रूपावचरकुसलं

चतुक्कनयो

पठमज्झानकथावण्णना

१६०. उत्तरपदलोपं कत्वा ‘‘रूपभवो रूप’’न्ति वुत्तो, ‘‘रूपी रूपानि पस्सति (म. नि. २.२४८; ३.३१२; ध. स. २४८; पटि. म. १.२०९), रूपरागो’’तिआदीसु (ध. स. ३६३) वियाति दट्ठब्बं. पयोगसम्पादितस्स रूपज्झानस्स रूपभवातिक्कमस्सपि उपायभावतो यथा रूपूपपत्तिया एव मग्गोति अयं नियमो न युज्जति, एवं पच्चयन्तरविकलतादीहि रूपूपपत्तिया अनभिनिप्फादकस्सपि अत्थिभावतो रूपूपपत्तिया मग्गो एवाति अयम्पि नियमो न युज्जति. एवञ्च सति यदेव रूपूपपत्तिया निप्फादकं, तस्सेव सम्पयुत्तस्स रूपावचरकुसलभावो, न अनभिनिप्फादकस्साति अयमत्थो आपन्नोति चोदनं समुट्ठापेति न सब्बस्स कुसलज्झानस्सातिआदिना. तत्थ सामञ्ञसद्दोपि अधिकारवसेन विसेसनिद्दिट्ठो होतीति ‘‘कुसलज्झानस्स मग्गभावो’’ति वुत्तं.

रूपूपपत्तिजनकसभावो रूपभवविपच्चनसभावोति तस्सपि विपाकधम्मभावे सतिपि सब्बकुसलाकुसलसाधारणं विपाकधम्मभावसामञ्ञं ‘‘विपाकधम्मभावो विया’’ति उदाहरणभावेन वुत्तं. सामञ्ञम्पि हि विसेसतो भिन्नं कत्वा वोहरीयतीति. सब्बसमानोति रूपूपपत्तिया निप्फादकस्स पच्चयन्तरविकलतादीहि अनिप्फादकस्स च सब्बस्स यथाधिगतस्स झानस्स साधारणो. एतेन उत्तरपदावधारणस्स परिग्गहिततं दस्सेति. ‘‘इतो अञ्ञो मग्गो नाम नत्थी’’ति इमिनापि सजातिया साधारणो अञ्ञजातिविनिवत्तिया अनञ्ञसाधारणो इमस्स झानस्स रूपूपपत्तिया उपायभावो वुत्तोति दट्ठब्बं. इतरे द्वे सद्धा हिरी च. यदि पटिपदाय साधेतब्बतो पुग्गलपुब्बङ्गमाय देसनाय भावेन्तेन समयववत्थानं कतं. पटिपदारहितेसु कथन्ति आह ‘‘केसञ्ची’’तिआदि. तत्थ केसञ्चीति समथभावनाय कताधिकारानं. तेसञ्हि मग्गाधिगमनतो पुब्बे अनधिगतज्झानानं पटिसम्भिदादयो विय मग्गाधिगमेनेव तानि समिज्झन्ति.

अञ्ञानीति अरियमग्गसिद्धितो अञ्ञानि. तेसुपीति अरियमग्गेन सिद्धत्ता पटिपदारहितेसुपि. ननु च अरियमग्गसिद्धस्सपि आगमनवसेन पटिपदा उपलब्भतियेव. इतरथा ‘‘न कामावचरं विय विना पटिपदाय उप्पज्जती’’ति, ‘‘बहुतरं लोकियज्झानम्पि न विना पटिपदाय इज्झती’’ति च वचनं विरुज्झेय्याति? न, येभुय्येन गहणतो पुग्गलविसेसापेक्खत्ता च. अरियमग्गसमिज्झनकञ्हि झानं कस्सचिदेव होति, तस्मा इतरं बहुतरं लोकियज्झानं पुथुज्जनस्स अरियस्स च अकताधिकारस्स न विना पटिपदाय सिज्झतीति तेसं वसेन वुत्तं. अरियमग्गसिद्धस्सपि झानस्स विपाकानं विय कुसलेन अरियमग्गेन सदिसत्ताभावतो अतब्बिपाकत्ता च न मग्गागमनवसेन पटिपदा युज्जति, एवमस्स पटिपदाविरहो सिद्धो. एवञ्च कत्वा सुद्धिकनवकदेसनापि सुट्ठु नीता होति. तथा च वक्खति लोकुत्तरकथायं ‘‘लोकियज्झानम्पी’’तिआदि (ध. स. मूलटी. २७७).

वट्टासयस्स विसेसपच्चयभूताय तण्हाय तनुकरणवसेन विवट्टासयस्स वड्ढनन्ति आह ‘‘तण्हासंकिलेससोधनेन आसयपोसन’’न्ति. आसयपोसनन्ति च झानभावनाय पच्चयभूता पुब्बयोगादिवसेन सिद्धा अज्झासयसम्पदा. सा पन तण्हुपतापविगमेन होतीति आह ‘‘तण्हासंकिलेससोधनेना’’ति.

थिनमिद्धादीनन्ति थिनमिद्धउद्धच्चकुक्कुच्चविचिकिच्छानं. पहानन्ति पहायकं.

तंसदिसेसूति महग्गतभावादिना पठमज्झानसमाधिसदिसेसु.

पीतिसुखवन्तं झानं पीतिसुखन्ति वुत्तं यथा अरिससोति दस्सेन्तो ‘‘पीतिसुख…पे… अकारो वुत्तो’’ति आह. मग्गस्सपि वा निब्बानारम्मणतो तथलक्खणूपनिज्झानता योजेतब्बा. असम्मोसधम्मन्ति अविनासभावं.

दुतियज्झानकथावण्णना

१६१-१६२. दिट्ठादीनवस्स तंतंझानक्खणे अनुप्पज्जनधम्मतापादनं वूपसमनं विरज्जनं पहानञ्चाति इधाधिप्पेतवितक्कादयोयेव झानङ्गभूता तथा करीयन्ति, न तंसम्पयुत्तफस्सादयोति वितक्कादीनंयेव वूपसमादिवचनं ञायागतं. यस्मा पन वितक्कादयो विय तंसम्पयुत्तधम्मापि एतेन एतं ओळारिकन्ति दिट्ठादीनवा एव, तस्मा अविसेसेन वितक्कादीनं तंसहजातानञ्च वूपसमादिके वत्तब्बे वितक्कविचारादीनंयेव वूपसमादिकं वुच्चमानं ‘‘अधिकवचनमञ्ञमत्थं बोधेती’’ति किञ्चि विसेसं दीपेतीति तं दस्सेन्तो ‘‘येहि वितक्कविचारेही’’तिआदिमाह. विसुं विसुं ठितानिपि वितक्कविचारसमतिक्कमवचनादीनि पहेय्यङ्गनिद्देसतासामञ्ञेन चित्तेन समूहतो गहेत्वा अवयवेन समुदायोपलक्खणं कतन्ति दस्सेन्तो ‘‘तेसं…पे… तं दीपकन्ति वुत्त’’न्ति आह. इदानि अवयवेन समुदायोपलक्खणं विना वितक्कविचारवूपसमवचनेन पीतिविरागादिवचनानं सविसये समानब्यापारतं दस्सेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह.

तस्मिं दस्सितेति ‘‘या सद्धा सद्दहना’’तिआदिना झानविभङ्गे सम्पसादने दस्सिते. समानाधिकरणनिद्देसेनेवाति तत्थेव विभङ्गे उद्देसपदुद्धारादीसु सद्धाझानानं ‘‘सम्पसादन’’न्ति एकाधिकरणतावचनेनेव.

ओळारिकङ्गमुखेन ‘‘तदनुधम्मता सती’’ति वुत्ताय तंतंझाननिकन्तिया विक्खम्भनं वितक्कविचारवूपसमवचनादीहि पकासितन्ति आह ‘‘तण्हाप्पहानं एतेसं वूपसमन’’न्ति (विभ. ७९९). यतो वितक्कविचारेसु विरत्तभावदीपकं वितक्कविचारवूपसमवचनन्ति तदुभयाभावदीपनं पुन कतन्ति दस्सेतुं ‘‘ये चा’’तिआदि वुत्तं.

ततियज्झानकथावण्णना

१६३. वीरियं उपेक्खाति वुत्तं ‘‘पग्गहनिग्गहेसु ब्यापाराकरणेन उपेक्खियती’’ति. गहणे मज्झत्तभावेन सङ्खारे उपेक्खतीति सङ्खारुपेक्खा, तथापवत्ता विपस्सना पञ्ञा. तस्सा पन विसयतो पभेदो ‘‘अट्ठ सङ्खारुपेक्खा’’तिआदिना (पटि. म. १.५७) यस्सं पाळियं वुत्तो, तं पाळिसेसं दस्सेन्तो ‘‘पठमज्झान’’न्तिआदिमाह. तत्थ उप्पादन्ति पुरिमकम्मपच्चया इध उप्पत्तिं. पवत्तन्ति तथा उप्पन्नस्स पवत्तिं. निमित्तन्ति सब्बम्पि सङ्खारगतं निमित्तभावेन उपट्ठानतो. आयूहनन्ति आयतिं पटिसन्धिहेतुभूतं कम्मं. पटिसन्धिन्ति आयतिं उपपत्तिं. गतिन्ति याय गतिया सा पटिसन्धि होति. निब्बत्तिन्ति खन्धानं निब्बत्तनं. उपपत्तिन्ति ‘‘समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा’’ति एवं वुत्तं विपाकप्पवत्तिं. जातिन्ति जरादीनं पच्चयभूतं भवपच्चया जातिं. जरामरणादयो पाकटा एव. एत्थ च उप्पादादयो पञ्चेव सङ्खारुपेक्खाञाणस्स विसयवसेन वुत्ता, सेसा तेसं वेवचनवसेन. ‘‘निब्बत्ति जाती’’ति इदञ्हि द्वयं उप्पादस्स चेव पटिसन्धिया च वेवचनं. ‘‘गति उपपत्ति चा’’ति इदं द्वयं पवत्तस्स. जरादयो निमित्तस्साति.

भूतस्साति खन्धपञ्चकस्स. एतेहीति झानचित्तसमुट्ठितरूपेहि.

चतुक्कनयवण्णना निट्ठिता.

पञ्चकनयवण्णना

१६७. आकारभेदन्ति आकारविसेसं. अनेकाकारा हि धम्मा, ते च निरवसेसं याथावतो भगवता अभिसम्बुद्धा. यथाह – ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथं आगच्छन्ती’’ति (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५; पटि. ३.५). दुतियज्झानपक्खिकं न पठमज्झानपक्खिकन्ति अधिप्पायो. तेनेवाह ‘‘पठमज्झानमेव ही’’तिआदि. अत्थतो हि चतुक्कपञ्चकनया अञ्ञमञ्ञानुप्पवेसिनो. पञ्चकनये दुतियज्झानं किं सविचारताय पठमज्झानपक्खिकं उदाहु अवितक्कताय दुतियज्झानपक्खिकन्ति सिया आसङ्काति तदासङ्कानिवत्तनत्थमिदं वुत्तं. कस्मातिआदिना तत्थ कारणमाह. सुत्तन्तदेसनासु च दुतियज्झानमेव भजन्तीति सम्बन्धो. च-सद्देन न केवलं इधेव, अथ खो सुत्तन्तदेसनासुपीति देसनन्तरेपि यथावुत्तज्झानस्स पठमज्झानपक्खिकत्ताभावं दस्सेति. इदानि भजनम्पि दस्सेतुं ‘‘वितक्कवूपसमा’’तिआदि वुत्तं. तेन सुत्तन्तेपि पञ्चकनयस्स लब्भमानतं दस्सेति.

ननु च सुत्तन्ते चत्तारियेव झानानि विभत्तानीति पञ्चकनयो नत्थियेवाति? न, ‘‘सवितक्कसविचारो समाधी’’तिआदिना समाधित्तयापदेसेन पञ्चकनयस्स लब्भमानत्ता. चतुक्कनयनिस्सितो पन कत्वा पञ्चकनयो विभत्तोति तत्थापि पञ्चकनयो निद्धारेतब्बो. वितक्कविचारानं वूपसमाति हि वितक्कस्स विचारस्स वितक्कविचारानञ्च वितक्कविचारानन्ति सक्का वत्तुं. तथा अवितक्कअविचारानन्ति च विना सह च विचारेन वितक्कप्पहानेन अवितक्कं सह विना च वितक्केन विचारप्पहानेन अविचारन्ति अवितक्कं अविचारं अवितक्कअविचारञ्चाति वा तिविधम्पि सक्का सङ्गण्हितुं.

दुतियन्ति च वितक्करहिते वितक्कविचारद्वयरहिते च ञायागता देसना. दुतियं अधिगन्तब्बत्ता विचारमत्तरहितेपि द्वयप्पहानाधिगतसमानधम्मत्ता. एवञ्च कत्वा पञ्चकनयनिद्देसे दुतिये वूपसन्तोपि वितक्को तंसहायविचारावूपसमेन न सम्मावूपसन्तोति वितक्कविचारद्वयरहिते विय विचारवूपसमेनेव तदुपसमं सेसधम्मसमानतञ्च दस्सेन्तेन ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति ततियं चतुक्कनये दुतियेन निब्बिसेसं विभत्तं. दुविधस्सपि सहायविरहेन अञ्ञथा च वितक्कप्पहानेन अवितक्कत्तं समाधिजं पीतिसुखत्तञ्च समानन्ति समानधम्मत्तापि दुतियन्ति निद्देसो. विचारमत्तम्पि हि वितक्कविचारद्वयरहितं विय ‘‘यस्मिं समये रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति अवितक्कविचारमत्तं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति अवितक्कं समाधिजं पीतिसुखन्ति विभत्तं. पठमज्झाने वा सहचारीसु वितक्कविचारेसु एकं अतिक्कमित्वा दुतियम्पि तत्रट्ठमेव दोसतो दिस्वा उभयम्पि सहातिक्कमन्तस्स पञ्चकनये ततियं वुत्तं ततियं अधिगन्तब्बत्ता. पठमतो अनन्तरभावेन पनस्स दुतियभावो च उप्पज्जति. कस्मा पनेत्थ सरूपतो पञ्चकनयो न विभत्तोति? विनेय्यज्झासयतो. यथानुलोमदेसना हि सुत्तन्तदेसनाति.

पटिपदाचतुक्कादिवण्णना

१७६-१८०. तदनुरूपताति तस्स पठमादिज्झानस्स अनुरूपसभावा. यथालद्धज्झानं सन्ततो पणीततो दिस्वा अस्सादयमाना निकन्ति तंसम्पयुत्ता खन्धा वा तदारक्खभूता सतियेव वा तस्स झानस्स अनुच्छविकताय ‘‘तदनुधम्मता सती’’ति वुत्ताति. कदाचीति यदा पठमं अधिगन्त्वा यथानिसिन्नोयेव विना पयोगन्तरं दुतियादीनि अधिगच्छति, ईदिसे कालेति अत्थो.

१८६. कुसलज्झानस्स अधिगतत्ता ‘‘सेक्खा’’ति वुत्तं. न हि ते उप्पादेन्ति नामाति अरियमग्गक्खणे रूपावचरज्झानानं अनुप्पज्जमानतं सन्धायाह.

कसिणकथावण्णना

२०३. आरुप्पपादकता च दस्सिता विना अभावतो. न हि तेसं आरुप्पपादकताय विना निरोधपादकता अत्थीति. निम्मिनितुं इच्छितस्स वत्थुनो निम्मानवसेन खिप्पं निसन्ति निसामनं आलोचनं अधिगमो एतस्साति खिप्पनिसन्ति. तब्भावो ‘‘खिप्पनिसन्तिभावो’’ति आह ‘‘खिप्पदस्सनं खिप्पाभिञ्ञता’’ति.

कसिणकथावण्णना निट्ठिता.

अभिभायतनकथावण्णना

२०४. पटिभागनिमित्तभूतं कसिणारम्मणसङ्खातं आयतनं कारणं एतस्साति कसिणायतनं, झानं. अथ वा आरम्मणस्स अनवसेसफरणट्ठेन कसिणञ्च तं आयतनञ्च योगिनो सुखविसेसानं अधिट्ठानभावतो मनायतनधम्मायतनभावतो चाति ससम्पयुत्तं झानं कसिणायतनं. तेनेवाह ‘‘सतिपि अभिभायतनानं कसिणायतनत्ते’’ति. भावनाय निमित्तं भावनानिमित्तं, आरम्मणस्स परित्तप्पमाणता सुविसुद्धनीलादिता च, तदेव नानत्तं. भावना एव वा पुब्बभागभूता भावनानिमित्तं, तस्स नानत्तं भावनानिमित्तनानत्तं. पुब्बभागभावना हि यथावुत्तविसेसे आरम्मणे पवत्तिआकारविसेसतो नानासभावाति. कसिणनिमित्तस्स अभिभवनकभावनानिमित्तनानत्तं कसिण…पे… नानत्तं, ततोति योजेतब्बं.

एत्थ च पुरिमानि चत्तारि अभिभायतनानि भूतकसिणारम्मणानि, भूतकसिणेसु च यं सुवण्णं दुब्बण्णन्ति च न सक्का वत्तुं. तत्थ पवत्तितानि सब्बत्थ वा वण्णाभोगरहितेन पवत्तितानि पठमततियाभिभायतनानीति दुतियचतुत्थानि वण्णकसिणारम्मणानि. यदि एवं दुतियचतुत्थेहि पञ्चमादीनं को विसेसोति ‘‘पञ्चमादीनि वण्णतो रमणीयतरानि, न तथा इतरानी’’ति वदन्ति. पुरिमानिपि चत्तारि अट्ठ कसिणारम्मणानेव, तस्मा तं नेसं मतिमत्तं ‘‘अट्ठसु कसिणेसू’’ति वुत्तत्ता. विमोक्खेसु च पठमदुतियविमोक्खा अट्ठ कसिणारम्मणा. ततियो वण्णकसिणारम्मणो. पठमदुतियापि वा वण्णकसिणारम्मणा एव ‘‘बहिद्धा नीलकसिणादिरूपानि झानचक्खुना पस्सती’’ति वुत्तत्ता. आरम्मणमनुञ्ञताय हि तत्थ अनिग्गतितभावेन तेसं पवत्तीति. एवं सन्ते ततियस्स इतरेहि को विसेसोति? सुभाकाराभोगो. ततियो एव हि सुभन्ति आभुजनवसेन पवत्तति, न इतरेति.

ञाणं अप्पनापञ्ञा. विज्जमानेपीति अपि-सद्देन अविज्जमानेपीति दस्सेति. परित्तप्पमाणता अभिभवनस्स कारणं इमेसु चतूसु अभिभायतनेसूति अधिप्पायो. ननु च सब्बत्थ ‘‘सुवण्णदुब्बण्णानी’’ति वचनतो वण्णाभोगसहितानियेव गहितानीति? न गहितानीति दस्सेन्तो ‘‘तत्थ चा’’तिआदिमाह. तत्थाति आगमेसु. तथा अप्पमाणानीति वण्णाभोगरहितानि च सब्बानि अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानीति अत्थो. यदि एवं कथं विसिट्ठानं वण्णाभोगेन रहितानं सहितानञ्च एकज्झं मनसि करोति? न एकज्झं, विसुंयेव पन तेसु मनसिकारो. यदि विसुं कथमेकन्ति? परित्तभावसामञ्ञतो. यदि एवं ‘‘सुवण्णदुब्बण्णग्गहणं अतिरिच्छती’’ति, नातिरिच्छतीति दस्सेन्तो ‘‘अत्थि हि एसो परियायो’’तिआदिमाह. तत्थ यदिदं वण्णाभोगजनितं विसेसं अग्गहेत्वा परित्तसामञ्ञेन एकत्तं नेत्वा ‘‘परित्तानि अभिभुय्या’’ति वत्वा पुन तदन्तोगधधम्मप्पभेदं विनेय्यवसेन दस्सेतुं ‘‘तानि चे कदाचि वण्णवसेन आभुजितानि होन्ति सुवण्णदुब्बण्णानि अभिभुय्या’’ति वत्तब्बताय वण्णाभोगरहितानि सहितानि च विसुं मनसि कत्वा उभयत्थापि वण्णाभोगरहितपरित्ताभिभवने तं सहितपरित्ताभिभवने च परित्ताभिभवनस्स सामञ्ञं गहेत्वा एकन्ति वचनं, एसो परियायो विज्जतीति अयमधिप्पायो.

एवं सुत्तन्ताभिधम्मपाठविसेसतो अट्ठकथाय विरोधाभावं दस्सेत्वा इदानि सुत्तन्ताभिधम्मपाठानं अविरोधं अधिप्पायविभावनेन दस्सेतुं ‘‘तत्थचा’’तिआदिमाह. एवं अभिधम्मे वण्णाभोगरहितानि सहितानि च विसुं वुत्तानि. सुत्तन्ते पन ‘‘उभयानि एकज्झ’’न्ति वुत्तं, तं कथं विञ्ञायतीति आह ‘‘तदेत’’न्तिआदि. तत्थ आगतस्साति सुत्तन्ते आगतस्स. तत्थ हि ‘‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी’’ति आगतं. अवचनतोति अभिधम्मे अवचनतो. यदिपि विमोक्खा विसुं देसिता, कसिणायतनभावो विय पन अभिभायतनानं विमोक्खकिच्चतापि अत्थीति अभिभायतनविमोक्खानं इधापि सङ्करो दुन्निवारोति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘सब्बविमोक्खकिच्चसाधारणवचनभावतो’’ति. तेन यथा अभिभायतनदेसनायं अभिभायतनकिच्चानि निरवसेसतो वुत्तानि, एवं विमोक्खदेसनायं विमोक्खकिच्चानीति इध तेसं असङ्करोयेवाति दस्सेति.

ये च यथावुत्तं ववत्थानं न सम्पटिच्छन्ति, तेहि सुत्तन्ताभिधम्मपाठभेदे अञ्ञं कारणं वत्तब्बं सिया. किमेत्थ वत्तब्बं, ननु अट्ठकथायं ‘‘कस्मा पन यथा सुत्तन्ते’’तिआदिं वत्वा ‘‘अज्झत्तरूपानं अनभिभवनीयतो’’ति कारणं वुत्तन्ति. न तं तस्स कारणवचनन्ति दस्सेन्तो ‘‘अज्झत्तरूपान’’न्तिआदिमाह. तत्थ यन्ति इध सुत्तन्ते च ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सती’’ति (अ. नि. ८.६५) वुत्तवचनं सन्धायाह. बहिद्धा रूपानियेव हि अभिभवनीयानीति. अञ्ञहेतुकन्ति देसनाविलासतो अञ्ञं अभिभवनीयहेतु एतस्साति अञ्ञहेतुकं. अज्झत्तअरूपसञ्ञिताय एव, न सुत्तन्ते विय अज्झत्तरूपसञ्ञिताय चाति अत्थो. अविभूतत्ताति इदं ञाणुत्तरानं सह निमित्तुप्पादनेन अप्पनानिब्बत्तनं आरम्मणस्स अभिभवो न सुट्ठु विभूतभावमन्तरेन सम्भवतीति कत्वा वुत्तं. ननु च अट्ठकथायं पाठद्वयविसेसस्स देसनाविलासो कारणभावेन वुत्तोति आह ‘‘देसनाविलासो च यथावुत्तववत्थानवसेन वेदितब्बो’’ति. देसनाविलासो हि नाम विनेय्यज्झासयानुरूपं विज्जमानस्सेव परियायस्स विभावनं न यस्स कस्सचीति. तत्थ च ‘‘परियायदेसनत्ता’’तिआदिना वुत्तप्पकारववत्थानं देसनाविलासनिबन्धनमाह. तथा चेव हि पुरतो देसनाविलासो विभावितो.

अभिभायतनकथावण्णना निट्ठिता.

विमोक्खकथावण्णना

२४८. तन्ति ‘‘ससन्ततिपरियापन्नरूप’’न्ति वुत्तकेसादिवण्णमाह. तं पन यस्मा खलमण्डलादि विय परम्पराय झानस्स कारणं, तस्मा ‘‘झानस्स हेतुभावेना’’ति आह. येनाति यथावुत्तरूपविसेसेन. विसिट्ठेनाति अतिसयप्पत्तेन ‘‘रूपूपपत्तिया’’तिआदीसु (ध. स. १६० आदयो; विभ. ६२५) विय उत्तरपदलोपेन ‘‘रूप’’न्ति वुत्तेन रूपझानेन. ‘‘विसिट्ठेना’’ति इमिना हि अतिसयरूपयुत्तो रूपीति वुत्तोति दस्सेति. ‘‘पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति पथवीकसिण’’न्तिआदिना (ध. स. ४९९) झानानमेव कसिणभावेन पवत्ता. सुत्ते आरम्मणानं कसिणभावेन पवत्ता ‘‘पथवीकसिणमेको सञ्जानाती’’तिआदिना (दी. नि. ३.३६०; अ. नि. १०.२५).

विमोक्खकथावण्णना निट्ठिता.

ब्रह्मविहारकथावण्णना

२५१. अञ्ञाणसम्पयुत्तापि वा उपेक्खावेदना अञ्ञाणुपेक्खा, उपेक्खाति अञ्ञाणसम्पयुत्ता उपेक्खावेदना, अञ्ञाणुपेक्खातिपि एतासंयेव नामन्ति (विभ. अट्ठ. ९४७) हि सम्मोहविनोदनियं वक्खतीति. अप्पटिभागनिमित्तत्तेपि एकं कतिपये वा सत्ते ओदिस्स पवत्ता परिच्छिन्नरूपादिउपादानविसये पवत्तत्ता कथमप्पमाणगोचराति आह ‘‘न च सम्मुतिसच्चवसेना’’तिआदि. एवम्पि यथा नत्थि सत्ता ओपपातिकाति सत्तवसेन पवत्तायपि मिच्छादिट्ठिया सङ्खारारम्मणता वुच्चति उपादानवसेन, एवं सत्तवसेन पवत्तानम्पि मेत्तादीनं सङ्खारारम्मणतापि सियाति चे? न, अपरामसनवसेन पवत्तानं मेत्तादीनं सउपादानग्गहणासम्भवतोति दस्सेन्तो आह ‘‘अपरामासा’’तिआदि.

ब्रह्मविहारकथावण्णना निट्ठिता.

असुभकथावण्णना

२६३. ‘‘एकाहमतं वा द्वीहमतं वा’’तिआदिना (दी. नि. २.३७९; म. नि. १.११२) वुत्तासु नवसु सिवथिकासु वण्णवसेन पवत्तज्झानं सिवथिकावण्णज्झानं. ननु चेतस्स वण्णकसिणेहि गहणं युत्तं, न असुभेहीति? न, सिवथिकावण्णं उपमं कत्वा अत्तनो काये पटिकूलत्तं अमुञ्चित्वाव वण्णवसेन पवत्तनतो. तेनेवाह ‘‘पटिकूलमनसिकारसामञ्ञेना’’ति. अयमत्थो सिवथिकावण्णज्झानस्साति एत्थापि योजेतब्बोति विभावेन्तो ‘‘तम्पी’’तिआदिमाह.

असुभकथावण्णना निट्ठिता.

रूपावचरकुसलवण्णना निट्ठिता.

अरूपावचरकुसलकथावण्णना

२६५. रूपनिमित्तन्ति रूपहेतु रूपाधिकरणं. रूपारूपनिमित्तेसूति रूपधम्मेसु च पथवीकसिणादिनिमित्तेसु च. तदारम्मणज्झानेसूति एत्थ तं-सद्देन रूपनिमित्तं पच्चामसति रूपम्पि वा रूपधम्मारम्मणानम्पि रूपावचरज्झानानं सम्भवतो. रूपादीसूति रूपारूपनिमित्ततदारम्मणज्झानेसु रूपपटिबद्धधम्मेसु च. अनावज्जितुकामतादिनाति आदि-सद्देन असमापज्जितुकामतादिं सङ्गण्हाति.

चुतितो उद्धं उप्पत्तिरहानं…पे… अनुप्पत्तिधम्मतापादनेन समतिक्कमोति एतेन समतिक्कमितब्बत्तेन रूपावचरकुसलानं रूपावचरविपाककिरियेहि विसेसाभावं दस्सेति अनधिगतभावतो. येसञ्हि रूपसञ्ञादीनं अरूपभावनाय समतिक्कमादिको लब्भति, ते दस्सेतुं ‘‘अरूपभावनाय अभावे चुतितो उद्धं उप्पत्तिरहान’’न्ति वुत्तन्ति. याति एकन्तरूपनिस्सिता अवसिट्ठपरित्तविपाकसञ्ञादयो.

आनेञ्जसन्तसमापत्तिसुखानुभवनभवविसेसूपपज्जनादयो आरुप्पसमापत्तीनं अत्थाति आह ‘‘रूपसञ्ञा…पे… न अत्थो’’ति.

इध उग्घाटितकसिणवसेन परित्तानन्तता होति निप्परियायदेसनत्ताति अधिप्पायो. यदि एवं परित्तकसिणुग्घाटिते कथमाकासानञ्चायतनवचनन्ति? तत्थापि अनन्तफरणसब्भावतो. तेनेवाह ‘‘अनन्तफरणतासब्भावे’’ति. यदि सब्बत्थ अनन्तफरणता अत्थि, अथ कस्मा ‘‘अनन्तो आकासो’’ति न वुत्तन्ति आह ‘‘समयववत्थापना’’तिआदि. तत्थ पटिपत्तीति झानभावनाकारमाह.

२६६. उग्घाटभावो उग्घाटिमं. यथा पाकिमं.

२६८. आकासे पवत्तितविञ्ञाणातिक्कमतो ततियाति पदुद्धारं कत्वा युत्तितो आगमतो च तदत्थं विभावेतुं ‘‘तदतिक्कमतो ही’’तिआदिमाह. आरुप्पसमापत्तीनं आरम्मणातिक्कमेन पत्तब्बत्ता विसेसतो आरम्मणे दोसदस्सनं तदेव अतिक्कमितब्बन्ति अयं युत्ति, आरम्मणे पन अतिक्कन्ते तदारम्मणं झानम्पि अतिक्कन्तमेव होति. भावनाय आरम्मणस्स विगमनं अपनयनं विभावना. पाळियन्ति विभङ्गे. ननु च पाळियं ‘‘तञ्ञेव विञ्ञाण’’न्ति अविसेसेन वुत्तं ‘‘न आकासानञ्चायतनविञ्ञाण’’न्ति. ‘‘न तञ्ञेवविञ्ञाणन्ति विसेसवचनेन अयमत्थो सिद्धो’’ति दस्सेन्तो ‘‘विञ्ञाणञ्चायतन’’न्तिआदिमाह.

अरूपावचरकुसलकथावण्णना निट्ठिता.

तेभूमककुसलवण्णना

२६९. सत्तहि महावारेहीति पटिच्चसहजातपच्चयनिस्सयसंसट्ठसम्पयुत्तपञ्हावारेहि अनुलोमपच्चनीयअनुलोमपच्चनीयपच्चनीयानुलोमादिनया अनुलोमादिनया. भारद्वाजगोतमादयो अट्ठचत्तालीस लोके गोत्तानि मूलभूतानि, तथा कट्ठकलापादयो अट्ठचत्तालीसेव चरणानीति आह ‘‘अट्ठचत्तालीस’’न्तिआदि. तत्थ तेसन्ति भब्बाभब्बानं. द्वारसीसेन द्वारवन्तानि गय्हन्तीति अधिप्पायेनाह ‘‘तंतंद्वारानि वा कायादीनी’’ति. अचित्तीकारेन वा कतं हीनं, अज्झुपेक्खनेन कतं मज्झिमं, सक्कच्चकतं पणीतं. आमिसकिञ्जक्खादिहेतु वा कतं हीनं, पुञ्ञफलकामताय कतं मज्झिमं, कत्तब्बमिच्चेव अरियभावे ठितेन कतं पणीतं. भवसम्पत्तिलोभेन वा पवत्तितं हीनं, अलोभज्झासयेन पवत्तितं मज्झिमं, परहिताय पवत्तितं पणीतं. परित्तकतं वा हीनं, मत्तसो कतं मज्झिमं, अधिमत्तसो कतं पणीतं. महग्गतेसु पन पटिलद्धमत्तं हीनं, नातिसुभावितं मज्झिमं, सुभावितं वसिप्पत्तं पणीतं. इमेसुपि एकेकस्स हीनादिकस्स आयूहननानत्तादिवसेन हीनादिभेदो लब्भतियेवाति दट्ठब्बं. सम्पयुत्तधम्मानं वसेनाति यो चित्तप्पभावितो चित्तसम्पयुत्तानं चित्ताधिपतेय्यभावो, सो तंनिमित्ते चित्ते उपचरितोति एवं वा एत्थ अत्थो.

तेभूमककुसलवण्णना निट्ठिता.

लोकुत्तरकुसलवण्णना

२७७. ‘‘केनट्ठेन लोकुत्तर’’न्तिआदि पटिसम्भिदावचनं (पटि. म. २.४३) अट्ठकथाय आभतं, तस्मा तत्थ ‘‘तिविधोपि अनुत्तरधम्मो लोकं तरती’’तिआदिना सङ्गहितोति तं तीहि पदेहि योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘लोकं तरतीति एतेना’’तिआदिमाह. एकेकस्मिं योजेतब्बो लोकस्स अन्तगमनादिताय मग्गादीसुपि लब्भमानत्ता. मग्गेयेव वा तिविधोपि अत्थो योजेतब्बोति सम्बन्धो. अनतिवत्तनादीति आदि-सद्देन इन्द्रियानं एकरसता तदुपगवीरियवाहनं आसेवनाति इमे तयो भावनाविसेसे सङ्गण्हाति. यस्मा चेते भावनाविसेसा संकिलेसवोदानेसु वट्टविवट्टेसु च तंतंआदीनवानिसंसदस्सनभूताय पुब्बभागपञ्ञाय सम्पादितेन ञाणविसेसेन निप्फज्जन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘अञ्ञमञ्ञं…पे… वड्ढेती’’ति.

निस्सयो होतीति रुक्खो विय साखाय आधारभावेन वोहरीयतीति अत्थो. फलञाणफलङ्गानं निस्सयवचनं निस्सयपच्चयत्ता. ततोयेव निस्सयभावतो पतिट्ठाभावतो. अरियफलसन्निस्सयेन हि अरिया कतकिच्चा सुट्ठु निब्बिन्नसब्बभवापि चिरतरं लोके परहिताय तिट्ठन्ति. किलेसानं ओधिसो पजहनकापि अरियमग्गा अविसेसेन सब्बाकुसलानं सब्बकुसलपटिपक्खताय अञ्ञमग्गप्पहातब्बेसुपि केनचि पहानाकारेन पवत्तन्तीति तं पहानाकारं दस्सेन्तो ‘‘इतरेसं विज्जुतोभासेन विय तमस्सा’’ति आह. येन पाळियं हेट्ठिममग्गञाणानं विज्जूपमता दस्सिता. यदि एवं उपरिमग्गवज्झा किलेसा इतरेति इधाधिप्पेता. न तेसं समुच्छेदवचनं युत्तं. न हि भावनाय पहातब्बे दस्सनमग्गो समुच्छिन्दितुं सक्कोति. तथा च सति दस्सनेन पहातब्बा एव ते सियुं. अथ तदङ्गप्पहानं अधिप्पेतं, येन ‘‘विज्जुतोभासेन विय तमस्सा’’ति वुत्तं, तं पुब्बभागविपस्सनाय एव सिद्धं न च युत्तं लोकुत्तरमग्गो तदङ्गवसेन किलेसे पजहतीति. विक्खम्भनेपि एसेव नयो, अनुलोमञाणेनेव तस्स सातिसयं साधितत्ता. अथ पन पठममग्गवज्झा एव किलेसा इतरेति अधिप्पेता, एवं सन्ते तेसं इतरभावोव न सिया, न च अनपायगमनीया नाम किलेसा दस्सनेन पहातब्बा अत्थि, नापि पठममग्गवज्झा किलेसा तेन विज्जुतोभासेन विय तमो समुच्छिन्दितब्बाति वत्तुं युत्तन्ति उपपरिक्खितब्बोयं ‘‘इतरेसं…पे… समुच्छेदो’’ति. लोकियज्झानम्पि न विना पटिपदाय इज्झतीति इदं अधिप्पायवसेन नेतब्बं नेय्यत्थत्ताति तं अधिप्पायं विभावेन्तो ‘‘अकताधिकारस्सा’’ति आह. तेन यथावुत्तवचनस्स च सप्पदेसतं दस्सेति. ननु च कताधिकारस्स अरियस्स मग्गेन समिज्झमानम्पि झानं मग्गपटिपदावसेन पटिपदासहितमेवाति. न विना पटिपदाय इज्झतीति सक्का वत्तुं, तेनेतं वचनं निप्पदेसमेवाति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘कताधिकारस्स पना’’तिआदि. इदानि तस्स वचनस्स अधिप्पायवसेन गहेतब्बत्थता पाळितोपि विञ्ञायतीति दस्सेन्तो आह ‘‘यथावुत्त…पे… कता’’ति.

‘‘यो कोचीति अविसेसवचन’’न्ति तस्स अपवादं दस्सेन्तो ‘‘सकिं द्विक्खत्तु’’न्ति आदिमाह. परिच्छिन्दित्वा गहणं परिजाननं. नामरूपववत्थापनादीनन्ति नामरूपववत्थापनपच्चयपरिग्गहलक्खणपटिवेधनिकन्तिपरियादानानं. किच्छसिद्धितोति नामरूपववत्थापनादीनं केसञ्चि सब्बेसम्पि वा किच्छसिद्धितो. एस नयो दुतियवारादीसुपि यथासम्भवं. सुखसिद्धियम्पीति नामरूपववत्थापनादीनं किच्छसिद्धि मग्गपातुभावदन्धभावस्स कारणभावे अनेकन्तिका. विपस्सनासहगतिन्द्रियानं पन मन्दता तस्स एकन्तकारणन्ति दस्सेति.

एतदन्तत्ता पटिपदायाति एतेन निप्परियायतो पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिसङ्खाताय विपस्सनापञ्ञाय चिराचिरप्पवत्तिवसेन मग्गस्स खिप्पदन्धाभिञ्ञता वुत्ताति दस्सेति. पुरिमानन्ति पुरिमवारानं, लक्खणपटिवेधादीनंयेव वा. हेट्ठिमकोटिया तिक्खत्तुं किलेसविक्खम्भने सति दुक्खापटिपदाभावो, न ततो हेट्ठाति निच्छितत्ता आह ‘‘तिक्खत्तुं विक्खम्भनवारतावसेना’’ति. तस्स सुखापटिपदा वेदितब्बा उक्कंसवसेनाति अधिप्पायो.

यस्मिं पुग्गले विसंवादनभेदनानिट्ठानत्थनियोजनानं पवत्ति, तत्थ सिनेहविरहेनेव तेसं पवत्ति, सो च पुग्गलो असङ्गहितो होतीति मुसावादादीनं विसंवादनादिकिच्चताय लूखता च अपरिग्गहता च वुत्ता. तप्पटिपक्खविरुद्धसभावत्ता सम्मावाचाय सिनिद्धभावता परिग्गाहकसभावता. सद्धाविसेसयोगतो वा तस्सा सिनिद्धभावो दट्ठब्बो. समुट्ठापेतीति पवत्तेति. जीवमानो वा सत्तो, सम्पयुत्तधम्मा वा वोदायन्ति एतेन सयं वा वोदायतीति वोदानं.

२८५. तण्हादिट्ठीहि पतिट्ठानं. अवसेसकिलेसाभिसङ्खारेहि आयूहना. सस्सतदिट्ठिया पतिट्ठानं. उच्छेददिट्ठिया आयूहना. लीनवसेन पतिट्ठानं. उद्धच्चवसेन आयूहना. कामसुखानुयोगवसेन पतिट्ठानं. अत्तकिलमथानुयोगवसेन आयूहना. सब्बाकुसलाभिसङ्खारवसेन पतिट्ठानं. सब्बलोकियकुसलाभिसङ्खारवसेन आयूहनाति ओघतरणसुत्तवण्णनायं वुत्तेसु पकारन्तरेसु इध अवुत्तानं वसेनपि पतिट्ठानायूहना वेदितब्बा.

अथ वा किलेसग्गहणेन तण्हासस्सतदिट्ठिसब्बाकुसलाभिसङ्खारा गहिता तंसभागताय तदेकट्ठताय च. तथा अभिसङ्खारग्गहणेन अवसेसकिलेसउच्छेददिट्ठिसब्बलोकियकुसलाभिसङ्खारा. लीनुद्धच्चकामसुखत्तकिलमथानुयोगानं विसुं वुत्तत्ता तेहि न योजेतब्बन्ति किलेसाभिसङ्खारवसेन पतिट्ठानायूहने वत्वा तण्हादिट्ठीनं तत्थ विसेसपच्चयतं दीपेतुं तदुभयवसेनपि योजना कता. नयदस्सनं वा एतं तत्थ दट्ठब्बं. एवमितरेपि पकारा योजेतब्बाति. ‘‘चतूहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागतो पुग्गलो’’तिआदीसु (म. नि. ४.११२, ११४) अङ्ग-सद्दस्स कारणत्थता दट्ठब्बा.

२९९. मुसावादादीनि भासमानो करोति नाम किं वक्खमानं किरियं, का पन साति? मुसावादादिकिरियाति विदितोवायमत्थो. एवं वा एत्थ योजना दट्ठब्बा.

३०१. निप्फादितपच्चयानन्ति चीवरादिपच्चयानं. कुहनवत्थूनीति पापिच्छतं निस्साय लूखचीवरादिसेवनवसेन ‘‘यो ते विहारे वसति, सो अरहा’’तिआदिना (पारा. २२४) अत्तानं अरियगुणसामन्तं कत्वा भणनवसेन विसेसलाभिनो विय अत्तनो परिहरणवसेन च पवत्ता अकुसलचित्तुप्पादा परेसं विम्हापनकारणानि कुहनवत्थूनि.

३४३. सतिपि सगुणारम्मणेहि मग्गस्स अनिमित्तनामलाभे न निप्परियायेन विपस्सना अनिमित्तनामिकाति आगमनतो मग्गो अनिमित्तनामं न लभतीति आह ‘‘न पन सगुणारम्मणेहि…पे… सिद्धं होती’’ति. यस्मा पन आगमनतो सुञ्ञतं अप्पणिहितन्ति लद्धनामस्स मग्गस्स सगुणतो आरम्मणतो च तंनामाभावो न कदाचिपि अत्थि, तस्मा नामत्तयपारिपूरिहेतुआगमनतो नामलाभोति अधिप्पायेनाह ‘‘परिपुण्णनामसिद्धिहेतुत्ता’’ति. सब्बेसन्ति सब्बविमोक्खमुखागतानम्पि मग्गानं. नामत्तययोगोति सुञ्ञतापणिहितानिमित्तनामयोगो. ववत्थानं असङ्करो.

३५०. निमित्तधम्मा सङ्खारा तेहि सनिमित्ता सविग्गहा विय उपट्ठहन्तीति तेसं अभावितभावनस्स भावितभावनस्स च उपट्ठहनाकारं दस्सेन्तो ‘‘समूहादी’’तिआदिमाह. तेन च ‘‘विमोक्खेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होती’’ति (ध. स. अट्ठ. ३५०) वुत्तं, न ‘‘तस्मिं विमोक्खे’’ति, तस्मा ‘‘अनिमित्तविमोक्खोति अनिच्चानुपस्सनं आहा’’ति वुत्तं. इतरत्थापि एसेव नयो. अनिमित्तस्स अनिमित्तभावाभावो नत्थीति कस्मा वुत्तं, ननु च अनिच्चानुपस्सनाय अनिमित्तविमोक्खभावो परियायेनाति निप्परियायदेसनाय तस्सा अनिमित्तभावाभावो अत्थि एव, एवञ्च सति ‘‘अनिमित्तस्स अनिमित्तनामदानाभावो’’ति च न न सक्का वत्तुन्ति उपमासंसन्दनं सुट्ठुतरं युज्जति, तथा अनिमित्तेन मग्गस्स अनिमित्तभावो न युज्जतियेव. तेनाह ‘‘परमत्थतो नामं दातुं न सक्कोती’’ति? सच्चमेतं, परियायसिद्धंयेव पन अनिच्चानुपस्सनाय अनिमित्तभावं गहेत्वा मग्गसोधनवसेनायमनुयोगो कतो ‘‘अनिमित्तविमोक्खस्स अनिमित्तभावाभावो नत्थीतिविरुद्धं विय होती’’ति. एवञ्च कत्वा ‘‘अनिमित्तं…पे… दीपितो होती’’ति सयमेव वक्खतीति. सामञ्ञन्ति उपमोपमितब्बानं सम्बन्धमाह. न मग्गाधिपतीति मग्गो अधिपति मग्गाधिपतीति छन्दचित्तानं अयं समञ्ञा नत्थीति अत्थो. न च तेहि मग्गस्साति छन्दचित्तेहि मग्गो अधिपति एतस्साति मग्गाधिपतीति अयं समञ्ञा मग्गस्स नत्थि. कस्मा? तेसं छन्दचित्तानं अमग्गङ्गत्ता.

झानस्स सुञ्ञतादिनामकत्ताति एतेन इन्द्रियबलादीनम्पि मग्गसम्पयोगतो सुञ्ञतादिनामकता दस्सिताति दट्ठब्बं. सतिपि पच्चनीकामसने न तस्स मग्गस्स तं परिब्यत्तं यथा सरसताति आह ‘‘सरसप्पधानो’’ति. द्वीहीति सरसपच्चनीकेहि. अञ्ञनिरपेक्खेहीति आगमननिरपेक्खेहि. तस्माति यस्मा सरसतोव नामलाभे अववत्थानापत्ति सब्बस्स मग्गस्स सब्बनामभावापत्ति होति, तस्मा. अत्ताभि…पे… मग्गाति तेन आगमनतो नामलाभस्स पच्चनीकतो नामलाभभावं दस्सेति. सरसन्तरेति अनिमित्तभावादिके. पच्चनीकसहितेन सरसेनाति सुञ्ञताप्पणिहितभावेहि तदागमनेहि. निमित्तग्गहणानिवारणाति सङ्खारनिमित्तग्गाहस्स अनिसेधनतो. सुञ्ञताप्पणिहितस्सेव मग्गस्स वुत्तत्ता अनिच्चतो वुट्ठहन्तस्स मग्गो इध असङ्गहितो सियाति आसङ्कित्वा आह ‘‘अनिच्चानुपस्सना’’तिआदि. सङ्खारेहि वुट्ठानं न सिया, लक्खणेहि एव वुट्ठानं सियाति अधिप्पायो, लक्खणपटिवेधो न सिया अतदारम्मणत्ताति अत्थो. सङ्खारानञ्हि हुत्वा अभावउदयब्बयपटिपीळनावसवत्तनाकारेसु अनिच्चतादिलक्खणवोहारो.

आकारवन्तेसु गहितेसु तदाकारोपि गहितोयेव होतीति आह ‘‘लक्खणानिपि पटिविद्धानि होन्ति तदाकारसङ्खारग्गहणतो’’ति. यथावुत्ताधिप्पायेनाति ‘‘अनिच्च’’न्तिआदिना ‘‘सङ्खारेसू’’तिआदिनाव वुत्तप्पकाराधिप्पायेन. विसुन्ति सङ्खारेहि विनिवत्तेत्वा.

लोकुत्तरकुसलं

पकिण्णककथावण्णना

पञ्चधा उद्दिसति पञ्चुपादानक्खन्धे अज्झत्तदुकवसेन रूपदुकवसेन च भिन्दित्वा अभिन्दित्वा च निमित्तवचनेनेव उद्दिसति पवत्तस्सपि सङ्खारनिमित्तभावानतिवत्तनतो वुट्ठातब्बतासामञ्ञतो च. तेनेव उपादिन्नानुपादिन्नवसेन पवत्तं द्विधा कत्वा निद्दिसित्वापि ‘‘अयं ताव निमित्ते विनिच्छयो’’ति निमित्तवसेनेव निगमेति. एत्थ च निमित्तं अज्झत्तबहिद्धा, पवत्तं पन अज्झत्तमेवाति अयमेतेसं विसेसो. बोज्झङ्गादिविसेसन्ति बोज्झङ्गझानङ्गमग्गङ्गानं असदिसतं. असमापज्जितुकामतासङ्खाता वितक्कादिविरागभावना असमापज्जितुकामताविरागभावना. इतरस्साति पादकज्झानादिकस्स. अतब्भावतोति यथावुत्तविरागभावनाभावस्स अभावतो. इदं वुत्तं होति – यथा मग्गासन्नाय विपस्सनाय सोमनस्ससहगतत्ते मग्गस्स पठमादिज्झानिकता च उपेक्खासहगतत्ते पञ्चमज्झानिकता एव च तब्बसेन च बोज्झङ्गादीनं विसेसोति तेसं नियमे आसन्नकारणं पधानकारणञ्च वुट्ठानगामिनिविपस्सना, न एवं पादकज्झानादयोति.

इदानि अपादकपठमज्झानपादकानं पकिण्णकसङ्खारपठमज्झानानि सम्मसित्वा निब्बत्तितानञ्च मग्गानं एकन्तेन पठमज्झानिकभावतो विपस्सनानियमोयेवेत्थ एकन्तिको पधानञ्चाति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘विपस्सनानियमेनेवा’’तिआदिमाह. तत्थ इतरेति दुतियज्झानिकादिमग्गा. पादकज्झानातिक्कन्तानं अङ्गानं असमापज्जितुकामताविरागभावनाभूता वुट्ठानगामिनिविपस्सना अधिट्ठानभूतेन पादकज्झानेन आहितविसेसा मग्गस्स झानङ्गादिविसेसनियामिका होतीति ‘‘पादकज्झानविपस्सनानियमेही’’ति वुत्तं. यथा च अधिट्ठानभूतेन पादकज्झानेन, एवं आरम्मणभूतेन सम्मसितज्झानेन उभयसब्भावे अज्झासयवसेन आहितविसेसा विपस्सना नियमेतीति आह ‘‘एवं सेसवादेसुपि…पे… योजेतब्बो’’ति.

पादकज्झानसङ्खारेसूति पठमज्झानसङ्खारेसु. ‘‘पठमज्झानं पादकं कत्वा’’ति (ध. स. अट्ठ. ३५०) हि वुत्तं. तंतंविरागाविरागभावनाभावेनाति वितक्कादीनं विरज्जनाविरज्जनभावनाभावेन. तेन आरम्मणज्झानस्सपि विपस्सनाय विसेसाधानं उपनिस्सयतमाह.

पादकज्झानसम्मसितज्झानानियेव बोज्झङ्गादिविसेसानं उपनिस्सयो कारणन्ति पादकज्झानसम्मसितज्झानुपनिस्सयो, तस्स सब्भावे. तदभावाभावतोति तस्स अज्झासयस्स अभावाभावतो.

चतुत्थज्झानिकस्स मग्गस्स आरुप्पे अरूपज्झानमेव पादकं सियाति आह ‘‘चतुत्थज्झानिकवज्जान’’न्ति. अरियमग्गस्स ओळारिकङ्गातिक्कमनूपनिस्सया विपस्सनाय अधिट्ठानारम्मणभूता दुतियज्झानादयो. पञ्चहि अङ्गेहीति पञ्चहि झानङ्गेहि. ‘‘तंतंवादेहि पञ्ञापियमानानि पादकज्झानादीनि वादसहचारिताय ‘वादा’ति वुच्चन्ती’’ति अधिप्पायेन ‘‘तयोपेते वादे’’ति आह. वदन्ति एतेहीति वा वादकरणभूतानि पादकज्झानादीनि वादा.

विपाकसन्तानस्स…पे… सुसङ्खतत्ताति एतेन यस्मिं सन्ताने कम्मं उप्पज्जति, तत्थ उप्पज्जमानमेव किञ्चि विसेसाधानं करोतीति दीपेति. यतो तस्मिंयेव सन्ताने तस्स विपाको, नाञ्ञत्थ.

पुरिमानुलोमं विय तन्ति यथा गोत्रभुट्ठाने उप्पन्नानुलोमतो पुरिमअनुलोमञाणं तं गोत्रभुट्ठाने उप्पन्नानुलोमं अनुबन्धति, एवं. तदपीति गोत्रभुट्ठाने उप्पन्नानुलोमञाणम्पि अञ्ञं अनुलोमञाणमेव अनुबन्धेय्य, तस्स अनन्तरं उप्पज्जेय्य. सा भूमीति सा पञ्चुपादानक्खन्धसङ्खाता किलेसानं उप्पत्तिट्ठानताय भूमि. एको भवोति गहेत्वा वुत्तन्ति एतेन सत्त भवे द्वे भवेति इदम्पि अधिप्पायवसेन नेतब्बत्थं, न यथारुतवसेनाति दस्सेति. तत्थायं अधिप्पायो – एकवारं कामावचरदेवेसु एकवारं मनुस्सेसूति एवम्पि मिस्सितूपपत्तिवसेन तेसु एकिस्सा एव उपपत्तिया अयं परिच्छेदो. यं पन ‘‘न ते भवं अट्ठममादियन्ती’’ति (खु. पा. ६.९; सु. नि. २३२) वुत्तं, तम्पि कामावचरभवंयेव सन्धायाह. महग्गतभवानं परिच्छेदो नत्थीति वदन्ति. तथा ‘‘ठपेत्वा द्वे भवे’’ति एत्थापि कामावचरदेवमनुस्सभवानं मिस्सकवसेनेव, तस्मा कामधातुयं ये द्वे भवाति कामावचरदेवमनुस्सवसेन ये द्वे भवाति अत्थो. पुरिमविकप्पेसु पुग्गलभेदेन पटिपदा भिन्दित्वा कस्सचि चलतीति, कस्सचि न चलतीति कत्वा ‘‘चलति एवा’’ति अवधारणमन्तरेन अत्थो वुत्तो. यस्मा पन अट्ठकथायं (ध. स. अट्ठ. ३५० लोकुत्तरकुसलपकिण्णककथा) ‘‘यथा च पटिपदा, एवं अधिपतिपि चलति एवा’’ति वुत्तं, तस्मा सब्बेसम्पि पटिपदासु अभेदेन गहितासु एकन्तेन चलनं सम्भवतीति ‘‘चलतिच्चेव वुत्तं, न न चलती’’ति ततियविकप्पो चलनावधारणो वुत्तो.

लोकुत्तरकुसलपकिण्णककथावण्णना निट्ठिता.

पठममग्गवीसतिमहानयवण्णना

३५७. झानमग्गादिपरियायेहि कथिते बोज्झनकाति अधिप्पेता, विसेसतो पुब्बभागे ‘‘झानं भावेमि मग्गं भावेमी’’ति पवत्तज्झासया होन्तीति अधिप्पायेन ‘‘यस्स पुब्बभागे’’तिआदिमाह.

३५८. उपनिस्सयवसेनाति तथा चित्तप्पवत्तिसङ्खातेन पुब्बभागाभिसङ्खारेन. तेनेवाह ‘‘यस्स ही’’तिआदि. तदनुरूपबलाति अधिपतिपच्चयलाभेन सत्तिविसेसयोगमाह. यदि पुब्बभागाभिसङ्खारवसेन छन्दादीनं अधिपतिभावो, किमत्थमेतेयेव एवं वुत्ता, ननु सद्धादीनम्पि पुब्बभागाभिसङ्खारो लब्भतीति आह ‘‘सेसधम्मान’’न्तिआदि. अतंसभावत्ताति सम्पयुत्तेहि सातिसयमनुवत्तितब्बभावरहितत्ता. किञ्चापि हि सद्धादयोपि इन्द्रियपच्चयताय सम्पयुत्तेहि अनुवत्तयन्ति, एकस्मिं पन चित्तुप्पादे समधुरेन अञ्ञेन विना सम्पयुत्तेहि अनुवत्तनीयभावो न तेसं यथा छन्दादीनन्ति तेयेव अधिपतिभावेन वुत्ता. एवञ्च कत्वा इन्द्रियसहजाताधिपतिपच्चयानं विसेसो परिब्यत्तो होति.

चतुमग्गनयसहस्सवण्णना

३६२. मानस्स दिट्ठिसदिसा पवत्ति. तथा हि सो अधिपति विय अञ्ञाधिपतिना दिट्ठिया सह नप्पवत्ततीति. एकदेस…पे… उपमा होति, न सब्बसामञ्ञेन, इतरथा सूरियत्थङ्गमने अन्धकारावत्थरणं विय अग्गमग्गतिरोधाने सच्चपटिच्छादकतमप्पवत्ति आपज्जेय्याति अधिप्पायो. अञ्ञमञ्ञन्ति अञ्ञे अञ्ञे. ‘‘आनीतं इदं सुत्त’’न्ति विभत्ति परिणामेतब्बा. यथावुत्तनयेनाति इमिस्सा अट्ठकथायं वुत्तनयेन. न उपमाय वुत्तत्ताति इमस्मिं सुत्ते न उपमाय वुत्तभावतो. यथावुत्तनयेनाति वा एतस्मिं सुत्ते वुत्तप्पकारेन नयेन इमिस्सा अट्ठकथायं उपमाय न वुत्तत्ता. अवयवा विय होन्ति, येन ते चेतसि नियुत्ता, चित्तस्स एतेति च चेतसिकातिआदिना वुच्चन्ति, न पन ‘‘फस्सिका’’तिआदिनाति दट्ठब्बं.

कुसलकथावण्णना निट्ठिता.