कामावचरकुसलपदभाजनीयवण्णना
१. अप्पेतुन्ति निगमेतुं. ‘‘पदभाजनीयं न वुत्त’’न्ति पदभाजनीयावचनेन अप्पनावरोधं साधेत्वा पदभाजनीयावचनस्स कारणं वदन्तो ‘‘सरूपेना’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘फस्सो होती’’तिआदीसु होति-सद्दो अत्थि-सद्देन अनानत्थोति अधिप्पायेन वुत्तं ‘‘दुतियेन होति-सद्देना’’ति. पुब्बे अट्ठकथाधिप्पायेन वत्वा यथावुत्तस्स पाळिप्पदेसस्स अप्पनावरोधो समत्थितोति अत्तनो अधिप्पायं दस्सेन्तो ‘‘सङ्खेपेना’’तिआदिमाह.
ञातुं इच्छितोति लक्खणस्स पुच्छाविसयतं दस्सेतुं वुत्तं. येन केनचीति दस्सनादिविसेसयुत्तेन, इतरेन वा. अवत्थाविसेसो हि ञाणस्स दस्सनतुलनतीरणानि. ‘‘अदिट्ठत’’न्तिआदीसु आहाति योजेतब्बं, सब्बत्थ च लक्खणस्साति. तञ्हेत्थ अधिकतन्ति. अदिट्ठं जोतीयति एतायाति एतेन दिट्ठं संसन्दति एतायाति दिट्ठसंसन्दना. विमतिं छिन्दति एतायाति विमतिच्छेदनाति एतासम्पि सद्दत्थो नयतो दस्सितो, अत्थतो पन सब्बापि तथापवत्तं वचनं, तदुप्पादको वा चित्तुप्पादोति वेदितब्बं.
अञ्ञमञ्ञतो पभिज्जतीति पभेदो, विसेसो, तेन पभेदेन. धम्मानं देसनन्ति किञ्चापि समयभूमिजातिआरम्मणसभावादिवसेन अनवसेसप्पभेदपरिग्गहतो निद्देसदेसनाव वत्तुं युत्ता, तथापि कुसलादिमातिकापदसङ्गहितविसेसोयेव इध पभेदोति अधिप्पेतोति वुत्तं ‘‘पभेद…पे… देसनं आहा’’ति. तेनेवाह अट्ठकथायं ‘‘कुसल…पे… दीपेत्वाति फस्सो होति…पे… अविक्खेपो होती’’ति (ध. स. अट्ठ. धम्मुद्देसवार फस्सपञ्चमकरासिवण्णना). ‘‘फस्सो फुसना’’तिआदिना च पभेदवन्तोव सातिसयं निद्दिट्ठा, न पन मातिकायं वुत्तप्पभेदोति पभेदवन्तदस्सनं निद्देसो. इदं वुत्तं होतीतिआदिना ‘‘पभेदे…पे… दस्सनत्थ’’न्ति इमस्स वाक्यस्स पिण्डत्थमाह. यदि धम्मा एव पुच्छितब्बा विस्सज्जेतब्बा च, कस्मा कुसलाति पभेदवचनन्ति आह ‘‘ते पना’’तिआदि. न हि पभेदेहि विना पभेदवन्तो अत्थीति. ‘‘इमे धम्मा कुसला’’ति एतेन ‘‘फस्सो होती’’ति, ‘‘फस्सो फुसना’’ति च आदिना उद्दिट्ठनिद्दिट्ठानं धम्मानं कुसलभावो विस्सज्जितो होतीति इमिना अधिप्पायेन ‘‘इमे धम्मा कुसलाति विस्सज्जनेपी’’ति आह. इमस्मिञ्हीति हि-सद्दो कारणत्थो. तेन यस्मा धम्माव देसेतब्बा, ते च कुसला…पे… भेदा देसेतब्बा, तस्माति एवं वा योजना. धम्मानमेवाति अवधारणफलं दस्सेति ‘‘अवोहारदेसनातो’’ति. अत्थानञ्चाति च-सद्देन ‘‘फस्सो फुसना’’ति एवमादिसभावनिरुत्तिं यथावुत्तधम्मादिञाणञ्च सङ्गण्हाति. ‘‘इति एवं अयं पवत्तेतब्बो निवत्तेतब्बो चा’’ति तथा तथा विधेतब्बभावो इतिकत्तब्बता, ताय युत्तो इति…पे… युत्तो, तस्स विधेतब्बस्साति अत्थो, विसेसनत्ता पभेदस्साति अधिप्पायो.
इतिकत्तब्बतायुत्तस्स विसेसितब्बत्ता उद्देसो धम्मप्पधानो, तस्मा तत्थ धम्मस्स विसेसितब्बत्ता ‘‘कुसला धम्मा’’ति अयं पदानुक्कमो कतो. पुच्छा संसयितप्पधाना अनिच्छितनिच्छयनाय पवत्तेतब्बत्ता. तेन सब्बधम्मेसु समुग्घाटितविचिकिच्छानुसयानम्पि पुच्छा देसेतब्बपुग्गलगतसंसयापत्तिं अत्तनि आरोपेत्वा संसयापन्नेहि विय पवत्तीयतीति दस्सेति. कामावचरादिभेदो विय कुसलादिभावेन कुसलादिभेदो धम्मभावेन नियतोति धम्माति वुत्ते निच्छयाभावतो ‘‘कुसला नु खो अकुसला नु खो’’तिआदिना संसयो होतीति आह ‘‘कुसलादिभेदो पन संसयितो’’ति. धम्मभावो पन कुसलादीसु एकन्तिकत्ता निच्छितोयेवाति वुत्तं ‘‘न च धम्मभावो संसयितो’’ति. तेन संसयितो निच्छेतब्बभावेन पधानो एत्थ कुसलभावो, न तथा धम्मभावोति धम्मा कुसलाति वुत्तन्ति दस्सेति.
चित्तुप्पादसमयेति चित्तस्स उप्पज्जनसमये. ‘‘अथ विज्जमाने’’ति एत्थ अथ-सद्दस्स अत्थमाह ‘‘पच्छा’’ति. भोजनगमनादीहि समयेकदेसनानत्तं दस्सेत्वा अवसेसनानत्तं दस्सेतुं ‘‘समवायादी’’ति वुत्तं. विसेसिताति एतेन ‘‘नियमिता’’ति पदस्स अत्थं विवरति, तस्मा यथावुत्तचित्तविसेसितब्बतो समयतोति अत्थो. यथाधिप्पेतानन्ति कामावचरादिविसेसयुत्तानं. ‘‘तस्मिं समये’’ति चित्तुप्पत्तिया विसेसितब्बोपि समयो येन चित्तेन उप्पज्जमानेन विसेसीयति, तस्सेव चित्तस्स ‘‘यस्मिं समये’’ति एत्थ सयं विसेसनभावं आपज्जति. तथा ‘‘तस्मिं समये’’ति एत्थ विसेसनभूतं चित्तं अत्तना विसेसितब्बसमयस्स उपकारत्थं ‘‘यस्मिं समये…पे… चित्त’’न्ति विसेसितब्बभावं आपज्जति. उपकारोति च अञ्ञमञ्ञं अवच्छेदकावच्छिन्दितब्बभावोति दट्ठब्बं. पुरिमधम्मानं भङ्गसमकालं, भङ्गानन्तरमेव वा पच्छिमधम्मानं उप्पत्ति पुरिमपच्छिमानं निरन्तरता केनचि अनन्तरितता. याय भावपक्खस्स बलवभावेन पटिच्छादितो विय हुत्वा अभावपक्खो न पञ्ञायतीति तदेवेतन्ति गहणवसेन पचुरजनो विपरियेसितो, सोयमत्थो अलातचक्केन सुपाकटो होति. तेनेवाह ‘‘एकीभूतानमिवा’’ति. एकसमूहवसेन एकीभूतानमिव पवत्ति समूहघनता, दुब्बिञ्ञेय्यकिच्चभेदवसेन एकीभूतानमिव पवत्ति किच्चघनताति योजना. एत्थ च पच्चयपच्चयुप्पन्नभावेन पवत्तमानानं अनेकेसं धम्मानं कालसभावब्यापारारम्मणेहि दुब्बिञ्ञेय्यभेदताय एकीभूतानमिव गहेतब्बता यथाक्कमं सन्ततिघनतादयोति दट्ठब्बं.
सहकारीकारणसन्निज्झं समेतीति समयो, समवेतीति अत्थोति समय-सद्दस्स समवायत्थतं दस्सेन्तो ‘‘पच्चयसामग्गि’’न्ति आह. समेति समागच्छति एत्थ मग्गब्रह्मचरियं तदाधारपुग्गलेहीति समयो, खणो. समेन्ति एत्थ, एतेन वा, समागच्छन्ति धम्मा सहजातधम्मेहि उप्पादादीहि वाति समयो, कालो. धम्मप्पवत्तिमत्तताय अत्थतो अभूतोपि हि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं करणं विय च परिकप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरीयतीति. समं, सह वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो यथा ‘‘समुदायो’’ति. अवयवसहावट्ठानमेव हि समूहो. पच्चयन्तरसमागमे एति फलं एतस्मा उप्पज्जति पवत्तति चाति समयो, हेतु यथा ‘‘समुदयो’’ति. समेति सम्बन्धो एति सविसये पवत्तति, सम्बन्धा वा अयन्ति एतेनाति समयो, दिट्ठि. दिट्ठिसंयोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्तीति. समयनं सङ्गति समोधानन्ति समयो, पटिलाभो. समस्स निरोधस्स यानं, सम्मा वा यानं अपगमो अप्पवत्तीति समयो, पहानं. अभिमुखभावेन सम्मा एतब्बो अभिसमेतब्बो अधिगन्तब्बोति अविपरीतो सभावो अभिसमयो. अभिमुखभावेन सम्मा वा एति गच्छति बुज्झतीति अभिसमयो, अविराधेत्वा धम्मानं अविपरीतसभावावबोधो. एत्थ च उपसग्गानं जोतकमत्तत्ता तस्स तस्स अत्थस्स वाचको समय-सद्दो एवाति सउपसग्गोपि वुत्तो. तानेवाति पीळनादीनेव. विप्फारिकता सेरिभावेन किरियासु उस्साहनपरिनिप्फन्नो.
केसुचीति अकुसलविपाकादीसु. खणस्स असम्भवो तेन विनाभावोति आह ‘‘ननू’’तिआदि. धम्मेनेवाति विसेसन्तररहितेन. तंयेव हि अवधारणेन निवत्तितं विसेसं दस्सेति ‘‘न तस्स पवत्तित्था’’तिआदिना. यथा वा तथा वाति कालेन लोको पवत्तति निवत्ततीति वा कालो नाम भावो वत्तनलक्खणो भावानं पवत्तिओकासदायकोति वा येन तेन पकारेन. इध उत्तमहेतुनो सम्भवो एव नत्थीति हेतुहेतुसाधारणहेतूयेव पटिसेधेति. तप्पच्चयतं अनेकपच्चयतं.
पकतिस्सरवादग्गहणं निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. पजापतिपुरिसकालवादादयोपि ‘‘एककारणवादो’’ति. वा-सद्देन वा तेसम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. अवयव…पे… दायो वुत्तो अवयवधम्मेन समुदायस्स अपदिसितब्बत्ता, यथा ‘‘समं चुण्णं, अलङ्कतो देवदत्तो’’ति च. अनिप्फादनं निप्फादनाभावो अहेतुभावो. निप्फादेतुं असमत्थस्स पन पच्चयन्तरानं सहस्सेपि समागते नत्थेव समत्थताति आह ‘‘निप्फादनसमत्थस्सा’’ति. एत्थ च सहकारीकारणायत्ता फलुप्पादना पच्चयधम्मानं अञ्ञमञ्ञापेक्खाति वुत्ताति अपेक्खा वियाति अपेक्खा दट्ठब्बा.
निब्यापारेसु अब्यावटेसु. एकेकस्मिन्ति अट्ठकथायं आमेडितवचनस्स लुत्तनिद्दिट्ठतं दस्सेति. सति च आमेडिते सिद्धो बहुभावोति. अन्धसतं पस्सतीति च पच्चत्तवचनं निद्धारणे भुम्मवसेन परिणामेत्वा ‘‘अन्धसते’’ति आह. तथा एकेकस्मिन्ति इमिना विसुं असमत्थता जोतिताति अन्धसतं पस्सतीति समुदितं पस्सतीति अत्थतो अयमत्थो आपन्नोति आह ‘‘अन्धसतं सहितं पस्सतीति अधिप्पायो’’ति. अञ्ञथाति यथारुतवसेन अत्थे गय्हमाने. यस्मा असा…पे… सिद्धो सिविकुब्बहनादीसु, तस्मा नायमत्थो साधेतब्बो. इदानि तस्सत्थस्स सुपाकटभावेन असाधेतब्बतं दस्सेन्तो ‘‘विसु’’न्तिआदिमाह.
एतेनुपायेनाति योयं खणसङ्खातो समयो कुसलुप्पत्तिया दुल्लभभावं दीपेति. अत्तनो दुल्लभतायाति एत्थ खणत्थो वा समय-सद्दो खणसङ्खातो समयोति अत्थो वुत्तो. एतेन उपायभूतेन नयभूतेन. योजना कातब्बाति एत्थायं योजना – समवाय…पे… वुत्तिं दीपेति सयं पच्चयसामग्गिभावतो, समवायत्थो वा समय-सद्दो समवायसङ्खातो समयो. सो याय पच्चयसामग्गिया सतीति इमस्स अत्थस्स पकासनवसेन धम्मानं अनेकहेतुतो वुत्तिं दीपेति. काल…पे… परित्ततं दीपेति अत्तनो अतिपरित्तताय. समूह…पे… सहुप्पत्तिं दीपेति सयं धम्मानं समुदायभावतो. हेतु…पे… वुत्तितं दीपेति सति एव अत्तनि अत्तनो फलानं सम्भवतोति. अत्थपक्खे च सद्दपक्खे च यस्मिं अतिपरित्ते काले यस्मिं धम्मसमुदाये यम्हि हेतुम्हि सतीति एतस्स अत्थस्स ञापनवसेन तदाधाराय तदधीनाय च कुसलधम्मप्पवत्तिया दुप्पटिविज्झतं अनेकेसं सहुप्पत्तिं पराधीनप्पत्तिञ्च दीपेतीति.
दळ्हधम्मा धनुग्गहाति दळ्हधनुनो इस्सासा. दळ्हधनु नाम द्विसहस्सथामं वुच्चति. द्विसहस्सथामन्ति च यस्स आरोपितस्स जियाबद्धो लोहसीसादीनं भारो दण्डे गहेत्वा याव कण्डप्पमाणा उक्खित्तस्स पथवितो मुच्चति. सिक्खिताति दसद्वादसवस्सानि आचरियकुले उग्गहितसिप्पा. कतहत्थाति धनुस्मिं चिण्णवसीभावा. कोचि सिप्पमेव उग्गण्हाति, कतहत्थो न होति, इमे पन न तथाति दस्सेति. कतुपासनाति राजकुलादीसु दस्सितसिप्पा. चतुद्दिसा ठिता अस्सूति एकस्मिंयेव पदेसे थम्भं वा रुक्खं वा यं किञ्चि एकंयेव निस्साय चतुद्दिसाभिमुखा ठिता सियुन्ति अत्थो. एवं वुत्तजवनपुरिसस्साति न एवरूपो पुरिसो कोचि भूतपुब्बो अञ्ञत्र बोधिसत्तेन. सो हि जवनहंसकाले एवरूपमकासि. सुत्ते पन अभूतपरिकप्पनवसेन उपमामत्तं आहटं. तप्परभावाति तप्परभावतो हेतुसङ्खातस्स समयस्स परायत्तवुत्तिदीपने एकन्तब्यावटसभावतोति अत्थो. ये पन ‘‘तप्परभावो’’ति पठन्ति, तेसं पच्चयायत्तवुत्तिदीपनतो तप्परभावो हेतुसङ्खातस्स समयस्स, तस्मा तस्स परायत्तवुत्तिदीपनता वुत्ताति योजना. समुदायायत्ततादीपने तप्परो, तदेकदेसायत्ततादीपने तप्परो न होतीति आह ‘‘अतप्परभावतो’’ति.
ननु च तं तं उपादाय पञ्ञत्तो कालो वोहारमत्तको, सो कथं आधारो तत्थ वुत्तधम्मानन्ति आह ‘‘कालोपि ही’’तिआदि. यदि किरियाय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं, का पनेत्थ लक्खणकिरियाति आह ‘‘इहापी’’तिआदि. लक्खणभूतभावयुत्तोति इति-सद्दो हेतुअत्थो. इदं वुत्तं होति – यस्मा सत्तासङ्खाताय लक्खणकिरियाय युत्तो समयो, तस्मा तत्थ भूमिनिद्देसोति.
उद्दानतोति यदि सङ्खेपतोति अत्थो. ननु च अवसिट्ठकिलेसादयो विय किलेसकामोपि अस्सादेतब्बताय वत्थुकामे समवरुद्धो ञाणं विय ञेय्येति सङ्खेपतो एकोयेव कामो सियाति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘किलेसकामो’’तिआदि. सहितस्साति विसयविसयिभावेन अवट्ठितस्स. ‘‘उद्दानतो द्वे कामा’’ति किञ्चापि सब्बे कामा उद्दिट्ठा, ‘‘चतुन्नं अपायान’’न्तिआदिना पन विसयस्स विसेसितत्ता ओरम्भागियकिलेसभूतो कामरागो इध किलेसकामोति गहितोति ‘‘तेना’’तिआदिमाह. चोदको तस्स अधिप्पायं अजानन्तो ‘‘ननु चा’’तिआदिना अनुयुञ्जति. इतरो पन ‘‘बहलकिलेसस्सा’’तिआदिना अत्तनो अधिप्पायं विवरति.
कामावचरधम्मेसु विमानकप्परुक्खादिप्पकारेसु परित्तकुसलादीसु वा. ननु च ‘‘चतुन्नं अपायान’’न्ति विसयस्स विसेसितत्ता रूपारूपधातुग्गहणस्स असम्भवोयेवाति? न, ‘‘उद्दानतो द्वे कामा’’ति निरवसेसतो कामानं उद्दिट्ठत्ता. उद्दिट्ठेपि हि कामसमुदाये यथा तदेकदेसोव गय्हति, तं दस्सेतुं ‘‘दुविधो’’तिआदिमाह. कामरागो पञ्चकामगुणिको रागो. कामतण्हा कामावचरधम्मविसया तण्हा. निरोधतण्हा उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो. इधाति एकादसविधे पदेसे. यदि अनवसेसप्पवत्ति अधिप्पेता, ‘‘दुविधोपेसो’’ति न वत्तब्बं वत्थुकामेकदेसस्स इध अप्पवत्तनतोति अनुयोगेन येभुय्यभावतो अनवसेसो विय अनवसेसोति वा अत्थो गहेतब्बोति दस्सेन्तो ‘‘वत्थुकामोपी’’तिआदिमाह. अनवसेससदिसता चेत्थ सभावभिन्नस्स कस्सचि अनवसेसतो. एवञ्च कत्वाति किलेसकामवत्थुकामानं अनवसेसपरिपुण्णभावेन अभिलक्खितत्ताति अत्थो. चासद्दस्स रस्सत्तं कतन्ति कामावचरसद्दे हेतुकत्तुअत्थो अन्तोनीतोति दस्सेति.
विसयेति वत्थुस्मिं अभिधेय्यत्थेति अत्थो. निमित्तविरहेति एतेन रुळ्हीसु किरिया विभागकरणाय, न अत्तकिरियायाति दस्सेति. कुसलभावन्ति जातकबाहितिकसुत्तअभिधम्मपरियायेन कथितं कुसलत्तं. तस्साति सुखविपाकभावस्स. तस्स पच्चुपट्ठानतं वत्तुकामतायाति एतेन ‘‘अनवज्जसुखविपाकलक्खण’’न्ति एत्थ सुखसद्दो इट्ठपरियायो वुत्तोति दस्सेति. सञ्ञापञ्ञाकिच्चं सञ्ञाणकरणपटिविज्झनानि, तदुभयविधुरा आरम्मणूपलद्धि ‘‘विजानाती’’ति इमिना वुच्चतीति आह ‘‘सञ्ञा…पे… गहण’’न्ति. ननु च फस्सादिकिच्चतोपि विसिट्ठकिच्चं चित्तन्ति? सच्चमेतं, सो पन विसेसो न तथा दुरवबोधो, यथा सञ्ञापञ्ञाविञ्ञाणानन्ति सञ्ञापञ्ञाकिच्चविसिट्ठलक्खणताय विञ्ञाणलक्खणमाह. अनन्तरधम्मानं पगुणबलवभावस्स कारणभावेन पवत्तमानो सन्तानं चिनोति नाम. तथापवत्ति च आसेवनपच्चयभावोति आह ‘‘आसेवनपच्चयभावेन चिनोती’’ति.
चित्तकतमेवाति अभिसङ्खारविञ्ञाणकतमेव. नानत्तादीनं ववत्थानन्ति एत्थ ववत्थानं पच्चेकं योजेतब्बं. ववत्थानं परिच्छेदो असङ्करभावो. तेन च धम्मो निच्छितो नाम होतीति आह ‘‘निच्छितता’’ति. लिङ्गनानत्तादीनीति एत्थ इत्थिपुरिससण्ठानवसेन लिङ्गनानत्तं. देवमनुस्सतिरच्छानादिवसेन इत्थिलिङ्गस्स पुथुत्तं, तथा पुरिसलिङ्गस्स. देवादिभेदे इत्थिलिङ्गे पच्चेकं नानत्तकायतासङ्खातस्स अञ्ञमञ्ञविसदिससभावस्स देसादिभेदभिन्नस्स च विसेसस्स वसेन पभेदो वेदितब्बो. तथा पुरिसलिङ्गे. लिङ्गनिब्बत्तकस्स वा कम्मस्स यथावुत्तनानत्तादिवसेन लिङ्गस्स नानत्तादीनि योजेतब्बानि. लिङ्गनानत्तादीसु पवत्तत्ता सञ्ञादीनं नानत्तादीनि. तेनेवाह ‘‘कम्मनानत्तादीहि निब्बत्तानि हि तानी’’ति. अपदादिनानाकरणदस्सनेन लिङ्गनानत्तं दस्सितं. तस्मिञ्च दस्सिते सञ्ञानानत्तादयो दस्सिता एवाति आवत्तति भवचक्कन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘अनाग…पे… घटेन्तो’’ति. इत्थिलिङ्गपुरिसलिङ्गादि विञ्ञाणाधिट्ठितस्स रूपक्खन्धस्स सन्निवेसविसेसो. सञ्ञासीसेन चत्तारो खन्धा वुत्ता. वोहारवचनेन च पञ्चन्नं खन्धानं वोहरितब्बभावेन पवत्ति दीपिता, या सा तण्हादिट्ठिअभिनिवेसहेतूति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘लिङ्गादि…पे… योसानानी’’ति आह.
‘‘ये केचि, भिक्खवे, धम्मा अकुसला अकुसलभागिया, सब्बेते मनोपुब्बङ्गमा’’ति (अ. नि. १.५६-५७), ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति (ध. प. १, २) च एवमादिवचनतो चित्तहेतुकं कम्मन्ति आह ‘‘कम्मञ्हि चित्ततो निब्बत्त’’न्ति. यथासङ्ख्यन्ति कम्मतो लिङ्गं लिङ्गतो सञ्ञाति अत्थो. न पुरिमविकप्पे विय कम्मतो लिङ्गसञ्ञा लिङ्गतो लिङ्गसञ्ञाति उभयतो उभयप्पवत्तिदस्सनवसेन. ‘‘भेदं गच्छन्ति इत्थायं पुरिसोति वा’’ति भेदस्स विसेसितत्ता इत्थादिभावेन वोहरितब्बभावो इध भेदोति ‘‘इत्थिपुरिसादिवोहारं गच्छन्ती’’ति वुत्तं. अद्धद्वयवसेनाति अतीतपच्चुप्पन्नद्धद्वयवसेन. गुणाभिब्यापनं कित्तीति आह ‘‘पत्थटयसत’’न्ति. कम्मनानाकरणेन विना कम्मनिब्बत्तनानाकारणाभावतो ‘‘कम्मजेहि…पे… नानाकरण’’न्ति वुत्तं. अविपच्चनोकासो अट्ठानभूता, गतिकालोपि वा. कामावचरं अभिसङ्खारविञ्ञाणं रूपधातुया चक्खुविञ्ञाणादिं जनेत्वा अनोकासताय तदारम्मणं अजनेन्तं एत्थ निदस्सेतब्बं. एकच्चचित्तकरणस्स अधिप्पेतत्ता चक्खादिवेकल्लेन चक्खुविञ्ञाणादीनं अजनकं कम्मविञ्ञाणं अवसेसपच्चयविकले अनोगधं दट्ठब्बं. तदपि कालगतिपयोगादीति आदि-सद्देन सङ्गहितन्ति. एत्थ च ‘‘सहकारीकारणविकलं विपाकस्स अच्चन्तं ओकासमेव न लभति, इतरं विपाकेकदेसस्स लद्धोकासन्ति, इदमेतेसं नानत्त’’न्ति वदन्ति, तं विपाकस्स ओकासलाभे सति सहायकारणविकलताव नत्थीति अधिप्पायेन वुत्तं.
भवतु ताव भवित्वा अपगतं भूतापगतं, अनुभवित्वा अपगतं पन कथन्ति आह ‘‘अनुभूतभूता’’तिआदि. तेन अनुभूत-सद्देन यो अत्थो वुच्चति, तस्स भूत-सद्दोयेव वाचको, न अनु-सद्दो, अनु-सद्दो पन जोतकोति दस्सेति. साखाभङ्गसदिसा हि निपातोपसग्गाति. किरियाविसेसकत्तञ्च उपसग्गानं अनेकत्थत्ता धातुसद्दानं तेहि वत्तब्बविसेसस्स जोतनभावेनेव अवच्छिन्दनन्ति यत्तका धातुसद्देन अभिधातब्बा अत्थविसेसा, तेसं यं सामञ्ञं अविसेसो, तस्स विसेसे अवट्ठापनं तस्स तस्स विसेसस्स जोतनमेवाति आह ‘‘सामञ्ञ…पे… विसेसीयती’’ति. अनुभूत-सद्दो बहुलं कम्मत्थे एव दिस्सतीति तस्स इध कत्तुअत्थवाचितं दस्सेतुं ‘‘अनुभूतसद्दो चा’’तिआदिमाह. सतिपि सब्बेसं चित्तुप्पादानं सवेदयितभावतो आरम्मणानुभवने, सविपल्लासे पन सन्ताने चित्ताभिसङ्खारवसेन पवत्तितो अब्याकतेहि विसिट्ठो कुसलाकुसलानं सातिसयो विसयानुभवनाकारोति अयमत्थो इधाधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘वत्तुं अधिप्पायवसेना’’ति आह. भूतापगतभावाभिधानाधिप्पायेनाति कुसलाकुसलस्स आकड्ढनुपायमाह.
उप्पतितकिच्चनिप्फादनतो उप्पतितसदिसत्ता ‘‘उप्पतित’’न्ति वुत्तं. उप्पज्जितुं आरद्धोति अनागतस्सपि तस्सेव उप्पन्न-सद्देन वुत्तताय कारणमाह. एत्थ च रज्जनादिवसेन आरम्मणरसानुभवनं सातिसयन्ति अकुसलञ्च कुसलञ्च उप्पज्जित्वा निरुद्धतासामञ्ञेन ‘‘सब्बसङ्खतं भूतापगत’’न्ति वुत्तं. सम्मोहविनोदनियं पन ‘‘विपाकानुभवनवसेन तदारम्मणं. अविपक्कविपाकस्स सब्बथा अविगतत्ता भवित्वा विगततामत्तवसेनकम्मञ्च भूतापगत’’न्ति वुत्तं. तेनेव तत्थ ओकासकतुप्पन्नन्ति विपाकमेवाह. इध पन कम्मम्पीति. आरम्मणकरणवसेन भवति एत्थ किलेसजातन्ति भूमीति वुत्ता उपादानक्खन्धा. अग्गिआहितो वियाति भूमिलद्धन्ति वत्तब्बताय उपायं दस्सेति. एतेनाति कम्मं. एतस्साति विपाको वुत्तोति दट्ठब्बं.
अविक्खम्भितत्ताति अविनोदितत्ता. सभूमियन्ति सकभूमियं. विच्छिन्दित्वाति पुन उप्पज्जितुं अदत्वा. खणत्तयेकदेसगतं खणत्तयगतन्ति वुत्तन्ति यथावुत्तस्स उदाहरणस्स उपचारभावमाह. तेन उप्पन्ना धम्मा पच्चुप्पन्ना धम्माति इदमेत्थ उदाहरणं युत्तन्ति दस्सेति. पधानेनाति पधानभावेन. देसनाय चित्तं पुब्बङ्गमन्ति लोकियधम्मे देसेतब्बे चित्तं पुब्बङ्गमं कत्वा देसना भगवता उचिताति दस्सेति. धम्मसभावं वा सन्धायाति लोकियधम्मानं अयं सभावो यदिदं ते चित्तजेट्ठका चित्तपुब्बङ्गमा पवत्तन्तीति दस्सेति. तेन तेसं तथादेसनाय कारणमाह, सब्बे अकुसला धम्मा चित्तवज्जाति अत्थो. केचीति पदकारा. फस्सादयोपीति पि-सद्देन रागादयो सम्पिण्डेति. कालभेदाभावेपि पच्चयभावेन अपेक्खितो धम्मो पुरिमनिप्फन्नो विय वोहरीयतीति आह ‘‘पठमं उप्पन्नो विया’’ति. अनुपचरितमेवस्स पुब्बङ्गमभावं दस्सेतुं ‘‘अनन्तरपच्चयमन’’न्तिआदि वुत्तं. ‘‘खीणा भवनेत्ती’’तिआदिवचनतो (दी. नि. २.१५५; नेत्ति. ११४) नेत्तिभूताय तण्हाय युत्तं चित्तं नायकन्ति आह ‘‘तण्हासम्पयुत्तं वा’’ति.
‘‘यं तस्मिं समये चेतसिकं सात’’न्ति निद्दिट्ठत्ता सोमनस्सवेदना सातसभावाति आह ‘‘सभाववसेन वुत्त’’न्ति. निप्परियायेन मधुर-सद्दो रसविसेसपरियायो, इट्ठभावसामञ्ञेन इध उपचारेन वुत्तोतिआह ‘‘मधुरं विया’’ति. परमत्थतो तण्हाविनिमुत्तो नन्दिरागो नन्दिरागभावो वा नत्थीति ‘‘न एत्थ सम्पयोगवसेन सहगतभावो अत्थी’’ति, ‘‘नन्दिरागसहगता’’ति च वुच्चति. तेन विञ्ञायति ‘‘सहगतसद्दो तण्हाय नन्दिरागभावं जोतेती’’ति. अवत्थाविसेसवाचको वा सह-सद्दो ‘‘सनिदस्सना’’तिआदीसु विय, सब्बासुपि अवत्थासु नन्दिरागसभावाविजहनदीपनवसेन नन्दिरागभावं गता नन्दिरागसहगताति तण्हा वुत्ता. गत-सद्दस्स वा ‘‘दिट्ठिगत’’न्तिआदीसु विय अत्थन्तराभावतो नन्दिरागसभावा तण्हा ‘‘नन्दिरागसहगता’’ति वुत्ता, नन्दिरागसभावाति अत्थो. इधापीति इमिस्सं अट्ठकथायं. इमस्मिम्पि पदेति ‘‘सोमनस्ससहगत’’न्ति एतस्मिम्पि पदे. अयमेवत्थोति संसट्ठो एव. यथादस्सितसंसट्ठसद्दोति अत्थुद्धारप्पसङ्गेन पाळितो अट्ठकथाय आगतसंसट्ठसद्दो. सहजातेति सहजातत्थे.
कालविसेसानपेक्खो कम्मसाधनो आभट्ठ-सद्दो भासितपरियायोति दस्सेन्तो आह ‘‘अभासितब्बता अनाभट्ठता’’ति. पाळियन्ति इमिस्सा पठमचित्तुप्पादपाळियं. अभासितत्ता एवाति असङ्खारिकभावस्स अवुत्तत्ता एव. कारणपरियायत्ता वत्थुसद्दस्स पच्चयभावसामञ्ञतो द्वारभूतधम्मानम्पि सिया वत्थुपरियायोति आह ‘‘द्वारं वत्थूति वुत्त’’न्ति. तेन वत्थु विय वत्थूति दस्सेति. मनोद्वारभूता धम्मा येभुय्येन हदयवत्थुना सह चरन्तीति द्वारेन…पे… हदयवत्थु वुत्तन्ति आह यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति. सकिच्चभावेनाति अत्तनो किच्चभावेन, किच्चसहितताय वा. अञ्ञासाधारणोति स-सद्दस्स अत्थमाह. सको हि रसो सरसोति.
अनन्तरचित्तहेतुकत्ता चित्तस्स एकसमुट्ठानता वुत्ता, सहजातचित्तफस्सहेतुकत्ता चेतसिकानं द्विसमुट्ठानता. ‘‘चित्तसमुट्ठाना धम्मा, फुट्ठो भिक्खवे वेदेति, फुट्ठो सञ्जानाति, फुट्ठो चेतेती’’ति (सं. नि. ४.९३) हि वुत्तं.
सुखुमरजादिरूपन्ति अणुतज्जारिरूपमाह. परमाणुरूपे पन वत्तब्बमेव नत्थि. वत्थुपरित्ततायाति एतेन अनेककलापगतानि बहूनियेव रूपायतनानि समुदितानि संहच्चकारिताय सिविकुब्बहनञायेन चक्खुविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयो, न एकं कतिपयानि वाति दस्सेति. ननु च एवं सन्ते चक्खुविञ्ञाणं समुदायारम्मणं आपज्जतीति? नापज्जति समुदायस्सेव अभावतो. न हि परमत्थतो समुदायो नाम कोचि अत्थि. वण्णायतनमेव हि यत्तकं योग्यदेसे अवट्ठितं, सति पच्चयन्तरसमायोगे तत्तकं यथावुत्तेन ञायेन चक्खुविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयो होति अविकप्पकत्ता तस्स. तदभिनिहटं पन मनोविञ्ञाणं अनेकक्खत्तुं उप्पज्जमानं पुरिमसिद्धकप्पनावसेन समूहाकारेन सण्ठानादिआकारेन च पवत्ततीति किं चक्खुविञ्ञाणस्स एकं वण्णायतनं आरम्मणं, उदाहु अनेकानीति न चोदेतब्बमेतं. न हि पच्चक्खविसये युत्तिमग्गना युत्ता. किञ्च भिय्यो अच्छरासङ्घातक्खणेन अनेककोटिसङ्खाय चित्तुप्पत्तिया पवत्तनतो चित्तस्स लहुपरिवत्तिताय समानेपि घटसरावादिवण्णानं योग्यदेसावट्ठाने पुरिममनसिकारानुरूपं ‘‘घटो’’ति वा ‘‘सरावो’’ति वा पठमं ताव एको मनोविञ्ञाणसन्तानेन परिच्छिज्जति, पच्छा इतरो चक्खुविञ्ञाणवीथिया ब्यवहितेनाति अविसेसविदुताय पन घटसरावादिबुद्धिया अभेदापत्तिपरिकप्पनाति. ईदिसीपेत्थ चोदना अचोदनाति दट्ठब्बा. खणपरित्ततायाति पबन्धक्खणस्स इत्तरताय. पबन्धवसेन हि पच्चेकं रूपारूपधम्मा विरोधिअविरोधिपच्चयसमायोगे लहुं दन्धञ्च निरुज्झनतो परित्तकाला दीघकाला च होन्ति, सभावलक्खणवसेन पन एकपरिच्छेदा एवाति. यथा च रूपायतनं, एवं इतरानिपि. सद्दादयोपि हि वत्थुपरित्ततादिभावेन लब्भन्तीति. अच्चासन्नादितायाति आदि-सद्देन अनावज्जनं केनचि पटिच्छन्नताति एवमादिं सङ्गण्हाति. विसयिधम्मं विसेसतो सिनोति बन्धतीति विसयोति अनञ्ञत्थभावापेक्खो विसयोति आह ‘‘विसयो अनञ्ञत्थभावेना’’ति. न हि चक्खुविञ्ञाणादयो रूपायतनादितो अञ्ञस्मिं आरम्मणे पवत्तन्तीति. गावो चरन्ति एत्थाति गोचरो, गोचरो वियाति गोचरोति सम्बहुलचारितापेक्खो गोचरोति आह ‘‘गोचरो तत्थ चरणेना’’ति. बहुलञ्हि चक्खुविञ्ञाणादीहि रूपादयो गय्हन्ति, न तथा मनोविञ्ञाणेनाति. तेसन्ति मनोविञ्ञाणेन गय्हमानानं रूपायतनादीनं. ‘‘वचनस्स अनुपपत्तितो’’ति कस्मा वुत्तं, ननु पञ्चद्वारे पवत्तमनोविञ्ञाणधातुं सन्धाय तेसं गोचरविसयं पच्चनुभोतीति वचनं उपपज्जतियेवाति? न, नियमाभावतो. न हि पञ्चद्वाराभिनिहटंयेव मनो इध ‘‘मनो’’ति वुत्तन्ति नियमहेतु अत्थीति, एतंयेव वा चोदनं मनसि कत्वा दिब्बचक्खुञाणादिग्गहणं कतं. एवंवण्णोतिआदिवचनतो पुब्बेनिवासअतीतानागतंसञाणादयोपि इध सम्भवन्ति. इतरथाति रूपं सद्दन्तिआदिना.
भोजन …पे… उस्साहादीहीति इदं याय कम्मञ्ञताय रूपकायस्स कल्लता होति, तस्सा पच्चयनिदस्सनं. भोजने हि सम्मापरिणते सप्पाये च उतुभोजने सम्मुपयुत्ते सम्मापयोगसङ्खाते कायिकचेतसिकवीरिये च समारद्धे लहुतादिसब्भावेन कायो कम्मक्खमो होति सब्बकिरियानुकूलोति. अथ वा भोजन…पे… उस्साहादीहीति इदं कायस्स कल्यताय विय उपद्दुततायपि कारणवचनं. विसमभोजनापरिणामादितो हि कायस्स उपद्दवकरा वातादयो उप्पज्जन्तीति. अनुवत्तन्तस्साति पदं ‘‘जयं वेरं पसवती’’तिआदीसु (ध. प. २०१) विय हेतुअत्थवसेन वेदितब्बं. जागरणनिमित्तञ्हि इध अनुवत्तनं अधिप्पेतन्ति. अथ वा अनुवत्तन्तस्साति इदं पकतिया दिट्ठादिवसेन आपाथगमनुपनिस्सयानं कल्यतादिनिब्बत्तानं कायिकसुखादीनं सम्भवदस्सनं. कायकल्यतादिं अननुवत्तन्तस्स हि यथावुत्तउपनिस्सयाभोगाभावेन वुत्तप्पकारं आपाथगमनं न सियाति. यथानुभूते रूपादिविसये चित्तस्स ठपनं आवज्जनं चित्तपणिदहनं. यथानुभूतेन रूपादिना सदिसं असदिसं सम्बन्धञ्च सदिसासदिससम्बन्धं, तस्स दस्सनादि सदिसासदिससम्बन्धदस्सनादि, चित्तपणिदहनञ्च सदिसासदिस…पे… दस्सनादि च चित्त…पे… दस्सनादयो ते पच्चयाति योजेतब्बं. धातुक्खोभादीति आदि-सद्देन देवतूपसंहारादिं सङ्गण्हाति. तंसदिसता दिट्ठसुतसदिसता. तंसम्पयुत्तता दिट्ठसुतपटिबद्धता. केनचि वुत्तेति इमिना सद्धाय अनुस्सवनिब्बत्ततं आह. आकारविचारणन्ति तेसं तेसं अत्थानं उपट्ठानाकारविचारणं. कत्थचि अत्थे.
नियमितस्साति कुसलमेव मया उप्पादेतब्बन्ति एवं नियमितस्स. पसादसिनेहाभावो दोसबहुलताय होतीति लूखपुग्गला दोसबहुलाति आह.
आयतनभावतोति कारणभावतो.
विज्जमानवत्थुस्मिन्ति एतेन ‘‘विनापि देय्यधम्मपरिच्चागेन चित्तुप्पादमत्तेनेव दानमयं कुसलं उपचितं होती’’ति केसञ्चि अतिधावनं निवत्तितं होतीति.
धम्मसवनस्स घोसनं धम्मसवनघोसनं. तस्साति ‘‘सद्ददानं दस्सामी’’ति सद्दवत्थूनं ठानकरणभेरिआदीनं ससद्दप्पवत्तिकरणस्स. चिन्तनं तथा तथा चित्तुप्पादनं. अञ्ञत्थाति सुत्तेसु. अपरत्थाति अभिधम्मपदेसु. अपरियापन्नाति पदस्स अत्थवण्णना ‘‘परिभोगरसो’’तिआदिकाय अत्थवण्णनाय परतो बहूसु पोत्थकेसु लिखीयति, यथाठानेयेव पन आनेत्वा वत्तब्बा. तत्थ परमत्थतो अविज्जमानत्ता लक्खणपञ्ञत्तियो अञ्ञायतनत्ता छ अज्झत्तिकायतनानि असङ्गहिता धम्मायतनेनाति योजेतब्बं.
‘‘एकद्वारिककम्मं अञ्ञस्मिं द्वारे उप्पज्जती’’ति कस्मा वुत्तं, ननु रूपादीसु एकारम्मणं चित्तं यथा न अञ्ञारम्मणं होति चित्तविसेसस्स अधिप्पेतत्ता, एवं कम्मविसेसे अधिप्पेते कायद्वारादीसु एकद्वारिककम्मं अञ्ञस्मिं द्वारे न उप्पज्जति तत्थेव परियोसितत्ता, अथ कम्मसामञ्ञं अधिप्पेतं, रूपादीसु एकारम्मणन्ति इदं उदाहरणं न सियाति? न, असदिसभावविभावनवसेन उदाहटत्ता, इतरथा मनोविञ्ञाणभूतं इदं चित्तं छसुपि विसयेसु पवत्तनतो अनिबद्धारम्मणन्ति आरम्मणं सदिसूदाहरणभावेन वुच्चेय्य आरम्मणं विय द्वारम्पि अनिबद्धन्ति. यस्मा पन सतिपि कम्मानं द्वारन्तरचरणे येभुय्येन वुत्तिया तब्बहुलवुत्तिया च द्वारकम्मानं अञ्ञमञ्ञं ववत्थानं वक्खति, तस्मा पाणातिपातादिभावसामञ्ञेन कम्मं एकत्तनयवसेन गहेत्वा तस्स वचीद्वारादीसु पवत्तिसब्भावतो कम्मस्स अनिबद्धत्ताति वुत्तन्ति आह ‘‘कायद्वारादीसु एकद्वारिककम्मं अञ्ञस्मिं द्वारे न नुप्पज्जती’’ति. रूपादीसु पन एकारम्मणं चित्तं तेनेवारम्मणेन परिच्छिन्नन्ति विसिट्ठमेव गहितन्ति आरम्मणमेव निबद्धन्ति वुत्तन्ति चित्तविसेसो एव गहितो, न चित्तसामञ्ञं. ‘‘ननु च रूपारम्मणं वा…पे… धम्मारम्मणं वा यं यं वा पना’’ति आरम्मणम्पि अनियमेनेव वुत्तन्ति? सच्चमेतं, तत्थ पन यं रूपादीसु एकारम्मणं चित्तं, तं तेन विना नप्पवत्तति, कम्मं पन कायद्वारिकादिभेदं वचीद्वारादीसु न नप्पवत्ततीति इमस्स विसेसस्स जोतनत्थं पाळियं आरम्मणमेव गहितं, द्वारं न गहितन्ति इममत्थं दस्सेति ‘‘आरम्मणमेव निबद्ध’’न्तिआदिना. वचीद्वारे उप्पज्जमानम्पि पाणातिपातादीति अत्थो.
कामावचरकुसलं
कायकम्मद्वारकथावण्णना
कम्मद्वारानन्तिआदिना पकासेतब्बस्स सरूपं पकासनुपायञ्च दस्सेति. नियतरूपरूपवसेनाति धम्मसङ्गहे निद्दिट्ठनियतरूपरूपवसेन. अञ्ञथा कम्मसमुट्ठानिककाये हदयवत्थुपि गहेतब्बं सिया. एकसन्ततिपरियापन्नो उपादिन्नककायो इध गहितोति चक्खायतनादीति वुत्तेसु एको भावो हदयवत्थु च गहितन्ति न सक्का वत्तुं ‘‘चक्खायतनादीनि जीवितपरियन्तानी’’ति सन्निवेसस्स विभावितत्ता.
विप्फन्दमानवण्णग्गहणानन्तरं विञ्ञत्तिग्गहणस्स इच्छितत्ता चलनाकाराव वायोधातु विञ्ञत्तिविकारसहिताति कदाचि आसङ्केय्याति तन्निवत्तनत्थं ‘‘पठमजवनसमुट्ठिता’’ति आह. देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावेन चालेतुन्ति एतेन देसन्तरुप्पत्ति चलनं, तंनिमित्ते च कत्तुभावो उपचरितोति दस्सेति, अञ्ञथा खणिकता अब्यापारता च धम्मानं न सम्भवेय्याति. तदभिमुखभावविकारवतीति तंदिसमभिमुखो तदभिमुखो, तस्स भावो तदभिमुखभावो, सो एव विकारो, तंसमङ्गिनी वायोधातु तदभिमुखभावविकारवती. इदानि तदभिमुखभावविका रस्स विञ्ञत्तिभावं दस्सेन्तो आह ‘‘अधिप्पायसहभावी’’तिआदि. एवञ्च कत्वातिआदिना इमिस्सा अत्थवण्णनाय लद्धगुणं दस्सेति. तत्थ आवज्जनस्साति मनोद्वारावज्जनस्स. यतो बात्तिंसातिआदिना तस्स विञ्ञत्तिसमुट्ठापकता न सक्का पटिसेधेतुन्ति दस्सेति.
पच्चयो भवितुं समत्थोति एतेन यथावुत्तवायोधातुया थम्भनचलनसङ्खातकिच्चनिप्फादने तस्स आकारविसेसस्स सहकारीकारणभावमाह. अनिदस्सनसप्पटिघतादयो विय महाभूतानं अवत्थाविसेसमत्तं सो आकारविसेसोति परमत्थतो न किञ्चि होतीति ‘‘परमत्थतो अभावं दस्सेती’’ति आह. परमत्थतो चित्तसमुट्ठानभावो पटिसेधितो. कम्मसमुट्ठानादिभावस्स पन सम्भवोयेव नत्थीति यथावुत्तविकारस्स परमत्थतो सब्भावे नकुतोचिसमुट्ठितत्ता अप्पच्चयत्तं आपन्नं. न हि रूपं अप्पच्चयं अत्थि, अप्पच्चयत्ते च सति निच्चभावो आपज्जति, न च निब्बानवज्जो अत्थो सभावधम्मो निच्चो अत्थि. चित्तसमुट्ठानभावो वियाति विञ्ञत्तिया चित्तसमुट्ठानउपादारूपभावो उपचारसिद्धोति दस्सेति.
विञ्ञत्तिया करणभूताय. यं करणन्ति यं चित्तकिरियं चित्तब्यापारं. विञ्ञत्तिया विञ्ञातत्तन्ति इदमेस कारेतीति यदेतं अधिप्पायविभावनं, एतं विञ्ञत्तिविकाररहितेसु रुक्खचलनादीसु न दिट्ठं, हत्थचलनादीसु पन दिट्ठं, तस्मा विप्फन्दमानवण्णविनिमुत्तो कोचि विकारो अत्थि कायिककरणसङ्खातस्स अधिप्पायस्स ञापकोति विञ्ञायति. ञापको च हेतु ञापेतब्बमत्थं सयं ञातोयेव ञापेति, न सब्भावमत्तेनाति वण्णग्गहणानन्तरं विकारग्गहणम्पि विञ्ञायति. तथा हि विसयभावमापन्नो एव सद्दो अत्थं पकासेति, नेतरो. तेनेवाह ‘‘न हि विञ्ञत्ती’’तिआदि. यदि पन चित्तजरूपानं चलनाकारो विञ्ञत्ति, चक्खुविञ्ञाणस्स विप्फन्दमानवण्णारम्मणत्ता तेनपि सा गहिता सियाति आसङ्काय निवत्तनत्थं आह ‘‘चक्खुविञ्ञाणस्सा’’तिआदि.
तालपण्णादिरूपानीतिआदिनापि विञ्ञत्तिया विञ्ञातब्बतं मनोविञ्ञाणेनेव च विञ्ञातब्बतं दस्सेति. सञ्जानाति एतेनाति सञ्ञाणं, तस्स उदकादिनो सञ्ञाणं तंसञ्ञाणं, तस्स आकारो तंसञ्ञाणाकारो, उदकादिसहचारिप्पकारो च सो तंसञ्ञाणाकारो चाति उदका…पे… कारो, तं गहेत्वा जानित्वा. तदाकारस्साति उदकादिञापनाकारस्स. यदि यथावुत्तविकारग्गहणंयेव कारणं अधिप्पायग्गहणस्स, अथ कस्मा अग्गहितसङ्केतस्स अधिप्पायग्गहणं न होतीति? न केवलं विकारग्गहणमेव अधिप्पायग्गहणस्स कारणं, किञ्चरहीति आह ‘‘एतस्स पना’’तिआदि.
अथ पनातिआदिना विञ्ञत्तिया अनुमानेन गहेतब्बतं दस्सेति. साधिप्पाय…पे… नन्तरन्ति अधिप्पायसहितविकारेन सहजातवण्णायतनग्गहणसङ्खातस्स चक्खुद्वारिकविञ्ञाणसन्तानस्स अनन्तरं. अधिप्पायग्गहणस्साति अधिप्पायववत्थापकस्स ततियवारे जवनस्स. अधिप्पायसहभू विकाराभावे अभावतोति एतेन यथावुत्तविकारं अधिप्पायग्गहणेन अनुमिनोति. एवं सतीतिआदिना यथानुमितमत्थं निगमनवसेन दस्सेति. तत्थ उदकादिग्गहणेनेवाति तालपण्णादीनं वण्णग्गहणानन्तरेन पुरिमसिद्धसम्बन्धानुग्गहितेन उदकादीनं तत्थ अत्थिभावविजाननेनेव. यथा तालपण्णादीनं उदकादिसहचारिप्पकारतं सञ्ञाणाकारो विञ्ञातोयेव होति नानन्तरियकत्ता, एवं विप्फन्दमानवण्णग्गहणानन्तरेन पुरिमसिद्धसम्बन्धानुग्गहितेन गन्तुकामतादिअधिप्पायविजाननेनेव विञ्ञत्ति विञ्ञाता होति तदभावे अभावतोति उपमायोजना.
सभावभूतन्ति अन्वत्थभूतं. द्विधाति विञ्ञापनतो विञ्ञेय्यतो च. कायविञ्ञत्तिया तथापवत्तमानाय चेतनासङ्खातस्स कम्मस्स कायकम्मभावो निप्फज्जति ताय उपलक्खितब्बत्ता, न पन चतुवीसतिया पच्चयेसु केनचि पच्चयभावतोति दस्सेन्तो ‘‘तस्मिं द्वारे सिद्धा’’तिआदिमाह. तेन वचीद्वारुप्पन्नापि पाणातिपातादयो सङ्गहिताति तेसं सङ्गहितभावं दस्सेति. अथ वा कायद्वारुप्पन्नाय कायकम्मभूताय चेतनाय वसेन ‘‘तेन द्वारेन विञ्ञातब्बभावतो’’ति वुत्तं, तस्सायेव द्वारन्तरुप्पन्नाय वसेन ‘‘तेन द्वारेन नामलाभतो’’ति. मनोद्वारावज्जनस्सपि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकभावो निच्छितोति ‘‘एकादसन्नं किरियचित्तान’’न्ति आह.
द्वारन्तरचारिनोति द्वारन्तरभावेन पवत्तनका. द्वारसम्भेदाति द्वारानं सङ्करणतो. द्वारानञ्हि द्वारन्तरभावप्पत्तिया सति कायद्वारस्स वचीद्वारादिभावो, वचीद्वारस्स च कायद्वारादिभावो आपज्जतीति तंतंद्वारुप्पन्नकम्मानम्पि सङ्करो सिया. तेनाह ‘‘कम्मसम्भेदोपी’’ति. एवं सति कायकम्मं…पे… ववत्थानं न सिया. यदि कम्मानि कम्मन्तरचारीनि होन्ति, कायकम्मादिकस्स वचीकम्मादिकभावापत्तितो ‘‘कम्मसम्भेदा द्वारसम्भेदोपी’’ति कायकम्मं कायकम्मद्वारन्ति अञ्ञमञ्ञववत्थानं न सियाति इममत्थमाह ‘‘कम्मानम्पि कम्मन्तरचरणे एसेव नयो’’ति. कम्मन्तरचरणं कम्मन्तरूपलक्खणता. तेनेवाह ‘‘द्वारभावेना’’ति. द्वारन्तरचरणं द्वारन्तरुप्पत्ति. द्वारेति अत्तनो द्वारे. अञ्ञस्मिन्ति द्वारन्तरे. कम्मानीति तंतंद्वारिककम्मानि. अञ्ञानीति अञ्ञद्वारिककम्मानि. द्वारे द्वारानि न चरन्तीति द्वारन्तरभावेन नप्पवत्तन्ति, द्वारन्तरं वा न सङ्कमन्ति. किञ्चापि विञ्ञत्तिया चतुवीसतिया पच्चयेसु येन केनचि पच्चयेन चेतनाय पच्चयभावो नत्थि, तथा पन विञ्ञत्तिया पवत्तमानाय एव पाणातिपातादि होति, नाञ्ञथाति सिया विञ्ञत्तिया हेतुभावो चेतनायाति वुत्तं ‘‘द्वारेहि कारणभूतेही’’ति. कायकम्मं वचीकम्मन्ति कम्मववत्थानस्सेव वा कारणभावं सन्धाय ‘‘द्वारेहि कारणभूतेही’’ति वुत्तं. यदिपि ‘‘द्वारेहि कम्मानी’’ति वुत्तं, ‘‘अञ्ञमञ्ञं ववत्थिता’’ति पन वुत्तत्ता कम्मेहिपि द्वारानि ववत्थितानीति अयमत्थोपि सिद्धोयेवाति दस्सेतुं ‘‘न केवल’’न्तिआदि वुत्तं. अद्वारचारीहीति द्वारानं सयं ववत्थितभावमाह, न पन अववत्थानं, ववत्थानमेवाति अधिप्पायो. इदानि तं ववत्थानं विभावेति कम्मानपेक्खातिआदिना. तत्थ समयनियमितेन चित्तेन समयो विय द्वारनियमितेहि कम्मेहि द्वारानि नियमितानीति अयं सङ्खेपत्थो.
एवंसभावत्ताति द्वारभूतेहि कायादीहि उपलक्खणीयसभावत्ता. आणत्ति…पे… मानस्साति कायवचीकम्मानं वचीकायविञ्ञत्तीहि पकासेतब्बतं आह. कायादीहीति कायवचीविञ्ञत्तीहि. तस्माति यस्मा द्वारन्तरे चरन्तानिपि कम्मानि सकेन द्वारेन उपलक्खितानेव चरन्ति, तस्मा. नापि कम्मं द्वारस्साति यस्मिं द्वारन्तरे कम्मं चरति, तस्स द्वारस्स अनत्तनियस्स. तंतंद्वारमेवाति सकद्वारमेव. कम्मस्साति सकसककम्मस्स. यदि कम्मेहि द्वारानि ववत्थितानि, ‘‘कम्मस्स अनिबद्धत्ता’’ति इदं कथं नीयतीति आह ‘‘पुब्बे पना’’तिआदि.
साति विञ्ञत्ति. तस्साति कम्मस्स. केनचि पकारेनाति चतुवीसतिया पच्चयप्पकारेसु केनचि पकारेन. तंसहजाताति एतेन कायविञ्ञत्तिया सब्भावेयेव कायकम्मस्स सब्भावो, नाञ्ञथाति परियायेन विञ्ञत्तिया कम्मस्स कारणभावं विभावेति. तेनेवाह ‘‘उप्पत्तिट्ठानभावेन वुत्ता’’ति. यथावुत्तनियमेनातिआदिना कम्मस्स उप्पत्तिट्ठानभावे ब्यभिचाराभावमाह. तत्थ यथावुत्तनियमेनाति अट्ठकथायं वुत्तप्पकारेन ववत्थानयुत्तिसङ्खातेन नियमेन. द्वारचरणेति अञ्ञद्वारचरणे.
कायकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.
वचीकम्मद्वारकथावण्णना
चतूहि अङ्गेहीति एत्थ ‘‘सुभासितंयेव भासति, नो दुब्भासितं. धम्मंयेव, पियंयेव, सच्चंयेव भासति, नो अलिक’’न्ति (सं. नि. १.२१३; सु. नि. सुभासितसुत्त) यानि अङ्गानि सुत्ते वुत्तानि, तेसं चेतनासभावं दस्सेतुं ‘‘सुभासितभासना’’तिआदि वुत्तं. तथापवत्ताति सुभासितभासनादिभावेन पवत्ता. सह सम्भूतत्ताति सहेव उप्पन्नत्ता. न हि वचीविञ्ञत्ति सद्दरहिता अत्थि. तथा हि ‘‘या ताय वाचाय विञ्ञत्ती’’ति वुत्तं. ‘‘वाचागिरा ब्यपथो’’तिआदिना (ध. स. ६३६) नातिसुखुमंयेव सद्दवाचं वत्वा ‘‘या ताय वाचाय विञ्ञत्ती’’ति, ताय सद्धिं योजेत्वा वचीविञ्ञत्तिया वुत्तत्ता रूपायतनं विय वत्थुपरित्ततादिना सद्दायतनम्पि अनिन्द्रियगोचरो अत्थीति च अधिप्पायेन ‘‘या ताय…पे… विञ्ञायती’’ति आह.
इदानि अविसेसेन चित्तसमुट्ठानसद्दस्स सोतविञ्ञाणारम्मणता पाळियं वुत्ताति वितक्कविप्फारसद्दो न सोतविञ्ञेय्योति महाअट्ठकथावादस्स पाळिया विरोधं दस्सेतुं ‘‘चित्तसमुट्ठान’’न्तिआदि वुत्तं. एवं सङ्गहकारस्स अधिप्पाये ठत्वा महाअट्ठकथावादस्स पटिसेधेतब्बतं दस्सेत्वा इदानि अत्तनो अधिप्पाये ठत्वा तं परिहरितुं ‘‘महाअट्ठकथायं पना’’तिआदिमाह. सङ्घट्टनाकारेन पवत्तानं भूतानं सद्दस्स निस्सयभावतो सङ्घट्टनेन सहेव सद्दो उप्पज्जति. तप्पच्चयभावोति उपादिन्नकघट्टनस्स पच्चयभावो. चित्तजपथवीधातुया उपादिन्नकघट्टने पच्चयो भवितुं समत्थो चित्तसमुट्ठानमहाभूतानं एको आकारविसेसो अत्थि. तदाकारत्ता हि तेसं पथवीधातु उपादिन्नकं घट्टेतीति इममत्थं वुत्तानुसारेन वेदितब्बत्ता ‘‘वुत्तनयेनेव वेदितब्बो’’ति वत्वा तमेव वुत्तनयं ‘‘तब्बिकारान’’न्तिआदिना विभावेति. तत्थ अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयभावो तप्पच्चयभावो वुत्तोति अत्थो. अञ्ञम्पि सब्बं विधानन्ति ‘‘न चित्तसमुट्ठानाति एतेन परमत्थतो अभावं दस्सेती’’तिआदिना अत्तना वुत्तविधानं. अट्ठकथायं पन वुत्तविधानं ‘‘हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्ब’’न्ति अट्ठकथायं वुत्तमेवाति.
अत्तनो अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स देसन्तरे पारम्परियेन उप्पादनं देसन्तरुप्पादनपरम्परता. लद्धासेवनेनाति लद्धपुब्बाभिसङ्खारेन. चित्तेनेवाति पठमचित्तेनेव. ‘‘सत्त जवनानि सत्त अक्खरानि निब्बत्तेन्तीति वादं पटिक्खिपित्वा एकजवनवारपरियापन्नानि चित्तानि एकमक्खरं निब्बत्तेन्ती’’ति वदन्ति. किञ्चापि पठमचित्तेनपि घट्टना निप्फज्जति, एकस्सेव पन बहुसो पवत्तनेन अत्थि कोचि विसेसोति पुरिमजवनसमुट्ठिताहि घट्टनाहि पटिलद्धासेवनेन सत्तमजवनेन समुट्ठिता घट्टना परिब्यत्तमक्खरं निब्बत्तेतीति उपत्थम्भनं नत्थीति न सक्का वत्तुं. लद्धाभिसङ्खारेन पन पठमचित्तेनपि घट्टना बलवती होतीति अट्ठकथायं ‘‘उपत्थम्भनकिच्चं नत्थी’’ति वुत्तं सिया, सब्बमेतं वीमंसित्वा गहेतब्बं.
वचीकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.
मनोकम्मद्वारकथावण्णना
‘‘सब्बायपि कायवचीविञ्ञत्तिया कायवचीद्वारभावो विय सब्बस्सपि चित्तस्स मनोद्वारभावो सम्भवती’’ति दस्सनत्थं अट्ठकथायं ‘‘अयं नाम मनो मनोद्वारं न होतीति न वत्तब्बो’’ति वत्वा तंद्वारवन्तधम्मदस्सनत्थं ‘‘अयं नाम चेतना’’तिआदि वुत्तन्ति आह ‘‘यस्स द्वारं मनो, तं दस्सनत्थं वुत्त’’न्ति. यथा पन तिविधचतुब्बिधकायवचीकम्मानं द्वारभावतो कायकम्मद्वारवचीकम्मद्वारानि वुत्तानि, एवं मनोकम्मन्ति वुत्तअभिज्झादीनं द्वारभावतो वट्टहेतुभूतलोकियकुसलाकुसलसम्पयुत्तमनो एव मनोकम्मद्वारन्ति सन्निट्ठानं कतन्ति दट्ठब्बं. चेतनाय अत्तनो किच्चं आरद्धाय सम्पयुत्तापि तं तं सकिच्चं आरभन्तीति सा ने सकिच्चे पवत्तेति नाम, तथा पवत्तेन्ती च सम्पयुत्ते एकस्मिं आरम्मणे अविप्पकिण्णे करोति ब्यापारेति चाति वुच्चति, तथा सम्पयुत्तानं यथावुत्तं अविप्पकिण्णकरणं सम्पिण्डनं आयूहनं ब्यापारापादनं ब्यापारणं चेतयनन्ति आयूहनचेतयनानं नानत्तं दस्सेन्तो ‘‘फस्सादिधम्मेही’’तिआदिमाह. तथाकरणन्ति यथा फस्सादयो सकसककिच्चे पसुता भवन्ति, तथा करणं. तेनेव यथावुत्तेन अविप्पकिण्णब्यापारणाकारेन सम्पयुत्तानं करणं पवत्तनन्ति दट्ठब्बं. कम्मक्खयकरत्ताति कम्मक्खयकरमनस्स कम्मद्वारभावो न युज्जतीति अधिप्पायो. यतो ‘‘कम्मपथकथा लोकिया एवा’’ति वदन्ति.
मनोकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.
कम्मकथावण्णना
समानकालापि कारणफलकिरिया पुब्बापरकाला विय वत्तुं युत्तायेव. सेय्यथापि पटिच्चसमुप्पादे ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्ति दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. चोपनकिरियन्ति विञ्ञत्तिद्वयं आह. तस्सा हि चित्तसमुट्ठानकायसद्दवाचाहि कायवचीविञ्ञत्तीहि एव वा पुरिमपुरिमाहि पवत्तेतब्बत्ता ‘‘कायवाचाहि चोपनकिरियं करोती’’ति वुत्तं तब्बिकारानं भूतानं तथापवत्तनतो. अथ वा कायवाचाहीति कायवचीविञ्ञत्तीहि. चोपनकिरियन्ति रूपकायस्स थम्भनचलनकिरियं उपादिन्नकघट्टनकिरियञ्च. एसा हि किरिया ‘‘रूपकायं थम्भेतुं चालेतुं पच्चयो भवितुं समत्थो’’ति, ‘‘उपादिन्नकघट्टनस्स पच्चयभूतो’’ति च वुत्तत्ता कायवचीविञ्ञत्तीहि निप्फज्जतीति. एवञ्च कत्वा ‘‘चोपनकिरियानिस्सयभूता कायवाचा’’ति, ‘‘कायादीहि करणभूतेहि चोपनाभिज्झादिकिरियं करोन्ति वासिआदीहि विय छेदनादि’’न्ति च इदम्पि वचनं समत्थितं भवति. न केवलं धरमानताव सब्भावो, अथ खो मग्गेन असमुच्छिन्नतापीति दस्सेन्तो ‘‘अनिरोधितेवा’’ति आह. असमुच्छिन्नता च कायादीनं तदुपनिस्सयकिलेसासमुच्छेदेनेवाति दट्ठब्बं. ‘‘कायादीहि करणभूतेहि चोपनाभिज्झादिकिरियं करोन्ती’’ति एतेन चोपनाभिज्झादिकिरियानिब्बत्तिद्वारेन चेतनानिब्बत्तियेव वुत्ताति इमिना अधिप्पायेन ‘‘एवञ्च…पे… युज्जन्ती’’ति आह. एवञ्च कत्वा काये सति वाचाय सतीतिआदिवचनं अनुलोमितं होति. याय चेतनायाति करणनिद्देसो पन कायादीनं चोपनाभिज्झादिकिरियाय च चेतनाहेतुकत्तदस्सनत्थं वुत्तोति.
सभावतो उपकारकतो मग्गे सति सब्भावतो च बोज्झङ्गा मग्गे अन्तोगधाति आह ‘‘न च न सक्का’’तिआदि.
कम्मपथं अप्पत्तानम्पि तंतंद्वारे संसन्दनन्ति यथा कम्मपथं पत्तानं, एवं कम्मपथं अप्पत्तानम्पि सतिपि द्वारन्तरुप्पत्तियं यथासकं द्वारेहेव नामग्गहणन्ति वदन्ति, एवं सति अट्ठकथाय विरोधो. दुतियत्थस्स च अभावो सिया, तस्मा तंतंद्वारे संसन्दनन्ति यस्मिं यस्मिं द्वारे कम्मपथं अप्पत्ता अकुसलचेतनादयो पवत्ता, तासं तेन तेनेव द्वारेन नामग्गहणं. तं पन तंतंद्वारपक्खिकभावकरणतो तत्थ अवरोधनन्ति वुत्तं. यथा हि कम्मपथं पत्ता कायकम्मादिसङ्खाता चेतना द्वारन्तरे उप्पन्नापि कायकम्मादिनाममेव लभन्ति, न एवं कम्मपथं अप्पत्ता. ता पन यत्थ यत्थ द्वारे उप्पज्जन्ति, तेन तेनेव द्वारेन कायदुच्चरितं वचीदुच्चरितन्तिआदिनामं लभन्ति. एवं नामग्गहणमेव हि तेसं तंतंद्वारपक्खिककरणं वुत्तं. तेनेव हि अट्ठकथायं ‘‘किञ्चापि वचीद्वारे चोपनप्पत्तं कम्मपथं, अप्पत्तताय पन कायकम्मं न होति, केवलं वचीदुच्चरितं नाम होती’’ति वुत्तं.
सतिपि पाणातिपातादिचेतनाय वचीद्वारादीसु पवत्तियं यथावुत्तयेभुय्यतब्बहुलवुत्तिया कायकम्मादिभावववत्थापनं कायादिकस्स तंतंद्वारभावववत्थापनञ्च कम्मद्वाराभेदनं. तञ्हि कम्मद्वारानं असंकिण्णभावेन पतिट्ठापनं. यं सन्धाय ‘‘आणत्तिसमुट्ठितेसू’’ति अट्ठकथायं वक्खति. केचि पन ‘‘एकेकस्मिं द्वारे अनेकेसं कम्मानं पवत्तिदस्सनम्पि द्वारसंसन्दन’’न्ति वदन्ति. यथा पवत्तो ब्यापादो कम्मपथो होति, तं दस्सेतुं ‘‘इमे सत्ता हञ्ञन्तू’’ति पवत्ति ब्यापादस्स दस्सिता. कायद्वारिकचेतनाय सहकारीकारणभावतो कायकम्मवोहारलाभा, अभिज्झादीनं परसन्तकस्स अत्तनो परिणामनवसेन ‘‘इमे सत्ता हञ्ञन्तू’’तिआदिना च अप्पवत्तत्ता मनोकम्मवोहारविरहा, अचेतनासभावतो वा पाणातिपातादिवसेन अब्बोहारिका, पाणातिपातादिभावेन न वत्तब्बाति अत्थो. एत्थाति अब्बोहारिकभावे.
दसविधा इद्धि…पे… तब्बा वित्थारेनाति अधिप्पायो.
तेनाधिप्पेतन्ति ‘‘अकुसलं वचीकम्मं मनोद्वारे समुट्ठाती’’ति वदन्तेन अधिप्पेतं. ‘‘न उपोसथक्खन्धके वुत्त’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु तेन उपोसथक्खन्धकतो सुत्तं आहटन्ति? किञ्चापि आहटं, तत्थ अवुत्तोयेव पन सो तेन वुत्तोति गहितोति दस्सेन्तो ‘‘तत्थ अवुत्तमेवा’’तिआदिमाह.
‘‘सुगतिदुग्गतीसु उपपज्जनं सुकतदुक्कटकम्मतो न होति, खन्धसिवादीहि पन होतीति गहेत्वा ‘नत्थि दिन्न’न्तिआदिना परामसन्तस्स वसेन ‘मिच्छादिट्ठि…पे… परिभण्डादीनि करोती’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति. अभिज्झादिपधानत्ताति एतेन विज्जमानेसुपि ब्यापादादीसु यदा कायवचीद्वारेसु चेतना बलवती होति, न तथा इतरे, तदा पधानभावतो चेतना कायकम्मं वचीकम्मन्ति च वोहारं लभति. सो खो पनस्सा पधानभावो पाणातिपातादिसिद्धिया विञ्ञायति. यदा पन तेसुयेव द्वारेसु अभिज्झादयो बलवन्तो होन्ति, न तथा चेतना, तदा तत्थ विज्जमानापि चेतना अपधानभावतो कायकम्मं वचीकम्मन्ति च वोहारं न लभति. अभिज्झादयो पन पधानभावतो सतिपि कायङ्गवाचङ्गचोपने सकेन ववत्थानेन मनोकम्मन्त्वेव वुच्चन्तीति दस्सेति. ये पन ‘‘तीसुपि द्वारेसु कम्मपथभावेन अप्पत्तिया द्वारत्तयेपि कम्मपथप्पत्तमनोकम्मेन सह पवत्तिया च चेतना एत्थ कम्मन्ति न वुच्चती’’ति वदन्ति, तेहि अभिज्झादीनं पधानसभावंयेव सन्धाय वुत्तं सिया. अथ वा चेतनाय निप्परियायकम्मभावतो परियायकम्मे अनवरोधेतब्बत्ता ‘‘अब्बोहारिका’’ति वुत्तं. अत्तनो सभावेनेव पन सा एत्थापि कम्मन्ति वुच्चति. यथाह ‘‘चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामी’’तिआदि (कथा. ५३९). अट्ठकथायञ्च ‘‘तस्मिं द्वारे सिद्धा चेतना’’तिआदिना चेतनायेव पधानं कत्वा वुत्तं. तेनेवाह ‘‘सभावेनेव सा मनोकम्म’’न्तिआदि. अथ वा कम्मपथप्पत्तअभिज्झादीहि कायवचीद्वारे सहजाता चेतना कायवचीकम्मवसेन अब्बोहारिका चेतनासङ्खातमनोकम्मत्ताति. यदि अभिज्झादयो पधाना, न चेतना, एवं सति अभिज्झादयो चेत्थ कम्मं, न चेतना, अभिज्झादिपक्खिका वा सा सियाति अनुयोगं मनसि कत्वा आह ‘‘तिविधा, भिक्खवे’’तिआदि. ‘‘चेतनापि…पे… मनोद्वारे एव समुट्ठहन्ती’’ति इदं मनोद्वारे चेतनाय अभिज्झादीहि मनोकम्मभावे निब्बिसेसभावदस्सनन्ति कत्वा ‘‘चेतना…पे… अधिप्पायो’’ति आह. चेतना चेतनाकम्मं, अभिज्झादयो चेतनासम्पयुत्तकम्मन्ति एत्तकमेव हि एत्थ विसेसोति. एत्थ च चेतनाय कायवचीकम्मभावो सियाति आसङ्काय अभावतो मनोद्वारे अकुसलकायवचीकम्मानं अनुप्पत्तितो च अब्बोहारिकाति न वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
विरतिविसिट्ठाति विरतितो चेतनाय पधानभावमाह. तत्थ ‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना’’तिआदिना (कथा. ५३९) आगमम्हि ‘‘पाणातिपातादिपटिपक्खभूता’’ति युत्तिं दस्सेति. यस्मा च पट्ठाने चेतनाव ‘‘कम्मपच्चयो’’ति वुत्ता, न विरति, अभिज्झादयो वा, तस्मा निप्परियायेन कम्मं ‘‘चेतना’’ति अनभिज्झादयो ‘‘चेतनापक्खिका वा’’ति वुत्ताति वेदितब्बं. असङ्करतो कम्मद्वारानि ववत्थपेन्तो ‘‘रक्खती’’ति, विपरियायेन ‘‘भिन्दती’’ति वुत्तोति रक्खणभिन्दनानि अनासेत्वा नासेत्वा च कथनन्ति वुत्तानीति.
कम्मकथावण्णना निट्ठिता.
ततियो विकप्पो पठमचतुत्थविञ्ञाणद्वारेसुयेव लब्भति, न इतरत्थ ‘‘सोतं घान’’न्तिआदिना अवुत्तत्ता, इतरथापि वा अविभत्तिके निद्देसे लब्भति. यतो संवरवसेन पातिमोक्खसीलं पवत्तति, तं दुस्सील्यन्ति आह ‘‘दुस्सील्यं पाणातिपातादिचेतना’’ति. इतरा संवरविनिमुत्ता अभिज्झादोमनस्सयुत्ता तप्पधाना वा अकुसलधम्मा सतिपटिपक्खा अकुसला धम्मा. आरम्मणे चित्तवोस्सग्गवसेन पवत्तो अकुसलचित्तुप्पादो पमादो. वीरियपनोदनभावतो थिनमिद्धं ‘‘कोसज्ज’’न्ति वुत्तं, थिनमिद्धप्पधानो वा चित्तुप्पादो.
असुद्धताति अकेवलता अञ्ञेन सम्मिस्सता. द्वारञ्हि द्वारन्तरिककम्मस्स द्वारं होन्तं तेन मिस्सितं विय होति. तेनेवाह ‘‘मुसावादादिनोपि कायद्वारे पवत्तिसब्भावा’’ति. केचि पन ‘‘अविञ्ञेय्यमानन्तरानं द्वारन्तरचित्तानं अन्तरन्तरा अप्पवत्तितो सुद्धन्ति वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं अनेकस्सपि जवनवारस्स कायकम्मादिभावेन पबन्धनवसेन पवत्ति अत्थीति कत्वा वुत्तं. अविरुद्धं होतीति अकुसलकायकम्मादिभावेन अवधारेत्वा असंवरं वत्वा पुन तस्सेव वाचाअसंवरद्वारादीसु उप्पत्तिवचनं कायद्वारूपलक्खितो असंवरो द्वारन्तरे पवत्तोपि कायद्वारिको एवाति एवं संवण्णनाय सति न विरुज्झतीति अत्थो. इदानि तं अविरुज्झनाकारं ‘‘असंवरो ही’’तिआदिना विभावेति. सद्वारेति अत्तनो द्वारे. असंवरो द्वारन्तरे उप्पज्जमानोपि सद्वारवसेन उप्पन्नोति वुच्चतीति एतेन वाचाअसंवरद्वारे उप्पन्नोपि कायिको असंवरो चोपनकायअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नोत्वेव वुत्तोति दट्ठब्बं. एस नयो इतरत्थापि. कम्मं अञ्ञद्वारेति कम्मस्स द्वारन्तरचरणं पाकटन्ति कत्वा वुत्तं.
एवं सतीति चोपनसङ्खाते कायअसंवरद्वारे असंवरोति एत्तके एव गहिते. कम्मपथभावप्पत्तस्सेव कम्मभावो अट्ठकथायं वुत्तोति आह ‘‘कम्मपथभावप्पत्तताय वचीमनोकम्म’’न्ति. सेसन्ति द्वारन्तरानुपलक्खितं. तथा न वुच्चतीति कायकम्मन्ति न वुच्चतीति अत्थो. तत्थेव वक्खामाति कम्मपथसंसन्दने वक्खाम. ‘‘सो हि कायद्वारे चोपनप्पत्तो अकुसलं कायकम्मं होती’’तिआदिना (ध. स. अट्ठ. कम्मपथसंसन्दनकथा) ‘‘चोपनकायअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नो अकुसलं कायकम्ममेव होती’’तिआदिना च वचीकम्मादीनञ्च कम्मपथप्पत्तानं असंवरभूतानं कायकम्मादिभावे आपन्ने ‘‘चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं अकुसलं वचीकम्ममेव होती’’तिआदिना अपवादेन निवत्ति दट्ठब्बाति एवं वक्खमानतं सन्धायाह. अन्तोगधता दट्ठब्बा पच्चयसन्निस्सितआजीवपारिसुद्धिसीलानं ञाणवीरियेहि साधेतब्बत्ताति अधिप्पायो.
अकुसलकम्मपथकथावण्णना
सरसेन अत्तनो सभावेन. याय चेतनाय पवत्तमानस्स जीवितिन्द्रियस्स पच्चयभूतेसु महाभूतेसु उपक्कमकरणहेतु तंमहाभूतपच्चया उप्पज्जनकमहाभूता नुप्पज्जिस्सन्ति, सा तादिसपयोगसमुट्ठापिका चेतना पाणातिपातो नाम. लद्धुपक्कमानि हि भूतानि न पुरिमभूतानि विय विसदानीति समानजातियानं भूतानं कारणं न होन्तीति. एकस्सपि पयोगस्स सहसा निप्फादनवसेन किच्चसाधिकाय बहुक्खत्तुं पवत्तजवनेहि लद्धासेवनाय च सन्निट्ठापकचेतनाय वसेन पयोगस्स महन्तभावो. सतिपि कदाचि खुद्दके चेव महन्ते च पाणे पयोगस्स समभावे महन्तं हनन्तस्स चेतना तिब्बतरा उप्पज्जतीति वत्थुस्स महन्तभावोति तदुभयं चेतनाय बलवभावेनेव होतीति आह ‘‘पयोग…पे… भावतो’’ति. यथावुत्तपच्चयविपरियायेपीति पयोगवत्थुआदिपच्चयानं अमहत्तेपि. तंतंपच्चयेहीति गुणवन्ततादिपच्चयेहि. एत्थ च हन्तब्बस्स गुणवन्तताय महासावज्जता वत्थुमहन्तताय विय दट्ठब्बा. किलेसानं उपक्कमानं द्विन्नञ्च मुदुताय तिब्बताय च अप्पसावज्जता महासावज्जता च योजेतब्बा. पाणो पाणसञ्ञिता वधकचित्तञ्च पुब्बभागसम्भारा, उपक्कमो वधकचेतनासमुट्ठापितो, पञ्चसम्भारवती पाणातिपातचेतनाति सा पञ्चसम्भारविनिमुत्ता दट्ठब्बा. एस नयो अदिन्नादानादीसुपि.
मन्तपरिजप्पनेन परस्स सन्तकहरणं विज्जामयो, विना मन्तेन परसन्तकस्स कायवचीपयोगेहि आकड्ढनं तादिसइद्धियोगेन इद्धिमयो पयोगोति अदिन्नादानस्सपि छ पयोगा साहत्थिकादयो वेदितब्बा.
अभिभवित्वा वीतिक्कमने मिच्छाचारो महासावज्जो, न तथा उभिन्नं समानच्छन्दभावे. ‘‘चत्तारो सम्भाराति वुत्तत्ता अभिभवित्वा वीतिक्कमने सतिपि मग्गेनमग्गपटिपत्तिअधिवासने पुरिमुप्पन्नसेवनाभिसन्धिपयोगाभावतो मिच्छाचारो न होति अभिभुय्यमानस्सा’’ति वदन्ति. सेवनचित्ते सति पयोगाभावो न पमाणं इत्थिया सेवनप्पयोगस्स येभुय्येन अभावतो. पुरिसस्सेव हि येभुय्येन सेवनप्पयोगो होतीति इत्थिया पुरेतरं सेवनचित्तं उपट्ठापेत्वा निपन्नायपि मिच्छाचारो न सियाति आपज्जति, तस्मा पुरिसस्स वसेन उक्कंसतो चत्तारो सम्भारा वुत्ताति दट्ठब्बं. अञ्ञथा इत्थिया पुरिसकिच्चकरणकाले पुरिसस्सपि सेवनप्पयोगाभावतो मिच्छाचारो न सियाति. केचि पन ‘‘अत्तनो रुचिया पवत्तितस्स तीणि अङ्गानि, बलक्कारेन पवत्तितस्स तीणीति सब्बानि अग्गहितग्गहणेन चत्तारी’’ति वदन्ति, वीमंसित्वा गहेतब्बं.
दुट्ठचित्तस्स अमरणाधिप्पायस्स फरुसकायवचीपयोगसमुट्ठापिका फरुसचेतना फरुसवाचा. मरणाधिप्पाये पन सति अत्थसिद्धितदभावेसु पाणातिपाता ब्यापादा च होन्तीति. यं पति फरुसवाचा पयुज्जति, तस्स सम्मुखाव सीसं एति. ‘‘परम्मुखेपि फरुसवाचा होती’’ति वदन्ति.
यदि चेतनाय सब्बदा कम्मपथभावाभावतो अनियतो कम्मपथभावोति कम्मपथरासिम्हि अवचनं, ननु अभिज्झादीनम्पि कम्मपथं अप्पत्तानं अत्थिताय अनियतो कम्मपथभावोति तेसम्पि कम्मपथरासियं अवचनं आपज्जतीति? नापज्जति, कम्मपथतातंसभागताहि तेसं तत्थ वुत्तत्ता. यदि एवं चेतनापि तत्थ वत्तब्बा सियाति? सच्चमेतं, सा पन पाणातिपातादिकाति पाकटो तस्सा कम्मपथभावोति न वुत्तं सिया. चेतनाय हि ‘‘चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामि,’’‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना अकुसलं कायकम्म’’न्तिआदिवचनेहि कम्मभावो दीपितो. कम्मंयेव च सुगतिदुग्गतीनं तदुप्पज्जनसुखदुक्खानञ्च पथभावेन पवत्तं कम्मपथोति वुच्चतीति पाकटो तस्सा कम्मपथभावो. अभिज्झादीनं पन चेतनासमीहनभावेन सुचरितदुच्चरितभावो, चेतनाजनिततंबन्धतिभावेन सुगतिदुग्गतितदुप्पज्जनसुखदुक्खानं पथभावो चाति न तथा पाकटो कम्मपथभावोति ते एव कम्मपथरासिभावेन वुत्ता. अतथाजातियत्ता वा चेतना तेहि सद्धिं न वुत्ता सिया. विचारेत्वा गहेतब्बं.
पाणातिपातादीनं आरम्मणानेव तब्बिरतिआरम्मणानीति पञ्च सिक्खापदा परित्तारम्मणा एवाति वचनेन अदिन्नादानादीनं सत्तारम्मणतावचनस्स विरोधं चोदेति. तथा हि वक्खति ‘‘वीतिक्कमितब्बतोयेव हि वेरमणी नाम होती’’ति. सयमेव परिहरिस्सतीति सिक्खापदविभङ्गे पञ्हपुच्छकवण्णनं सन्धाय वदति. तत्थ हि ‘‘यस्मा सत्तोति सङ्ख्यं गते सङ्खारेयेव आरम्मणं करोति, तस्मा परित्तारम्मणाति वुच्चन्ती’’ति वुत्तं.
दुग्गततादीनीति आदि-सद्देन ‘‘अलद्धालाभो लद्धविनासो इच्छितानं भोगानं किच्छपटिलाभो राजादीहि साधारणभोगता दुक्खविहारो सासङ्कविहारो’’ति एवमादयो सङ्गहिता. केचि पन ‘‘दिट्ठेव धम्मे भोगजानिआदयो निस्सन्दफल’’न्ति वदन्ति.
कुसलकम्मपथकथावण्णना
तासञ्च विरतीनं चेतनासम्पयुत्तत्ता चेतनाद्वारेन सुगतिदुग्गतितदुप्पज्जनसुखदुक्खानं पथभावो युत्तोति अधिप्पायो.
कम्मपथसंसन्दनकथावण्णना
तथाति कम्मपथप्पत्तानं. केचीति धम्मसिरित्थेरं सन्धायाह. सो हि कम्मपथप्पत्तानमेव दुस्सील्यादीनं सुसील्यादीनञ्च कम्मपथेहि अत्थतो नानत्ताभावदस्सनं, तेसं वा फस्सद्वारादीहि अविरोधभावेन दीपनं कम्मपथसंसन्दनन्ति वदति. कम्मपथता नत्थीति एतेन यथावुत्तानं असंवरसंवरानं तेसं वादे कम्मपथसंसन्दने असङ्गहिततं दस्सेति. ये पन सङ्गहं लभन्ति, तेसं गहणे पयोजनाभावं दस्सेतुं ‘‘तिविध…पे… दस्सनेना’’ति वुत्तं. एवं पुरिमपक्खे सङ्खेपतो दोसं वत्वा दुतियपक्खेपि वत्तुं ‘‘न च दुच्चरितान’’न्तिआदिमाह. तेन ये दुच्चरितसुचरितअसंवरसंवरा अनुचरीयन्ति, तेसं कायकम्मादिता विधीयतीति दस्सेति. ‘‘पञ्चफस्सद्वारवसेन उप्पन्नो असंवरो अकुसलं मनोकम्ममेव होती’’तिआदिना हि वुत्तन्ति. यदि चातिआदिना अनवसेसपरियादानाभावमाह. उप्पत्ति न वत्तब्बाति कम्मपथ…पे… वदन्तेहि ‘‘मनोकम्मं छफस्सद्वारवसेन उप्पज्जती’’ति न वत्तब्बन्ति अत्थो. अथ वा यदि कम्मपथप्पत्तानेव दुस्सील्यादीनि कायकम्मादिनामेहि अट्ठकथायं वुत्तानीति एवं वदन्तेहि अट्ठकथाचरियेहि मनोकम्मस्स छफस्सद्वारवसेन उप्पत्ति न वत्तब्बाति अत्थो. तंतंकम्मभावस्स वुत्तत्ताति ‘‘तिविधं कायदुच्चरितं अकुसलं कायकम्ममेव होती’’तिआदिं (विभ. ९१३) सन्धायाह.
कम्मन्तरम्पि तंद्वारिककम्ममेव सियाति पाणातिपातादिकस्स वचीकम्मादिभावमासङ्कति. तस्माति यस्मा केसञ्चि असंवरानं संवरानञ्च कम्मपथता नत्थि, कायदुच्चरितादीनञ्च कम्मपथेहि नानत्ताभावदस्सनेन पयोजनं नत्थि, न च दुच्चरितादीनं फस्सद्वारानं वसेन उप्पत्ति दीपिता, न चायं विधि निरवसेससङ्गाहिका, कम्मानञ्च सङ्करो आपज्जति, अट्ठकथायञ्च पुब्बापरविरोधो, तस्माति अत्थो. समाननामता कायकम्मादिता. सामञ्ञनामाविजहनं कायकम्मादिभावाविजहनं. उभयेसन्ति कम्मपथाकम्मपथानं. उप्पत्तिपरियायवचनाभावतोति एतेन फस्सद्वारअसंवरद्वारादीनं तंद्वारिककम्मानञ्च अत्थतो नानत्ताभावेपि तथा तथा पवत्तदेसनावसेन ते विचारिताति दस्सेति. ‘‘अकुसलं कायकम्मं पञ्चफस्सद्वारवसेन न उप्पज्जती’’तिआदिको दुतियविनिच्छयो.
काये वाचाय च…पे… सिद्धितोति एतेन चोपनप्पत्तं अकुसलं मनोकम्मं चोपनं अप्पत्ततो विसेसेत्वा दस्सेतुं ‘‘कायवचीकम्म’’न्ति वुत्तं, न पन कायवचीकम्मभावतोति दस्सेति. तेन कायवचीगहणं यथावुत्तचोपनप्पत्तं एव विभावेतीति दट्ठब्बं. तेनेवाह – ‘‘चोपनप्पत्तं अकुसलं कायद्वारे वचीद्वारे च मनोकम्मं होती’’ति. तं-सद्दे वुत्ते यं-सद्दो अब्यभिचारितसम्बन्धताय वुत्तोयेव होतीति कत्वा ‘‘यं उप्पज्जती’’ति वुत्तं. उप्पादमत्तपरिच्छिन्नेनाति छफस्सद्वारिककम्मेनाति अत्थो. मत्त-सद्देन विसेसनिवत्तिअत्थेन मनोकम्मताविसेसं निवत्तेति. नियमस्स एव-सद्दस्स अकतत्ता ‘‘कायवचीकम्ममेव होती’’ति अवुत्तत्ता. इदानि नियमाकरणेन लद्धगुणं दस्सेन्तो ‘‘न पन सब्बम्पी’’तिआदिमाह.
‘‘नियमस्स अकतत्ता’’तिआदि पुरिमनयोति अधिप्पेतो. वत्तुअधिप्पायानुरोधिनी सद्दप्पवत्तीति समासपदे एकदेसोपि आकड्ढीयति अधिकारवसेनाति अधिप्पायेन ‘‘कम्म-सद्दमत्तेन सम्बन्धं कत्वा’’ति वुत्तं. यं पन वदन्तीतिआदिना एत्थ पदकारमतस्स अयुत्ततं दस्सेति. तत्थ चेतनापक्खिकानन्ति कायवचीकम्मभूतचेतनापक्खिकानं. सतन्ति समानानं. तंतंद्वारकम्मपथानञ्चाति इदं इमस्स चित्तस्स कम्मपथभावेन पवत्तं कालं सन्धाय वुत्तं, न सब्बदा, कम्मपथभावेनेव पवत्तनतो. च-सद्देन वा अकम्मपथसङ्गहो दट्ठब्बो. अथ वा तंतंद्वारा च तंतंद्वारकम्मपथा च तंतंद्वारकम्मपथाति ‘‘तंतंद्वारा’’ति पदेन अकम्मपथानं संवरानं सङ्गहो दट्ठब्बो. तेन सभावेनाति मनोकम्मस्स द्वारभावेन, न अत्तनोति अधिप्पायो. एवमिधापीति चित्तजनितो चित्तसम्पयुत्तस्स कम्मस्स द्वारभावो चित्तेपि उपचरितोति अत्थो. वत्तब्बमेव नत्थि अनन्तरपच्चयभूतमनोरहितस्स चित्तस्स अभावतोति.
द्वारकथावण्णना निट्ठिता.
कमाभावनियमाभावे सब्बारम्मणतादीति आदि-सद्देन सङ्गण्हाति. न हि…पे… अत्थीति पधाने असम्भवतो अप्पधानं अधिकरीयतीति दस्सेति.
धम्मुद्देसवारकथा
फस्सपञ्चमकरासिवण्णना
‘‘तस्मिं समये फस्सो होती’’तिआदिकाय पाळिया फस्सादीनं कामावचरतादिदस्सने न तप्परभावो, सभावदस्सने एव पन तप्परभावोति दस्सेति ‘‘न हि फस्सादीन’’न्तिआदिना.
चित्तकिरियाभावेनाति चित्तब्यापारभावेन. फस्सस्स सम्पज्जनमुप्पज्जनमेव. सन्निपतितप्पवत्तिया पच्चयो होतीति एतेन चित्तारम्मणसन्निपातकारणं फस्सो चित्तारम्मणसन्निपातोति वुत्तोति दस्सेति. फस्सो हि चित्तस्स आरम्मणे फुसनाकारेनेव पवत्तितो तस्स आरम्मणे सन्निपतितप्पवत्तिया पच्चयोति च वुच्चति. सा चस्स फुसनाकारप्पवत्ति साखग्गे ठितं दिस्वा भूमिसण्ठितस्स अवीरकपुरिसस्स जङ्घचलनं, अम्बिलअम्बपक्कादिं खादन्तं दिस्वा मुखे खेळुप्पत्ति, दयालुकस्स परं हञ्ञमानं दिस्वा सरीरकम्पनन्ति एवमादीसु परिब्यत्ता होति. तब्बिसेसभूता रूपधम्माति यथा पटिहननवसेन अञ्ञमञ्ञं आसन्नतरं उप्पज्जमानेसु रूपधम्मविसेसेसु सङ्घट्टनपरियायो, एवं चित्तारम्मणानं विसयकरणविसयभावप्पत्ति पटिहननाकारेन होति. सो च चित्तनिस्सितो धम्मविसेसो सङ्घट्टनपरियायेन वुत्तो, यदाह ‘‘एव’’न्तिआदि. केचि पन ‘‘सङ्घट्टनरसो फस्सो पञ्चद्वारिकोव, न इतरो वत्थारम्मणसङ्घट्टनाभावतो’’ति वदन्ति, तं न युज्जति उपचारसिद्धत्ता सङ्घट्टनस्स. इतरथा पञ्चद्वारिकस्सपि तं न सम्भवेय्याति. इन्द्रियमनसिकारेसु यथापवत्तमानेसु तंतंआरम्मणे विञ्ञाणं उप्पज्जति, तेसं तथापवत्तियेव विञ्ञाणस्स विसयभावकरणं.
‘‘यं खो, भिक्खवे, इमे पञ्च कामगुणे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं वुच्चति कामानं अस्सादो’’तिआदिवचनतो (अ. नि. ९.३४) सुखवेदनाव अस्सादोति आह ‘‘अस्सादभावतो’’ति. फुसनादिभावेन आरम्मणग्गहणं एकदेसानुभवनन्ति अनुपचरितमेव फस्सादीनं अनुभवनकिच्चमाह.
निमित्तेनाति नीलादिना दीघादिना च निमित्तेन. एतेनुपायेनाति यथा ञाणप्पधाने चित्तुप्पादे सञ्ञा ञाणमनुवत्तति, एवं समाधिप्पधाने समाधिन्ति दस्सेति.
पबन्धतीति पट्ठपेति सम्पयुत्तधम्मे सकसककिच्चे पट्ठपेति. तेनेव हि तदत्थं विवरन्तो ‘‘पवत्तेती’’ति आह.
विज्जमानतावाची होति-सद्दो, विज्जमानता च सङ्खतधम्मानं उप्पज्जनेन विना नत्थीति ‘‘चित्तं न तथा अत्थतो नुप्पज्जती’’ति वुत्तं. तेन यस्मा चित्तं न नुप्पज्जति उप्पज्जति एव, तस्मा चित्तं होतीति वुत्तन्ति अयमेत्थ अट्ठकथाय अत्थो. एवमवट्ठिते होति-उप्पज्जति-सद्दानं समानत्थत्तेन न किञ्चि पयोजनं दिस्सति. अथ वा भवनं नाम सत्ता, सत्ता च उप्पादादिना समङ्गिताति फस्सादीनं खणत्तयपरियापन्नता ‘‘फस्सो होती’’तिआदीसु होति-सद्देन वुत्ता. तत्थ यो भावो उप्पादसमङ्गी, न सो न होति नाम, तस्मा उप्पज्जति-सद्देन वुच्चमानस्स अत्थस्स होति-सद्दवचनीयता न न सम्भवति. उप्पन्नं होतीति एत्थ पन किञ्चापि उप्पन्न-सद्देनेव उप्पादादिसमङ्गिता वुच्चति, तब्भावानतिवत्ति पन होति-सद्देन वुत्ता खणत्तयवीतिवत्तेपि उप्पन्न-सद्दस्स वत्तनतो, तस्मा न एत्थ उप्पज्जति-सद्देन समानत्थतासब्भावदस्सनं विय उप्पज्जतिदस्सनम्पि विरुज्झति पाकटकरणभावतो. इतरथा ‘‘चित्तं उप्पन्नं होती’’ति इमिनाव चित्तस्स विज्जमानभावो दस्सितोति किं पुन विज्जमानभावदस्सनेनाति न न सक्का वत्तुं, समयववत्थानवसेन सविसेसं वुत्तम्पि चित्तं फस्सादीहि सहुप्पत्तिया सुट्ठुतरं निब्बिसेसन्ति दस्सेतुं चित्तस्स पुन वचनं. उद्दिट्ठधम्मानंयेव चेत्थ निद्देसवारे विभजनं, न विभङ्गे विय पाळिया आरुळ्हसब्बपदानन्ति ‘‘उद्देसवारे सङ्गण्हनत्थं निद्देसवारे विभजनत्थ’’न्ति अयम्पि अत्थो निच्चलो. तथा हि ‘‘यस्मिं समये रूपूपपत्तिया मग्गं भावेती’’तिआदीसु मग्गादयो न विभत्ता. अपिच अधिपतिभावेन इन्द्रियेसु विय फस्सवेदनासञ्ञाचेतनाहि सह सब्बचित्तुप्पादसाधारणरासियं गहेतब्बत्ता समयववत्थाने वुत्तम्पि चित्तं फस्सपञ्चमके वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
झानङ्गरासिवण्णना
वितक्कनन्ति वितक्कनकिरिया, सा च वितक्कस्स अत्तनो पच्चयेहि पवत्तिमत्तमेवाति भावनिद्देसो वसवत्तिभावनिवारणाय होति. यस्मिं आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, तं तस्स गहणयोग्यं करोन्तो वितक्को आकोटेन्तो विय परिवत्तेन्तो विय च होतीति तस्स आकोटनलक्खणता परियाहननरसता च वुत्ता. इदञ्च लक्खणं किच्चसन्निस्सितं कत्वा वुत्तं. धम्मानञ्हि सभावविनिमुत्ता काचि किरिया नाम नत्थि, तथा गहेतब्बाकारो. बोधनेय्यजनानुरोधेन पन परमत्थतो एकसभावोपि सभावधम्मो परियायवचनेहि विय समारोपितरूपेहि बहूहि पकारेहि पकासीयति. एवञ्हि सो सुट्ठु पकासितो होतीति.
विप्फारो नाम वितक्कस्स थिनमिद्धपटिपक्खो आरम्मणे अनोलीनता असङ्कोचो, सो पन अभिनिरोपनभावतो चलनं विय होतीति अधिप्पायेन ‘‘विप्फारवाति विचलनयुत्तो’’ति वुत्तं. उपचारप्पनासु सन्तानेन पवत्तियन्ति एतेन यथा अपुब्बारम्मणे पठमाभिनिपातभूतो वितक्को विप्फारवा होति, न तथा एकस्मिंयेव आरम्मणे निरन्तरं अनुप्पबन्धवसेन पवत्तियं, नातिविप्फारवा पन तत्थ होति सन्निसिन्नभावतोति दस्सेति. तेनेवाह ‘‘निच्चलो हुत्वा’’तिआदि.
‘‘पीतिसुखेन अभिसन्देती’’तिआदिवचनतो (दी. नि. १.२२६; म. नि. १.४२७) पीतिया फरणं कायविसयन्ति यथा तं होति, तं दस्सेतुं ‘‘पणीतरूपेही’’ति वुत्तं.
विसारस्स ब्यग्गभावस्स पटिपक्खो सभावो अविसारो, न विसाराभावमत्तं. अविसाराविक्खेपानं समाधानभावतो अत्थतो विसेसाभावेपि समुखेन सम्पयुत्तमुखेन च उभयं वुत्तन्ति दस्सेतुं ‘‘अविसा…पे… विक्खेपो’’ति वुत्तं. विसेसतोति अतिसयेनाति वा अत्थो गहेतब्बो. सुखञ्हि समाधिस्स विसेसकारणं ‘‘सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति (दी. नि. ३.३५९; अ. नि. ३.९६; ६.१०; ११.१२) वचनतो.
इन्द्रियरासिवण्णना
तत्थाति सद्दहनसङ्खाते अधिमोक्खलक्खणे. पुग्गलो सद्दहतीति इमिनापि सद्धाय आहितविसेसानं तंसम्पयुत्तधम्मानं सद्दहनकिरियाय कत्तुभावमेव विभावेति. अवयवब्यापारो हि समुदाये वोहरीयतीति. न केवलं पसादनीयवत्थुस्मिं अप्पसादनाकारप्पवत्तमेव अकुसलं अस्सद्धियं, अथ खो अप्पसादनीयवत्थुस्मिं पसादनाकारप्पवत्तम्पीति दस्सेतुं ‘‘मिच्छाधिमोक्खो’’ति वुत्तं. तेन पूरणादीसु पसादस्स अस्सद्धियतमाह. पसादभूतोति एतेन अप्पसादभूतं अस्सद्धियं निवत्तेति. वत्थुगतोति इमिना मिच्छाधिमोक्खं. ‘‘पसादभूतो निच्छयो’’ति इमिना पन विभावितमेवत्थं पाकटं करोन्तो ‘‘न येवापनकाधिमोक्खो’’ति आह. अकालुस्सियं पसादो, तं पन असङ्खोभभावतो ‘‘अनाविलभावो’’ति वुत्तं. तञ्हि सम्पयुत्तेसु विदहन्ती सद्धा अकालुस्सियपच्चुपट्ठाना. एवमेतन्ति अधिमुच्चनाकारेन पन गहेतब्बत्ता अधिमुत्तिपच्चुपट्ठाना. बुद्धादिवत्थूनीति एत्थ इधलोकपरलोककम्मफलसम्बन्धापि सङ्गहिताति दट्ठब्बं. ‘‘सद्धाहत्थो, महानाम, अरियसावको’’ति, ‘‘सद्धीध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठ’’न्ति (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १८४), ‘‘सद्धा बीजं तपो वुट्ठी’’ति (सं. नि. १.१९७; सु. नि. ७७) एवमादिवचनतो कुसलधम्मानं आदानादीसु हत्थादयो विय सद्धा दट्ठब्बा.
‘‘इध भिक्खुना कम्मं कत्तब्बं होति. तस्स एवं होति ‘कम्मं खो मे कत्तब्बं भविस्सति, कम्मं खो पन मे करोन्तस्स न सुकरं बुद्धानं सासनं मनसि कातुं, हन्दाहं वीरियं आरभामि अप्पत्तस्स पत्तिया अनधिगतस्स अधिगमाय असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाया’’’ति (दी. नि. ३.३३५) –
आदिका अनुरूपपच्चवेक्खणा.
तंमूलकानीति गन्तब्बमग्गादिमूलकानि. एत्थ च मग्गो गन्तब्बो होतीतिआदयो अट्ठकथायं दस्सनवसेनेव वुत्ता, न पाळियं आगतानुक्कमेनाति दट्ठब्बं.
करणादिकाले विय चिरकतादिआरम्मणं विभूतं कत्वा पवत्तन्ती सति तं उपगन्त्वा तिट्ठन्ती अनिस्सज्जन्ती च होति. यं आरम्मणं सम्मुट्ठं, तं पिलवित्वा गतं विय चलितं विय च होति, तप्पटिपक्खभावेन पन असम्मुट्ठन्ति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘उदके अलाबु विया’’तिआदिमाह. तत्थ सारणन्ति एतेन ‘‘सरन्ति ताया’’ति इममेवत्थं विभावेति. सरणकिरियाय हि पवत्तमानानं धम्मानं तत्थ आधिपच्चभावेन सति पच्चयो. तस्सा हि तथा पच्चयभावे सति ते धम्मा सारिता असम्मुट्ठकता अपिलाविताहोन्तीति. ‘‘इमेहि नाम हेतूहि पच्चयेहि च एते धम्मा सम्भवन्ती’’ति सम्भवतो. ‘‘इमं नाम फलं निब्बत्तेन्ती’’ति फलतो धम्मा उप्पज्जनेन विपच्चनेन च निप्फन्ना नाम होन्तीति. वत्थुभूताति आरम्मणभूता.
सतिपि सब्बेसं सारम्मणधम्मानं आरम्मणग्गहणे न चित्तं विय परे परिच्छिज्जगाहिनोति ‘‘परिच्छिन्नोपलद्धिवसेन जानाती’’ति चित्तं वुत्तं. चेतसिकेसु हि केचि विसयं परिच्छिज्ज गहेतुं न सक्कोन्ति, केचि पन परिच्छेदमत्तेयेव तिट्ठन्ति, न विञ्ञाणं विय विसयं गण्हन्तीति ये आसङ्कितब्बा, तेसु तदभावं दस्सेन्तो ‘‘न सञ्ञा…पे… विज्झनवसेना’’ति आह.
पीतिया च सोमनस्सभावो आपज्जतीति इदं पीति च सोमनस्सञ्च पीतिसोमनस्सन्ति पीतिसोमनस्सानं तुल्ययोगं सन्धाय वुत्तं. सोमनस्सस्सेव पन ‘‘आजञ्ञरथो’’ति विय पीतियुत्तं सोमनस्सं पीतिसोमनस्सन्ति पधानभावो इच्छितोति न पीतिया सोमनस्सभावप्पत्ति. न हि पधाने विज्जमाने अप्पधानं उपयुज्जति, पीतिग्गहणञ्चेत्थ पीतियुत्तस्स सोमनस्सस्स येभुय्येन भावतो परिब्यत्तकिच्चतो च कतं, न च निप्पीतिकसोमनस्सस्स असङ्गहो. रुळ्हीसद्देसु किरियाय अनच्चन्तिकभावतो. पीतिया पन उपलक्खणभावेन अयमत्थो सुट्ठु युज्जतीति दस्सेन्तो आह ‘‘पीतिउपलक्खितं वा’’तिआदि.
पवत्तं उपादिन्नक्खन्धं. चिरट्ठितिकं होतीति एतेन न केवलं अनुपालेतब्बधम्मानं खणट्ठितियायेव, अथ खो पबन्धानुपच्छेदस्सपि जीवितं कारणन्ति दस्सेति. अञ्ञथा हि आयुक्खयमरणं न युज्जेय्याति. अविसेसेनाति कारणविसेसानपेक्खेन जीवितिन्द्रियतासामञ्ञेन. यदिपि अरूपासञ्ञभवेसु रूपारूपधम्मा नप्पवत्तन्ति, तेहि पन पुरिमपच्छिमभवेसु चरिमपठमधम्मा समानजातियेन अब्यवहितताय निरन्तरायेव नाम होन्तीति ‘‘याव परिनिब्बानं अविच्छिन्नं पवत्तती’’ति वुत्तं. अनुपालनादिकस्साति अनुपालनपवत्तनट्ठपनानियेव वदति. जीवमानविसेसप्पच्चयभावतोति सहजातानं जीवमानताविसेसस्स पच्चयभावतो. इन्द्रियबद्धस्स हि मतरूपतो कम्मजस्स च उतुजादितो विसेसो जीवितिन्द्रियकतोति.
मग्गङ्गरासिवण्णना
अविपरीतनिय्यानिकभावेनाति इदं सम्मा-सद्दस्स दिट्ठि-आदिसद्दानञ्च समानाधिकरणतावसेन दिट्ठिआदीनं अविसेसभूतस्स निय्यानिकभावस्स सम्मा-सद्देन विसेसितब्बत्ता वुत्तं. अविपरीतत्थो हि सम्मा-सद्दो, न निय्यानिकत्थोति. अविपरीतनिय्यानिकत्थो एव वा सम्मा-सद्दो. अनेकत्था हि निपाताति. एवमेवाति अविपरीतनिय्यानिकभावेन.
बलरासिवण्णना
पतिस्सवो वचनसम्पटिग्गहोति अधिप्पायेन ‘‘सप्पतिस्सवं पतिस्सवभूतं तंसभागञ्च यं किञ्चि गारव’’न्ति आह. तत्थ तत्थ पाकटभावेनाति अज्झत्तभूतेसु जातियादीसु बहिद्धाभूतेसु भिक्खुआदीसु हिरोत्तप्पानं अनुरूपपच्चवेक्खणवसेन ससम्भारपथवीआदीसु पथवीधातुआदीनं विय विभूतकिच्चभावेनाति अत्थो.
मूलरासिवण्णना
एवञ्हि उपमाय समेतीति यथा असुचिम्हि पतितपुरिसस्स सतिपि कायेन अल्लीयने भावो अनल्लीनो, एवं अलोभोपि आरम्मणकरणवसेन गहितेपि आरम्मणे अलग्गभावेन अनल्लीनभावो अनल्लीनाकारो एव पवत्तति. एवंसभावो हि सो धम्मोति. किञ्चि दुस्सील्यं दोससमुट्ठानं सब्बम्पि दुस्सील्यं दोसूपनिस्सयन्ति ‘‘दोससमुट्ठानतं दोसूपनिस्सयतञ्चा’’ति वुत्तं. तेन अदोसो दोसस्सेव उजुविपच्चनीको, तंमुखेन दुस्सील्यस्साति दस्सेति.
तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन…पे… आसेवनट्ठेन भावनाति यो सो एकत्तुपगतो पठमज्झानादिअप्पनाचित्तुप्पादो आसन्नूपचाराहितविसेसो नीवरणादिपरिपन्थविसुद्धिया विसुद्धो, तदावरणविसयविरहेन च समप्पवत्तअप्पनासमाधिसङ्खातं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपन्नो, एवं पटिपन्नत्ता एव तत्थुपगमनेन तत्थ च पक्खन्दो, विसोधेतब्बस्स विक्खेपस्स किलेससंसग्गस्स च अभावतो विसोधनसमाधानएकत्तुपट्ठानब्यापारविरहेन विसुद्धिसमथपटिपत्तिएकत्तुपट्ठानाकारे अज्झुपेक्खन्तो अभिब्यत्तरूपाय सहजाततत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहितो, तस्मिंयेव जाता समाधिपञ्ञासङ्खाता युगनद्धधम्मा. ते यथा अञ्ञं अनतिवत्तमाना हुत्वा पवत्तन्ति, एवं भावना ब्रूहना. तथा यानि तत्थ सद्धादीनि इन्द्रियानि नानाकिलेसेहि विमुत्तत्ता विमुत्तिरसेन एकरसानि हुत्वा पवत्तानि. यञ्च तत्थ तदुपगं, तेसं अनतिवत्तनएकरसभावानं अनुच्छविकं वीरियं वाहीयति पवत्तीयति, या चस्स तस्मिं खणे पवत्ता पगुणबलवभावापत्तिसङ्खाता आसेवना. सब्बेसं एतेसं आकारानं भावना उप्पादना वड्ढना, अयं तत्थ जातानं…पे… आसेवनट्ठेन भावना नाम.
यस्मा पनायं भावनाकारो ‘‘पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदी’’तिआदिनापि (पटि. म. १.१५८) पाळियं आगतो एव, ञाणेन च संकिलेसवोदानेसु तं तं आदीनवं आनिसंसञ्च दिस्वा तथा तथा निप्फादेतब्बो, तस्मा ‘‘एवं वुत्ताय पञ्ञासाधनाय भावनाया’’ति वुत्तं. अप्पवत्तीति यस्मिं धम्मे सति यथावुत्ता भावना नप्पवत्तति, सो धम्मो पटिपक्खभावनापरामसनेन अभावनाति वुत्तोति अधिप्पायो. न हि अभावमत्तस्स अमोहो पटिपक्खोति युज्जतीति. तप्पटिपक्खभूता अकुसला कामच्छन्दादयो दट्ठब्बा. पमादविसेसो वा अभावना. सो हि ‘‘कुसलानं वा धम्मानं अनासेवना अभावना अबहुलीकम्म’’न्तिआदिना निद्दिट्ठोति.
एकन्तेन अलब्भनेय्यदस्सनत्थं ‘‘जराधम्मो’’ति वुत्तं. तथा हि पाळियं ‘‘जातिधम्मानं, भिक्खवे, सत्तानं एवं इच्छा उप्पज्जती’’तिआदिना (म. नि. ३.३७३) इच्छितालाभो विभत्तो. अलोभानुभावेन कायानुपस्सनाय, अमोहानुभावेन चित्तधम्मानुपस्सनाय सिद्धि पाकटायेवाति अपाकटं अदोसानुभावेन वेदनानुपस्सनासिद्धिं विभावेन्तो ‘‘सुखविपरिणामे’’तिआदिमाह. अयञ्च योजना अलोभादीनं विसेसपच्चयतं सन्धाय कता, अविसेसेन पन सब्बे सब्बेसं पच्चया. सभावतो सङ्कप्पतो च उप्पन्नस्स दुक्खस्स असहनवसेनेव उप्पज्जतीति दोसो तंदस्सनस्स आसन्नपटिपक्खो, न रागो विय दूरपटिपक्खो.
कम्मपथरासिवण्णना
अभिज्झादयो विय अनभिज्झादयोपि न एकन्तं कम्मपथभूतायेवाति आह ‘‘कम्मपथतातंसभागताही’’ति. मनोकम्मपथभावेन पवत्तनकम्मभावतो हि एतेसं कम्मपथरासिभावेन सङ्गहो, न सब्बदा कम्मपथायेवाति. तेन यो अञ्ञोपि धम्मो अनियतो कम्मपथभावेन पाकटो च, तस्सपि कम्मपथतावचनं न विरुज्झतीति दस्सेति.
पस्सद्धादियुगलवण्णना
समन्ति सम्मा. चेतियवन्दनादिअत्थन्ति चेतियवन्दनादिहेतु. समथचतुसच्चकम्मट्ठानवसेन तब्भेदवसेन च सब्बकम्मट्ठानभावनाभियुत्तानं मुदुमज्झिमतिक्खिन्द्रियतादिभेदवसेन सब्बयोगीनं चित्तस्स लीनुद्धच्चादिकालवसेन सब्बदा हिताहितधम्मूपलक्खणभावतो यथासभावं पटिवेधभावतो च सतिसम्पजञ्ञानं पारिबन्धकहरणभावनावड्ढनानि अविसेसतो दट्ठब्बानि. यथा अप्पनाकोसल्लेन विना समथो समथमन्तरेन यथाभूतावबोधो च नत्थीति नानाक्खणिका समाधिपञ्ञा अञ्ञमञ्ञस्स विसेसकारणं, एवं पटिवेधे एकक्खणिकापीति दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं निमित्तभावेना’’ति. पञ्ञाय हि सातिसयं अवभासियमाने विसये समाधि एकत्तवसेन अप्पेतुं सक्कोति, समाधिम्हि च मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपन्ने पञ्ञा आरम्मणेसु विसदा वहतीति. समं पवत्ताति अञ्ञमञ्ञानतिवत्तनेन समं अविसमं एकरसभावेन पवत्ता. अञ्ञमञ्ञसहायभावूपगमनेन योगिनो मनोरथधुराकड्ढने रथधुराकड्ढने विय आजानेय्ययुगो युगलको हुत्वा अञ्ञमञ्ञानतिवत्तमानेन नद्धा बद्धा वियाति वा युगनद्धा. अधिचित्तमनुयुत्तेहि वीरियसमाधयो समं योजेतब्बाति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं पुब्बे गहितापि ते पुन गहिताति दस्सेतुं वीरियसमाधियोजनत्थायाति अट्ठकथायं वुत्तं. तं पन समाधिवीरिययोगस्स विभावनं होतीति ‘‘योगवचनत्थायाति अत्थो’’ति आह.
येवापनकवण्णना
यथा तथा वाति सम्मा मिच्छा वा. अनधिमुच्चन्तोति ‘‘इदं करिस्सामि, एतं करिस्सामी’’ति एवं पवत्तपुब्बभागसन्निट्ठानहेतुकेन पयोगकालसन्निट्ठानेन अनिच्छिनन्तो. यत्थ हि अनिच्छयो, तत्थ अप्पटिपत्ति एवाति. संसप्पनं संसयो. सो हि ‘‘आसप्पना परिसप्पना’’ति वुत्तो. असतिपि ब्यापारे तत्रमज्झत्तताय सति तंसम्पयुत्तधम्मा सकसककिच्चवसेन अनूनानधिकताय अलीनअनुद्धतताय च संवत्तन्तीति सा तेसं तथापवत्तिया पच्चयभूता ऊनाधिकभावं निवारेति वियाति ऊनाधिकनिवारणरसा वुत्ता. तथा पवत्तिपच्चयत्तायेव तेसु धम्मेसु मज्झत्तताति च वुत्ता.
झानपदस्साति झानसद्दस्स. तेसूति पञ्चसु. पञ्च हि अङ्गानि झानपदस्स अत्थोति इदं संवण्णियमानत्तायेव इमं चित्तुप्पादं सन्धाय वुत्तं. न हि सब्बस्मिं चित्तुप्पादे पञ्चेव झानङ्गानि. पदसमूहो वाक्यं, पदकोट्ठासो वा फस्सपञ्चमकादि धम्मरासि. वुत्तं पूरितन्ति छपण्णासादिताय पूरणवसेन. फस्सपच्चया वेदना ‘‘फुट्ठो वेदेति, फुट्ठो सञ्जानाती’’तिआदिवचनतो (सं. नि. ४.९३) फस्सो वेदनादीनं पच्चयो. यदिपि छन्दादयो यथावुत्तरासिकिच्चाभावतो तेसु न वत्तब्बा, विसुं रासिअन्तरभावेन पन सरूपतो वत्तब्बाति चोदनं मनसि कत्वा ‘‘वुत्तानम्पी’’तिआदिमाह.
धम्मुद्देसवारकथावण्णना निट्ठिता.
कामावचरकुसलं
निद्देसवारकथावण्णना
२. सन्तेति सभावतो विज्जमाने. फस्सस्स विसयविसयीनं सन्निपतनाकारेन गहेतब्बत्ता फुसनं विसये चित्तस्स सन्निपतनं वुत्तं. ‘‘चिन्तनट्ठेन चित्तं, मननट्ठेन मनो’’तिआदिना चित्तादिसद्दा चिन्तनादिब्यापारमुखेन अत्तनो अत्थं विभावेन्तीति आह ‘‘चित्तं मनोतिआदीसु विय किच्चविसेसं अनपेक्खित्वा’’ति. यथा लोके विकतमेव वेकतं, विसयो एव वेसयन्ति वुच्चति, एवं मनो एव मानसन्ति सद्दमत्तविसेसो. नीलादि-सद्दा विय वत्थादीसु चित्तेसु परिसुद्धभावनिबन्धना पण्डरसद्दस्स पवत्तीति तस्स गुणविसेसापेक्खता वुत्ता. यथा कायिकं सातन्ति एत्थ कायप्पसादनिस्सितन्ति अत्थो, एवं चेतसिकं सातन्ति एत्थ चेतोनिस्सितं सातन्ति निस्सयविसेसापेक्खता वुत्ता. एकक्खणिका नानाक्खणिका च चित्तस्स ठिति नाम, तस्स अवत्थाविसेसोति अवत्थाविसेसापेक्खो चित्तस्स ठितीति एवंपकारो निद्देसो. ‘‘न लुब्भती’’ति वुत्तस्स चित्तस्स, पुग्गलस्स वा पवत्तिआकारभावेन अलुब्भनाति अलोभो वुत्तोति अञ्ञस्स किरियाभावविसेसापेक्खो अलुब्भनाति निद्देसो. वुत्तनयेनेव अलुब्भितस्स भावो अलुब्भितत्तन्ति अयं निद्देसो अञ्ञस्स भावभूतताविसेसापेक्खो वुत्तो. कत्तुकरणभावादयो सभावधम्मानं अज्झारोपनवसेनेव सिज्झन्ति, भावनिद्देसो पन अज्झारोपनानपेक्खो, ततोयेव च विसेसन्तरविनिमुत्तो विनिवत्तो विसेसतो निज्जीवभावगिभावतो सभावनिद्देसो नाम होतीति फस्सोति इदं फुसनट्ठेन ‘‘धम्ममत्तदीपनं सभावपद’’न्ति वुत्तं. आरम्मणं फुसन्तस्स चित्तस्स पवत्तिआकारो फुसनब्यापारो होतीति ‘‘फुसनकिरिया फुसनाकारो’’ति वुत्तं. सम्फुसनाति सं-सद्दो ‘‘समुदयो’’तिआदीसु विय समागमत्थदीपकोति आह ‘‘समागमफुसना’’ति. ‘‘फुसामि नेक्खम्मसुख’’न्तिआदीसु (ध. प. २७२) पटिलाभोपि फुसना सम्फुसनाति च वुच्चतीति आह ‘‘न पटिलाभसम्फुसना’’ति.
अपरेन वेवचनेन. बहुस्सुतभावसम्पादिकाय पञ्ञाय पण्डिच्चपरियायो. सिप्पायतनादीसु दक्खताभूताय कोसल्लपरियायो, यत्थ कत्थचि तिक्खसुखुमाय नेपुञ्ञपरियायो, सम्मा धम्मे पञ्ञपेन्तिया वेभब्यापरियायोति एवमादिना तेसु तेसु पञ्ञाविसेसेसु ते ते परियायविसेसा विसेसेन पवत्ताति तेसं पञ्ञाविसेसानं नानाकाले लब्भमानता वुत्ता, इतरेपि अनुगता होन्ति येभुय्येनाति अधिप्पायो. अत्थनानत्तेन पञ्ञादिअत्थविसेसेन. कोधो कुज्झना कुज्झितत्तन्ति एवंपकारा निद्देसा सभावाकारभावदीपनवसेन ब्यञ्जनवसेनेव विभागवचनं. पण्डिच्चन्तिआदयो पञ्ञाविसेसनिबन्धनत्ता अत्थवसेन विभागवचनन्ति इममत्थमाह ‘‘अथ वा’’तिआदिना. एवमाकारो पनाति पुरिमाकारतो विसेसो अत्थतो विभत्तिगमनस्स कारणं वुत्तं.
पटिक्खिपनं पटिसेधनं पटिक्खेपो, तस्स नानत्तं विसेसो पटिक्खेपनानत्तं, सद्धम्मगरुताय पटिक्खेपो सद्धम्मगरुतापटिक्खेपो, तेन सद्धम्मगरुतापटिक्खेपेन नानत्तं सद्धम्मगरुतापटिक्खेपनानत्तं. तं सद्धम्मगरुतापटिक्खेपनानत्तं पन कोधगरुतादिभेदभिन्नन्ति ‘‘कोधगरुतादिविसिट्ठेना’’ति वुत्तं. कोधादीहि विसिट्ठो भिन्नो सद्धम्मगरुताय पटिक्खेपो पटिसेधनं कोधादिविसिट्ठपटिक्खेपो. कोधगरुतादियेव, तस्स नानत्तेन सद्धम्मगरुतापटिपक्खनानत्तेनाति कोधगरुता सद्धम्मगरुताय पटिपक्खो. मक्खलाभसक्कारगरुता सद्धम्मगरुताय पटिपक्खोति सद्धम्मगरुताय पटिपक्खभावविसेसेन असद्धम्मगरुता तब्भावेन एकीभूतापि नानत्तं गता. यस्मा पन कोधो अत्थतो दोसोयेव. मक्खो दोसप्पधाना परगुणविद्धंसनाकारप्पवत्ता अकुसला खन्धा. तग्गरुता च तेसं सादरअभिसङ्खरणवसेन पवत्तनमेव. लाभगरुता चतुन्नं पच्चयानं सक्कारगरुता, तेसंयेव सुसङ्खतानं लद्धकामता. तदुभयेसु च आदरकिरिया तथापवत्ता इच्छायेव, तस्मा ‘‘सद्धम्मगरुतापटिपक्खनानत्तेन असद्धम्मा नानत्तं गता’’ति वुत्तं. तथा हि चत्तारो असद्धम्मा इच्चेव उद्दिट्ठा. असद्धम्मगरुताति एत्थ च पुरिमस्मिं विकप्पे ‘‘न सद्धम्मगरुता’’ति सद्धम्मगरुता न होतीति अत्थो. दुतियस्मिं सद्धम्मगरुताय पटिपक्खोति सद्धम्मगरुता एव वा पटिपक्खो, तस्स नानत्तेन सद्धम्मगरुतापटिपक्खनानत्तेनाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. कोधमक्खगरुतानञ्हि सद्धम्मविसेसा पवत्तिभेदभिन्ना मेत्ता पटिपक्खो. लाभसक्कारगरुतानं अप्पिच्छता सन्तोसा. तेन कोधगरुता न सद्धम्मगरुताति कोधगरुता कायचि सद्धम्मगरुताय पटिपक्खोति अयमत्थो वुत्तो होति. तथा मक्खगरुतादीसुपि. एवञ्च कत्वा ‘‘चत्तारो सद्धम्मा सद्धम्मगरुता न कोधगरुता…पे… सद्धम्मगरुता न सक्कारगरुता’’ति (अ. नि. ४.४४) आगततन्तिपि समत्थिता भवति. लोभो न होतीति अलोभो लुब्भना न होतीति अलुब्भनाति एवमादिको अलोभोतिआदीनं लोभादिविसिट्ठो पटिक्खेपो ‘‘फस्सो फुसना’’तिआदिकेहि विसदिसभावतो ‘‘फस्सादीहि नानत्त’’न्ति वुत्तो. फस्सादीहीति चेत्थ अलुब्भनादयोपि आदि-सद्देन सङ्गहिताति दट्ठब्बं. लोभादिपटिपक्खेनाति ‘‘लोभपटिपक्खो अलोभो’’तिआदिना योजेतब्बं. सेसं पुरिमसदिसमेव. अलोभादोसामोहानं विधुरताय पटिपक्खभावेन च लब्भमानो अञ्ञमञ्ञविसदिसो लोभादिविसिट्ठपटिक्खेपभावेन लोभादिपटिपक्खभावेन च विञ्ञायतीति आह ‘‘अलोभा…पे… योजेतब्ब’’न्ति. बहूहि पकारेहि दीपेतब्बत्थता महत्थता. आदरवसेन सोतूनं.
३. यदिपि एकस्मिं खणे एकंयेव आरम्मणं होति, छसुपि पन आरम्मणेसु उप्पत्तिरहत्ता ‘‘तेहि वा’’तिआदि वुत्तं. तस्साति सातस्स सुखस्स. जाताति एतस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘कारणभावेन फस्सत्थं पवत्ता’’ति वुत्तं. इदं वुत्तं होति – यथा चेतसिकसातसङ्खाता सोमनस्सवेदना सहेव उप्पज्जति, एवं तदनुरूपफस्ससहिता हुत्वा पवत्ता तज्जाति वुत्ता. सादयतीति अधिगमासीसाय अनञ्ञनिन्नं करोति.
५. न तस्सा तज्जताति तस्सा मनोविञ्ञाणधातुया तस्सारुप्पा ‘‘तस्स जाता’’ति वा उभयथापि तज्जता न युज्जति. यदिपि फस्सो विञ्ञाणस्स विसेसपच्चयो न होति, तथापि सो तस्स पच्चयो होतियेवाति तस्स तज्जामनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजता वत्तब्बाति चोदनं सन्धायाह ‘‘न च तदेवा’’तिआदि. तेहि आरम्मणेहि जाता तज्जाति इमिनापि अत्थेन तज्जा मनोविञ्ञाणधातुसम्फस्सजाति वत्तुं न सक्का. विञ्ञाणस्स पन तज्जतापञ्ञत्ति लब्भतेव. तथा हि ‘‘किं वा एतेना’’तिआदिना फस्सादीनं तथा देसेतब्बतं आह.
७. चित्तस्स आरम्मणे आनयनाकारप्पवत्तो वितक्को अत्थतो आरम्मणं तत्थ आकड्ढन्तो विय होतीति ‘‘आरम्मणस्स आकड्ढनं वितक्कन’’न्ति वुत्तं.
८. आरम्मणस्स अनुमज्जनाकारप्पवत्तो विचारो तत्थ परिब्भमन्तो विय समन्ततो चरन्तो विय च होतीति ‘‘समन्ततो चरणं विचरण’’न्ति वुत्तं.
११. तथा अवट्ठानमत्तभावतोति पाणवधादिसाधनअवट्ठानमत्तभावतो, न बलवभावतोति अधिप्पायो.
१४. येन धम्मेन चित्ते आरम्मणं उपतिट्ठति जोतति च, सो धम्मो उपट्ठानं जोतनन्ति च वुत्तोति आह ‘‘उपट्ठानं जोतनञ्च सतियेवा’’ति.
१६. सण्हट्ठेनाति सुखुमट्ठेन.
३०. भावोति हिरियनं वदति.
३३. न ब्यापादेतब्बोति अब्यापज्ज-सद्दस्स कम्मत्थतं आह.
४२-४३. यदि अनवज्जधम्मानं सीघसीघपरिवत्तनसमत्थता लहुता, सावज्जधम्मानं कथन्ति आह ‘‘अविज्जानीवरणान’’न्तिआदि. तेसं भावो गरुताति एतेन सतिपि सब्बेसं अरूपधम्मानं समानखणत्ते मोहसम्पयुत्तानं सातिसयो दन्धो पवत्तिआकारोति दस्सेति. सो पन तेसं दन्धाकारो सन्ताने पाकटो होति.
४४-४५. अप्पटिघातो अविलोमनं.
४६-४७. किलिन्नन्ति अवस्सुतं.
५०-५१. पच्चोसक्कनं माया या अच्चसरातिपि वुच्चति. अरुमक्खनं वणालेपनं. वेळु एव दातब्बभावेन परिग्गहितो वेळुदानं नाम.
निद्देसवारकथावण्णना निट्ठिता.
कोट्ठासवारकथावण्णना
५८-१२०. तेति फस्सपञ्चमकादयो. सङ्गहगमनेनेवाति साधारणतादिना केनचि सदिसतालेसेन, न फस्सादयो विय विसुं धम्मभावेनेवाति अत्थो. तथा अविप्पकिण्णत्ताति फस्सादयो विय सरूपेन विसुं विसुं अवुत्तत्ता. यदिपि छन्दादयो सङ्गहसुञ्ञतवारेसुपि सरूपेन न वुत्ता, खन्धायतनधातुरासीसु पन सङ्गहितायेवाति दस्सेतुं ‘‘यस्मा पना’’तिआदिमाह. तंनिद्देसेति सङ्खारक्खन्धनिद्देसे. खन्धानं धातायतनभावे ब्यभिचाराभावतो अखन्धभावनिवारणेन अनायतनाधातुभावनिवारणम्पि दट्ठब्बं. न येवापनका ठपेतब्बाति खन्धादिरासिअन्तोगधतं सन्धाय वुत्तं. उद्देसादीसु पन ‘‘येवापनात्वेव वुत्तानं तेसं तथायेव सङ्गहो युत्तो’’ति अट्ठकथायं ‘‘ठपेत्वा येवापनके’’ति वुत्तं. सरूपेन अवुत्तानम्पि चित्तुप्पादपरियापन्नानं खन्धादिभावो न वारेतब्बोति न येवापनका ठपेतब्बाति वुत्तन्ति उभयेसम्पि अधिप्पायो वेदितब्बो.
आहारपच्चयसङ्खातेनाति उपत्थम्भकपच्चयसङ्खातेन. सो च आहारानं उपत्थम्भकभावो पाकटोति कत्वा वुत्तो, न जनकत्ताभावतो. ओजट्ठमकरूपस्स हि वेदनादीनञ्च आहारणतो तेसं जनकत्तं लब्भतीति. यदि उपत्थम्भको इध पच्चयोति अधिप्पेतो, कबळीकाराहारस्स ताव होतु, इतरेसं कथन्ति आह ‘‘यथा ही’’तिआदि. सहजातादिपच्चयेति सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चये वदति, महाचतुक्कं वा, एकेनाकारेनाति रूपारूपानं उपत्थम्भकत्तेन उपकारकभावमाह. सो एव च नेसं आहरणकिच्चं. ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति वचनतो चेतनाय विञ्ञाणस्स पच्चयभावो सातिसयोति आह ‘‘विञ्ञाणं विसेसेना’’ति.
यथागतमग्गोति वुत्तो कारणफलानं अभेदूपचारेनाति दट्ठब्बं, नानाक्खणिको अट्ठङ्गिकमग्गो उपनिस्सयो एतस्साति अट्ठङ्गिकमग्गूपनिस्सयो. अरियमग्गस्स यथागतमग्गपरियायो वुच्चमानो तस्स या पुरिमकालभूता अभेदोपचारसिद्धा आगमनावत्था ततो नातिविलक्खणाति इममत्थं विभावेतीति आह ‘‘पुब्बभाग…पे… दीपिता’’ति. विञ्ञाणस्स चित्तविचित्तता विजाननभावविसेसा एवाति आह ‘‘विजाननमेव चित्तविचित्तता’’ति. वेदनाक्खन्धादीनन्ति आदि-सद्देन ‘‘द्वायतनानि होन्ती’’तिआदीसु वुत्तमनायतनादयोपि सङ्गण्हाति. तप्पटिक्खेपोति तस्स जातिनिद्देसभावस्स पटिक्खेपो. कतो होतीति एतेन आहारिन्द्रियझानमग्गफलहेतुयो यत्तका इमस्मिं चित्ते लब्भन्ति, ते सब्बेपि ‘‘एको विञ्ञाणाहारो होती’’तिआदिना अवुत्तापि अत्थतो वुत्तायेवाति दस्सेति. एस नयो अञ्ञत्थापि.
कोट्ठासवारकथावण्णना निट्ठिता.
सुञ्ञतवारादिवण्णना
१२१-१४५. यथावुत्ते समयेति वुत्तप्पकारसमूहे.
१४६. उस्साहनं पेसनं नियोजनं.
१५६-१५९. नातिसमाहितायाति नानावज्जनूपचारं सन्धाय वदति. येवापनकेहिपि निब्बिसेसतं दस्सेति करुणामुदितानम्पि उप्पज्जनतो.
कायवचीकिरिया कायवचीपवत्ति, विञ्ञत्ति एव वा. असमत्तभावनन्ति पुब्बभागभावनमाह.