સરલોપાદિ વણ્ણના

૨૬. સરો

આધારવિસેસાપસ્સયનન્તિ ઓપસિલેસિકાધારવિસેસસ્સ નિસ્સયનં, ઓપસિલેસિકાધારં વિના આધારન્તરે ગહિતે સતિ વચનન્તરં સુત્તન્તરં વિના બ્યવહિતનિવત્તિ કાતું ન ચ સક્કાતિ સમ્બન્ધો, કેચીતિ બુદ્ધપ્પિયાચરિયાદયો દસ્સેતિ, તે હિ યદિ વણ્ણેન કાલેન વા બ્યવધાનેપિ સન્ધિ ભવેય્ય તદા સરેતિ નિમિત્તસ્સો પાદાનં નિરત્થકં ભવેય્યાતિ સરેતિ નિમિત્તોપાદાનસામત્થિયેનાનેન વણ્ણાદિબ્યવધાને નો સન્ધીતિ મઞ્ઞમાના ‘નિમિત્તો’ચ્ચાદિકં વાક્યમાહુ, તદયુત્તન્તિ તેહિ’નિમિત્તો’ચ્ચાદિના યં વુત્તં, તં અયુત્તન્તિ અત્થો, અયુત્તત્તે કારણં બ્યભિચારસબ્ભાવેન સામત્થિયાભાવોયેવાતિ બ્યભિચારન્દસ્સેત્વા સામત્થિયાભાવન્દસ્સેતુમાહ-‘અવસાને,ચ્ચાદિ, કારિયાભાવેપીતિ એત્થ ન કેવલં ‘ઇદમેવ સચ્ચં, સુમના ભવન્તુ અથોપિ’ત્યાદો વણ્ણકાલબ્યવધાનેયેવ, અથ ખો ‘એતે ન સચ્ચેન સુવત્થિ હોતૂ’ત્યાદો અવસાને ‘પમાદો મચ્ચુનો પદં’ ત્યાદો અન્ત બિન્દુ સઙ્ખાતનિમિત્તન્તરે વા કારિયાભાવેપિ નિમિત્તો પાદાનસ્સ સાત્થકતોતિ અપિસદ્દસ્સત્થો, સાત્થકતોતિ ભાવપ્પચ્ચયલોપેન ભાવપ્પધાનવસેન વા વુત્તં, સાત્થકત્તતોતિ વુત્તં હોતિ, અઞ્ઞથા નિમિત્તોપાદાનમેવ સાત્થકં નામાતિ ‘નિમિત્તો પાદાનસ્સ સાત્થકતો’તિ ન યુજ્જતિ, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘અવસાને નિમિન્તરે વા કારિયાભાવેન બ્યભિચારસબ્ભાવા અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણં સામત્થિયં નત્થિ, નિમિત્તન્તુબ્યવધાનેપિ ચત્થિ, યથા’દારુનિમિત્તં વનોપસઙ્કમન’ન્તિ તસ્મા વણ્ણકાલબ્યવધાનેપિ સરેતિ નિમિત્તે સતિ લોપકારિયં પપ્પોતે વા’તિ. લુપ્પતીતિ ‘તત્રિમે’ચ્ચાદિના કથનકાલે ન દિસ્સતીતિ અત્થો, અદસ્સનમત્તમેવ હિ લોપો, અઞ્ઞથા ‘તત્રા’દિસદ્દરૂપાભાવપ્પત્તિયા અત્થપ્પતીતિ કારિત્તમેસં ન સિયાતિ, પઠમાય નિદ્દિટ્ઠો… વુત્તત્તા કમ્મસ્સ, સરસ્સાતિ વદેય્ય… ભાવે ખાદિપ્પચ્ચયેન અવુત્તકમ્મત્તા, ઇહાતિ ઇમિના સત્થન્તરે ભાવસાધનવસેન ગહણં વિભાવેતિ, ગન્થ લાઘવો… સરસ્સ લોપોતિ વા લોપં પપ્પોતીતિ વા અવત્તબ્બત્તા, સરોતિ પઠમાય નિદ્દિટ્ઠત્તા સરો લોપો નામ હોતીતિ સઙ્કાપિ સિયાતિ આહ-‘ન ચે’ચ્ચાદિ, ઇહાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે, હોન્તિચ્ચાદોપિ પુબ્બસરલોપે હન્તિચ્ચાદિકમ્પિ સિયાત્યાસઙ્કિયાહ-‘સોચે’ચ્ચાદિ, ઉસ્સગ્ગતો આગતો સમ્ભૂતો તસ્સ વા અયંતિ ઓસ્સગ્ગિકો પુબ્બલોપો, તસ્સ ભાવો ઓસ્સગ્ગિકત્તં, ઓસ્સગ્ગિકત્તા પુબ્બલોપસ્સ કારિયન્તરેહિ પરલોપાદીહિ અપવાદવિધીહિ આબાધિતો એવ, સો ચ પુબ્બલોપો હોતીતિ સમ્બન્ધો, ‘‘પરો ક્વચી’’તિ (૯૧-૨૭) ક્વચિગ્ગહણેન પુબ્બપરલોપાનં તુલ્યબલત્તાભાવા યથા ગમપ્પત્તિતો પરલોપસ્સાપવાદરૂપત્તં, અજ્ઝાસિતેતિ પવિટ્ઠે, ન હોતિ… પરલોપાપવાદેન બાધિતત્તા, તેહીતિ પરલોપાદીહિ, સબ્બથા મુત્તવિસયો સદ્ધિન્દ્રિયન્તિ, વિકપ્પેન મુત્તવિસયો લતે વાતિ.

૨૭. પરો

ઇતિસદ્દો ઇદમત્થે, ક્વચિ લોપનીયો હોતીતિ ઇદં વચનં દીપેતીતિ સમ્બન્ધો, કિન્તિ આહ-‘પયોગાનુસારિત’ન્તિ, કસ્સાતિ આહ-‘કારિયસ્સ પરલોપસ્સા’તિ, કેન હેતુનાતિ આહ ‘ક્વચિગ્ગહણેના’તિ, કત્થાતિ આહ-‘ઇહ ઇમસ્મિં સુત્તે’તિ, તેનાતિ તેન પયોગાનુસારિતાદીપનેન, યથાપયોગન્તિ આગમપયોગાનતિક્કમેન, નિચ્ચં પક્ખેવા પરલોપો સિયાતિ હોન્તિચ્ચાદો નિચ્ચં, લતાવાતિઆદીસુ પક્ખે વા પરલોપો ભવેય્ય, એવં મઞ્ઞતે ‘‘કસ્મિન્તિ અત્થે ક્વાતિ નિપ્ફન્નેનાનિયમવુત્તિના અનિયમત્થસ્સેવ વિસેસકતો વચને સબ્બત્થેવાનિયતત્થવુત્તિત્તા ક્વચિસદ્દો-યં યથાગમં નિચ્ચમનિચ્ચમસન્તઞ્ચ વિધિં દીપેતિ, તત્થ હોન્તિચ્ચાદિકો નિચ્ચ પક્ખો પરલોપસ્સેવ વિસયો, લતાવાતિઆદિકો અનિચ્ચપક્ખો ઉભયસાધારણત્તા પુબ્બલોપસ્સાપિ વિસયોતિ ઇમિના નિચ્ચં પક્ખે વા પરલોપો હોતિ, અસન્તપક્ખો પન સદ્ધિન્દ્રિયન્તિઆદિકો પુબ્બલોપસ્સેવ વિસયો સબ્બથાનેન પરિચ્ચત્તત્તા’’તિ, તીસુપિ ચેતેસુ પન પક્ખેસુ નિચ્ચાનિચ્ચપક્ખેસુ યેવસ્સાપવાદરૂપતા… પુબ્બલોપસ્સ સબ્બથા હોન્તિચ્ચાદો નિવારકત્તા વા વિધાયકત્તા વા પરલોપસ્સ, ન ત્વસન્તપક્ખે… પુબ્બલોપસ્સેવ સબ્બથાનેન દિન્ના વસરત્તા, લોકગ્ગોતિઆદિ તુ ક્વચિસદ્દસ્સ પયોગાનુસારિતા દીપકત્તા નિચ્ચે અસન્તેવાપિ વિધિમ્હિ દીપિતે પરલોપેન વા નિપ્ફજ્જતીતિ નેટ્ઠબ્યાઘાતો, એવં તાવ ક્વચિગ્ગહણે સબ્બથાનિટ્ઠપરિહારેન ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિ સિયા, તદભાવેકથન્તિ તદભાવે વિરોધમાહ-‘અઞ્ઞતે’ચ્ચાદિ, પરિયાયેન ભવન્તીતિ ક્વચિગ્ગહણાભાવે ‘પરો’તિ સુત્તં સિયા તથા સતિ સુત્તદ્વયમેકવિસયં તુલ્યબલઞ્ચ સિયા, તત્થ વિપ્પટિસેધાભાવા પમાણભૂતાનમાચરિય (વચના)નં નિરત્થકતા મા ભવીતિ વારેન ભવન્તીતિ અત્થો, ઇતીતિ ઇમિના પરિયાયભવનકારણેન, પક્ખેયેવ સિયાતિ લતાવાતિઆદીસુ પુબ્બલોપે પરિયાયપ્પવત્તે પરિયાયેન પરલોપસ્સાપ્પવત્તિતો લતાવાતિ પક્ખેયેવ પરલોપો ભવેય્ય, હોન્તિચ્ચાદો નિચ્ચં ન સિયાતિ સમ્બન્ધો, તઞ્ચાતિ તં પરિયાયભવનઞ્ચ, ખો વાક્યાલઙ્કારે, પટિપદન્તિ પદમ્પ દમ્પતિ હોતિ, નેકદેસપરિહારેનાપિ, તેનાહ ‘ન કત્થચી’તિ, ઇમિના ઇદં દીપેતિ ‘‘સબ્બત્થ વિકપ્પપ્પસત્તિયા હન્તિ, સદ્ધન્દ્રિયંત્યાદિકં ‘‘ન દ્વેવા’’તિ (૧-૨૮) સુત્તેપિ હન્તિચ્ચાદિકઞ્ચાનિટ્ઠરૂપમ્પિ સમ્પજ્જતી’’તિ. નચેવમિટ્ઠન્તિ એવમિદં યથાવુત્તં વિકપ્પવિધાનં સદ્દલક્ખણઞ્ઞૂહિ નેવાભિમતન્તિ અત્થો, તમેવ સાધેતિ ‘પરલોપો હિ’ચ્ચાદિના, અથા નિચ્ચપક્ખે વા પરલોપે કતે-નેન પરિચ્ચત્તટ્ઠાને ઉસ્સગ્ગપ્પવત્તિયા લતાવ લતેવાતિ રૂપદ્વયં સમ્પજ્જતિ તસ્મા પયોગાનુસારિતાદીપકેન ક્વચિસદ્દેનેવ હોન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં લતાવ લતેવાતિ પયોગ સમ્ભવોપિ, તથાપિ અનિચ્ચપક્ખે લતાઇવાતિ તતિયરૂપપ્પસિદ્ધિયા પરિયાયેન ભવિતબ્બન્તિ પરિકપ્પેતિ ‘નનુ ચેત્યાદિના, અથ ‘‘પરો ક્વચી’તિ ક્વચિગ્ગહણે સતિ અપ(વાદરૂપ)ત્તા કથમ્પરિયાયપ્પવત્તીતિ મનસિ નિધાયાનિચ્ચપક્ખે પરિયાયપ્પવત્તિદીપનત્થં ‘‘ન દ્વેવા’’તિ સુત્તિતન્તિ અપવાદે રૂપત્તયેપિ પરિયાયપ્પવત્તિયં દોસાભાવમાહ-‘નાયં દોસો’ચ્ચાદિ, તથાહિચ્ચાદિના ‘‘ન દ્વેવા’’તિ સુત્તેનેવ પરિયાયસ્સાપિ દીપિતત્તં સાધેતિ, સા ચ એકત્થપ્પવત્તિ પરિયાયં વિના ન સમ્ભવતિ… એકક્ખણે પવત્યસબ્ભાવાતિ અધિપ્પાયો, નનુ ચ ક્વચાભાવે પરિયાયપ્પવત્તિયં યથાવુત્ત દોસસ્સેવાપ્પસઙ્ગતો મા હોતુ પરિયાયો, ભિન્નવિસયે પન પુબ્બપરલોપપ્પવત્તિયા ‘‘ન દ્વેવા’તિ નિસેધે લતેવ લતાવ લતાઇવાતિ રૂપત્તયં નિપ્ફજ્જતીતિ ચોદનં મનસિ નિધાયાહ-‘નચે’ચ્ચાદિ, તત્થ દોસમાહ-‘તથા ચ સતિ’ચ્ચાદિના, કત્થચિ દેમિચ્ચાદો નિચ્ચં પુબ્બલોપસ્સેવ, કત્થચિ હોન્તિચ્ચાદો નિચ્ચં પરલોપસ્સેવ, વિકપ્પેન વા કત્થચિ યથોદકં યથાઉદકં ત્યાદો પુબ્બલોપસ્સેવ કત્થચિ ઇતિપિ ઇચ્ચપિચ્ચાદો પરલોપસ્સેવ કત્થચિ લતેવ લતાવ લતાઇવાચ્ચાદો પરિયાયેનુભયલોપસ્સેવ દસ્સનતોતિ સમ્બન્ધો, એત્થચ ઇતિપીતિ વવત્થિતવિભાસત્ત દીપનેન ક્વચિસદ્દેન પરલોપે કતે-ઞ્ઞત્ર પુબ્બ લોપે સમ્પત્તે ‘‘ન દ્વેવા’’તિ એત્થાનુવત્તમાન ક્વચાનુભાવેન નિચ્ચં નિસેધે ઇચ્ચપિચ્ચેવ ભવતિ. સમ્બજ્ઝતિ તેસુ તેસુ સુત્તેસુ. પરિચ્છેદોતિ કમ્મત્થવસેન આધારવસેન વાતિ આહ-‘પરિચ્છિજ્જતિ’ચ્ચાદિ.

૨૮. નદ્વે

તત્થચાતિ ચસદ્દેન ભવિતબ્બં, તથા ચ સતિ અઞ્ઞોઞ્ઞાનજ્ઝાસિ તં યથોદકં યથાઉદકંત્યાદિ ઇતિપિ ઇચ્ચપિચ્ચાદિચ સઙ્ગહિતં ભવતીતિ, પુબ્બલોપે પરલોપે ચ પરિયાયેન સમ્પત્તે દ્વિન્નમ્પિ પક્ખે અભાવે સતિ કથમિદં યુજ્જતીતિ ચોદેતિ‘યજ્જેવ’મિચ્ચાદિના, યજ્જેવન્તિ હિ અયં નિપાતસમુદાયો અનિટ્ઠાપાદનારમ્ભ વત્તતે, એવઞ્ચે ગય્હતીતિ અત્થો, તદેતિ અત્થતો વિઞ્ઞાયતિ, નિચ્ચં સન્ધિકારિયાભાવે કારણમાહ-‘ઉપસિલેસા ભાવતો’તિ, તદેવ સમત્થેતિ ઈદિસેસુ હિ’ચ્ચાદિના, વત્તુમિટ્ઠત્તાતિ ઇમિના સન્નિકંસો વણ્ણાન મદ્ધમત્તકાલબ્યવધાના પચ્ચાસત્તિ, સન્નિકંસસ્સેતસ્સ વચનિચ્છાયં સતિયેવ સન્ધિકારિયં હોતીતિ દીપેતિ, ઉપસિલેસાભાવો વાતિ ઉપસિલેસાભાવો એવ ભવતિ, નાઞ્ઞથાતિ અધિપ્પાયો, તદભાવેચાતિ તસ્સ ઉપસિલેસસ્સ અભાવે ચ, સન્ધિકારિયાભાવે કારણમાહ-‘કાલન્તરેન બ્યવધાના’તિ, કાલન્તરેનાતિ ઉભયત્થ ઠિતવણ્ણાન મુચ્ચારણકાલતો અઞ્ઞેન મજ્ઝપ્પતિતકાલેન, સન્ધિ હોતેવ… સન્નિકંસવચનિચ્છાવસેન ઉપસિલેસભાવતો, બુદ્ધ વીર અત્થુરાજપુત્તં અજરામરોતિ છેદો, યદિપિ સબ્બમ્પેતં યજ્જેવંત્યાદિના વુત્તં ક્વચિ સદ્દપ્પભાવેનેવ સિજ્ઝતિ, તથાપિ પકારો-યમ્પિ સત્થે યોજેતબ્બો વાતિ દસ્સેતું વુત્તો.

૨૯. યુવ

નનુ સુત્તે ‘લુત્તા’તિ પઞ્ચમી નિદ્દેસા ‘પરેસ’ન્તિ હોતુ, ‘યથાક્કમં’તિ તુ વચનાભાવે કથં યથાક્કમન્તીદં વુત્તન્તિ આહ-‘સમે’ચ્ચાતિ, સમા સઙ્ખ્યા ગણના યેસુ તે સમસઙ્ખ્યા-ઉદ્દેસિનો અનુદેસિનો ચ, ઉદ્દિસનં પઠમં નિદ્દિસનં ઉદ્દેસો, અનુદિસનં પચ્છા કથનં અનુદેસો, ઉદ્દેસો અનુદેસો એસમત્થીતિ ઉદ્દેસિનો અનુદેસિનો, તેસં સમસઙ્ખ્યાનમુદ્દેસીનં અનુદેસીનઞ્ચ, ઇવણ્ણુવણ્ણાહિ ઉદ્દેસિનો દ્વે, એ ઓકારા અનુદેસિનો ચ દ્વેતિ ઉદ્દેસીનમનુદેસીનઞ્ચ ઠાન્યાદેસાનં સમસઙ્ખ્યા સિયા, સતિયઞ્ચ તસ્સં યથાક્કમ માદસા વિધીયન્તે, લોકતો સિદ્ધિમુપદસ્સેતિ ‘તથાહિ’ચ્ચાદિના. અવ…પે… એ ઓતિ પરેસં મતં, વિપ્પટિપત્તીતિ વિરુદ્ધા પટિપત્તિ પટિજાનનં, પરે ‘‘સતિપિ હેટ્ઠા વાગ્ગહણે‘ક્વચાસવણ્ણં લુત્તે’તિ સુત્તે ક્વચિગ્ગહણકરણતો અવણ્ણે એવ લુત્તે અસવણ્ણો વિધિ હોતિ, તતો ઇધ ન હોતિ દિટ્ઠુપાદાન’’ન્તિ વદન્તિ, ક્વચીતિ અધિકારો ઇધ ન હોતિ મહુસ્સવો માતૂપટ્ઠાનન્તિ, પતિસદ્દો આધારત્થો, તેન સમાનાધિકરણો ઉરસદ્દોપીતિ ઉરસ્મિન્તિ નિચ્ચ સમાસત્તા અસકપદેન વિગ્ગહે કતે ‘‘અસઙ્ખ્યં વિભત્તિ’’ચ્ચાદિના (૩-૨) સુત્તેન અસઙ્ખ્યસમાસોતિ દસ્સેતુમાહ-‘વિભત્યત્થેસઙ્ખ્યસમાસો’તિ, એત્થ પન યુવણ્ણાનન્તિ સંસામિ સમીપસમૂહ વિકારાવયવાદીસુ ઠાન્યાદેસસમ્બન્ધે છટ્ઠી, તસ્મા ઇવણ્ણુવણ્ણાનં ઠાને એ ઓઆદેસા હોન્તીતિ અત્થો, ઠાનમ્પન તિધા અપકંસો નિવત્તિ પસઙ્ગો ચેતિ, તત્થ ગુન્નં ઠાને અસ્સા સમ્બન્ધીયન્તુ [બજ્ઝન્તુ (જિનિન્દબુદ્ધિ)] તિ અપકંસો ઠાનસદ્દસ્સત્થો, ‘‘સેમ્હસ્સ ઠાને કટુકમોસધં દાતબ્બ’’ન્તિ નિવત્તિ ‘‘દબ્ભાનં ઠાને સરેહિ અત્થરિતબ્બ’’ન્તિ પસઙ્ગો, તેસુ ઇધ પઠમદુતિયા ન યુજ્જન્તિ… નિચ્ચત્તા સદ્દત્થસમ્બન્ધસ્સ અપનયનવિનાસા ન યુજ્જન્તીતિ, તતિયો તુ (યુજ્જતિ)… સુત્તે અત્થાભિધાનાય ઇવણ્ણુવણ્ણાનં પવત્તિપ્પસઙ્ગે તદત્થાભિધાનાયેવ એઓઆદેસા ભવન્તીતિ.

૩૦. યવા

‘‘સત્તમિયં પુબ્બસ્સે’’તિ (૧-૧૪) પુબ્બસ્સ કારિયવિધાનતો સત્તમી નિદ્દિટ્ઠસ્સ પરતા વિઞ્ઞાયતીતિ વુત્તિયં ‘પરે’તિ વુત્તં, એવમુપરિપિ, પરેહિ ઇચ્ચસ્સ અજ્ઝિણમુત્તો’તિ સાધેતું ‘‘સબ્બોચન્તિ’’ ‘‘અજ્ઝો અધી’’તિ ચ સુત્તિતં, તેસમિધ પચ્ચક્ખાતભાવદસ્સનત્થમાહ-‘ઇદ’મિચ્ચાદિ, અબ્ભક્ખાનન્તિ [અબ્ભુગ્ગભો] ઇમિનાવ સિદ્ધન્તિ ‘‘અબ્ભો અભી’’તિ ચ ન વત્તબ્બં, ઇતિ+અસ્સ ઇતિ ઠિતે પરલોપોતિ દસ્સનત્થં ‘ઇતિ અસ્સ પરલોપો’તિ આહ, અન્વગમાતિઆદીસુ નિચ્ચં.

૩૧. એઓ

પુત્તા મે+અત્થિ, અસન્તો+એત્થાતિ પદચ્છેદો.

૩૨. ગોસ્સ

અન્તાદેસત્થોતિ ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૭) બાધકસ્સ ‘‘ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સા’’તિ (૧-૧૯) બાધકેન ‘‘વાનુબન્ધો’’તિ (૧-૧૮) સુત્તેન અન્તાદેસત્થો, તેનેવ વુત્તં-‘બાધકબાધનત્થોયમારમ્ભો’તિ, અવવાદેસે પુબ્બસરલોપે દીઘેચ ગવાસ્સં, ગવચ્છન્તિ નિચ્ચં. ઇદં કથં સિજ્ઝતીતિ સમ્બન્ધો, ઇદન્તિ યથરિવેચ્ચાદિકં, કિં વિના સિજ્ઝતીતિ આહ-‘એવાદિસ્સા’તિઆદિ, એવસ્સ આદિએકારો એવાદિ, તસ્સ, રિઆદેસમન્તરેનાતિ સમ્બન્ધો, ચસદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, રસ્સવિધાનઞ્ચાતિ યોજનીયો, કતેપિ તસ્મિન્તિ તસ્મિં સુત્તે વિહિતે ચ, ન સિજ્ઝતીતિ એવાદિસ્સ રિઆદેસો ન કતોતિ કત્વા વુત્તં, ભુસં+એવાતિ (પન) ઠિતે મહાવુત્તિના એવાદિસ્સ ઇઆદેસે રૂપસિદ્ધિ હોતેવ, ઇધ પન પકારન્તરેન ‘ભુસામિવે’તિ સાધેતુમાહ ‘તમ્પિ’ચ્ચાદિ.

૩૩. બ્યઞ્જ

રસ્સદીઘાનન્તિ સુત્તે અવુત્તે કથં રસ્સદીઘાનન્તિ લભતિ ઉદ્દેસિનોતિ આહ-‘દીઘસ્સા’તિઆદિ, દીઘસ્સાતિ રસ્સસ્સાતિ ચ ઠાનસમ્બન્ધે છટ્ઠી, પચ્ચાસત્યાતિ ઠાનસો પચ્ચાસત્યા, ઇદઞ્ચ નિસ્સય વસેન વુત્તં, નિસ્સયકરણમેકો સત્થાગતો ઞાયોતિ, ઇધ નિચ્ચં-વીતિનામેતિ થુલ્લચ્ચયં, ઇધ ન હોતિ-જનો સાયં.

૩૪. સર

ઠાનસમ્બન્ધેતિ ઠિતિ ઠાનં પસઙ્ગો, સમ્બન્ધનં-સમ્બન્ધો, ઠાન્યાદેસભાવલક્ખણો ઠાનેયોગનિમિત્તભૂતો સમ્બન્ધો ઠાનસમ્બન્ધો તસ્મિં, દ્વે રૂપાનિ હોન્તીતિ ઇમિના ન સરૂપપ્પધાનોતિ દસ્સિતં હોતીતિ સમ્બન્ધો, હેતુમાહ-‘બહુવચનનિદ્દેસા’તિ, દ્વે રૂપાનિહોન્તીત્યાદિ વચનમિદં [પદમિદં (પોત્થકે)] દસ્સેતિ ‘‘સરૂપપ્પધાનેપિ દ્વિસદ્દે દ્વિસદ્દસામઞ્ઞેન સઙ્ખ્યાદ્વિસદ્દાનુસિટ્ઠં નપ્પયુજ્જતે, તસ્સ (પન) સઙ્ખ્યેય્યવચનસઙ્ખ્યાભાવા એકવચનમેવ ( ) [(પન) (પોત્થકે)] હોતી’’તિ, ઇમિના ચ-ત્થપ્પધાનો-યં નિદ્દેસો ન સરૂપપ્પધાનોતિ દસ્સેતિ, અધિપતિપચ્ચયો અધિપતિપ્પચ્ચયોતિ અનિચ્ચં, ઇધ ન હોતિ ઇધ મોદતીતિ, તં ખણન્તિ એત્થ એકઙ્ગવિકલં પચ્ચુદાહરણન્તિ સરમ્હા પરત્તાભાવા ન દ્વિત્તં.

૩૫. ચતુ

તબ્બગ્ગે તતિયપઠમાતિ કસ્મા વુત્તં ચતુત્થ (દુતિય) સદ્દેહિ વગ્ગક્ખરેસ્વેવ ગય્હમાનેસુ તથા નિદ્દેસો યુત્તો, ન હિ ચતુન્નમ્પૂરણો ચતુત્થો દ્વિન્નમ્પૂરણો દુતિયોતિ અક્ખરાયેવ વુચ્ચન્તીતિ આસઙ્કિય ‘વિનાપી’તિઆદિમાહ, અક્ખરે અક્ખરવિસયે ચતુત્થાદિ વોહારો કરીયમાનો વગ્ગગ્ગહણં વિનાપિ વગ્ગક્ખરેયેવ રુળ્હો પસિદ્ધોતિ સમ્બન્ધો, હેતુમ્હિ ઇતિસદ્દો, યતો એવં, તસ્મા કારણા ‘તબ્બગ્ગે તતિયપઠમા’તિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો, તબ્બગ્ગેતિ ચતુત્થદુતિયા યસ્મિં, તસ્મિંયેવ વગ્ગેતિ અત્થો, પચ્ચાસત્તીતિ પતિ આપુબ્બા ‘સદ-વિસરણગત્યવસાદનેસુ’ઇચ્ચસ્મા ઇત્થિયં ભાવેત્તિમ્હિ નિપ્ફજ્જતીતિ દસ્સેતુમાહ-‘પચ્ચાસીદન’મિચ્ચાદિ, યથાયોગ્ગન્તિ ચતુત્થક્ખરે ચતુત્થસ્સ તતિયો દુતિયક્ખરે દુતિયસ્સ પઠમોતિ એવં યોગ્ગમનતિક્કમ્મ, ધસ્સ દભાવોતિ ઇમિનાવ પુબ્બસ્સ ધસ્સ દત્તમુપલક્ખેતિ, તથા યસત્થેરોતિ. થેરોતિ એત્થ એકારો વગ્ગક્ખરો ન હોતીતિ તસ્મિં તવગ્ગદુતિયક્ખરસ્સ તસ્સ તો પઠમો ન હોતિ. પન્થોતિ એત્થ તવગ્ગ દુતિયક્ખરેન થકારેન તબ્બગ્ગભૂતે નકારે સતીપિ ન સો તબ્બગ્ગદુતિયક્ખરોતિ ન તસ્સ પઠમો તો, એત્થ નિગ્ઘોસો નિઘોસોતિઆદિ અનિચ્ચં, દડ્ઢો નિટ્ઠાનન્તિ નિચ્ચં.

૩૬. વિતિસ્સ

ઇતિસદ્દો-નુકરણં. નિપાતસ્સ પકતિવિયા-નુકરણં ભવતિ, અનુકરણઞ્ચ દ્વિધા અસાધુસદ્દરૂપં સાધુસદ્દરૂપન્તિ, તેસુ ભારવાહકો કોચિ તેન પીળિતો ‘અહો ભારો’તિ વત્તબ્બે સત્તિવેકલ્લા ‘અહો બાલ’ ઇચ્ચાહ, તંસમીપવત્તી ‘કિમયમાહે’તિ કેનચિ પુટ્ઠો સમાનો ‘અહો બાલ ઇચ્ચયમાહે’તિ વદતિ, ઇધમસાધુસદ્દરૂપં, ઇતીતિ પન સાધુસદ્દરૂપં, તસ્મા તતો-નુકારિયેનાત્થેન સાત્થકત્તા ઠાનસમ્બન્ધે છટ્ઠી.

૩૭. એઓ

નનુ ‘‘વિતિસ્સેવે વા’’તિ (૧-૩૬) વોત્યનુવત્તિય અવણ્ણે એઓનં વો હોતીતિ ચ સક્કા વિઞ્ઞાતું, તથા સતિ ‘અવણ્ણે ક્વચિ વો હોતી’’તિ વત્તબ્બં ‘અહોતિ વા’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ ચોદનમાસઙ્કિયાહ-‘ઓકારસ્સપિ’ચ્ચાદિ, ઠાનિભાવેન નિદ્દિટ્ઠત્તાતિ ‘‘એઓન’’ન્તિ (૧-૩૧) વકારાદેસસ્સ વિજ્જમાનત્તા વકારાદેસમ્પતિ પુન ઓકારો ઠાનિભાવેન નિદ્દિસિતબ્બો ન સિયાતિ અધિપ્પાયેનાહ, ન નિમિત્તન્તિ એઓનં વકારાદેસત્થં અવણ્ણો કારણં ન હોતીતિ અત્થો, અઞ્ઞથાતિ અવણ્ણસ્સ નિમિત્તત્તે, ઓકારં ન પઠેય્યાતિ સમ્બન્ધો, મકારાગમે’યાચ કમાગતે અગ્ગમક્ખાયતી’તિ, સ્વે ભવન્તિ વિગ્ગય્હ તનપ્પચ્ચયે તદ્ધિતવુત્તિયં વિભત્તિયા ‘‘એકત્થતાયં’’તિ (૨-૧૧૯) લોપે અકારાદેસે દીઘેચ સ્યાદિમ્હિ સ્વાતનં દ્વિત્તે હિય્યત્તનં. સ્વાતનન્તિઆદીસુ નિચ્ચં, ઇધ નહોતિ પરેચ ન વિજાનન્તીતિ.

૩૮. નિગ્ગ

કથ‘માગમો હોતી’તિ વુત્તં યદિ નિગ્ગહીતમાગમો સિયા સુત્તે આગમગ્ગહણેન વા ભવિતબ્બં ઞ-મ-કાદ્ય નુબન્ધવિસેસેન વા ત્યાસઙ્કિયાહ-‘અસતિ પિ’ચ્ચાદિ, આગમાવસાયે કારણમાહ-‘આદેસત્તાયોગા’તિ, આદેસત્તાયોગો કથં વિઞ્ઞાયતિ ચ્ચાહ-‘ઠાનિનિદ્દેસાભાવતો’તિ, તથા સતિ આગમિનિદ્દેસાભાવા આગમત્તમ્પિ ન સિયાતિ ચોદેતિ ‘યજ્જેવ’મિચ્ચાદિના, ન-ઇતિ ચોદનં પટિક્ખિપિત્વા તસ્સ આગમત્તમેવ સાધેતુમાહ-‘તસ્સા’તિઆદિ, તસ્સાતિ નિગ્ગહીતસ્સ, રસ્સાનુપ્પવત્તિતો રસ્સસરમેવ અનુગન્ત્વા પવત્તિતો, અયમેવત્થો વુત્તિયમ્પિ દસ્સિતોયેવાતિ વત્તુમાહ-‘એતદેવે’ચ્ચાદિ, પુરિમા જાતીતિ વિસેસનસમાસેકતે રસ્સે ચ બિન્દ્વાગમો, પરનિમિત્તસ્સાનિદ્દિટ્ઠત્તા બહુસદ્દે-ન્તસ્સ બિન્દ્વાગમે બહું, સતિપિ પયોગાનુસારિત્તદીપકસ્સ ક્વચિસદ્દસ્સાપિ વવત્થિતવિભાસત્તે વાસદ્દસ્સાપિ તાદિસત્તસ્સેવ પટિપાદકત્ત સભાવં દસ્સેતું ‘વવત્થિતવિભાસત્તા વાધિકારસ્સા’તિ વુત્તિયં વુત્તં, વવત્થિતસ્સ લક્ખિયસ્સ અનુરોધેન લક્ખણપ્પવત્તિકા વિભાસા વવત્થિતવિભાસા, અભેદેન તુ વાધિકારો વવત્થિત વિભાસા, તસ્સા ભાવો વવત્થિતવિભાસત્તં, તસ્મા, ઇધ ન હોતિ ઇધ મોદતિ, ઇમસ્મિં ઠાને આગમત્તપ્પકાસકો ઠાનિનિદ્દે સાભાવા આદેસત્તાયોગસઙ્ખાતો કારણવિસેસો સમત્થો, તસ્સ ભાવો સામત્થિયં-અત્થબલ-મઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણં, સચાતિ સો આગમો ચ.

૩૯. લોપો

લોપસદ્દસ્સ ભાવસાધનમત્તમેવ સાધેતુમાહ-‘તેને’ચ્ચાદિ, લોપોતિ યદિ કમ્મસાધનો સિયા તદા તેન સમાનાધિકરણં કત્વા ઉપરિ ‘‘પરસરો’’તિ સુત્તમારભીયેય્યાતિ બ્યતિરેકમાહ ‘ન પરસરો’તિ, ઇધ ન હોતિ સઙ્ગરો.

૪૦. પર

ત્વંસિ ત્વમસીતિ વિકપ્પો, ઇધ ન હોતિ તાસાહં.

૪૧. વગ્ગે

નનુ વગ્ગેવગ્ગન્તોતિ એત્તકેયેવ વુત્તે યસ્મિં (કિસ્મિ)ઞ્ચિ વગ્ગક્ખરે પરે બિન્દુનો યોકોચિ વગ્ગન્તો અનિયમેન ભવેય્ય તથા સતિ અનિટ્ઠમ્પિ સિયાત્યાસઙ્કિય પચ્ચાસત્તિં સન્નિસ્સાયાનિટ્ઠ નિવત્તિન્દસ્સેતુમાહ-‘વગ્ગે વગ્ગન્તો’તિચ્ચાદિ, સોવાતિ વગ્ગન્તોવ, તસ્મિન્તિ વગ્ગક્ખરે.

૪૨. યેવ

નનુ સદ્દત્તા બ્યભિચારિત્તા એવસ્સ તાવ સદ્દો હોતુ, સંયતો, સંહિતોતિ સદ્દેકદેસભૂતાનમ્પિ સમ્ભવા તેપિ ગહે તબ્બા સિયુન્તિ ‘યએવહિ સદ્દેસુ’તિ યહીનમ્પિ કથં સદ્દવોહારો કતોતિ આહ ‘એવા’તિઆદિ, એત્થાયમધિપ્પાયો ‘અબ્યભિચારિના બ્યભિચારી નિયમ્યતે’તિ.

૪૩. યેસં

યસદ્દે પુબ્બસુત્તેનેવ સંસ્સપ્યાદેસે સિદ્ધે સો ( ) [(તસ્સ) (પોત્થકે)] ય કારમત્તેયેવ પરે સંસ્સેવ (યથા) સિયાતિ સુત્તમિદમારદ્ધં.

૪૪. વન

ઠાનિનમાસિલિસ્સ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ આગમો નામ, કો-યમેત્થ ઠાનીતિ આહ-‘સરસ્સાતિ, સુત્તે અનુવત્તસ્સ ચ અવિજ્જમાનત્તા ‘સરસ્સા’તિ કુતો લબ્ભતીતિ ચોદેતિ ‘નનુ ચે’ત્યાદિના. આગમસુતિયા વનાદીનં ઠાનિસુતિયા અભાવેપિ સામત્થિયા બ્યઞ્જનસ્સ વા આગમો સિયા સરસ્સ વા, યદિ બ્યઞ્જનસ્સ વા સિયા (ન) ‘‘પદાદીનં ક્વચી’’તિ (૫-૯૨) સુત્તિત માચરિયેન, તસ્મા તદેવ ઞાપેતિ ‘સરો યેવેત્થ ઠાની ભવિતુમરહતી’તિ. વુચ્ચતેચ્ચાદિના પરિહારમાહ, નિપુબ્બા પદિસ્મા અનપ્પચ્ચયે ‘‘પદાદીનં ક્વચી’’તિ યુકઅન્તાવયવો ‘‘તવગ્ગવરના’’દિના (૧-૪૮) યે દસ્સ જો ‘‘વગ્ગલ સેહિતે’’તિ (૧-૪૯) (યસ્સ જો) નિપજ્જનં, માનન્તત્યાદીસૂતિ અધિકારાતિ ‘‘ક્યો ભાવકમ્મેસ્વપરોક્ખેસુ માનન્તત્યાદીસૂ’’તિ (૫-૧૭) ઇતો માનન્તત્યાદીસુતિ અધિકારા, પચ્ચયન્તરેતિ માનન્તત્યાદીતો અઞ્ઞસ્મિં પચ્ચયે, કચ્ચાયનેન ‘અતિપ્પગોખોતાવા’તિ સાધનત્થં ‘‘ક્વચિ ઓ બ્યઞ્જને’’તિ ઓકારાગમો ગકારાગમો ચ સુત્તન્તરેન વિહિતો, તં પકારન્તરેન સાધેતું વુત્તિયં-‘અતિપ્પગો ખો તાવા’તિ યં વુત્તં તં દસ્સેતું ‘અતિપ્પા’તિઆદિ વુત્તં.

૪૬. છ

દ્વાદયો અટ્ઠારસન્તા બહુવચનન્તાતિ ‘છકી’તિ વત્તબ્બે ‘છા’તિ એકવચનં ન યુજ્જતીતિ ચોદેતિ ‘નનુચા’તિઆદિના, પરિહરતિ નચ્ચાદિના, નેતિ ‘છળો’તિ અયુત્તો-યં નિદ્દેસો ન હોતીતિ અત્થો, છસદ્દસ્સ અનુકરણત્તા છસદ્દાનુકરણત્તા, હેટ્ઠા વુત્તસાધુસદ્દરૂપા સાધુસદ્દરૂપમનુકરણં વિભજતિ ‘અનુકરણઞ્ચ દુવિધ’મિચ્ચાદિના, પરિચ્ચત્તો જહિતો અત્થો વિધિનિસેધરૂપો યસ્સ તં પરિચ્ચત્તત્તં, એત્થ પન છસદ્દેન છસઙ્ખ્યાવિસેસો પરિચ્ચત્તો, અભિધાયતો હોતીતિ ઇમિના છસદ્દસ્સ અનુકારિયેનાત્થેનાત્થવન્તત્થમાહ, એકવચનન્તસ્સ નિદ્દેસો કતો… છસદ્દવચનીયસ્સ છસ્સ એકત્તા, અનુકારિયસ્સાતિ એકાદિનો સઙ્ખ્યા સદ્દસ્સ તદઞ્ઞસ્સ વા યદનુકારિયમેકાદિકં તદઞ્ઞં વા સદ્દરૂપં તસ્સ. સઙ્ખ્યાદિવિસેસન્તિ એકત્તાદિસઙ્ખ્યાવિસેસં તદઞ્ઞં વા, ‘‘યોમ્હિ દ્વિન્નં દુવે દ્વે’’તિ (૨-૨૧૯) સુત્તે દ્વિસદ્દો-નુકારિયં દ્વિસદ્દરૂપં તબ્બચનીયઞ્ચ દ્વિસઙ્ખ્યાવિસેસમ્પરામસતીતિ તબ્બાચકં દ્વિન્નન્તિ બહુવચનં, અથ ‘ળઞિ’તિ કસ્મા ન વુત્તં એવઞ્હિ સતિ ઞાનબન્ધત્તાળકારો આદ્યવયવો ભવિતુમરહતીતિ ચોદનમ્મનસિ નિધાય ‘છસદ્દા’તિઆદિમાહ, અન્તાપવાદેન વિધીયમાનો ળકારો છ સદ્દા પરસ્સાદિસ્સ આગમત્તા…પે… હોતીતિ સમ્બન્ધો, અન્તાપવાદેનાતિ ઇમિના ‘સરસ્સા’તિ છટ્ઠીનિદ્દેસતો ‘‘છળીયન્તસ્સા’’તી-મસ્સ વિસયભાવં દીપેતિ, પરસ્સાતિ ઇમિના ‘છા’તિ પઞ્ચમીનિદ્દેસતો ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સા’’તીમસ્સ વિસયભાવં, આદિસ્સાતિ ઇમિના ળસ્સેકવણ્ણત્તા અન્તાપવાદેન ‘‘આદિસ્સા’’તિ સુત્તે ન આદ્યન્તો વિયેકોપિ સરોતિ સરસ્સાદિસ્સ પત્તિં દસ્સેતિ, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘છા’તિ પઞ્ચમીનિદ્દેસા ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સા’’તિ (૧-૧૫) પરસ્સ સમ્પત્તં કારિયં એકવણ્ણત્તા ‘‘છટ્ઠિયન્તસ્સા’’તિ (૧-૧૭) અન્તસ્સ સમ્પત્તં ‘‘આદિસ્સા’’તિ (૧-૧૬) આદિવણ્ણસ્સ પપ્પોતી’’તિ. આદિભૂતોવ હોતીતિ અસતિપિ ઞકારે આગમગ્ગહણાનુવત્તિયા આગમિનં સરં અવિનાસેન્તો તસ્સ આદ્યવયવભૂતોવ હોતીતિ અત્થો, લકારં કરોન્તિ ‘‘યવમદનતરલાચાગમા’’તિ સુત્તેન, તન્તિ લકારકરણં ઉભિન્નમવિસેસવચનઞ્ચ અયુત્તતં દસ્સેતિ ‘તેસમ્પિ’ચ્ચાદિના, તેસમ્પીતિ કચ્ચાયનાનમ્પિ, અક્ખરસઞ્ઞાયન્તિ ‘‘અક્ખરાપાદયો એકચત્તાલીસ’’ન્તિ વિધીયમાનઅક્ખર સઞ્ઞાયં. અવિસેસે લળાનં નાનત્તાભાવે, પાકટો વાતિ ઇમિના સુતિલિપિભેદસ્સ પચ્ચક્ખસિદ્ધતન્દસ્સેતિ, તત્થ હિ સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા લળાનં વિસુંવિસું ગહણં સુતિ, તંતં દેસવાસીનં લેખા વ વત્થાનં લિપિ, તેસં ભેદો સોતચક્ખુવિઞ્ઞાણગય્હત્તા પચ્ચક્ખસિદ્ધો, છળભિઞ્ઞાતિ વિકપ્પેન ળકારાગમપક્ખે રૂપં.

૪૭. તદ

ઇસ્સ અત્તં નિપાતના, દકારો પન ‘‘મયદા સરે’’તિ (૧-૪૪), પદન્તરેનાતિઆદીતિ ઇમિના અઞ્ઞેન પદેન, સાધૂનિ ભવન્તીતિ વુત્તિ પાઠસ્સ અત્થં વત્તું ‘સાધૂનિ ભવન્તીતિ નિપાતનતો’તિ આહ, તત્થ કારણમાહ-‘ય’મિચ્ચાદિ, અપ્પત્તસ્સ પાપનમ્પત્તસ્સ પટિસેધો ચ નિપાતનં, તેસં ઇધ પાઠાતિ તેસં તથા ઇચ્છન્તાનં ઇધાતિ નિપાતસ્સ ઇમસ્મિં તદમિનાદિસુત્તે પાઠા, ઉદ્ધસ્સ ઉદૂતિ ઉદ્ધં ખમસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થસમાસે ઉદ્ધંખ ઇતિ ઠિતે ઉદ્ધંસદ્દસ્સ ઉદુઆદેસો, અસ-ભોજને ઇચ્ચસ્મા ‘‘ક્વચણ’ ઇતિ (૫-૪૧) સુત્તેન અણ્પચ્ચયે અસસદ્દો નિપ્ફજ્જતીતિ આહ-‘પિસિતમસના’તિ ‘‘ક્વચણ’’ ઇતિ મહિયં રવતીતિ ઠિતે ઇમિનાવ ગણનિપાતનેન સમાસે કતે મયૂરસદ્દો નિપ્ફજ્જતીતિ દસ્સેતુમાહ ‘મહિસદ્દસ્સે’ચ્ચાદિ, અસ્સ તદમિનાદિગણસ્સ આગતિગણત્તા એવમઞ્ઞેપીતિ સમ્બન્ધો, વુત્તન્તિ પાઠસેસો. દીઘનિકાયાદીસુ પઞ્ચસુ નિકાયેસૂતિ–

‘‘દીઘમજ્ઝિમસંયુત્ત, અઙ્ગુત્તરિકખુદ્દકા;

નિકાયા (પઞ્ચ) ગમ્ભીરા, ધમ્મતો અત્થતોચિમે’’તિ.

વુત્તેસુ દીઘાગમાદીસુ પઞ્ચસુ નિકાયેસુ, ઞાતબ્બાતિ વણ્ણા ગમાદિદ્વારેન જાનિતબ્બા, પઞ્ચવિધં પઞ્ચપ્પકારં નિરુત્તમુચ્ચતેતિ સમ્બન્ધો, નિબ્બચનં નિરુત્તં, નપુંસકે ભાવે ત્તો, અત્થકથનવાક્ય પુબ્બકમુચ્ચારણમિચ્ચત્થો, તદભિધાયિ સત્થમપ્યભિધાને-ભિધેય્યો પચારા તદત્થતાય વા નિરુત્તમુચ્ચતે, વુત્તનિરુત્તિ લક્ખણેન…પે… વેદિતબ્બાતિ ઇમિના નિરુત્તસત્થે યે સદ્દા પટિપદં નિપ્ફાદિયન્તિ તેસમિદં સામઞ્ઞેન નિપ્ફાદનન્તિ દીપેતિ, દ્વારે નિયુત્તો દોવારિકોતિ એત્થ ણિકે દકારવકારાનં મજ્ઝે ઓકારાગમો, હિંસિસ્માતિ ‘હિંસ-હિંસાય’ મિચ્ચસ્મા, અપ્પચ્ચયેતિ ‘‘સાવકારકેસ્વ ઘણ્ઘકા’’તિ (૫-૪૪) અપ્પચ્ચયે, નિજકોતિ એત્થ જકારસ્સ યકારે નિયકો. અથ વણ્ણવિકારોતિ વુત્તત્તા જવણ્ણસ્સ યાદેસે નિયકાદયો તાવ સિજ્ઝન્તુ, સુસાનાદયો કથં છવપદાદિવિકારત્તા સુસાનાદીનન્તિ આહ ‘પદવિકારોપિ’ચ્ચાદિ. અઞ્ઞથા વણ્ણસમુદાયાદેસસ્સ વિસુંગહણે છબ્બિતોપત્તિયા ‘પઞ્ચવિધં નિરુત્ત’ન્તિ સઙ્ખ્યાનિયમો ન યુજ્જેય્યાતિ ભાવો. યોગો સમ્બન્ધો, તથાહિચ્ચાદિના ધાતુસ્સ અત્થાતિસયેન યોગમ્પાકટીકરોતિ, રવનકિરિયાતિ સમ્બન્ધોતિ કેકાયિતાન્યસદ્દનકિરિયાભિસમ્બન્ધો. મયૂરોતિ એત્થ રવતિ મયૂરરાવે એવ વત્તતે, ન સામઞ્ઞેન રવનકિરિયામત્તેતિ ભાવો.

૪૮. તવ

વણ્ણમત્તસ્સે વાતિ વણ્ણસામઞ્ઞસ્સેવ, મત્તસદ્દો એત્થ સામઞ્ઞ વચનો. યકારસ્સચ ચાદેસોતિ સમ્બન્ધો, દયકારાનં જત્તન્તિસ્સ ઇમિના, યસ્સ ‘‘વગ્ગલસેહિ તે’’તિ (૧-૪૯) જત્તં, અત્તાનમધિકિચ્ચ પવત્તન્તિ અત્થે અસઙ્ખ્યસમાસો.

૪૯. વગ્ગ

યન્તં સદ્દાનં નિચ્ચસમ્બન્ધિત્તેપિ પક્કન્તવિસયત્તા તંસદ્દો યંસદ્દં નાપેક્ખતેત્યાહ-‘તેતિ અનન્તર’ઇચ્ચાદિ, તં સદ્દો હિ પક્કન્ત વિસયો તથા પસિદ્ધવિસયો અનુભૂતવિસયો ચ યંસદ્દં નાપેક્ખતે, યથા ચેસો યંસદ્દન્ના પેક્ખતે, તં સબ્બં મહાસામિનાધિકાયં સુબોધાલઙ્કારટીકાયં–

મુનિન્દચન્દસઞ્જાત, હાસચન્દનલિમ્પિતા;

પલ્લવાધવલાતસ્સે, વેકો નાધરપલ્લવોતિ (૧૨૨).

એતિસ્સા ગાથાય અમ્હેહિ વિત્થારિતનયેન ગહેતબ્બં, યથા રહન્તિ સકમ્માકમ્મધાતૂનમનુરૂપં.

૫૦. વેવા

કિઞ્ચાપીદં [ઇદંકિઞ્ચાપિ (પોત્થકે)] વિકપ્પનત્થં કતન્તિ હેટ્ઠિમેન નિ(ન્નાન)ત્તં વિઞ્ઞાયતિ, તથાપિ ઇમિના વાકારેન વિકપ્પોવ, હેટ્ઠિમે પન ક્વચાધિકારા હકારન્તધાતુતો ધ્યણ્પચ્ચયે મેહ્યં, દોહ્યં સિનેહ્યં, લેહ્યન્તિપિ ભવત્વેવ.

૫૩. સંયો

વત્તુનો-ત્તપ્પધાનત્તમત્તવચસીતિ નિયતાવયવવાચિનો ઉપાદાનાતિ વુત્તમનેકત્થત્તેપ્યાદિસદ્દસ્સ, આદિયતીત્યાદીતિ કમ્મસા ધનોચાયમાદિસદ્દો, સોયમત્થો સુમઙ્ગલપ્પસાદનિયા ખુદ્દસિક્ખા ટીકાય‘આદિતો ઉપસમ્પન્ના’તિ એત્થ અમ્હેહિ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો, સંયુજ્જતીતિ સંયોગો-એકત્રાવટ્ઠિતબ્યઞ્જના.

૫૪. વિચ્છા

યંવત્તતેતિ વુત્તિવચનં નિક્ખિપિત્વા તસ્સ અત્થં વત્તુમારભતે ‘સમ્ભવાપેક્ખાયે’ચ્ચાદિ, યંવત્તતેતિ ચ સુત્તે અવિજ્જમાનેપિ ગમ્મમાનત્થસ્સ સદ્દસ્સ પયોગમ્પતિ કામચારોતિ વુત્તિયં વુત્તં, યસદ્દસ્સાનિયમત્થવુત્તિત્તેપિ પદવાક્યતો નાઞ્ઞં સમ્ભવતિ વિચ્છાયમાભિક્ખઞ્ઞે ચ વત્તમાનન્તિ આહ ‘સમ્ભવાપેક્ખાયપદં વાક્યંવા’તિ, સમ્ભવતીતિ સમ્ભવો-પદં વાક્યં વા, તસ્મિં અપેક્ખાય પદં વાક્યં વા વત્તતેતિ સમ્બન્ધો, વત્તતેતિ વિચ્છાયમાભિઞ્ઞે ચાત્થે વત્તતે, નનુ પદસ્સ વાક્યસ્સ વા વિસુંયેવ દબ્બાદયો અત્થા, તં કથમિદ મેતસ્મિં વત્તુધમ્મે કિરિયાધમ્મે ચ વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞત્થે વત્તતેતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ-‘વિસયભાવેના’તિઆદિ, વિચ્છાય વત્તુધમ્મસ્સ કિરિયાધમ્મસ્સ ચાભિક્ખઞ્ઞસ્સ વિસયો પદં વાક્યં વા… અનઞ્ઞત્થવુત્તિવસેન તત્થપ્પવત્તિયા, તં વસેનચ, અભિધાયકત્તેન ચેતિ ગોચરત્તેન પકાસકત્તેન ચાતિ અત્થો, યંવત્તતેતિ અજ્ઝાહટસ્સ યન્તિ પઠમન્તસ્સ વિભત્તિવિપરિણામં દસ્સેતિ (તસ્સાતિ) આદિના, ઇમિના ઇદં દીપેતિ ‘‘યજ્જપિ ‘વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસ્વિ’ ત્યત્ર છટ્ઠીનોચ્ચારીયતે, તથાપિ છટ્ઠીપસિદ્ધિ હોતેવ, કથં દ્વે ઇચ્ચાદેસનિદ્દેસા આદેસો ચ સમ્બન્ધીનમપેક્ખતે, ‘વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસૂ’તિ ચાત્થનિદ્દેસો, ન ચાત્થસ્સાદેસેન સમ્બન્ધો ઉપપજ્જતે, તસ્મા વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસુ યં પદં વાક્યં વા વત્તતે તસ્સ દ્વે ભવન્તિચ્ચેવં છટ્ઠીયત્થો સક્કા વત્તુ’’ન્તિ, દ્વે રૂપાનિ હોન્તીતિ દસ્સિતં હોતીતિ સમ્બન્ધો, સદ્દરૂપે સઙ્ખ્યય્યેતિ દુતિયા બહુવચનન્તં પટિપાદયમાનોતિ એત્થ પટિપાદનકિરિયાય સમ્બન્ધેનોપદિટ્ઠં, ‘‘વાક્યન્તરટ્ઠોપિ સદ્દો તદઞ્ઞસ્મિમ્પિ સમ્બન્ધમુપયાતી’’તિ દ્વિસદ્દોતિ ઇદં ઉપરિ વાક્યદ્વયેપ્યુપયુજ્જતિ ‘દ્વિસદ્દો વુત્તો, દ્વિસદ્દો ન સરૂપપ્પધાનો’તિ, અથ સરૂપપ્પધાનો કસ્મા ન વુત્તોતિ આહ-‘બહુવચનેન નિદ્દેસા’તિ, અથ દ્વેતિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા પદવાક્યાનં ઠાને દ્વિબ્બચનં વા સિયા, તાનેવા વત્તન્તીતિ દ્વિપ્પયોગો વા, તથા સતિ ‘યંવત્તતે તસ્સા’તિ કસ્મા પઠમમેવ નિસ્સાય વુત્તિયં વિવરણં કતન્તિ આહ-‘એવઞ્ચા’તિઆદિ, ઇદાનિ દ્વિપ્પયોગપક્ખસ્સ સદોસત્તા અગહિતભાવં દસ્સેતુમાહ-‘યદાત્વિ’ ત્યાદિ, તુસદ્દો પુબ્બસ્મા પક્ખા વિસેસસ્સ પદસ્સકો [વિસેસનત્થો (પોત્થકે)], તત્થ હિ દ્વે [દ્વેરૂપ (પોત્થકે)] સદ્દરૂપાન્યાદિસીયન્તે, ઇહ તુ સોવ સદ્દો દ્વિરાવત્તતે, આવુત્તી સઙ્ખ્યેય્યાતિ એવં મઞ્ઞતે ‘‘દ્વિસદ્દો-યં ‘‘આદસહિ સઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યેય્યે વત્તન્તે’’તિ વચનતો સઙ્ખ્યેય્યવચનો, તસ્મેહ સઙ્ખ્યેય્યં સદ્દરૂપં વા સિયા આવુત્તિ વા, ઇચ્ચપિ નિદ્દેસો તદુભયમપેક્ખિય નપુંસકલિઙ્ગેન વા સિયા ઇત્થિલિઙ્ગેન વા, તત્થ યદા નપુંસકલિઙ્ગેન નિદ્દેસો, તદા સદ્દરૂપાનિ સઙ્ખ્યેય્યાનિ ભવન્તિ, યદા તુ ઇત્થિલિઙ્ગેન, તદા સદ્દસ્સાવુત્તી ઉચ્ચારણલક્ખણા કિરિયા સઙ્ખ્યેયા ભવન્તિ, તતો ચેત્થ આવુત્તીઅપિ સઙ્ખ્યેયા હોન્તી’’તિ, તદા દ્વિપ્પયોગો દ્વિબ્બવચનન્તિ એસ પક્ખોતિ અયમેત્થ ભાવો’’ યદા દ્વે આવુત્તિયો વિધીયન્તે તદા દ્વિપ્પયોગો દ્વિબ્બચનન્તે સોપેક્ખો, (અત્ર ઠાન્યાદેસભાવો નત્થિ) [નતુટ્ઠાને દ્વિબ્બચનપક્ખો (પોત્થકે)] આવુત્તિ હિ કિરિયા, તસ્સા ચેહ સદ્દો સાધનં, ન ચ કિરિયાય સાધનસ્સ ચ ઠાન્યાદેસભાવો ઉપપજ્જતે, તસ્મા યદાવુત્તી વિધીયન્તે, તદા દિપ્પયોગો દ્વિબ્બચનન્તે-સો પક્ખો ભવતી’’તિ, અયમ્પિ પક્ખો પાણિનીયેહિ પરિગ્ગહીતો, તદયુત્તં દોસદુટ્ઠત્તાતિ સન્દસ્સયમાહ-‘સો પને’ત્યાદિ, તે હિ દુતિયમ્પિ પક્ખમબ્ભુપગમ્મ ઉપચારમત્તતો ભેદો, વત્થુતોત્વભેદો વાતિ પોનોપુઞ્ઞેન તં સાધેન્તિ. કથમ્પન સદોસત્તં યેનાયં ન ગહિતોત્યાહ- ‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, ણ્યો નસિયાતિ ‘‘તસ્સ ભાવકમ્મેસુ ત્ત તા ત્તન ણ્ય ણેય્ય ણિય ણિયા’’તિ (૪-૫૯) ભાવે વિધીયમાનો ણ્યો દ્વિપ્પયોગપક્ખે સદ્દભેદસબ્ભાવા પુન પુનેતિ સમુદાયસભાવતો પુનપુન ભાવોતિ અત્થે પુનપુન સમુદાયતો ન ભવેય્યાતિ અત્થો, ન કેવલં ણ્યોવ, અથ ખો એકપદન્તોગધાનં સરાનં સરાનમાદિભૂતસ્સુકારસ્સ ભવન્તો ઓકારોપિ ‘‘સરાનમાદિસ્સા યુવણ્ણસ્સા એઓ ણાનુબન્ધે’’તિ (૪-૧૨૪) ન સિયા, ‘‘મનાદ્યાપાદીનમોમયે ચ ‘‘ઇતિ (૩-૫૯) ઓકારો પન પક્ખદ્વયેપિ હોતેવ… ઉત્તરપદસ્સ નિમિત્તભાવેન ગહિતત્તા, પુબ્બપક્ખેપિ હિ દ્વે સદ્દરૂપાન્યેવાદિસીયન્તેતિ હોતેવ પદ ભેદો, વક્ખતિ હિ ‘સતીપિ અત્તગતે ભેદે’તિ. નનુ આવુત્તિધમ્મભેદ સદ્દસ્સુપચરિતો ભેદો, સરૂપતો ત્વભેદોવ, અઞ્ઞથા આવુત્તિયેવ ન સિયા, એકસ્સ હિ વત્થુનો આવુત્તિ હોતિચ્ચાહ‘નાન્તરેને’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞથેતિ ઉપચરિતો ભેદો ન સભાવતોતિ ચે, કારિયમ્ભવતીતિ એવિ ન સક્કા વત્તુન્તિ સમ્બન્ધો, સભાવતો ત્વભેદો વાતિ ઉપચારાભાવેન વત્થુતો વિજ્જમાનભેદમવધારયતિ, અઞ્ઞથાતિ યદિ ભેદો સિયા, આવુત્તિયેવ ન સિયાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો ‘‘યદિ સભાવતોવ ભેદો ભિન્નસ્સ પન કથમાવુત્તિ સિયા’’તિ, ઠાનિસદિસત્તાતિ ‘‘ઠાનીવિયાદેસો’’તિ પરિભાસમુપલક્ખેતિ.

કિરિયાયાતિઆદીસુ સહત્થે તતિયા… કિરિયાદીહિ દબ્બાદ્યત્થાનં વત્તુ [કત્તુ] બ્યાપનિચ્છાપવત્તિતો, દેસાદીતિ ( ) [(હિ) (પોત્થકે)] આદિસદ્દેન કાલાવત્થાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, નાનાકારયુત્તમેવ ભિન્નં નામ હોતીતિ આહ-‘અનેકપ્પકારયુત્તે’તિ, બહુવચનનિદ્દેસતો વુત્તં હોતીતિ સમ્બન્ધો, તેનાતિ યેન બહુવચનનિદ્દેસેન સકિં બ્યાપનિચ્છા જોતીયતિ તેન કરણભૂતેન હેતુભૂતેન વા, કમેન બ્યાપિતુમિચ્છાયં જાતિઆદીનઞ્ચ બ્યાપિતુમિચ્છાયન્તિ સમ્બન્ધો, તત્થ અયઞ્ચ ગામો રમણીયો અયઞ્ચ ગામો રમણીયોતિ કમેન બ્યાપિતુમિચ્છા, એત્થ કિઞ્ચાપિ રમણીયગુણેન ગામદબ્બયોગો અત્થિ, તથાપિ ગામાનં ગુણેન યોગો, સબ્બો ગામો રમણીયોતિ બાહુલ્લેન, નત્થિ સાકલ્લેન [કમેન (પોત્થકે)] બ્યાપિતુમિટ્ઠત્તન્તિ સકલબ્યાપનિચ્છાયાભાવોતિ ન દ્વિબ્બચનં, એવમુપરિ યોજેત્વા અત્થો દટ્ઠબ્બો, સમ્પન્નો યવોતિ સમ્પન્નગુણેન યવજાતિયા બ્યાપિતુમિચ્છા, એકત્થા જાતિ, અનેકત્થ નિસ્સયા વિચ્છા [એકત્થાજાતિ, એકમત્થં ઞાપયિસ્સામીતિ જાતિસદ્દો પયુજ્જતે અને કત્થનિસ્સયાચ વિચ્છા, અનેકત્થં સઞ્ઞાપયિસ્સામીતિ વિચ્છાપયુજ્જતે-તિ મહાભસ્સે], સોભનં ધવખદિરન્તિ સોભનગુણેન ધવાદિદબ્બાનં બ્યાપિતુમિચ્છા, અત્થસદ્દેનેત્થ દબ્બાદયો વત્તુમિટ્ઠાતિ આહ-‘દબ્બગુણકિરિયાલક્ખણે’તિ, વિસદ્દો પનેત્થ બ્યાપનત્થોતિ આહ-‘બ્યાપિતું સમ્બન્ધિતુ’ન્તિ, સાતિ વિચ્છા, વત્તુધમ્મોતિ ‘રુક્ખંરુક્ખ’મિચ્ચાદિકં યો વદતિ, તસ્સ વત્તુનો ધમ્મો… ઇચ્છાલક્ખણસ્સ ધમ્મસ્સ તપ્પટિબદ્ધત્તા, સદ્દોતિ રુક્ખમિચ્ચાદિકો, તસ્સ સદ્દસ્સ યં રૂપં અત્ત ભાવો, તમેવ પચ્ચાસત્યા ‘‘સુતાનુમિતેસુ સુતસમ્બન્ધોવ બલવા’’તિ વિચ્છા ભિક્ખઞ્ઞેસુ વત્તમાનસ્સ સુતસ્સેવ તસ્સ રૂપસ્સ પચ્ચાસન્નભાવતો દ્વિસઙ્ખ્યા યુત્તં દ્વિસઙ્ખાતાય સઙ્ખ્યાય ‘રુક્ખં રુક્ખ’મિચ્ચેવં યુત્તં અતિદિસીયતે સુત્તે દ્વેઇચ્ચનેન, દ્વિબ્બચનસ્સેવ [દ્વિબ્બચનમેવ (પોત્થકે)] હિ દ્વિસઙ્ખ્યાયુત્તતા, અથ કતમેકવચનન્તસ્સ દ્વિબ્બચનં, તથાહિ સબ્બેયેવેતેત્થ વિચ્છાયં દ્વિત્તેહ્યભિધયન્તેતિ બહત્તા બહુવચનં પપ્પોતિ, એકવચનન્તુ ન સિજ્ઝતિ ‘રુક્ખં રુક્ખં સિઞ્ચતી’તિ એકત્થાભિધાનભિન્નસબ્બરુક્ખપ્પતીતીતિ કથમેકવચનન્તસ્સ દ્વિબ્બવચનન્તી આસઙ્કિયાહ-‘તત્થે’ચ્ચાદિ, અત્થસામત્થિયાતિ ‘બહુવચનન્તપ્પયોગેહિ’ચ્ચાદિના વક્ખમાનનયેન બહુવચનન્તપ્પયોગેનેવ વિચ્છાત્થજોતનતો ન તત્થ દ્વીબ્બચનં સિયા, ભવિતબ્બઞ્ચ દ્વિબ્બચને (ન, એ) કવચનત્તમન્તરેન ન ચાત્થિ દ્વિબ્બચનાવકા સોતિ પતીતિ બલાવગતો યો-ત્થો, તસ્સ અત્થસ્સ અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણં સામત્થિયં અત્થસામત્થિયં, અત્થસામત્થિયા એકવચનન્તસ્સ દ્વીબ્બચનન્તિ સમ્બન્ધા, કિરિયાદિયોગન્તિ કિરિયાગુણાદિ સમ્બન્ધો, મન્ત્વાતિ બ્યાપિતુમિચ્છાયન્તીમસ્સ પુબ્બકિરિયાવચનં, અભિસંહરિત્વાતિ એકતોકત્વા. સદ્દસ્સ તાદિસત્થપચ્ચાયકત્તે સામત્થિયં સદ્દસત્તિ [સદ્દસ્સ]. યુગપદાધિકરણતાયં સહવચનિચ્છાયં બહુવચનપ્પવત્તિયેવ, ન તત્થ દ્વિબ્બચનન્તિ દસ્સેતુમાહ-‘અતોયેવે’ચ્ચાદિ, અતો યેવાતિ બહુવચનન્તસ્સ સદ્દસત્તિયા વિચ્છાજોતનતો દ્વિબ્બચનાભાવાયેવ, એવમઞ્ઞતે- ‘ઇધ પન યોગપજ્જં દુવિધં સદ્દયોગપજ્જં અત્થયોગપજ્જઞ્ચ, તત્થ કિઞ્ચિ સાત્થકાનં સદ્દયોગપજ્જમત્થયોગ પજ્જં ન સમ્ભવતીતિ, યુગપદિ અધિકરણં ધવાદિ અત્થો યસ્સ સોધવખદિરપલાસસદ્દો યુગપદાધિકરણો, તસ્સ ભાવો તથા, તસ્સઞ્ચ સતિ, સદ્દયોગપજ્જમન્તરેન ભિન્નત્થાનમેકસદ્દવચનીયાન મેકતો પપત્તિ અત્થયોગપજ્જં, તં સહવચનિચ્છાયન્તિ ઇમિના દસ્સિતન્તિ તસ્સં સહવચનિચ્છાયઞ્ચ સતિ, સોભના ધવખદિરપલાસા સોભના રુક્ખાતિ સોભનગુણયોગેપિ બહુવચનેનેવ વિચ્છાજોતનતો દ્વિબ્બચનાભાવોતિ, સોભનં ધવખદિરન્તિ પન સતીપિ સદ્દયોગપજ્જે સમાહારત્તા નત્થત્થયોગપજ્જ [નાત્વયાગપજ્જ (પોત્થકે)] ન્તિ એકવચનન્તત્તા દ્વિત્તપ્પસઙ્ગેપિ સોભનં ધવખદિરન્તિ સદ્દાનં સકિં બ્યાપનિચ્છાયાભાવા ન દ્વિબ્બચનન્તિ હેટ્ઠા વુત્તં.

વાત્તિકકારેન ‘‘આનુપુબ્બિયે દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧-વા) વુત્તં, તદાહ-‘આનુપુબ્બિયેપિ’ચ્ચાદિના, અત્થેવાનુપુબ્બિયેપિ વિચ્છા તતોવ દ્વિત્તન્તિ પટિપાદય ‘માનુપુબ્બિય’મિચ્ચાદિના ‘અત્થિયેવેચ્ચાદિનો વુત્તિવાક્યસ્સ વિવરણમાહ. ગામજાતિયા તુલ્યજાતિયાનં દિસા દેસાદિભેદેન ભિન્નાનમિવ ગામાનં, ન એત્થ વિચ્છા, મૂલમગ્ગં વા હિ મુખ્ય મેકમેવ… હેટ્ઠુદ્ધભાગન્તરાભાવેનેકત્તા, યેનુપરિયધો ભાગાપેક્ખાય કતમૂલગ્ગબ્યપદેસેન ભિન્નજાતિયા મૂલગ્ગભાગા, તે ભિન્નજાતિયા, ન ચ ભિન્નજાતિયાનં વિચ્છા હોતિ, ન હિ ગોગોતિ વુત્તે (વાહીક)ગતા વિચ્છાવગમ્યતેતિ આચરિયજિનિન્દબુદ્ધિના આનુપુબ્બિયે વિચ્છાયાભાવં પટિપાદિતં, તં વિઘટયિતું ‘યદિ હિ’ચ્ચાદિના યં વુત્તિયં વુત્તં, તં વિપઞ્ચિતુમાહ- ‘યથે’ચ્ચાદિ, નસન્નિવિટ્ઠોતિ ન પતિટ્ઠિતો, નત્થીતિ વુત્તં હોતિ, યસ્સૂપરિભાગો અત્થિ તમ્પિ મૂલન્તિ મૂલ બ્યપદેસસ્સાપેક્ખા કતત્તમાહ, ઉભયન્તિ મૂલમગ્ગઞ્ચ, તથા અઞ્ઞેપિ મૂલગ્ગભાગાતિ ઇમિના મૂલગ્ગભેદાનં હેટ્ઠા વિય ગહણે સતિ બહુત્તમાહ, પુબ્બકથિતેનાતિ ‘રુક્ખાદીનં બાહુલ્લેના’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘મૂલાદીનં બાહુલ્લેન થૂલાદિ ગુણયોગમ્મન્ત્વા સત્તમીવિભત્તિયુત્તેન મૂલાદિસદ્દસહિતેન સબ્બ સદ્દેન મૂલાદિકમત્થમભિસંહરિત્વા સબ્બસ્મિં મૂલે થૂલા સબ્બસ્મિં અગ્ગે સુખુમાતિ એવં (વત્તુનો) બ્યાપિતુમિચ્છાયમેકવચનન્તસ્સ વિચ્છાયન્ત્વેવ દ્વિબ્બચન’’ન્તિ.

જેટ્ઠાનં વિચ્છાસમ્ભવે સબ્બકનિટ્ઠસ્સ જેટ્ઠત્તાભાવાનુપ્પવેસો ન સિયાતિ આનુપુબ્બિયમત્તવચનિચ્છાયં તેનેવ દ્વિત્તમભિહિતં ‘જેટ્ઠં જેટ્ઠમનુપ્પવેસયા’તિ તેનેવાચરિયેન, તદધુના વિઘટીયતિ ‘જેટ્ઠ’ મિચ્ચાદિના, કનિટ્ઠોપિ પવેસીયતીતિ કનિટ્ઠસ્સપિ વિચ્છાસમ્ભવમાહ, તત્થ કારણમાહ-‘યથેવ હિ’ચ્ચાદિ, પરસ્સાતિ મજ્ઝિમસ્સાતિ એત્થ વિસેસનં, કનિટ્ઠસ્સાપિ જેટ્ઠબ્યપદેસોતિ સમ્બન્ધો, યથાવુત્તમેવ સમત્થેતિ ‘વત્તિચ્છાનિબન્ધને હિ’ચ્ચાદિના, વત્તિચ્છાદિબન્ધનેતિ વત્તુનો ઇચ્છા નિબન્ધનં કારણમસ્સાતિ સમાસો, વત્થુસભાવે વત્થુ તત્થે, અભિનિવેસો પવત્તિ, નાભિસમ્ભુણાતિ ન પપ્પોતિ.

‘‘સકત્થે વધારિયમાને નેકસ્મિં દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧૨-વા) વાત્તિકકારેન વુત્તં, તદાહ ‘સકત્થે’ઇચ્ચાદિ, અત્થપ્પકારણાદ્યનપેક્ખસ્સ પદસ્સ અત્થે સકત્થે અવધારિયમાને એત્તકમેવેતિ ગમ્મમાને અનેકસ્મિં દિય્યમાને દ્વિબ્બચનમિટ્ઠં મતં પાણિનિયાનન્તિ અત્થો, અયમ્પનેસમધિપ્પાયો ‘માસકં માસકં ઇમમ્હા કહાપણા ભવન્તાનં દ્વિન્નં દેહી ત્યત્ર દ્વે એવ માસા દાતુમિચ્છિતા, કહાપણં નામ–

ચત્તારો વિહયો ગુઞ્જા, દ્વેગુઞ્જા માસકો ભવે;

દ્વે અક્ખાવ માસકાપઞ્ચ,ક્ખાનં ધરણમટ્ઠકંતિ.

વુત્તવિધિનાનેકમાસકસમુદાયો, તત્થ ન સબ્બે કહાપણ સમ્બન્ધિનો માસા દાનકિરિયાય બ્યાપિતા, દ્વેયેવાતિ નેત્થત્થ વિચ્છાતિ યથાવુત્તવત્તબ્બેન દ્વિબ્બચન’’ન્તિ, તં દસ્સેત્વાતિ તં દ્વિબ્બચનોદાહરણં દસ્સેત્વા, પટિપાદયિતું વિચ્છાયમેવ દ્વિત્તં દસ્સેતું… માસકં માસકમિચ્ચાદોત્વયમધિપ્પાયો-‘‘દેહીતિ દાનકિરિયાય માસ્સ બ્યાપિતુમિટ્ઠાતિ વિચ્છાયમેવેત્થ દ્વિબ્બચનં, તથાહ્યતો દ્વિરુત્તા વિચ્છાવ ગમ્યતે’’તિ, સદ્દન્તરતોચ્ચાદિકં કિમાસઙ્કિય વુત્તન્તિ આહ‘દેહી’તિઆદિ, અવધારણે પતીયમાનેતિ કહાપણસમ્બન્ધિનિ બહુમ્હિ માસકસમુદાયે માસકદ્વયનિચ્છયે વિઞ્ઞાયમાને સતિ, અવિસેસેન સામઞ્ઞેન માસાનં દેહીતિ દાનકિરિયાય બ્યાપના ભાવાતિ સમ્બન્ધો, સદ્દન્તરતોચ્ચાદિનો સાધિપ્પાયમત્થમભિધાતુમારભતે ‘પદેને’ચ્ચાદિ, એત્થ પદેનાતિ માસકમિચ્ચનેન પદેન, ઇમમ્હા કહાપણાતિ ઇદમેત્થ સદ્દન્તરં, કતાભિસઙ્ખરણસ્સાતિ માસકં માસકમિચ્ચેવં નિપ્ફાદિતસ્સ, સદ્દન્તરતોતિ ઇમિના પદન્તરયોગો ગહિતોતિ આહ-‘પદન્તરેન યોગતો’તિ અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘દ્વિત્તકરણકાલે સદ્દન્તરવચનીયસ્સત્થસ્સાનપેક્ખિતત્તા માસકંમાસકન્તિ અવિસેસેન માસકવિચ્છાયં દ્વિત્તં, તદનુ પન ઇમમ્હા કહાપણાતિસદ્દન્તરસમ્બન્ધે સતિ યદિ કહાપણસમ્બન્ધ્ય ન વસેસમાસકવિચ્છા પરિગ્ગય્હતિ તદા ઇમસ્સ કહાપણસ્સાતિ છટ્ઠિયા ભવિતબ્બં, ઇમમ્હા કહાપણાતિ પન અવધિપઞ્ચમીનિદ્દેસતો કહાપણતો દ્વયમેવ ગહેત્વા ભવન્તાનં દ્વિન્નં દેહીતિ ઇમમ્હા કહાપણાતિ સદ્દન્તરતોવધારણં ગમ્યતે’’તિ.

‘‘પુબ્બપઠમાનમત્થાતિસયવચનિચ્છાયં દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧૨-વા) વુત્તં, તદાહ-‘પુબ્બપઠમાનં મિચ્ચાદિ, પુબ્બપઠમાનં પુબ્બપઠમ સદ્દાનં અત્થાતિસયો યો અત્થસ્સ પકંસો, તસ્સ વચનિચ્છાયં, સબ્બપઠમભાવસઙ્ખાત અત્થાતિસયમત્તાવ વચનિચ્છાતિ ન એત્થ વિચ્છાતિ તેસમધિપ્પાયો, વિકસનકિરિયાય પાકકિરિયાયાતિ વુત્તેપિ વિકાસકરણકિરિયાય પાકકરણકિરિયાયાતિ અત્થસમ્ભવતો ‘પુબ્બં પુબ્બં પુપ્ફ’ન્તિ ત્યાદો, પુબ્બં પુબ્બં વિકસનં કરોન્તિ, પઠમં પઠમં વચનં કરોન્તીતિ કિરિયાવિસેસનવસેન અત્થો દટ્ઠબ્બો, પુબ્બાતિ મતા પઠમાભિમતાતિ ઇમિના પુબ્બપઠમભાવેનાભિમતાનં બહુત્ત બ્યાપનેન વિચ્છાસબ્ભાવે કારણમાહ.

‘‘ડતર ડતમાનં સમસમ્પધારણાયમિત્થીનિગદે ભાવે દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧૨-વા) વુત્તં, એત્થ ઇત્થિલિઙ્ગસદ્દો ઇત્થિલિઙ્ગયોગા ઇત્થીતિ વુત્તો, નિગદ્યતેનેનેતિ નિગદો, ઇત્થી નિગદો યસ્સ સો ઇત્થિનિગદોભાવો, તસ્મિં ઇત્થીનિગદે ભાવે, તદાહ-રતરરત મન્તાન’મિચ્ચાદિ, ઇત્થિલિઙ્ગેતિ ઇત્થિલિઙ્ગં યસ્સ સો ઇત્થિલિઙ્ગોભાવો, તસ્મિં ઇત્થિલિઙ્ગે ભાવે વત્તમાનાનં રતરરતમન્તાનં દ્વિબ્બચનમભિમતન્તિ સમ્બન્ધો, કસ્મિં વિસયેતિ આહ-‘સમસમ્પધારણ વિસયે’તિ, સમેન અડ્ઢતાદિના ગુણેન ઇમે ઉભો અડ્ઢા ઇત્વેવં રૂપા સમ્પધારણા નિરૂપના અવબોધો સમસમ્પધારણા, સાએવ વિસયો, તસ્મિં સતિ, અડ્ઢતાય બહુવિધત્તાભાવા કિરિયાદિયો ગાભાવા ચ નત્થેત્થ વિચ્છાતિ તેસમધિપ્પાયો, પુચ્છિયમાનાતિ ઇમિના ઇમે ઉભો’ ઇચ્ચાદીનં પુચ્છાવાક્યતં દસ્સેતિ.

પરબ્યવહારેનાહ-‘આખ્યાતાદીનં વિસયત્ત’ન્તિ, ઇમિના આખ્યાતાદીનમેવ કિરિયાજોતકપદભાવેન પોનોપુઞ્ઞસઙ્ખાતકિરિયા ધમ્મસ્સ ધનસમેવ વિસયત્તં દીપેતિ, અતિસયવિસિટ્ઠન્તિ ઇમિના પપચતિસદ્દેપકારો પકંસત્થ જોતકો ઉપસગ્ગોતિ દસ્સેતિ, હિવિધિમ્હીતિ’લૂ-ચ્છેદને’ઇચ્ચસ્મા વિધિમ્હિ હિપ્પચ્ચયો ‘‘પઞ્હપત્તનાવિધીસુ’’તિ (૬-૯) ઇમિના સુત્તેનાતિ અત્થો, ઓસ્સાતિ ‘‘યુવણ્ણાનમેઓપચ્ચયે’’તિ (૫-૮૨) ઓકારસ્સ, ‘પુબ્બેક-કત્તુકાન’’ (૫-૬૨) મિચ્ચેવાતિ એવકારેન પરેસમિવાયમપ્યાભિક્ખઞ્ઞે પચ્ચયો ચે વિધીયતે, તદા પપચતિઇચ્ચત્ર વિય આભિક્ખઞ્ઞે વિધીયમાનેન પચ્ચયેનેવ આભિક્ખઞ્ઞત્થસ્સ પકાસિતત્તા ન દ્વિબ્બચનેન ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ, યદા તુ ભુસં પુનપ્પુનં પચતીતિ વચનિચ્છા તદાપિ પપચતીતિ ભવત્યેવ.

ઇહ ઇમસ્મિં ઉદાહરણે, આભિક્ખઞ્ઞે ઇચ્ચેવાતિ ઇમિના અનુકરણમત્તમેવેતં નત્થેત્થાભિક્ખઞ્ઞન્તિ પાણિનિયા સુત્તન્તરેન દ્વિત્તમ્પટિપાદેન્તિ, નત્થેત્થ તાદિસેન વચનેન પયોજનં, આભિક્ખઞ્ઞેયેવ દ્વિબ્બચનન્તિ દસ્સેતિ, એવમઞ્ઞતે ‘‘પટઇચ્ચેતમનુકરણં ભવન કિરિયમ્પતિ વત્તતીતિ [ભવનકિરિયામતી વુત્તીતિ (પોત્થકે)] કિરિયાધમ્મં પોનોપુઞ્ઞમેત્થ અત્થેવા’’તિ, તેનેવ વક્ખતિ-‘પટપટા ભવતીતિ આભિક્ખઞ્ઞે દ્વિબ્બચન’ન્તિ, અનિતિસ્મિન્તિ ઇતિસદ્દે અવિજ્જમાને, રાપ્પચ્ચયોતિ પઠમં દ્વિત્તે કતે પચ્છા રાપ્પચ્ચયો, રાપ્પચ્ચયમકત્વાપિ પકારન્તરેન સાધેતુમાહ- ‘અથવા’ ઇચ્ચાદિ, દીઘો નિચ્ચન્તિ પઠમં દ્વિત્તે પટપટકરોતીતિ ઠિતે નિચ્ચં દીઘો, પટપટા કરોતીતિ એત્થ નિપ્ફત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટપટાયતીતિ એત્થ દસ્સેતું પટપટાયતીતિઆદિ આરદ્ધં.

૫૫. સ્યાદિ

એકસ્સ એકસ્સ ઇતિ ઠિતે પુબ્બવિભત્તિયા લુત્તે સંહિતાયઞ્ચ કતાયં એકેકસ્સ, એવં મત્થકેન મત્થકેનાતિ ઠિતે મત્થક મત્થકેનાતિ.

૫૬. સબ્બા

અઞ્ઞં અઞ્ઞન્તિ ઠિતે ઇમિના વિભત્તિયા લોપે અકારસ્સ ‘‘તદમિના’’ (૧-૪૭) દિના ઓકારે અઞ્ઞોઞ્ઞન્તિપિ હોતિ.

૫૭. યાવ

યાવબોધન્તિ ‘‘યાવાવધારણે’’તિ (૩-૪) અસઙ્ખ્યસમાસો.

૫૮. બહુલ

ક્વચિ પવત્યપ્પવત્તિ, ક્વચઞ્ઞં ક્વચિ વા ક્વચિ;

સિયા બહુલસદ્દેન, વિધિ સબ્બો યથાગમંતિ.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકાટીકાયં સારત્થવિલાસિનિયં

પઠમકણ્ડવણ્ણના સમત્તા.