૧૫. પઞ્ચ

અવધિભાવેનાતિ ‘અતો’ચ્ચાદિના અવધિત્તેન, યસ્સાતિ યો આદિનો, કારિયન્તિ ‘ટાટે’આદિકં, પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવિસેસાતિ યથા- ‘ગામા દેવદત્તો’તિ વુત્તે સો તતો પુબ્બો પરોગેતિ વિઞ્ઞાયતીત્યવધિભાવસ્સ પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવિસેસો, તથેહાપિ ‘‘અતો યોનં ટાટે’’તિ (૨-૪૧) વુચ્ચમાને અતો પુબ્બેસં યોનં અથવા પરેસન્તિ પુબ્બપરાપેક્ખત્તેનાવધિભાવસ્સાવિસેસાતિ મઞ્ઞતે, પુરે વિયાત્યનેન સત્તમિયન્તિ એત્થ વુત્તં નિદ્દેસવચને કારણમતિદિસતિ, વુત્તિયં ‘નરાનમેરે’તિ એત્થ અપવાદવિપ્પટિસેધે સતિપરત્તા ટાટેઆદેસાનં પવત્તિં ‘‘આદિસ્સા’’તિ એત્થ વણ્ણયિસ્સામ, અથ કિમિમિના વચનેન નનુ યતો યત્થ પઞ્ચમી નિદ્દેસો તત્થ સબ્બત્થ ‘‘માનુબન્ધો સરાનમન્તા પરો’’ (૧-૨૧) ત્યતો ‘પરો’ત્યનુવત્તેતું સક્કાતિ તસ્સાનુવત્તિતસ્સ યોનમિચ્ચનેન સામાનાધિકરણ્યા‘પરેસં યોનં’ત્યયમત્થો વિઞ્ઞાયતે, તતો પુબ્બેસં પસઙ્ગોયેવ નત્થીતિ, નેતદત્થિ, પરોતિ ત્યનુવત્તમાનં ‘અતો’તિ પઞ્ચમ્યન્તેન સમ્બજ્ઝમાનં ન કોચિ વારેતા અત્થીતિ પરતો-કારતો પુબ્બેસમ્પિ યોનં ટાટેઆદેસા પપ્પોન્તીતિ વચનેનેમિના ભવિતબ્બમેવાતિ દસ્સેતુમાહ-‘વચને’ચ્ચાદિ, એવઞ્ચરહિ તદેવોદાહરિતબ્બં, કિં ‘નરાનરે’ ત્યુદાહટન્તિ ચે, નેસદોસો, અઞ્ઞદત્થં કારીયમાનમિહા-પ્યત્થવન્તં હોતીતિ, પુબ્બકો પરિહારોતિ બ્યવ હિતનિવત્તિયા પુબ્બસુત્તે વુત્તો ‘‘સરેતોપસિલેસિકાધારો’’તિ પરિહારો, ન સમ્ભવતીતિ ઇહ સત્તમિયા અભાવા ન સમ્ભવતિ, વચનાનન્તરન્તિ પાણિનિયાનં નિદ્દિટ્ઠગ્ગહણમિવ બ્યવહિતનિવત્તિયા સુત્તન્તરં, તે હિ ‘‘તસ્માત્યુત્તરસ્સા’’ત્યેત્થ (૧-૧-૬૭) નિદ્દિટ્ઠગ્ગહણમનુવત્તિય તેન પુબ્બે વિય બ્યવહિતનિવત્તિમ્પટિપાદેન્તિ. અનન્તરેતિવચના પચ્ચાસત્તિયા નિસ્સયનં વિઞ્ઞાયતે, કતત્થતાયાતિ વચના જાતિયાત્યાહ- ‘પચ્ચાસત્યા જાતિં સન્નિસ્સાયા’તિ જાતિં સન્નિસ્સાય પચ્ચાસત્યા કરણભૂતાય નિવત્તિમાહેતિ સમ્બન્ધો, ઇમિના પચ્ચાસત્તિ ઞાયબ્યાપનઞાયજાતિપદત્થબ્યત્તિપદત્થેસુ પચ્ચાસત્તિઞાયો જાતિપદત્થોચેહ નિસ્સીયતેતિ દસ્સેતિ, ન હિ કેવલં જાતિં નિસ્સાય બ્યવહિતનિવત્તિ વત્તું સક્કા, તથાહિ યદેત્થ પચ્ચાસત્તિઞાયો ન નિસ્સિતો, તદા બ્યાપનઞાયેન બ્યવહિતે ચાબ્યવહિતે ચાસજ્જતીતિ જાતિયા નિસ્સયને સત્યપિ બ્યવહિતેપિ બ્યાપ્યમાના જાતિ કેન નિવારીયતે નાપિ કેવલં પચ્ચાસત્તિન્નિસ્સાય બ્યવહિતનિવત્તિ વત્તું સક્કા, તથાહ્યસતિ જાતિસન્નિસ્સયેન બ્યત્તિનિસ્સીયતે, બ્યત્તિયઞ્ચ પદત્થે પટિલક્ખિયં લક્ખણં પવત્તતીતિ પચ્ચાસત્તિ ઞાયનિસ્સયનેપ્યબ્યવહિતમ્પતિ યં લક્ખણં ભિન્નં તદબ્યવહિતે પવત્તં, યમ્પન બ્યવહિતમ્પતિ ભિન્નં લક્ખણં, તઞ્ચ વચનપ્પમાણતો માભવત્વસ્સ બ્યત્થતાતિ બ્યવહિતેપિ પવત્તતે, તસ્મા ઉભોપિ નિસ્સાય નીયાતિ. વિસયદસ્સનપ્પસઙ્ગે વિસયિદસ્સનમત્થબ્યત્તિકારણન્તિ વાક્યન્તોગધપદાનમત્થમ્પઠમં દસ્સેત્વા પચ્છા સમાસાદિકં દસ્સેતું ‘કતો’ત્યાદિકમારદ્ધં, જાતિલક્ખણોતિ અબ્યવહિતત્તજાતિસભાવો, ‘ઓસધ્યો’તિ એત્થ સકારે અકારા પરસ્સ ધકારેન બ્યવહિતસ્સ યોસ્સ વિયાવસેસાનમ્પિ સબ્ભાવતો વુત્તં-‘યોપ્પભુતીન’ન્તિ, જાતિ સામઞ્ઞં, યાવતિ વિસયેતિ ગવાદિકે યત્તકે વિસયે, કામચારતો વિસય પરિસમત્તિયા દિટ્ઠન્તમાહ-‘તં યથે’તિ, ભોજયેતીતિ એત્થ ભોજયેઇતીતિ પદચ્છેદો, કતોહિ જાત્યત્થો કસિણોતિ યસ્મા સકલો બ્રાહ્મણ જાતિસઙ્ખાતો અત્થો પરિસમત્તો, તસ્માતિ અત્થો, ઇદં વુત્તં હોતિ- ‘યાવ દિટ્ઠમ્ભોજયે’તિ વુત્તે [વુત્તેન (પોત્થકે)] સન્તાય સામઞ્ઞવુત્તિ બ્રાહ્મણસદ્દપ્પયોગસામત્થિયા પચ્ચેકમ્ભોજનકિરિયા કતા નામ હોતિ, યતો કસિણોપિ જાત્યત્થો પરિસમત્તો નામાતિ. ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) સુત્તે બ્યઞ્જનેતિ સત્તમી પુબ્બસ્સ દીઘાદિવિધિમ્હિ ચરિતત્તા ‘‘સરમ્હા દ્વે’’તિ (૧-૩૪) એત્થ સરમ્હાતિ પઞ્ચમ્યક તત્થા, તતો પઞ્ચમીનિદ્દેસસ્સ બલીયત્તં, તતો ‘‘સત્તમિયં પુબ્બસ્સ’’ ‘‘પઞ્ચમિયં પરસ્સા’’તિ દ્વિન્નં પરસ્સ સમુટ્ઠાપને ‘બ્યઞ્જને’તિ સત્તમી પરસ્સ કારિય યોગિતાય અત્થતો વિભત્તિવિપરિણામેન છટ્ઠીભાવેન પરિણમતી… દ્વિન્નં સુત્તાનં વિપ્પટિસેધે પરસ્સ બલી યત્તાવાતિ એતાદિસસામત્થિયસબ્ભાવતો વુત્તં-‘છટ્ઠીપકપ્પનાપિ પુરેવિય સામત્થિયા’તિ.