુત્તં, તદાહ-‘અદ્ધ’ચ્ચાદિ, નિમીયતે પરિચ્છિજ્જતે યેન તં નિમાનં, તદેવ નિમ્માનં. ‘‘અદ્ધસ્સ પઠમા સત્તમી ચ વત્તબ્બા’’તિ (૨-૩-૨૮) વુત્તં, તત્થાયમત્થો ‘‘તં યુત્તાતિ વત્તતે, તં યુત્તા પઞ્ચમિયુત્થા પરસ્સાદ્ધસ્સ પઠમા ચ સત્તમી ચ વત્તબ્બા’’તિ, પાટલિપુત્તસ્માતિ પઞ્ચમિ યુત્તં, એતાપિ ન વત્તબ્બાતિ દસ્સેતુમાહ-‘સત્તયોજનાની’તિઆદિ, અત્ર હિ યદા રાજગહસ્સ યોજનઞ્ચાભેદો વત્તુમિચ્છીયતે, તદા પાટલિપુત્તસ્મા રાજગહં સત્તયોજનાનીતિ, ભેદવચનિચ્છાયન્તુ ‘‘સબ્ભાવો’’ત્યાદિના (૨-૩૪) સત્તમી સિદ્ધા‘સત્તસુ યોજનેસુ’તિ. તથાહિ પાટલિપુત્તસ્મા સત્તસુ યોજનેસુ સતિ રાજગહંભવતીત્યયમત્થો પતીયતે, સત્તયોજનસમ્બન્ધિભવનં રાજગહ (ભવન)સ્સ લક્ખણમ્ભવતિ. સમ્બન્ધે છટ્ઠીતિ ઇમિના ‘‘તં યુત્તા કાલે સત્તમી વત્તબ્બા’’તિ (૨-૩-૨૮વા) વચનમ્પટિક્ખિપતિ. ‘‘કરણેચ થોકપ્પકિચ્છકતિપયસ્સા સત્તવચનસ્સે’’તિ (૨-૩-૩૩) સુત્તિતં, તદાહ-‘યદા ઇચ્ચાદિ, કિચ્છાદયોતિઆદિસદ્દેન થોકઅપ્પકતિપયે સઙ્ગણ્હાતિ, અસત્તરૂપન્તિ અદ્દબ્બરૂપં, ગુણે હેતુમ્હીતિ ગુણપદત્થે હેતુભૂતે ‘‘ગુણે’’તિ (૨-૨૧) પઞ્ચમીતિ અત્થો, યથાવુત્તવિધાનેનેતિ ‘‘ગુણે’’તિ સુત્તે વુત્તવિધાનેન, ‘‘ગુણે’’તિ સુત્તે વુત્તવિધાનેન, યદાત્વિચ્ચાદિના પરેસં વિય કરણે વિસું વિધાને પયોજનં નત્થીતિ દસ્સેતિ. કત્તબ્બરૂપસ્સ ચલનસ્સાતિ સમ્બન્ધો, સમાનાધિકરણત્તેન વિસેસનન્તિ યોજના, સમાનાધિકરણત્તેનાતિ ચ ‘રઞ્ઞો પુરિસો’ત્યાદો અસમાનાધિકરણસ્સાપિ વિસેસનત્તદસ્સનતો વુત્તં, સમાનાધિકરણત્તેન વિસેસનભાવો ચાસ્સ થોકગુણાન્વિતે ચલને વત્તમાનો થોકસદ્દો અસત્તવચનોવ વિસેસનન્તિ, તેનેવાખ્યાયતે ‘થોકસ્સ કમ્મત્તા કમ્મે દુતિયા’તિ. પઞ્ચમીત્યનુવત્તમાને ‘‘દૂરન્તિકત્થેહિ છટ્ઠી વા’’તિ (૨-૩-૩૪) વુત્તં, તદાહ‘દૂરન્તિ કત્થેહિ’ચ્ચાદિ, અવધિસમ્બન્ધલક્ખણાતિ અવધિસમ્બન્ધાવ લક્ખણં નિમિત્તમાસં પઞ્ચમીછટ્ઠીનં તા તથા વુત્તા, વત્તુમિટ્ઠોતિ ઇમિના વચનિચ્છાયેવ પધાનત્તમાહ, એવં ચરહિ તંતં કારકવચનિચ્છાયમઞ્ઞાપિ વિભત્તિયો કસ્મા નપ્પયુજ્જેય્યુન્તિ આહ-‘લોકિયા ચેત્થા’તિઆદિ, એત્થ વિભત્તીનં નિયમે લોકિયા એવ વચનિચ્છા નિબન્ધનં કારણન્તિ અત્થો, પઞ્ચમીચાત્યનુવત્તમાને ‘‘દૂરન્તિ કત્થેહિ દુતિયા ચે’’તિ (૨-૩-૩૫) વુત્તં, ‘‘પઞ્ચમ્યધિકરણેચ’’ (૨-૩-૩૬) ઇચ્ચત્ર ચ કારેન દૂરન્તિ કત્થેહિ સત્તમી ચ વુત્તા પાટિ પદિકત્થે સારસઙ્ગહકારાદીહિ, તદક્ખિપ્પ અઞ્ઞાપદેસેન પટિક્ખિપિતું કેચિત્યાદિ યં વુત્તં વુત્તિયં, તં દસ્સેતુમાહ’કેચીતિ સારસઙ્ગહાદયો’તિઆદિ. દૂરાપાદાવસેચનન્તિ અયં તેસમ્પટિક્ખેપન યોતિ સમ્બન્ધો, ઇતિસદ્દો પનેત્થ પરિહીનો, નહિતન્તિઆદીસુ તસદ્દેનાસત્તરૂપં દૂરાદિ વત્તુમિચ્છિતન્ત્યવસેયં, ન હિ તં ગમ્યતે, ન હિ તતો ગમ્યતે, ન હિ તેન ગમ્યતે, ન હિ તસ્મિં ઠીયતે’તિ વિસું સમ્બન્ધો વસેયો. પતીયન્તેચાતિ ચો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે, અતોચેતિ વક્ખમાનહેતુપરામાસો, યન્તિ યસ્મા અત્થે નિપાતો, વાક્યકારો વરરુચિ, તંસામાનાધિકરણ્યતોતિ દૂરાદિસા માનાધિકરણ્યતો, તંયુત્તતોપીતિ દૂરાદિયુત્તા ગામાદિસદ્દતોપિ, પચ્ચક્ખન્તોતિ વાક્યકારવચનં પચ્ચાચિક્ખન્તો, તથાહ્યત્રાયં મહાભાસ્સ પાઠો ‘‘દૂરન્તિકત્થેહિ પઞ્ચમીવિધાને તંયુત્તા પઞ્ચમીપટિસેધો વત્તબ્બો દૂરા ગામસ્સ, તત્રાપિ દસ્સના અનત્થકો-યમ્પટિસેધો, તત્રાપિ હિ પઞ્ચમી દિસ્સતિ–

દૂરસ્માવસથા મુત્તં, દૂરાપાદાવસેચનં;

ગુરુતો કુપિતા દૂરા,ભાબ્યં દૂરા ચ દસ્સુહિતિ.

અત્ર દૂરન્તિકેત્યાદિ વત્તબ્બં વાક્યકારવચનં, દૂરા ગામસ્સાતિ તસ્સોદાહરણં, તત્રાપિચ્ચાદિ પચ્ચક્ખાનભાસ્સં, દૂરસ્માવસથાતિ આવસથસ્સ દૂરેતિ અત્થોહિ ભાસ્સપદીપે કેય્યટો, પઠમો પુરિસો યસ્સ સો પઠમપુરિસો ભવતિ ‘‘દૂરન્તિકા’’દિ (૨-૬-૫) કચ્ચાયનસુત્તે સુદ્ધાદિયોગોપિ સઙ્ગહિતો, તેનાહ–‘સુદ્ધપ્પ મોચનવિવિત્તપ્પમાણયોગે’તિ, ‘‘ધાતુનામાનમુપસગ્ગયોગાદીસ્વપિચ’’ ઇતિ (૨-૬-૨) સુત્તે ચગ્ગહણતો પભુતિયોગો ચ ગહિતો, તેનાહ–‘પભુતિ યોગેચા’તિ, પભુતિયોગેચાતિ ઇમિના પભુત્યત્થયોગોપિ સઙ્ગહિતો, તેનેવ ‘યતોસરામિ અત્તાન’ન્તિ ઉદાહટં.

૨૭. અપ

નનુ ફુટોવ તેસં સાલાદીનં યોગોતિ કિમેત્થ પઞ્હેન કસ્સ પનેતેહિ યોગો’ત્યાસઙ્કિયાહ-‘વજ્જનં હિચ્ચાદિ, વજ્જનાનન્તિ કત્તરિ અનો, વજ્જને સમ્બન્ધે વત્તમાનેહીતિ વજ્જનસઙ્ખાતે સમ્બન્ધે વત્ત માનેહિ અપપરીહિ, યુત્તસ્માતિ યુત્તતોવ એકસ્મા, નાઞ્ઞતો, કિમેત્થ વત્તબ્બન્તિ ઇમિના અપપરીહિ યુત્તસ્માવ પઞ્ચમીભવને પસિદ્ધત્તમાહ, પસિદ્ધમ્પેતમાહરિત્વા પકાસેતુમાહ-‘કત્તુનો’ચ્ચાદિ, યદત્થોતિ યોસાલાદિ અત્થો પયોજનં યસ્સ વજ્જનકિરિયા રમ્ભસ્સ સો યદત્થો. ‘‘પઞ્ચમ્યપાપરીહી’’તિ (૨-૩-૧૦) આયુત્તેપિ પઞ્ચમી વિધીયતે પરેહિ, તદાહ-‘મરિયાદાય’મિચ્ચાદિ, અવધિમા એત્થ વસ્સનં.

૨૮. પટિ