कामावचरकुसलं

निद्देसवारकथावण्णना

२. सन्तेति सभावतो विज्जमाने. फस्सस्स विसयविसयीनं सन्निपतनाकारेन गहेतब्बत्ता फुसनं विसये चित्तस्स सन्निपतनं वुत्तं. ‘‘चिन्तनट्ठेन चित्तं, मननट्ठेन मनो’’तिआदिना चित्तादिसद्दा चिन्तनादिब्यापारमुखेन अत्तनो अत्थं विभावेन्तीति आह ‘‘चित्तं मनोतिआदीसु विय किच्चविसेसं अनपेक्खित्वा’’ति. यथा लोके विकतमेव वेकतं, विसयो एव वेसयन्ति वुच्चति, एवं मनो एव मानसन्ति सद्दमत्तविसेसो. नीलादि-सद्दा विय वत्थादीसु चित्तेसु परिसुद्धभावनिबन्धना पण्डरसद्दस्स पवत्तीति तस्स गुणविसेसापेक्खता वुत्ता. यथा कायिकं सातन्ति एत्थ कायप्पसादनिस्सितन्ति अत्थो, एवं चेतसिकं सातन्ति एत्थ चेतोनिस्सितं सातन्ति निस्सयविसेसापेक्खता वुत्ता. एकक्खणिका नानाक्खणिका च चित्तस्स ठिति नाम, तस्स अवत्थाविसेसोति अवत्थाविसेसापेक्खो चित्तस्स ठितीति एवंपकारो निद्देसो. ‘‘न लुब्भती’’ति वुत्तस्स चित्तस्स, पुग्गलस्स वा पवत्तिआकारभावेन अलुब्भनाति अलोभो वुत्तोति अञ्ञस्स किरियाभावविसेसापेक्खो अलुब्भनाति निद्देसो. वुत्तनयेनेव अलुब्भितस्स भावो अलुब्भितत्तन्ति अयं निद्देसो अञ्ञस्स भावभूतताविसेसापेक्खो वुत्तो. कत्तुकरणभावादयो सभावधम्मानं अज्झारोपनवसेनेव सिज्झन्ति, भावनिद्देसो पन अज्झारोपनानपेक्खो, ततोयेव च विसेसन्तरविनिमुत्तो विनिवत्तो विसेसतो निज्जीवभावगिभावतो सभावनिद्देसो नाम होतीति फस्सोति इदं फुसनट्ठेन ‘‘धम्ममत्तदीपनं सभावपद’’न्ति वुत्तं. आरम्मणं फुसन्तस्स चित्तस्स पवत्तिआकारो फुसनब्यापारो होतीति ‘‘फुसनकिरिया फुसनाकारो’’ति वुत्तं. सम्फुसनाति सं-सद्दो ‘‘समुदयो’’तिआदीसु विय समागमत्थदीपकोति आह ‘‘समागमफुसना’’ति. ‘‘फुसामि नेक्खम्मसुख’’न्तिआदीसु (ध. प. २७२) पटिलाभोपि फुसना सम्फुसनाति च वुच्चतीति आह ‘‘न पटिलाभसम्फुसना’’ति.

अपरेन वेवचनेन. बहुस्सुतभावसम्पादिकाय पञ्ञाय पण्डिच्चपरियायो. सिप्पायतनादीसु दक्खताभूताय कोसल्लपरियायो, यत्थ कत्थचि तिक्खसुखुमाय नेपुञ्ञपरियायो, सम्मा धम्मे पञ्ञपेन्तिया वेभब्यापरियायोति एवमादिना तेसु तेसु पञ्ञाविसेसेसु ते ते परियायविसेसा विसेसेन पवत्ताति तेसं पञ्ञाविसेसानं नानाकाले लब्भमानता वुत्ता, इतरेपि अनुगता होन्ति येभुय्येनाति अधिप्पायो. अत्थनानत्तेन पञ्ञादिअत्थविसेसेन. कोधो कुज्झना कुज्झितत्तन्ति एवंपकारा निद्देसा सभावाकारभावदीपनवसेन ब्यञ्जनवसेनेव विभागवचनं. पण्डिच्चन्तिआदयो पञ्ञाविसेसनिबन्धनत्ता अत्थवसेन विभागवचनन्ति इममत्थमाह ‘‘अथ वा’’तिआदिना. एवमाकारो पनाति पुरिमाकारतो विसेसो अत्थतो विभत्तिगमनस्स कारणं वुत्तं.

पटिक्खिपनं पटिसेधनं पटिक्खेपो, तस्स नानत्तं विसेसो पटिक्खेपनानत्तं, सद्धम्मगरुताय पटिक्खेपो सद्धम्मगरुतापटिक्खेपो, तेन सद्धम्मगरुतापटिक्खेपेन नानत्तं सद्धम्मगरुतापटिक्खेपनानत्तं. तं सद्धम्मगरुतापटिक्खेपनानत्तं पन कोधगरुतादिभेदभिन्नन्ति ‘‘कोधगरुतादिविसिट्ठेना’’ति वुत्तं. कोधादीहि विसिट्ठो भिन्नो सद्धम्मगरुताय पटिक्खेपो पटिसेधनं कोधादिविसिट्ठपटिक्खेपो. कोधगरुतादियेव, तस्स नानत्तेन सद्धम्मगरुतापटिपक्खनानत्तेनाति कोधगरुता सद्धम्मगरुताय पटिपक्खो. मक्खलाभसक्कारगरुता सद्धम्मगरुताय पटिपक्खोति सद्धम्मगरुताय पटिपक्खभावविसेसेन असद्धम्मगरुता तब्भावेन एकीभूतापि नानत्तं गता. यस्मा पन कोधो अत्थतो दोसोयेव. मक्खो दोसप्पधाना परगुणविद्धंसनाकारप्पवत्ता अकुसला खन्धा. तग्गरुता च तेसं सादरअभिसङ्खरणवसेन पवत्तनमेव. लाभगरुता चतुन्नं पच्चयानं सक्कारगरुता, तेसंयेव सुसङ्खतानं लद्धकामता. तदुभयेसु च आदरकिरिया तथापवत्ता इच्छायेव, तस्मा ‘‘सद्धम्मगरुतापटिपक्खनानत्तेन असद्धम्मा नानत्तं गता’’ति वुत्तं. तथा हि चत्तारो असद्धम्मा इच्चेव उद्दिट्ठा. असद्धम्मगरुताति एत्थ च पुरिमस्मिं विकप्पे ‘‘न सद्धम्मगरुता’’ति सद्धम्मगरुता न होतीति अत्थो. दुतियस्मिं सद्धम्मगरुताय पटिपक्खोति सद्धम्मगरुता एव वा पटिपक्खो, तस्स नानत्तेन सद्धम्मगरुतापटिपक्खनानत्तेनाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. कोधमक्खगरुतानञ्हि सद्धम्मविसेसा पवत्तिभेदभिन्ना मेत्ता पटिपक्खो. लाभसक्कारगरुतानं अप्पिच्छता सन्तोसा. तेन कोधगरुता न सद्धम्मगरुताति कोधगरुता कायचि सद्धम्मगरुताय पटिपक्खोति अयमत्थो वुत्तो होति. तथा मक्खगरुतादीसुपि. एवञ्च कत्वा ‘‘चत्तारो सद्धम्मा सद्धम्मगरुता न कोधगरुता…पे… सद्धम्मगरुता न सक्कारगरुता’’ति (अ. नि. ४.४४) आगततन्तिपि समत्थिता भवति. लोभो न होतीति अलोभो लुब्भना न होतीति अलुब्भनाति एवमादिको अलोभोतिआदीनं लोभादिविसिट्ठो पटिक्खेपो ‘‘फस्सो फुसना’’तिआदिकेहि विसदिसभावतो ‘‘फस्सादीहि नानत्त’’न्ति वुत्तो. फस्सादीहीति चेत्थ अलुब्भनादयोपि आदि-सद्देन सङ्गहिताति दट्ठब्बं. लोभादिपटिपक्खेनाति ‘‘लोभपटिपक्खो अलोभो’’तिआदिना योजेतब्बं. सेसं पुरिमसदिसमेव. अलोभादोसामोहानं विधुरताय पटिपक्खभावेन च लब्भमानो अञ्ञमञ्ञविसदिसो लोभादिविसिट्ठपटिक्खेपभावेन लोभादिपटिपक्खभावेन च विञ्ञायतीति आह ‘‘अलोभा…पे… योजेतब्ब’’न्ति. बहूहि पकारेहि दीपेतब्बत्थता महत्थता. आदरवसेन सोतूनं.

३. यदिपि एकस्मिं खणे एकंयेव आरम्मणं होति, छसुपि पन आरम्मणेसु उप्पत्तिरहत्ता ‘‘तेहि वा’’तिआदि वुत्तं. तस्साति सातस्स सुखस्स. जाताति एतस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘कारणभावेन फस्सत्थं पवत्ता’’ति वुत्तं. इदं वुत्तं होति – यथा चेतसिकसातसङ्खाता सोमनस्सवेदना सहेव उप्पज्जति, एवं तदनुरूपफस्ससहिता हुत्वा पवत्ता तज्जाति वुत्ता. सादयतीति अधिगमासीसाय अनञ्ञनिन्नं करोति.

५. न तस्सा तज्जताति तस्सा मनोविञ्ञाणधातुया तस्सारुप्पा ‘‘तस्स जाता’’ति वा उभयथापि तज्जता न युज्जति. यदिपि फस्सो विञ्ञाणस्स विसेसपच्चयो न होति, तथापि सो तस्स पच्चयो होतियेवाति तस्स तज्जामनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजता वत्तब्बाति चोदनं सन्धायाह ‘‘न च तदेवा’’तिआदि. तेहि आरम्मणेहि जाता तज्जाति इमिनापि अत्थेन तज्जा मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजाति वत्तुं न सक्का. विञ्ञाणस्स पन तज्जतापञ्ञत्ति लब्भतेव. तथा हि ‘‘किं वा एतेना’’तिआदिना फस्सादीनं तथा देसेतब्बतं आह.

७. चित्तस्स आरम्मणे आनयनाकारप्पवत्तो वितक्को अत्थतो आरम्मणं तत्थ आकड्ढन्तो विय होतीति ‘‘आरम्मणस्स आकड्ढनं वितक्कन’’न्ति वुत्तं.

८. आरम्मणस्स अनुमज्जनाकारप्पवत्तो विचारो तत्थ परिब्भमन्तो विय समन्ततो चरन्तो विय च होतीति ‘‘समन्ततो चरणं विचरण’’न्ति वुत्तं.

११. तथा अवट्ठानमत्तभावतोति पाणवधादिसाधनअवट्ठानमत्तभावतो, न बलवभावतोति अधिप्पायो.

१४. येन धम्मेन चित्ते आरम्मणं उपतिट्ठति जोतति च, सो धम्मो उपट्ठानं जोतनन्ति च वुत्तोति आह ‘‘उपट्ठानं जोतनञ्च सतियेवा’’ति.

१६. सण्हट्ठेनाति सुखुमट्ठेन.

३०. भावोति हिरियनं वदति.

३३. न ब्यापादेतब्बोति अब्यापज्ज-सद्दस्स कम्मत्थतं आह.

४२-४३. यदि अनवज्जधम्मानं सीघसीघपरिवत्तनसमत्थता लहुता, सावज्जधम्मानं कथन्ति आह ‘‘अविज्जानीवरणान’’न्तिआदि. तेसं भावो गरुताति एतेन सतिपि सब्बेसं अरूपधम्मानं समानखणत्ते मोहसम्पयुत्तानं सातिसयो दन्धो पवत्तिआकारोति दस्सेति. सो पन तेसं दन्धाकारो सन्ताने पाकटो होति.

४४-४५. अप्पटिघातो अविलोमनं.

४६-४७. किलिन्नन्ति अवस्सुतं.

५०-५१. पच्चोसक्कनं माया या अच्चसरातिपि वुच्चति. अरुमक्खनं वणालेपनं. वेळु एव दातब्बभावेन परिग्गहितो वेळुदानं नाम.

निद्देसवारकथावण्णना निट्ठिता.

कोट्ठासवारकथावण्णना

५८-१२०. तेति फस्सपञ्चमकादयो. सङ्गहगमनेनेवाति साधारणतादिना केनचि सदिसतालेसेन, न फस्सादयो विय विसुं धम्मभावेनेवाति अत्थो. तथा अविप्पकिण्णत्ताति फस्सादयो विय सरूपेन विसुं विसुं अवुत्तत्ता. यदिपि छन्दादयो सङ्गहसुञ्ञतवारेसुपि सरूपेन न वुत्ता, खन्धायतनधातुरासीसु पन सङ्गहितायेवाति दस्सेतुं ‘‘यस्मा पना’’तिआदिमाह. तंनिद्देसेति सङ्खारक्खन्धनिद्देसे. खन्धानं धातायतनभावे ब्यभिचाराभावतो अखन्धभावनिवारणेन अनायतनाधातुभावनिवारणम्पि दट्ठब्बं. न येवापनका ठपेतब्बाति खन्धादिरासिअन्तोगधतं सन्धाय वुत्तं. उद्देसादीसु पन ‘‘येवापनात्वेव वुत्तानं तेसं तथायेव सङ्गहो युत्तो’’ति अट्ठकथायं ‘‘ठपेत्वा येवापनके’’ति वुत्तं. सरूपेन अवुत्तानम्पि चित्तुप्पादपरियापन्नानं खन्धादिभावो न वारेतब्बोति न येवापनका ठपेतब्बाति वुत्तन्ति उभयेसम्पि अधिप्पायो वेदितब्बो.

आहारपच्चयसङ्खातेनाति उपत्थम्भकपच्चयसङ्खातेन. सो च आहारानं उपत्थम्भकभावो पाकटोति कत्वा वुत्तो, न जनकत्ताभावतो. ओजट्ठमकरूपस्स हि वेदनादीनञ्च आहारणतो तेसं जनकत्तं लब्भतीति. यदि उपत्थम्भको इध पच्चयोति अधिप्पेतो, कबळीकाराहारस्स ताव होतु, इतरेसं कथन्ति आह ‘‘यथा ही’’तिआदि. सहजातादिपच्चयेति सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चये वदति, महाचतुक्कं वा, एकेनाकारेनाति रूपारूपानं उपत्थम्भकत्तेन उपकारकभावमाह. सो एव च नेसं आहरणकिच्चं. ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति वचनतो चेतनाय विञ्ञाणस्स पच्चयभावो सातिसयोति आह ‘‘विञ्ञाणं विसेसेना’’ति.

यथागतमग्गोति वुत्तो कारणफलानं अभेदूपचारेनाति दट्ठब्बं, नानाक्खणिको अट्ठङ्गिकमग्गो उपनिस्सयो एतस्साति अट्ठङ्गिकमग्गूपनिस्सयो. अरियमग्गस्स यथागतमग्गपरियायो वुच्चमानो तस्स या पुरिमकालभूता अभेदोपचारसिद्धा आगमनावत्था ततो नातिविलक्खणाति इममत्थं विभावेतीति आह ‘‘पुब्बभाग…पे… दीपिता’’ति. विञ्ञाणस्स चित्तविचित्तता विजाननभावविसेसा एवाति आह ‘‘विजाननमेव चित्तविचित्तता’’ति. वेदनाक्खन्धादीनन्ति आदि-सद्देन ‘‘द्वायतनानि होन्ती’’तिआदीसु वुत्तमनायतनादयोपि सङ्गण्हाति. तप्पटिक्खेपोति तस्स जातिनिद्देसभावस्स पटिक्खेपो. कतो होतीति एतेन आहारिन्द्रियझानमग्गफलहेतुयो यत्तका इमस्मिं चित्ते लब्भन्ति, ते सब्बेपि ‘‘एको विञ्ञाणाहारो होती’’तिआदिना अवुत्तापि अत्थतो वुत्तायेवाति दस्सेति. एस नयो अञ्ञत्थापि.

कोट्ठासवारकथावण्णना निट्ठिता.

सुञ्ञतवारादिवण्णना

१२१-१४५. यथावुत्ते समयेति वुत्तप्पकारसमूहे.

१४६. उस्साहनं पेसनं नियोजनं.

१५६-१५९. नातिसमाहितायाति नानावज्जनूपचारं सन्धाय वदति. येवापनकेहिपि निब्बिसेसतं दस्सेति करुणामुदितानम्पि उप्पज्जनतो.

कायवचीकिरिया कायवचीपवत्ति, विञ्ञत्ति एव वा. असमत्तभावनन्ति पुब्बभागभावनमाह.

कामावचरकुसलवण्णना निट्ठिता.