१. चित्तुप्पादकण्डं

तिकमातिकापदवण्णना

१. तेनाति वेदनासद्देन. सब्बपदेहीति तीहि पदेहि लद्धनामो होति अवयवधम्मेनापि समुदायस्स अपदिसितब्बतो यथा ‘‘समं चुण्ण’’न्ति. चोदको यथाधिप्पेतमत्थं अप्पटिपज्जमानो विभत्तिअन्तस्सेव पदभावं सल्लक्खेत्वा ‘‘ननु सुखाया’’तिआदिना चोदेति. इतरो ‘‘अधिप्पेतप्पकारत्थगमकस्सा’’तिआदिना अत्तनो अधिप्पायं विवरति. तेन ‘‘वाक्यं इध पदन्ति वुत्त’’न्ति दस्सेति. हेतुपदसहेतुकपदादीहीति आदि-सद्देन नहेतुपदअहेतुकपदहेतुसम्पयुत्तपदानि हेतुविप्पयुत्तपदम्पि वा सङ्गण्हाति.

उभयेकपदवसेनाति उभयपदवसेन हेतुदुकसम्बन्धो, एकपदवसेन सहेतुकदुकसम्बन्धो. तथाति उभयेकपदवसेन. एत्थ च सहेतुकहेतुसम्पयुत्तदुकातिआदिना यथा हेतुगोच्छके पठमदुकसम्बन्धा दुतियततियदुका, पठमदुकदुतियदुकसम्बन्धा चतुत्थछट्ठदुका, पठमदुकततियदुकसम्बन्धो पञ्चमो दुको, एवं आसवगोच्छकादीसुपीति नयं दस्सेति. सक्का हि इमिनाव नयेन तेसुपि दुकन्तरसम्बन्धो विञ्ञातुं, केवलं पन आसवगोच्छकादीसु दुतियदुकततियदुकसम्बन्धो ओसानदुको, किलेसगोच्छके च दुतियचतुत्थदुकसम्बन्धोति. धम्मानं सावसेसनिरवसेसभावेन तिकदुकानं सप्पदेसनिप्पदेसता वुत्ताति येहि तिकदुका सावसेसाति पदिस्सन्ति अपदिस्सन्ति, ते असङ्गहितधम्मापदेसो. एवं सति ‘‘असङ्गहितो’’ति विसेसनं किमत्थियन्ति? एतस्सेवत्थस्स पाकटकरणत्थं दट्ठब्बं. अथ वा पदिस्सति एतेन समुदायोति पदेसो, अवयवो. ‘‘सामञ्ञजोतना विसेसे अवतिट्ठती’’ति यथाधिप्पेतं विसेसं दस्सेन्तो ‘‘असङ्गहितो’’ति आह.

अनवज्जत्थो अवज्जविरहत्थो. नामं सञ्ञा, किरिया करणं, पयोजनं रथरथङ्गविभावनेन तेसं पकारतो योजनं. कुसेन ञाणेन लातब्बाति कुसलाति अयमत्थो ञाणसम्पयुत्तानं ताव होतु, ञाणविप्पयुत्तानं कथन्ति आह ‘‘ञाणविप्पयुत्तानम्पी’’तिआदि. ञाणविप्पयुत्तापि हि ञाणेनेव पवत्तियन्ति हितसुखहेतुभूताय पवत्तिया पञ्ञवन्तानं पटिपत्तिभावतो. न हि अन्तरेन योनिसोमनसिकारं कुसलुप्पत्ति अत्थीति. ‘‘यदि कुसलस्स उभयभागगतं संकिलेसलवनं पाकटं सिया, कुसा विय लुनन्तीति कुसलाति अयमत्थो युत्तो सिया’’ति कोचि वदेय्याति आसङ्काय आह ‘‘सम्मप्पधानद्वयं विया’’ति.

न चातिआदिना ‘‘सभावं धारेन्ती’’ति एत्थ परमत्थतो कत्तुकम्मस्स च भेदो नत्थि, कप्पनासिद्धो एव पन भेदोति दस्सेति. तत्थ नामवसेन विञ्ञाताविञ्ञातेति येसं ‘‘धम्मा’’ति इमिना परियायेन अविञ्ञाता सभावा, ‘‘सभावं धारेन्ती’’ति इमिना च परियायेन विञ्ञाता, तेसं वसेन एवं वुत्तं. एत्थ च पठमो अत्थो सङ्खतासङ्खतधम्मवसेन वुत्तो, दुतियो सङ्खतवसेन, ततियो सङ्खतासङ्खतपञ्ञत्तिधम्मवसेनाति दट्ठब्बं.

कुसलपटिसेधनं कुसलाभावो एव. अभावो हि सत्तापटिसेधोति. धम्मोति सभावधम्मो. अकुसलवचनेन न कोचि अत्थो सभावधम्मस्स अबोधकत्ताति अधिप्पायो. अथ सिया अकुसलवचनेन कोचि अत्थो असभावधम्मबोधकत्तेपि ‘‘पञ्ञत्तिधम्मा’’तिआदीसु विय, एवं सति ‘‘अनब्याकता’’ति च वत्तब्बं सिया, ततो चायं चतुक्को आपज्जति, न तिको. तस्माति यस्मा दुकचतुक्कभावो अनब्याकतवोहारो च नत्थि, सो च वुत्तनयेन अभावमत्तवचने आपज्जति, तस्मा. सभावधारणादीति आदि-सद्देन ‘‘धारीयन्ति पच्चयेही’’ति अयमत्थो सङ्गहितो. ञेय्यपरियायेन पन धम्म-सद्देनायं दोसोति ननु अञेय्यपरियायेपि धम्म-सद्दे न कोचि दोसोति? न, वुत्तदोसानतिवत्तनतो.

पारिसेसेनाति एत्थ ननु अयमकारो न-अत्थत्तयस्सेव जोतको, अथ खो ‘‘अहेतुका धम्मा, अभिक्खुको आवासो’’ति तंयोगनिवत्तिया, ‘‘अप्पच्चया धम्मा’’ति तंसम्बन्धिभावनिवत्तिया. पच्चयुप्पन्नञ्हि पच्चयसम्बन्धीति अप्पच्चयुप्पन्नत्ता असम्बन्धिता एत्थ जोतीयति. ‘‘अनिदस्सना धम्मा’’ति तंसभावनिवत्तिया. निदस्सनञ्हि दट्ठब्बता. अथ चक्खुविञ्ञाणं निदस्सनं, तग्गय्हभावनिवत्तिया, तथा ‘‘अनासवा धम्मा’’ति. ‘‘अप्पटिघा धम्मा अनारम्मणा धम्मा’’ति तंकिच्चनिवत्तिया. ‘‘अरूपिनो धम्मा अचेतसिका धम्मा’’ति तब्भावनिवत्तिया. तदञ्ञता हि एत्थ पकासीयति. ‘‘अमनुस्सो’’ति तब्भावमत्तनिवत्तिया. मनुस्सत्तमत्तं नत्थि अञ्ञं समानन्ति सदिसता हेत्थ सूचियति. ‘‘असमणो समणपटिञ्ञो अपुत्तो’’ति तंसम्भावनगुणनिवत्तिया. गरहा हि एत्थ ञायति. ‘‘कच्चि नु भोतो अनामया, अनुदरा कञ्ञा’’ति तदप्पभावनिवत्तिया. ‘‘अनुप्पन्ना धम्मा’’ति तंसदिसभावनिवत्तिया. अतीतानञ्हि उप्पन्नपुब्बत्ता उपादिधम्मानञ्च पच्चयेकदेसनिप्फत्तिया आरद्धुप्पादभावतो कालविनिमुत्तस्स च विज्जमानत्ता उप्पन्नानुकूलता, पगेव पच्चुप्पन्नानन्ति तब्बिधुरभावो एत्थ विञ्ञायति. ‘‘असेक्खा धम्मा’’ति तदपरियोसाननिवत्तिया. तंनिट्ठानञ्हेत्थ पकासीयतीति एवमनेकेसं अत्थानं जोतको, तत्थ किं वुच्चते अत्थद्वयमेव वत्वा पारिसेसेनाति? इतरेसं एत्थ सुविदूरभावतो. न हि कुसलविप्पयुत्तादीनं धम्मानं अकुसलभावो युज्जति.

अकुसलसद्दस्स उच्चारणानन्तरं विनेय्यानं कुसलपटिपक्खभूते अत्थे पटिपत्तिभावतो तत्थ निरुळ्हता दट्ठब्बा. ‘‘विरुद्धसभावत्ता’’ति वुत्तं किच्चविरोधादीनम्पि तदन्तोगधत्ता, विरुद्धसभावत्तेपि विनासकविनासितब्बभावो कुसलाकुसलेसु नियतोति दस्सेतुं ‘‘तप्पहेय्यभावतो’’ति आह. इतरथा कुसलानम्पि अकुसलेहि पहातब्बभावे अच्चन्तं समुच्छिन्नकुसलमूलत्ता अपायपूरका एव सत्ता सियुं. यं पन ‘‘धम्मापि वो, भिक्खवे, पहातब्बा’’ति (म. नि. १.२४०) वुत्तं, तं ‘‘रूपं, भिक्खवे, न तुम्हाकं, तं पजहथा’’तिआदीसु (सं. नि. ३.३३) विय तदारम्मणसंकिलेसप्पहानवसेन परियायेन वुत्तं. यथाह ‘‘न हि कुसला अकुसलेहि पहातब्बा’’ति (ध. स. मूलटी १).

फस्सादिवचनेहि तंनिद्देसभूतेहि. तब्बचनीयभावेनाति तेहि ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा’’तिआदिवचनेहि अभिधेय्यभावेन. यथा अनवज्जसुखविपाकादिअत्था कुसलादिवचनेहि, एवं अविपाकत्था अब्याकतवचनेन बोधिता एवाति आह ‘‘अब्याकतवचनेनेव चा’’ति. कारणं अवत्वाति इध वुत्तभावेन अनुवत्तमानत्ताति कारणं अवत्वा. अञ्ञा…पे… निवारेतब्बोति एतेन कुसलाकुसलसद्दा विय कुसलाकुसलसभावानं तदुभयविपरीतसभावानं धम्मानं अब्याकतसद्दो बोधकोति दस्सेति. न हि अविपाकवचनं वुत्तं, अकुसलवचनञ्च अवुत्तं. यतो अविपाकवचनस्स अधिकतभावो अकुसलस्स च तब्बचनीयभावेन अकथितभावो सिया, तस्मा न अकुसलानं अब्याकतताति अयं अकुसलानं अनब्याकतभावे योजना.

तं परिहरितुन्ति अब्याकतनिवत्तनमाह. यदि एवं ‘‘सुखविपाकानवज्जा’’ति वत्तब्बं. अनवज्जा हि ब्यभिचारिताय विसेसितब्बाति? न, सुखविपाकवचनस्स विसेसनभावेन अग्गहितत्ता. सुखविपाकवचनेन हि कुसलभावे समत्तो विञ्ञायति, अनवज्जवचनं पनेत्थ कुसलानं अगरहितब्बतासङ्खातं कञ्चि विसेसमाह. तेनेव च तस्स विसेसनभावेन वुत्तस्स पवत्तिसुखतादिदस्सनभावं सयमेव वक्खतीति. मनोसमाचारविसेसभूता फलधम्मा विसेसेन पटिप्पस्सद्धावज्जा नाम होन्तीति समाचारत्तयवसेन तस्मिं सुत्ते अनवज्जधम्मानं वुत्तत्ता च ते अनवसेसतो सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘विरहितावज्जमत्ता’’ति वुत्तं. अवज्जविनासनभावो दस्सितो कण्हसुक्कधम्मानं वज्झघातकभावस्स नियतत्ता. सविपाकता विपाकधम्मता. सुखो विपाको एतेसन्ति सुखविपाकाति इमिना समासेन कुसलानं सुखविपाकवन्तता वुत्ता. सा च नेसं न तंसमङ्गिताय असहवत्तनतोति तदुप्पादनसमत्थताति विञ्ञायतीति वुत्तं ‘‘सुखविपाकविपच्चनसभावं दस्सेती’’ति. युत्तमेतन्ति परमत्थतो भेदाभावेपि यथावुत्तवचनवचनीयभावसङ्खातो भेदो तस्मिं अभिधेय्यत्थभूते वत्थुस्मिं उपचारेन होतीति युत्तमेत्थ लक्खणलक्खितब्बभावेन भेदवचनं. भवति हि सद्दत्थविसेसमत्तेनपि अभिन्ने वत्थुस्मिं भेदवचनं यथा ‘‘सिलापुत्तकस्स सरीर’’न्ति.

विनापि भावाभिधायिना सद्देन भावप्पधानो निद्देसो होतीति वुत्तं ‘‘अनवज्जवचनेन अनवज्जत्तं आहा’’ति. एवञ्चेत्थ पदविग्गहो गहेतब्बो – न अवज्जं अनवज्जं, अवज्जपटिपक्खताय अगरहितब्बसभावो. सुखो विपाको अस्साति सुखविपाकं, सुखविपाकविपच्चनसमत्थता. अनवज्जञ्च तं सुखविपाकञ्चाति अनवज्जसुखविपाकं, तं लक्खणं एतेसन्ति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा. अथ वा पुब्बे विय अनवज्जं, विपच्चनं विपाको, सुखस्स विपाको सुखविपाको, अनवज्जञ्च सुखविपाको च अनवज्जसुखविपाकं एकत्तवसेन. तं लक्खणं एतेसन्ति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा. किं पनेत्थ कारणं पदद्वयपरिग्गहे, ननु एकेनेव पदेन इट्ठप्पसिद्धि. यदिपि ‘‘अवज्जरहितं अनवज्ज’’न्ति इमस्मिं पन पक्खे अब्याकतनिवत्तनत्थं सुखविपाकग्गहणं कत्तब्बं सिया, सुखविपाकग्गहणे पन कते अनवज्जग्गहणं न कत्तब्बमेव. ‘‘अवज्जपटिपक्खा अनवज्जा’’ति एतस्मिं पन पक्खे सुखविपाकग्गहणञ्चाति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘तत्थ अनवज्जवचनेना’’तिआदि. तेन पवत्तिसुखसुखविपाकताअत्तसुद्धिविसुद्धविपाकताअकुसलअब्याकतसभावनिवत्तिरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानविसेसदीपनतो एवं विपुलप्पयोजनत्थो पदद्वयपरिग्गहोति दस्सेति. सुख-सद्दस्स इट्ठपरियायता विय ‘‘निब्बानपरमं सुखं (ध. प. २०३-२०४), सुखा विरागता लोके (उदा. ११), तेसं वूपसमो सुखो’’तिआदीसु (दी. नि. २.२२१, २७२) सङ्खारदुक्खूपसमपरियायतापि विज्जति, तंअविपाकताय पन इध सुखविपाकभावो न सक्का वत्तुन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्खा…पे… नत्थी’’ति. इदं वुत्तं होति – तेभूमककुसलानम्पि विवट्टसन्निस्सयभावेन पवत्तिसभावत्ता किञ्चापि सब्बे कुसला सङ्खारदुक्खूपसमसुखनिप्फादका सम्भवन्ति, यथावुत्तसुखस्स पन अविपाकभावतो न एतेन पदेन कुसलानं सुखविपाकता सम्भवतीति. विपक्कभावमापन्नेसु अरूपधम्मेसु निरुळ्हत्ता विपाक-सद्दस्स ‘‘यदि पना’’ति सासङ्कं वदति.

यथासम्भवन्ति सह अवज्जेनाति सावज्जा, गरहितब्बभावयुत्ता. तेन नेसं गरहितब्बसभावं दस्सेति. अञ्ञेपि अत्थि दुक्खभावेन गरहितब्बसभावा अकुसलविपाकाति सावज्जवचनमत्तेन तेसम्पि अकुसलतापत्तिदोसं दिस्वा तं परिहरितुं दुक्खविपाकवचनमाह. अवज्ज-सद्दो वा रागादीसु एकन्ताकुसलेसु निरुळ्होति तंसहवत्तिधम्मानं एव सावज्जभावे कुसलाब्याकतेहि अकुसलानं विसेसो सावज्जवचनेनेव दस्सितो. अब्याकतेहि पन विसिट्ठं कुसलाकुसलानं साधारणं सविपाकतालक्खणन्ति तस्मिं लक्खणे विसेसदस्सनत्थं दुक्खविपाकलक्खणं वुत्तं. इतो परं ‘‘दुक्खो विपाको एतेसन्ति दुक्खविपाका’’तिआदिना सुखविपाकअनवज्जकुसलपदानं ठाने दुक्खविपाकसावज्जअकुसलपदानि ठपेत्वा यथावुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. योजना च सावज्जवचनेन अकुसलानं पवत्तिदुक्खतं दस्सेति, दुक्खविपाकवचनेन विपाकदुक्खतं. पुरिमञ्हि अत्तनो पवत्तिसभाववसेन लक्खणवचनं, पच्छिमं कालन्तरे विपाकुप्पादनसमत्थतायाति. तथा पुरिमेन अकुसलानं अविसुद्धसभावतं दस्सेति, पच्छिमेन अविसुद्धविपाकतं. पुरिमेन च अकुसले कुसलसभावतो निवत्तेति, पच्छिमेन अब्याकतसभावतो सविपाकत्तदीपकत्ता पच्छिमस्स. पुरिमेन वा अवज्जवन्ततादस्सनतो किच्चट्ठेन रसेन अनत्थजननरसतं दस्सेति, पच्छिमेन सम्पत्तिअत्थेन अनिट्ठविपाकरसतं. पुरिमेन च उपट्ठानाकारट्ठेन पच्चुपट्ठानेन संकिलेसपच्चुपट्ठानतं, पच्छिमेन फलट्ठेन दुक्खविपाकपच्चुपट्ठानतं. पुरिमेन च अयोनिसोमनसिकारं अकुसलानं पदट्ठानं पकासेति. ततो हि ते सावज्जा जाताति. पच्छिमेन अकुसलानं अञ्ञेसं पदट्ठानभावं विभावेति. ते हि दुक्खविपाकस्स कारणं होतीति. एत्थ च दुक्ख-सद्दो अनिट्ठपरियायवचनन्ति वेदितब्बं. अनिट्ठचतुक्खन्धविपाका हि अकुसला, न दुक्खवेदनाविपाकाव. विपाक-सद्दस्स फलपरियायभावे पन निस्सन्दविपाकेन अनिट्ठरूपेनपि दुक्खविपाकता योजेतब्बा. विपाकधम्मतापटिसेधवसेन अब्याकतानं अविपाकलक्खणाति लक्खणं वुत्तन्ति तदत्थं दस्सेन्तो ‘‘अविपाकारहसभावा’’ति आह. एवंपकारानन्ति अभिञ्ञादिके सङ्गण्हाति.

छहि पदेहि तिकेसु, चतूहि दुकेसु यथाक्कमं छ चत्तारो अत्था वुत्ता. छक्कभावो न भविस्सतीति एतेन चतुक्कभावाभावो दस्सितनयत्ता चोदितोयेवाति दट्ठब्बं. अत्थभेदो उपपज्जतीति कस्मा एवं वुत्तं, ननु तीहि धम्मसद्देहि वुच्चमानो सभावधारणादिअत्थेन अभिन्नो एव सो अत्थोति? न, जातिआदिभेदेन भेदसब्भावतो. भेदका हि जातिआदयो. मासपदत्थतायाति मास-सद्दाभिधेय्यभावेन. तब्बचनीयभिन्नत्थानन्ति तेहि कालसद्दादीहि वत्तब्बानं विसिट्ठत्थानं. इदं वुत्तं होति – ‘‘यथा कालसद्दादिअभिधेय्यानं कालादिअत्थानं भिन्नसभावानम्पि मास-सद्दाभिधेय्यभावेन अभेदो, एवं जातिआदिभेदेन भिन्नानम्पि तेसं तिण्णं द्विन्नञ्च अत्थानं धम्म-सद्दाभिधेय्यभावेन नत्थि भेदो’’ति. विनि…पे… मानाति धम्म-सद्दस्स रूपाभेदेपि भेदकारणमाह. भिन्नजातियत्थवचनीयताय हि तस्सेवत्थभेदोति.

साधेतुन्ति बोधेतुं. होतु असम्बन्धो, का नो हानीति कदाचि वदेय्याति आसङ्काय आह ‘‘पुब्बा…पे… नाम होन्ती’’ति. सो चाति सभावधारणपच्चयधरियमानतासङ्खातो अत्थो न सक्का वत्तुन्ति यथावुत्तस्स अभावस्स अपेक्खावुत्तिताय वुत्तं. न हि अपेक्खावुत्तिनो अन्तरेन अपेक्खितब्बं लभन्ति. सतिपि सभावधारणादिअत्थसामञ्ञे कुसलजातिआदिविसिट्ठस्सेव तस्स इध अधिप्पेतत्ता एकत्थता न अनुञ्ञाताति वुत्तं, वचनसिलेसवसेन वा. अथ वातिआदिना तिण्णं धम्मसद्दानं अभावत्तं असम्पटिच्छन्तो नानत्थताभावदोसं परिहरति.

ञापकहेतुभावतो उपपत्ति इध कारणन्ति वुत्ताति आह ‘‘कारणं नाम युत्ती’’ति. पुनरुत्तीतिआदिना ननु ‘‘कुसलादीनम्पि एकत्तं आपज्जती’’ति वुत्तत्ता एकत्तापत्तिपि वत्तब्बाति? सच्चं वत्तब्बा, सा पन अभावापत्तियं एव अन्तोगधा नानत्ताभावचोदनासामञ्ञेन. भेदाभेदनिबन्धनत्ता विसेसनविसेसितब्बभावस्स सो अच्चन्तमभिन्नेसु नियमेन नत्थीति विसेसनविसेसितब्बाभावेन अच्चन्ताभेदं दस्सेति, न पन अच्चन्तं अभिन्नेसुयेव विसेसनविसेसितब्बाभावं. अथ वा अच्चन्तं अभिन्नेसु अविवटसद्दत्थविवरणत्थं पवत्ता. कस्मा? विसेसनविसेसितब्बाभावतोति एवं योजना कातब्बा. अमित्तं अभिभवितुं सक्कुणातीति सक्को, इन्दतीति इन्दो, पुरिमे ददातीति पुरिन्ददोति एवं किरियागुणादिपरिग्गहविसेसेन.

भेदाभेदवन्तेसूति विसेससामञ्ञवन्तेसु. नील-सद्दो हि उप्पलसद्दसमायोगो रत्तुप्पलसेतुप्पलादिउप्पलजातिसामञ्ञतो विनिवत्तेत्वा नीलगुणयुत्तमेव उप्पलजातिविसेसं जोतेति. उप्पल-सद्दोपि नील-सद्दसमायुत्तो भमरङ्गारकोकिलादिगतनीलगुणसामञ्ञतो अवच्छिन्दित्वा उप्पलवत्थुगतमेव नीलगुणं पकासेतीति विसेसत्थसामञ्ञत्थयुत्तता पदद्वयस्स दट्ठब्बा. इमिना नयेन इतरत्रापि भेदाभेदवन्तता योजेतब्बा. ताय ताय अनुमतियाति तेन तेन सङ्केतेन. ते ते वोहाराति अच्चन्तं अभिन्ने अत्थे परियायभावेन अच्चन्तं भिन्ने यथासकं अत्थविवरणभावेन भेदाभेदवन्ते विसेसनविसेसितब्बभावेन ता ता समञ्ञा पञ्ञत्तियो सिद्धाति अत्थो. समानेति एकस्मिं. कुसलादिभावन्ति कुच्छितसलनादिभावं. अभिधानत्थोपि हि अनवज्जसुखविपाकादिअभिधेय्यत्थो विय सभावधारणादिसामञ्ञत्थं विसेसेतीति.

एत्थाह ‘‘किं पन कारणं तिका एव पठमं वुत्ता, न दुका, तिकेसुपि कुसलत्तिकोव, न अञ्ञो’’ति? वुच्चते – सुखग्गहणतो अप्पभेदतो च तिका एव पठमं वुत्ता. यस्मा तिकेहि बोधिते कुसलादिभेदे तब्बिभागभिन्ना हेतुआदयो वुच्चमाना सुविञ्ञेय्या होन्ति. तथा हि ‘‘तयो कुसलहेतू’’तिआदिना कुसलादिमुखेन हेतुआदयो विभत्ता, कतिपयभेदा च तिका द्वावीसतिपरिमाणत्ता.

तेसु पन सब्बसङ्गहअसङ्करआदिकल्याणभावेन पठमं कुसलत्तिकं वुत्तं. निरवसेसा हि रूपारूपधम्मा कुसलत्तिकेन सङ्गहिता, न तथा वेदनात्तिकादीहि. ननु विपाकत्तिकादीहिपि निरवसेसा धम्मा सङ्गहिताति? सच्चमेतं, तेसु पन अनवज्जसावज्जधम्मा न असङ्करतो वुत्ता यथा कुसलत्तिके. ननु च संकिलिट्ठसंकिलेसिकत्तिकादीसुपि ते असङ्करतो वुत्ताति? एवमेतं, ते पन अकल्याणभूते पापधम्मे आदिं कत्वा वुत्ता, न एवमयं. अयं पन कल्याणभूते पुज्जभवपरिनिब्बुतिनिप्फादके पुञ्ञधम्मे आदिं कत्वा वुत्तो. इति भगवा सण्हसुखुमं रूपारूपदेसनं आरभन्तो सब्बसङ्गहअसङ्करआदिकल्याणगुणयोगतो पठमं कुसलत्तिकं देसेति, किञ्च तदञ्ञत्तिकानं सुखग्गहणतो. तथा हि कुसलत्तिकमुखेन ‘‘कामावचरकुसलतो चत्तारो सोमनस्ससहगतचित्तुप्पादा’’तिआदिना वेदनात्तिकादयो विभत्ताति.

कुसलत्तिकेपि च पधानपासंसउभयहितभावतो कुसला धम्मा पठमं वुत्ता. कुसला हि धम्मा सुखविपाकत्ता सब्बसङ्खतधम्मानं उत्तमा अवज्जविधमनतो विञ्ञुप्पसत्था इधलोकपरलोकेसु अत्थावहा निस्सरणावहा च, तस्मा पधानादिभावेन पठमं वुत्ता, तप्पटिपक्खत्ता तदनन्तरं अकुसला, तदुभयविपरीतसभावा तदनन्तरं अब्याकता वुत्ता. कुसलवसेन वा अस्सादो, अकुसलवसेन आदीनवो, अब्याकतधम्मेसु निब्बानवसेन निस्सरणन्ति इमिना अस्सादादिक्कमेन, कुसलेसु पतिट्ठाय पण्डिता अकुसले पजहन्ता अब्याकतधम्मभूतमग्गफलं निब्बानञ्च सच्छिकरोन्तीति इमिना वा पटिपत्तिक्कमेन अयमनुपुब्बी ठपिताति वेदितब्बा.

कस्मा पनेत्थ सेक्खत्तिकादीसु विय सरूपतो पुरिमपदद्वयपटिक्खेपवसेन ततियपदं न वुत्तं ‘‘नेवकुसला नाकुसला’’ति? विसेसदीपनत्थं. यथा हि सेक्खासेक्खसभावेसु धम्मेसु कोचिपि धम्मो तदुभयसभावेन केनचिपि परियायेन कदाचि अब्याकरणीयो नाम नत्थीति सेक्खत्तिके पदद्वयपटिक्खेपवसेन ‘‘नेवसेक्खा नासेक्खा’’त्वेव वुत्तं, न एवं इध. इध पन कुसलसभावा एव धम्मा अग्गफलुप्पत्तिया तथा न ब्याकरणीया होन्तीति इमस्स विसेसस्स दीपनत्थं ‘‘अब्याकता’’ति वुत्तं. वचनमत्ते एव वा इदं नानाकरणं ‘‘अब्याकता नेवकुसला नाकुसला’’ति ब्याकत-सद्देन कुसलाकुसलानं बोधितत्ताति.

एत्थ च अकुसलेसु तण्हाय सब्बाकुसलेहि, तेभूमककुसलाकुसलेहि वा समुदयसच्चं, तंतंअवसिट्ठतेभूमकधम्मेहि दुक्खसच्चं, लोकुत्तरकुसलेन मग्गसच्चं, अवसिट्ठअब्याकतविसेसेन निरोधसच्चं दस्सितं होति. तत्थ समुदयेन अस्सादो, दुक्खेन आदीनवो, मग्गनिरोधेहि निस्सरणं. किञ्चापि नामरूपपरिच्छेदभावतो सभावधम्मनिद्धारणपधाना अभिधम्मकथा, तेसं पन कुसलादिविसेसे निद्धारिते तस्स उपसम्पादेतब्बतादिपि अत्थतो वुत्तमेव होति. अकुसलानं धम्मानं पहानाय कुसलानं धम्मानं उपसम्पदाय ‘‘सब्बपापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा’’ति (ध. प. १८३; दी. नि. २.९०) एवमादिवचनतो हि कुसलादीनं उपसम्पादनादिदस्सनपरं भगवतो सासनं, तस्मा कुसलानं उपसम्पादनं अकुसलानं पहानञ्च उपायो, अब्याकतविसेसस्स सच्छिकिरिया फलं, कुसलादीनं उपसम्पादनादिअत्था देसना आणत्तीति अयं देसनाहारो.

आरोग्यट्ठेन अनवज्जट्ठेन कोसल्यसम्भूतट्ठेन च कुसला, तप्पटिपक्खतो अकुसला, तदुभयविपरीततो अब्याकता, सभावधारणादिअत्थेन धम्माति अनुपदविचिननं विचयो हारो.

पुज्जभवफलपरिनिब्बुतिनिप्फत्ति कुसलेहीति युज्जति सुखविपाकत्ता, अपायदुक्खसंसारदुक्खुप्पत्ति अकुसलेहीति युज्जति अनिट्ठफलत्ता, तदुभयफलानं अनुप्पत्ति अब्याकतेहीति युज्जति अविपाकधम्मत्ताति अयं युत्ति हारो.

कुसला धम्मा सुखविपाकस्स पदट्ठानं, अकुसला दुक्खविपाकस्स, अब्याकता कुसलाकुसलाब्याकतधम्मानन्ति अयं पदट्ठानो हारो.

कुसलग्गहणेन ये अनवज्जसुखविपाका सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता विपाकधम्मधम्मा अनुपादिन्नुपादानिया अनुपादिन्नअनुपादानिया…पे… अरणा धम्मा, ते बोधिता भवन्ति कुसललक्खणेन एकलक्खणत्ता. तथा अकुसलग्गहणेन ये सावज्जदुक्खविपाका सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्ता अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता विपाकधम्मधम्मा अनुपादिन्नुपादानिया संकिलिट्ठसंकिलेसिका…पे… सरणा धम्मा, ते बोधिता भवन्ति अकुसललक्खणेन एकलक्खणत्ता. तथा अब्याकतग्गहणेन ये अविपाकारहा सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्ता अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता विपाका धम्मा नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा उपादिन्नुपादानिया अनुपादिन्नुपादानिया अनुपादिन्नअनुपादानिया…पे… अरणा धम्मा, ते बोधिता भवन्ति अब्याकतलक्खणेन एकलक्खणत्ताति अयं लक्खणो हारो.

‘‘कुच्छिते पापधम्मे सलयन्ती’’तिआदिना निरुत्ति वेदितब्बा, कुसलादिमुखेन रूपारूपधम्मे परिग्गहेत्वा विसुद्धिपरम्पराय ‘‘कथं नु खो सत्ता अनुपादिसेसनिब्बानभागिनो भवेय्यु’’न्ति अयमेत्थ भगवतो अधिप्पायो, निदानं असाधारणतो कुसलादिभेदेन बुज्झनकसत्ता. साधारणतो पन पाकटमेव. पठमं कुसलत्तिकस्स देसना विचारितायेवाति अयं चतुब्यूहो हारो.

कुसलग्गहणेन कल्याणमित्तपरिग्गहो योनिसोमनसिकारपरिग्गहो च. तत्थ पठमेन सकलं ब्रह्मचरियमावत्तति, दुतियेन च योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा. अकुसलग्गहणेन वुत्तविपरियायेन योजेतब्बं. अब्याकतग्गहणेन पन सकलसंकिलेसवोदानपक्खो यथारहमावत्ततीति अयं आवत्तो हारो.

तत्थ कुसला भूमितो चतुधा विभत्ता, सम्पयुत्तपवत्तिआकारादितो पन अनेकधा. अकुसला भूमितो एकधा विभत्ता, सम्पयुत्तादितो अनेकधा. अब्याकता पन विपाककिरियरूपनिब्बानवसेन चतुधा भूमिसम्पयुत्तादितो अनेकधा च विभत्ताति अयं विभत्ति हारो.

कुसला धम्मा अकुसलानं तदङ्गादिप्पहानाय वीतिक्कमादिप्पहानाय च संवत्तन्ति, अकुसला धम्मा कुसलानं अनुपसम्पज्जनाय, अब्याकतेसु असङ्खतधातु सब्बसङ्खतनिस्सरणायाति अयं परिवत्तो हारो.

कुसला अनवज्जा पुञ्ञानीति परियायवचनं, अकुसला सावज्जा अपुञ्ञानीति परियाय वचनं, अब्याकता अविपाकारहा नेवआचयगामी नअपचयगामीनोति परियायवचनन्ति अयं वेवचनो हारो.

कुसलादयो ‘‘यस्मिं समये’’तिआदिना पभवभूमिवेवचनपञ्ञत्तिवसेन यथासम्भवं परिञ्ञादिपञ्ञत्तिवसेन च पञ्ञत्ताति अयं पञ्ञत्ति हारो.

अकुसलानं कुच्छितानं पापधम्मानं सलनं कुसानं विय कुसानं वा रागादीनं लवनं एवंधम्मताति अयं पटिच्चसमुप्पादमुखेन अवतरणं, तथा कुसेन लातब्बा कोसल्लसम्भूता चाति पच्चयपटिबद्धवुत्तिताय पटिच्चसमुप्पाद…पे… अवतरणं, पच्चयपटिबद्धवुत्तिताय वा आदिअन्तवन्ता अनिच्चन्तिका चाति अनिच्चतामुखेन अवतरणं, अनिच्चता एव उदयब्बयपटिपीळितताय दुक्खाति दुक्खतामुखेन अवतरणं, निस्सत्तनिज्जीवट्ठेन धम्माति अब्यापारतो सुञ्ञतामुखेन अवतरणं, एवं कुसलाति चत्तारो खन्धा द्वायतनानि द्वे धातुयोतिआदिना खन्धायतनधातादिमुखेनपि अवतरणं वेदितब्बं. इमिना नयेन अकुसलाब्याकतेसुपि अवतरणं दस्सेतब्बन्ति अयं अवतरणो हारो.

कुसलाति आरम्भो, धम्माति पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि. तथा अकुसला धम्मा अब्याकताति, धम्माति पन पदसुद्धि आरम्भसुद्धि चाति अयं सोधनो हारो.

धम्माति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं कुसलाकुसलाब्याकताति. तथा कुसला धम्माति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा कामावचरं सोमनस्ससहगतन्तिआदि विसेसवचनं. अकुसला धम्मातिआदीसुपि एसेव नयोति अयं अधिट्ठानो हारो.

कुसलानं धम्मानं नवमो खणो चत्तारि च सम्पत्तिचक्कानि योनिसोमनसिकारो एव वा हेतु, वुत्तविपरियायेन अकुसलानं धम्मानं हेतु, कुसलाकुसला धम्मा यथासम्भवं अब्याकतानं धम्मानं हेतूति अयं परिक्खारो हारो.

कुसलाति परिञ्ञेय्यग्गहणञ्चेव भावेतब्बग्गहणञ्च. अकुसलाति परिञ्ञेय्यग्गहणञ्चेव पहातब्बग्गहणञ्च. अब्याकताति परिञ्ञेय्यग्गहणञ्चेव सच्छिकातब्बग्गहणञ्च. धम्माति परिञ्ञादीनं पवत्तनाकारग्गहणं. तेन परिञ्ञेय्यप्पहानभावनासच्छिकरणानि दीपितानीति तदङ्गादिवीतिक्कमादिप्पहानानि लोकियलोकुत्तरा च भावना दस्सिताति अयं समारोपनो हारो.

कामञ्चेतं अविसेसतो सभावधम्मकथनं, विसेसवन्तो पन धम्मा विसेसतो निद्धारिता. तथा हि चित्तेनेव समयो नियमितो, तस्मा कुसलग्गहणेन विसेसतो साधिट्ठानो समथो विपस्सना च दस्सिताति. तथा तप्पटिपक्खतो अकुसलग्गहणेन साधिट्ठाना तण्हा अविज्जा च, अब्याकतग्गहणेन सपरिवारा चेतोविमुत्ति पञ्ञाविमुत्ति चाति अयं नन्दियावत्तस्स नयस्स भूमि.

तथा कुसलग्गहणेन मूलभावविसेसतो तीणि कुसलमूलानि, तेसु च अदोसेन सीलक्खन्धो, अलोभेन समाधिक्खन्धो, अमोहेन पञ्ञाक्खन्धो नीयति. तथा अकुसलग्गहणेन तीणि अकुसलमूलानि, तेसु च लोभेन तदेकट्ठा अकुसला धम्मा. तथा दोसमोहेहि तंतदेकट्ठा. अब्याकतग्गहणेन अप्पणिहितानिमित्तसुञ्ञता नीयन्तीति अयं तिपुक्खलस्स नयस्स भूमि.

तथा कुसलग्गहणेन यतो कोसल्लतो सम्भूता कुसला, तं पञ्ञिन्द्रियं. तंसहजाता तदुपनिस्सया च सद्दहनुस्सहनापिलापाविक्खेपा सद्धिन्द्रियादीनि. तेहि च सब्बे सद्धम्मा बोधिता भवन्ति. अकुसलग्गहणेन अकोसल्लपटिच्छादितादीनवेसु कायवेदनाचित्तधम्मेसु सुभसुखनिच्चअत्ताभिनिवेसभूता चत्तारो विपल्लासा. अब्याकतग्गहणेन यथावुत्तइन्द्रियपच्चयानि यथावुत्तविपल्लासप्पहानभूतानि च चत्तारि सामञ्ञफलानि बोधितानीति अयं सीहविक्कीळितस्स नयस्स भूमीति इमे तयो अत्थनया.

तेहि च सिद्धेहि द्वे कम्मनयापि सिद्धा होन्तीति. अयं तिको सब्बधम्मसङ्गहितसब्बभागियो वेदितब्बोति इदं सासनपट्ठानं.

अयं ताव नेत्तिनयेन कुसलत्तिकवण्णना.

एवं वेदनात्तिकादीसुपि यथासम्भवं चतुसच्चनिद्धारणादिविधिना सोळस हारा पञ्च नया निद्दिसितब्बा, अतिवित्थारभयेन पन न वित्थारयाम. सक्का हि इमिना नयेन तेसु तेसु तिकदुकेसु तंतंहारनययोजनानुरूपधम्मनिद्धारणवसेन ते ते हारनया विञ्ञुना निद्दिसितुन्ति.

२. तञ्च सुखिन्द्रियं सुखवेदना एव होति सामञ्ञस्स भेदपरियादानतो, भेदस्स च सामञ्ञपरिच्चागतोति अधिप्पायो. यस्मा पन विसेससामञ्ञानि अवयवसमुदाया विय अञ्ञमञ्ञतो भिन्नानि, तस्मा ‘‘न पन…पे… समानत्थत्ता’’ति वुत्तं. इदानि तमेव नेसं भिन्नतत्वं ‘‘अयञ्ही’’तिआदिना विवरति. तन्ति सुखहेतूनं कारणं. तेन सुखस्स कारणं सुखहेतु, सुखस्स कारणकारणं सुखमूलन्ति दस्सेति. सुखहेतूनन्ति एत्थ हेतु-सद्देन कारणभावसामञ्ञतो हेतुपच्चया सङ्गहिताति आह ‘‘पुञ्ञपस्सद्धिआदीन’’न्ति. एत्थ च सुखमूलसुखहेतूसु फलूपचारेन, सुखारम्मणसुखपच्चयट्ठानेसु सुखसहचरियाय, अब्यापज्जनिब्बानेसु दुक्खापगमभावेन सुखपरियायो वुत्तोति दट्ठब्बो. इट्ठासूति सुखुपेक्खानं विपरिणामाञ्ञाणसङ्खारदुक्खताय अनिट्ठभावोपि अत्थीति विसेसेति. उपेक्खमेव वा अपेक्खित्वा विसेसनं कतं. सा हि अकुसलविपाकभूता अनिट्ठापि अत्थीति. एवमादीसूति आदि-सद्देन ‘‘सोवग्गिकं सुखविपाक’’न्ति (दी. नि. १.१६३) एवमादिं सङ्गण्हाति. इट्ठपरियायो हि एत्थ सुख-सद्दोति.

सङ्खारदुक्खादीसूति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘ठितिसुखं विपरिणामदुक्खं, अकुसलं कायकम्मं दुक्खुद्रयं दुक्खविपाक’’न्तिआदिके सङ्गण्हाति. यथाक्कमं सुखवेदना दुक्खअनिट्ठपरियायो हि एत्थ दुक्ख-सद्दोति. दुक्खवेदनादुक्खवत्थुआदीसु दुक्खसद्दप्पवत्ति वुत्तनयेनेव योजेतब्बा. विपाकाविपाकभेदाय सब्बायपि सुखवेदनाय वसेन लक्खणस्स वुत्तत्ता तदुभयानुकूलमत्थं विवरन्तो ‘‘सभावतो’’तिआदिमाह. तत्थ विपाका सभावतो इट्ठस्स अनुभवनलक्खणा. इतरा सभावतो सङ्कप्पतो च इट्ठस्स इट्ठाकारस्स वा अनुभवनलक्खणाति दट्ठब्बं.

असमानपच्चयेहि एकज्झं उप्पत्तितो समानपच्चयेहि एकज्झं उप्पत्ति सातिसयाति उक्कंसगतिविजाननवसेन ‘‘समानपच्चयेहि सहुप्पत्तिकाति अत्थो’’ति वुत्तं. अथ वा उप्पज्जनं उप्पादो, उप्पज्जति एतस्माति उप्पादोति दुविधोपि उप्पादो एकुप्पादाति एत्थ एकसेसनयेन सङ्गहितोति इमिना अधिप्पायेन ‘‘समा…पे… अत्थो’’ति वुत्तं सिया. तेन तानि एकवत्थुकानीति एतस्स च ‘‘कप्पेन्तस्सा’’तिआदिना सम्बन्धो. तत्थ पुरिमविकप्पे एकं वत्थु निस्सयो एतेसन्ति योजना, न एकंयेव वत्थूति. एकेकभूतस्स भूतत्तयनिस्सितत्ता चतुभूतनिस्सितत्ता च उपादारूपानं. दुतियविकप्पे पन एकंयेव वत्थु एतेसु निस्सितन्ति योजना. निस्सयनिस्सिततासङ्खातउपकारोपकत्तब्बभावदीपनं एकवत्थुकवचनन्ति दुतियविकप्पे महाभूतवसेन योजना कता. इतरथा एकं वत्थु एतेसूति समासत्थभावेन उपादारूपानम्पि परिग्गहो वत्तब्बो सिया. पञ्चविञ्ञाणसम्पटिच्छनानन्ति इदं निदस्सनन्ति दट्ठब्बं. किरियमनोधातुचक्खुविञ्ञाणादयोपि हि एकारम्मणाभिन्नवत्थुका चाति पाकटोयमत्थोति. सन्तीरणादीनन्ति आदि-सद्देन वोट्ठब्बनजवनतदारम्मणानि सङ्गय्हन्ति, एतानि च सम्पटिच्छनादीनि चुतिआसन्नानि इधाधिप्पेतानीति दट्ठब्बं. तानि हि तदुद्धं कम्मजरूपस्स अनुप्पत्तितो एकस्मिंयेव हदयवत्थुस्मिं वत्तन्ति, इतरानि पन पुरिमपुरिमचित्तक्खणुप्पन्ने हदयवत्थुस्मिं उत्तरुत्तरानि पवत्तन्तीति. छसु वा वत्थूसु एकं हदयवत्थुयेव वत्थु एतेसन्ति एवं पन अत्थे सति चुतिआसन्नतो इतरेसं सम्पटिच्छनादीनं गहणं सियाति ञातब्बं.

एत्थाह – ‘‘कस्मा पनेत्थ कुसलत्तिकानन्तरं वेदनात्तिकोव वुत्तो’’ति? किस्मिं पन वुच्चमाने अयमनुयोगो न सिया, अपिच अवयवानं अनेकभेदतादस्सनत्था तिकन्तरदेसना. सम्मासम्बुद्धेन हि कुसलत्तिकेन सब्बधम्मानं तिधा विभागं दस्सेत्वा पुन तदवयवानं कुसलादीनम्पि अनेकभेदभिन्नतं दस्सेन्तेन तेसं वेदनासम्पयोगविभागविभावनत्थं ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता’’ति वुत्तं. कुसला हि धम्मा सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता. अकुसला धम्मा सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, तथा अब्याकता सम्पयोगारहाति. एवं कुसलादिधम्मानं पच्चेकं वेदनाभेदेन विभागदस्सनत्थं कुसलत्तिकानन्तरं वेदनात्तिकं वत्वा इदानि सुखसम्पयुत्तादीनं पच्चेकं विपाकादिभेदभिन्नतं दस्सेतुं वेदनात्तिकानन्तरं विपाकत्तिको वुत्तो. सुखसम्पयुत्ता हि धम्मा सिया विपाका, सिया विपाकधम्मधम्मा, सिया नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा. तथा अदुक्खमसुखसम्पयुत्ता, दुक्खसम्पयुत्ता पन सिया विपाका, सिया विपाकधम्मधम्माति इमिना नयेन अवसेसत्तिकानं दुकानञ्च तस्स तस्स अनन्तरवचने पयोजनं विभावेतब्बं.

३. विपाकनिरुत्तिञ्च लभन्तीति तेसु विपाकसद्दस्स निरुळ्हतं दस्सेति. सुक्ककण्हादीति आदि-सद्देन अकण्हअसुक्कफस्सादिभावो परिग्गहितो. सति पन पाक-सद्दस्स फलपरियायभावे रूपं विय न निहीनो पक्कं विय विसिट्ठो पाकोति विपाकोति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. सब्यापारताति सउस्साहता. सन्ताने सब्यापारताति एतेन चित्तप्पयोगसङ्खातेन किरियाभावेन विपाकधम्मानं सन्तानविसेसमाह ‘‘यतो यस्मिं चित्तुप्पादे कुसलाकुसला चेतना, तंसन्ताने एव तस्सा विपाकुप्पत्ती’’ति. एत्थ च ‘‘सब्यापारता’’ति एतेन आवज्जनद्वयं विपाकञ्च निवत्तेति, ‘‘अनुपच्छिन्नाविज्जातण्हामाने’’ति इमिना अवसिट्ठं किरियं निवत्तेति. उभयेनपि अनुसयसहायसउस्साहतालक्खणा विपाकधम्मधम्माति दस्सेति. लोकुत्तरकुसलानम्पि हि अनुसया उपनिस्सया होन्ति, यतो ‘‘कतमे धम्मा कुसला? यस्मिं समये लोकुत्तरं…पे… तस्मिं समये अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना (विभ. ३४२) अरियमग्गचेतनाय अविज्जाउपनिस्सयता पटिच्चसमुप्पादविभङ्गे पकासिता. निरुस्साहसन्तभावलक्खणा विपाका, उभयविपरीतलक्खणा नेवविपाकनविपाकधम्मधम्माति.

अभिञ्ञादिकुसलानन्ति आदि-सद्देन ‘‘अहोसि कम्मं नाहोसि कम्मविपाको’’ति (पटि. म. १.२३४) इमिना तिकेन सङ्गहितं गतिउपधिकालपयोगाभावेन अविपाकं दिट्ठधम्मवेदनीयं उपपज्जवेदनीयञ्च सङ्गण्हाति. अपरापरियवेदनीयं पन संसारप्पवत्तियं अहोसिकम्मादिभावं न भजति. भावनाय पहातब्बादीति आदि-सद्देन दस्सनेन पहातब्बं सङ्गण्हाति. उभयम्पि ‘‘विपाकानुप्पादने’’ति वचनतो गतिउपधिकालपयोगाभावेन अनुप्पन्नविपाकमेव अधिप्पेतं भावनाय पहातब्बस्सपि पवत्तिविपाकस्स अनुजाननतो. येसं पन भावनाय पहातब्बा अविपाका, तेसं मतेन आदि-सद्देन दस्सनेन पहातब्बस्स अहोसिकम्मन्ति एवंपकारस्सेव परिग्गहोति वेदितब्बं.

४. ‘‘कथमादिन्ना’’ति अयम्पि पञ्हो लब्भति. ‘‘फलभावेना’’ति हि आदानप्पकारवचनं. केसञ्चि गोत्रभुपच्चवेक्खणादीनं उपेतकिरियभूतानं तंकत्तुभूतानञ्च अत्थानं उपेतब्बसम्बन्धभावतो तदभिधायिनोपि सद्दा सम्बन्धा एवाति ‘‘उपेतसद्दसम्बन्धिना’’ति वुत्तं. उपेतन्ति हि उपेतब्बत्थे वुच्चमाने अवस्सं उपेतकिरिया उपेता च ञायतीति. ‘‘रूपधातुया खो पन, गहपति, यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा ये उपयुपादाना, चेतसो अधिट्ठाना अभिनिवेसा अनुसया’’तिआदीसु ‘‘उपयो’’ति तण्हादिट्ठियो अधिप्पेताति आह ‘‘उपय…पे… दिट्ठीही’’ति. यथासम्भवन्ति ‘‘आरम्मणकरणवसेना’’तिआदिना अट्ठकथायं वुत्तअत्थेसु यो यो सम्भवति योजेतुं, सो सोति अत्थो. न वचनानुपुब्बेनाति ‘‘किं पन तं उपेत’’न्तिआदिना वुत्तवचनानुपुब्बेन न योजेतब्बो. सब्बपच्चयुप्पन्नानन्ति सब्बतेभूमकपच्चयुप्पन्नानं. नापज्जति सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो विसेसत्थिना च विसेसो अनुपयुज्जतीति तं पन विसेसं वुत्तप्पकारं नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘बोधनेय्या’’तिआदि वुत्तं.

उपेतं दीपेतीति यथा ‘‘पाचरियो’’ति एत्थ पगतो आचरियो पाचरियोति प-सद्दो पगतं दीपेति, एवं उप-सद्दो उपेतं दीपेति एव, न चेत्थ गतादिअत्थानं एकन्तेन पच्चत्तवचनयोगो इच्छितोति. अतिसद्दो वियाति च इदं ससाधनकिरियादीपनसामञ्ञेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. पच्चयभावेनाति एतेन पुरिमनिब्बत्तिं विसेसेति. तेन सहजातस्सपि उपादानस्स सङ्गहो कतो होति. सहजातोपि हि धम्मो पच्चयभूतो पुरिमनिप्फन्नो विय वोहरीयति यथा ‘‘एकं महाभूतं पटिच्च तयो महाभूता’’ति, ‘‘एकं खन्धं पटिच्च तयो खन्धा’’ति (पट्ठा. १.१.५३) च. धातुकथायं पकासितन्ति ‘‘उपपत्तिभवो पञ्चहि खन्धेहि एकादसहायतनेहि सत्तरसहि धातूहि सङ्गहितो. कतिहि असङ्गहितो. न केहिचि खन्धेहि एकेनायतनेन एकाय धातुया असङ्गहितो’’ति (धातु. ६७) एवमादिं सन्धायाह. तस्मा एवाति उपादिन्नसद्दानपेक्खत्ता एव. अविसेसेत्वाति उपादिन्नानुपादिन्नविसेसं अकत्वा. उपादानानं आरम्मणभावानतिवत्तनतो उपादानेहि उपादातब्बाति वा उपादानिया, उपादातुं वा अरहन्तीति उपादानिया, उपादाने नियुत्ताति वा उपादानिया क-कारस्स य-कारं कत्वाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बोति.

५. विबाधनं पीळनं किलमनं उपतापो परिळाहो अप्पस्सद्धिभावो. विदूसिता मलीना च यतो केचि अकिलेससभावापि अनिट्ठफला गारय्हा च जाता.

६. ‘‘सीलमत्तकं, परं विय मत्ताया’’तिआदीसु मत्ता-सद्दस्स पमाणवाचकता दट्ठब्बा. मरियादवाचको वा मत्ता-सद्दो. विचारो हेत्थ झानङ्गेसु हेट्ठिममरियादो, न पठमज्झानउपचारज्झानेसु विय वितक्को. सा पन विचारमरियादता वितक्काभावेन एतेसं जाताति अवितक्कग्गहणं कतं. इदं वुत्तं होति – अवितक्का हुत्वा विचारमरियादझानङ्गेसु विचारहेट्ठिमकोटिकाति. अथ वा ईसदत्थो मत्ता-सद्दो ‘‘मत्तासुखपरिच्चागा’’तिआदीसु (ध. प. २९०) विय. अयञ्हेत्थ अत्थो – वितक्करहिता भावनाय अतिसुखुमभूतविचारत्ता ईसं विचारा च अवितक्कविचारमत्ताति. न हि इतो परं विचारो अत्थीति. यदि वितक्कविसेसरहिता विचारमत्ता, एवं सन्ते अवितक्कवचनं किमत्थियन्ति आह ‘‘विचारमत्तवचनेना’’तिआदि. यदि विचारमत्ततो अञ्ञेसम्पि अवितक्कानं अत्थिभावजोतनत्थं अवितक्कवचनं, अवितक्का च विचारमत्ता अविचाराति निवत्तेतब्बा गहेतब्बा च, एवं सति विचारमत्ता विसेसनं, अवितक्का विसेसितब्बाति विचारमत्तावितक्काति वत्तब्बन्ति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘विसेसनविसेसितब्बभावो’’तिआदि. यथाकामन्ति वत्तुइच्छानुरूपं. येन येन हि पकारेन धम्मेसु निवत्तेतब्बगहेतब्बभावा लब्भन्ति, तेन तेन पकारेन विसेसनविसेसितब्बभावो सम्भवतीति. पदानं अनुक्कमो पदानुक्कमो.

अवितक्का सवितक्का च सविचारा अविचारा चाति अवितक्कासविचारा सवितक्का अविचाराति योजेतब्बं. उभयेकदेसदस्सनम्पि उभयदस्सनन्ति अधिप्पायेन ‘‘यदि सवितक्कसविचारा’’तिआदि वुत्तं. इतरम्पि पकासेतुन्ति इदं यथा सवितक्कसविचारेसु चित्तुप्पादेसु वितक्को अवितक्कसविचारताय ‘‘अवितक्कविचारमत्तो’’ति वुत्तो, एवं यथावुत्तचित्तुप्पादेसु विचारो ‘‘सवितक्कअविचारो’’ति सक्का विञ्ञातुन्ति इममत्थं सन्धाय वुत्तं. वितक्काभावेन एते विचारमत्ताति अयम्पि अत्थो विसेसनिवत्तिअत्थंयेव मत्ता-सद्दं गहेत्वा वुत्तो. विचारमत्ताति हि विचारमत्तवन्तोति विञ्ञायमानत्ता तदञ्ञविसेसविरहसामञ्ञतो निवत्तेत्वा वितक्कविसेसविरहसङ्खाते अवितक्क-सद्दो सन्निधापितो विसेसेति दुतियज्झानधम्मेति. यथाह ‘‘न विचारतो’’तिआदि.

७. वेदयमानाति अनुभवमाना. सुखाकारेति इट्ठाकारे, इट्ठानुभवनाकारे वा. उदासिनाति नतिअपनतिरहिता. सुखदुक्खानं अविरुद्धा तेसं ब्यवधायिकाभावतो. सुखदुक्खानि विय हि सुखदुक्खानं अनन्तरं पवत्तनतो ब्यवधायिकाभूता न तेहि विरुज्झति, न पन सुखदुक्खानि अनन्तरापवत्तितो. ‘‘उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा’’ति अयं पनत्थो इध उपेक्खा-सद्दस्स सब्बुपेक्खापरियादानतो न वुत्तो. न हि लोभसम्पयुत्तादिउपेक्खा उपपत्तितो इक्खतीति. तस्माति यस्मा पीतिसहगतायेव न सुखसहगता, सुखसहगतापि न पीतिसहगता एवाति पीतिसहगता सुखसहगता च अञ्ञमञ्ञं भिन्ना, तस्मा. सतिपि सुखसहगतानं येभुय्येन पीतिसहगतभावे येन सुखेन समन्नागता सुखसहगता एव होन्ति, न पीतिसहगता, तं सुखं निप्पीतिकसुखन्ति अयं विसेसो इमिना तिकेन दस्सितोति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘पीतिसहगताति वत्वा’’तिआदिमाह.

सिद्धोति सावसेसं निरवसेसञ्च सुखपीतियो सङ्गहेत्वा पवत्तेहि पठमदुतियपदेहि यो पीतिसहगतो धम्मविसेसो, तं सुखं, यो च सुखसहगतो धम्मविसेसो, सा पीतीति सतिपि अञ्ञमञ्ञं संसट्ठभावे पदन्तरसङ्गहितभावदीपनतोसिद्धो ञातो विदितोति अत्थो. ‘‘चतुत्थज्झानसुखं अतिपणीतसुखन्ति ओळारिकङ्गतो नीहरित्वा तस्स पणीतभावं दस्सेतुं अयं तिको वुत्तो’’ति केचि वदन्ति, तदेतं सब्बेसं सुखवेदनासम्पयुत्तधम्मानं इध ‘‘सुखसहगता’’ति वुत्तत्ता विचारेतब्बं. तथा हि ‘‘सुखभूमियं कामावचरे’’तिआदिना (ध. स. १२८३) ‘‘कामावचरकुसलतो चत्तारो सोमनस्ससहगतचित्तुप्पादा’’तिआदिना (ध. स. १५९८) च निद्देसो पवत्तोति.

८. निब्बानारम्मणतं सन्धायाह, न निब्बानपटिविज्झनं, इतरथा गोत्रभुस्स दस्सनभावापत्ति अचोदनीया सियाति अधिप्पायो. ननु च दिस्वा कत्तब्बकिच्चकरणेन सोतापत्तिमग्गोव दस्सनन्ति उक्कंसगतिविजाननेन निब्बानस्स पटिविज्झनमेव दस्सनन्ति गोत्रभुस्स दस्सनभावापत्ति न चोदेतब्बावाति? न, दस्सनसामञ्ञस्सेव सुय्यमानत्ता दस्सनकत्तब्बकिच्चकरणानञ्च भेदेन वुत्तत्ता. तत्थ यदिपि ‘‘पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ती’’तिआदीसु (म. नि. २.१८२) विय अभिन्नकालस्सपि भिन्नकालस्स विय भेदोपचारदस्सनतो भेदवचनं युत्तं, दस्सनविसेसे पन अधिप्पेते दस्सनसामञ्ञवचनं न कत्तब्बन्ति दस्सनसामञ्ञमत्तं गहेत्वा चोदना कताति ‘‘निब्बानारम्मणतं सन्धायाहा’’ति वुत्तं. दुतियततियमग्गानम्पि धम्मचक्खुपरियायसब्भावतो ‘‘भावनाभावं अप्पत्त’’न्ति वुत्तं. तत्थ भावना वड्ढना. सा च बहुलं उप्पत्तिया होतीति आह ‘‘पुनप्पुनं निब्बत्तनेना’’ति. तथा हि सतीति ‘‘उभयपटिक्खेपवसेना’’ति पदस्स दस्सनभावनापटिक्खेपवसेनाति अत्थे सति. ननु लोकियसमथविपस्सनापि यथाबलं कामच्छन्दादीनं पहायका, तत्र कथमिदं वुत्तं, न च अञ्ञो पहायको अत्थीति चोदनं सन्धायाह ‘‘अञ्ञेही’’तिआदि.

९. अप्पहातब्बहेतुमत्तेसूति अप्पहातब्बहेतुकमत्तेसु. सब्बो कुसलाब्याकतधम्मो यथाधिप्पेतत्थो. समासो न उपपज्जति असमत्थभावतो. येसन्ति ये ततियरासिभावेन वुत्ता धम्मा, अत्थो तेसं. उभिन्नन्ति विसुं विसुं योजेतब्बताय द्वे पहातब्बहेतुसद्दाति कत्वा वुत्तं. एतन्ति ‘‘नेवदस्सनेन नभावनाय पहातब्बो हेतु एतेसं अत्थी’’ति एतं वचनं. तेहि दस्सनभावनापदेहि युत्तेन पहातब्बहेतुकपदेन. एवञ्च कत्वाति एवं दस्सनभावनापदेहि पहातब्बहेतुकपदस्स विसुं विसुं योजनतो. एवञ्हि पुरिमपदद्वय…पे… दस्सनमेतं होतीति. एवन्ति दस्सनभावनाहि नपहातब्बो हेतु एतेसन्ति एवं अत्थे सति. ‘‘हेतु…पे… सिया’’ति एतस्स ‘‘पुरिमस्मिञ्हि अत्थे’’तिआदिना अहेतुकानं अग्गहितभावदस्सनवसेन अत्थं वत्वा इदानि ‘‘अथ वा’’तिआदिना दुतियस्सेव अत्थस्स युत्तभावं विभावेन्तो ‘‘गहेतब्बत्थस्सेवा’’तिआदिमाह. सो हि ‘‘एवमत्थो गहेतब्बो’’ति वुत्तत्ता गहेतब्बत्थो.

१०. अञ्ञथाति आरम्मणकरणमत्ते अधिप्पेते. कथं पनेतं जानितब्बं ‘‘आरम्मणं कत्वाति एतेन चतुकिच्चसाधकं आरम्मणकरणं वुच्चती’’ति? सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो अरियमग्गधम्मानंयेव च अपचयगामिभावतो. ‘‘चत्तारो मग्गा अपरियापन्ना अपचयगामिनो’’ति (ध. स. १०२१) हि वुत्तं. तेनेवाह ‘‘अरियमग्गानं एतं अधिवचन’’न्ति. एतेनेव वा विसेसुपलक्खणहेतुभूतेन वचनेन यथावुत्तो आरम्मणकरणविसेसो विञ्ञायति. उक्कंसगतिविजाननेन वा अयमत्थो वेदितब्बो. पच्चवेक्खणादीनन्ति वोदानादयो सङ्गण्हाति. हेतुभावेनाति सम्पापकहेतुभावेन. ञापको कारको सम्पापकोति तिविधो हि हेतु, तथा ञापेतब्बादिभावेन फलं. यथा निरयादिमनुस्सभावादिगामिपटिपदाभावतो अकुसललोकियकुसलचित्तुप्पादा ‘‘आचयगामिनो धम्मा’’ति वुत्ता, न मिच्छादिट्ठिआदिलोकियसम्मादिट्ठिआदिधम्मा एव, एवं निब्बानगामिपटिपदाभावतो लोकुत्तरकुसलचित्तुप्पादा ‘‘अपचयगामिनो’’ति दट्ठब्बा, न अरियमग्गधम्मा एवाति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पुरिमपच्छिमान’’न्तिआदि. तत्थ अरियमग्गस्सेव निब्बानगामिपटिपदाभावो परिब्यत्तोति तस्सेव अपचयगामिभावो युत्तो, तदनुवत्तकत्ता पन सेसधम्मे सङ्गहेत्वा वुत्तं. अपचये दुक्खपरिजाननादिना सातिसयं गमनं येसन्ते अपचयगामिनोति ‘‘मग्गा एव अपचयगामिनो’’ति वुत्तं. पुरिमपच्छिमानन्ति च इमस्मिं तिके पठमपददुतियपदसङ्गहितानं अत्थानन्ति अत्थो. ‘‘जयं वेरं पसवति (ध. प. २०१), चरं वा यदि वा तिट्ठ’’न्तिआदीसु (इतिवु. ८६, ११०; सु. नि. १९५) विय सानुनासिको आचय-सद्दोति ‘‘अनुनासिकलोपो कतो’’ति वुत्तं. एत्थ च ‘‘आचिन’’न्ति वत्तब्बे ‘‘आचय’’न्ति ब्यत्तयवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. आचया हुत्वा गच्छन्तीति एतेन अपचिनन्तीति अपचया, अपचया हुत्वा गच्छन्ति पवत्तन्तीति अयमत्थो नयतो दस्सितोति दट्ठब्बं.

११. लोकियेसु असेक्खभावानापत्ति दट्ठब्बाति कस्मा एवं वुत्तं, ननु –

‘‘सिक्खतीति खो भिक्खु तस्मा सेक्खोति वुच्चति. किञ्च सिक्खति, अधिसीलम्पि सिक्खति अधिचित्तम्पि सिक्खति अधिपञ्ञम्पि सिक्खति. सिक्खतीति खो भिक्खु तस्मा सेक्खोति वुच्चति (अ. नि. ३.८६). योपि कल्याणपुथुज्जनो अनुलोमपटिपदाय परिपूरकारी सीलसम्पन्नो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू जागरियानुयोगमनुयुत्तो पुब्बरत्तापररत्तं बोधिपक्खियानं धम्मानं भावनानुयोगमनुयुत्तो विहरति ‘अज्ज वा स्वे वा अञ्ञतरं सामञ्ञफलं अधिगमिस्सामी’ति, सोपि सिक्खतीति सेक्खो’’ति –

वचनतो यथावुत्तकल्याणपुथुज्जनस्सपि सीलादिधम्मा सेक्खाति वुच्चन्तीति? न, परियायभावतो. निप्परियायेन हि सेक्खासेक्खभावो यथासम्भवं मग्गफलधम्मेसु एवाति लोकियेसु सेक्खभावासङ्काभावतो असेक्खभावानापत्ति वुत्ता. तेनेवाह ‘‘सीलसमाधी’’तिआदि. अरहत्तफलधम्मापि सिक्खाफलभावेन पवत्तनतो हेट्ठिमफलधम्मा विय सिक्खासु जातातिआदिअत्थेहि सेक्खा सियुं, हेट्ठिमफलधम्मापि वा सिक्खाफलभावेन पवत्तनतो अरहत्तफलधम्मा विय असेक्खाति चोदनं मनसिकत्वा ‘‘परिनिट्ठितसिक्खाकिच्चत्ता’’ति वुत्तं, तथा ‘‘हेट्ठिमफलेसु पना’’तिआदि. ‘‘तं एव सालिं भुञ्जामि, सा एव तित्तिरी, तानि एव ओसधानी’’तिआदीसु तंसदिसेसु तब्बोहारो दट्ठब्बो. एतेन च सेक्खसदिसा असेक्खा यथा ‘‘अमनुस्सो’’ति वुत्तं होतीति अञ्ञे. अञ्ञत्थ ‘‘अरिट्ठ’’न्तिआदीसु वुद्धिअत्थेपि अ-कारो दिस्सतीति वुद्धिप्पत्ता सेक्खा असेक्खाति अयम्पि अत्थो वुत्तो.

१२. किलेसविक्खम्भनसमत्थतायाति इदं निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. वितक्कादिविक्खम्भनसमत्थतापि हेत्थ लब्भतीति. अकुसलविद्धंसनरसत्ता वा कुसलानं तत्थ सातिसयकिच्चयुत्ततं परित्तधम्मेहि महग्गतानं पकासेतुं ‘‘किलेसविक्खम्भनसमत्थताया’’ति वुत्तं. विपाककिरियेसु दीघसन्तानताव, न किलेसविक्खम्भनसमत्थता विपुलफलता चाति अत्थो. ‘‘विपुलं फलं विपुलफल’’न्ति एवं पन अत्थे गय्हमाने विपाकेसुपि विपुलफलता लब्भतेव. सोपि एकसेसनयेन अट्ठकथायं वुत्तोति वेदितब्बो. महन्तेहि गता पटिपन्नाति अयं पनत्थो तिण्णम्पि साधारणोति. गुणतो अयं एत्तकोति सत्तानं पमाणं करोन्ता विय पवत्तन्तीति ओळारिका किलेसा ‘‘पमाणकरा’’ति वुत्ता. तेहि परितो खण्डिता परिच्छिन्नाति परित्ता. सतिपि केहिचि परिच्छिन्नत्ते महापमाणभावेन गता पवत्ताति महग्गता. परिच्छेदकरानं किलेसानं सुखुमानम्पि अगोचरभावतो तेहि न कथञ्चिपि परिच्छिन्ना वीतिक्कन्ताति अपरिच्छिन्ना अप्पमाणा, यतो ते ‘‘अपरियापन्ना’’तिपि वुच्चन्ति.

१४. तित्तिं न जनेन्ति सन्ततरताय असेचनकभावतो. एत्थ च ‘‘पमाणकरेही’’तिआदिको अत्थविकप्पो ‘‘अतप्पकत्थेना’’तिआदिकाय हीनत्तिकपदवण्णनाय परतो बहूसु पोत्थकेसु लिखीयति, यथाठाने एव पन आनेत्वा वत्तब्बो.

१५. लोकियसाधुजनेहिपि अतिजिगुच्छनीयेसु आनन्तरियकम्मनत्थिकवादादीसु पवत्ति विना विपल्लासबलवभावेन न होतीति ‘‘विपरियासदळ्हताया’’ति वुत्तं. एतेनाति ‘‘विपाकदाने सती’’तिआदिना सतिपि कालनियमे विपाकुप्पादने सासङ्कवचनेन. तस्माति यस्मा यथावुत्तनयेन नियतताय अतिप्पसङ्गो दुन्निवारो, तस्मा. बलवता…पे… पवत्तीति एतेन असमानजातिकेन अनिवत्तनीयविपाकतं, समानजातिकेन च विपाकानुप्पादनेपि अनन्तरं विपाकुप्पादनसमत्थताय अविहन्तब्बतं अनन्तरिकानं दस्सेति. यतो तेसं विपाकधम्मता विय सभावसिद्धा नियतानन्तरियता. अञ्ञस्स…पे… दानतोति इमिनापि असमानजातिकादीहि अनिवत्तनीयफलतं एव विभावेति.

चोदको अधिप्पायं अजानन्तो ‘‘ननू’’तिआदिना अतिप्पसङ्गमेव चोदेति. इतरो ‘‘नापज्जती’’तिआदिना अत्तनो अधिप्पायं विवरति. एकन्तेति अवस्सम्भाविनि. सन्नियतत्ताति सम्पादने जनने नियतभावतो. उपरता अविपच्चनसभावासङ्का येसु तानि उपरताविपच्च…पे… सङ्कानि, तब्भावो उप…पे… सङ्कत्तं, तस्मा. ‘‘न समत्थताविघातत्ताति बलवतापि आनन्तरियेन अनुपहन्तब्बतं आह. उपत्थम्भकानि अनुबलप्पदायकानि होन्ति उप्पत्तिया सन्तानस्स विसेसितत्ता. तेन नेसं विपाकानुप्पादनेपि अमोघवुत्तितं आह.

१६. मग्गकिच्चं परिञ्ञादि. अट्ठङ्गिकमग्गसम्मादिट्ठिमग्गसम्पयुत्तालोभादोससङ्खातेहि मग्गहेतूहि मग्गसम्पयुत्तखन्धसेसमग्गङ्गसम्मादिट्ठीनं सहेतुकभावदस्सनतो तिण्णं नयानं असङ्गहितसङ्गण्हनवसेनाति वुत्तं. हेतुबहुतावसेनाति बहुहेतुकस्स पठमनयस्स अनन्तरं बहुहेतुकतासामञ्ञेन निक्खेपकण्डपाळियं ततियं वुत्तनयो इध अट्ठकथायं दुतियं वुत्तो. यथासकं पच्चयेहि पवत्तमानेसु निरीहकेसु धम्मेसु केसञ्चि अनुवत्तनीयभावो न केवलं धम्मसभावतोयेव, अथ खो पुरिमधम्मानं पवत्तिविसेसेनपि होतीति आह ‘‘पुब्बाभिसङ्खारवसेना’’ति. पवत्तिविसेसो हि पुरिमपुरिमानं चित्तचेतसिकानं उत्तरुत्तरेसु विसेसाधानं भावनापुब्बाभिसङ्खारोति. अनुवत्तयमानोति गरुकारयमानो. उदाहरणवसेनाति निदस्सनवसेन, न निरवसेसदस्सनवसेन. यस्मा पनातिआदिना यथावुत्तं अत्थं पाठन्तरेन साधेति. तत्थ हि अधिपतिपच्चयस्स पच्चनीये ठितत्ता मग्गो अधिपति मग्गाधिपतीति अयमत्थो लब्भतीति. समानसद्दत्थवसेनाति सतिपि अञ्ञपदत्थसमानाधिकरणसमासत्थभेदे मग्गाधिपतिसद्दत्थभेदाभावं सन्धाय वुत्तं.

१७. उप्पन्न-सद्दो उप्पादादिं पटिपज्जमानो, पत्वा विगतो चाति दुविधेसु अत्थेसु उभयेसम्पि वाचको, न पुरिमानंयेवाति तमत्थं दस्सेतुं ‘‘अनुप्पन्ना’’तिआदिमाह. तत्थ उप्पन्नभावो उप्पादादिप्पत्तता. तेन अतीतापि सङ्गहिता होन्ति. तेनेवाह ‘‘सब्बो उप्पन्नभावो’’ति. उप्पन्नधम्मभावो ‘‘उप्पन्ना धम्मा’’ति पदेन गहितधम्मभावो, वत्तमानधम्मभावोति अत्थो. यो वा उप्पादादिप्पत्तो अत्तनो च सभावं धारेति पच्चयेहि च धारीयति, सो उप्पन्नधम्मोति पच्चुप्पन्नभावो उप्पन्नधम्मभावोति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. उप्पन्नधम्मे वत्वा ‘‘अनुप्पन्ना’’ति वचनं न यथाधिगतपटिसेधनन्ति कथमिदं पच्चेतब्बन्ति आह ‘‘यदि ही’’तिआदि. केचि पनेत्थ ‘‘उप्पन्नाति पदेन अतीतापि सङ्गहिता. यदि न सङ्गहिता, निब्बानं विय तेपि नवत्तब्बाति वत्तब्बं सिया, न च तथा वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं पन तेसं मतिमत्तमेव. अयं पन तिको द्विन्नं अद्धानं वसेन पूरेत्वा दस्सितोति अट्ठकथायं वक्खतीति. एवं सन्ते कस्मा अतीता नवत्तब्बाति न वुत्ताति? धम्मवसेन असङ्गहितत्ताभावतो. धम्मवसेन हि असङ्गहितं निब्बानं तत्थ नवत्तब्बं जातं, न च नियोगतो अतीता नाम धम्मा केचि अत्थि, ये इध असङ्गहितत्ता नवत्तब्बा सियुन्ति. फलनिब्बत्तितो कारणस्स पुरेतरं निब्बत्ति इध परिनिट्ठितसद्देन वुच्चति, न तस्स हुत्वा विगतभावोति आह ‘‘अनागते वा’’ति. यतो मेत्तेय्यस्स भगवतो उप्पज्जनकफलम्पि ‘‘उप्पादी’’ति वुच्चति.

२०. यस्स झाना वुट्ठहित्वातिआदिना ‘‘तेनानन्दा’’तिआदिपाळिया हेट्ठापाळिं अत्थवसेन दस्सेति. अयञ्हि तत्थ पाळि –

‘‘कथञ्चानन्द, भिक्खु अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेति सन्निसादेति एकोदिं करोति समादहति. इधानन्द, भिक्खु विविच्चेव…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. एवं खो…पे… समादहति. सो अज्झत्तं सुञ्ञतं मनसि करोति, तस्स अज्झत्तं सुञ्ञतं मनसिकरोतो सुञ्ञताय चित्तं न पक्खन्दति…पे… मुच्चति. एवं सन्तमेतं, आनन्द, भिक्खु एवं सम्पजानाति अज्झत्तं खो मे सुञ्ञतं मनसिकरोतो अज्झत्तं सुञ्ञताय चित्तं न पक्खन्दति…पे… मुच्चतीति, इतिह तत्थ सम्पजानो होति. सो बहिद्धा सुञ्ञतं…पे… अज्झत्तबहिद्धा सुञ्ञतं…पे… सो आनेञ्जं मनसि करोति, तस्स आनेञ्जं मनसिकरोतो आनेञ्जाय चित्तं न पक्खन्दति…पे… मुच्चतीति, इतिह तत्थ सम्पजानो होति. तेनानन्द, भिक्खुना’’ति (म. नि. ३.१८८).

तत्थ अज्झत्तसुञ्ञतादीसूति अज्झत्तं बहिद्धा अज्झत्तबहिद्धा च सुञ्ञताय आनेञ्जे च. पठमज्झानादिसमाधिनिमित्तेति पादकभूतपठमज्झानादिसमाधिनिमित्ते. अपगुणपादकज्झानतो वुट्ठितस्स हि अज्झत्तं सुञ्ञतं मनसिकरोतो तत्थ चित्तं न पक्खन्दति. ततो ‘‘परस्स सन्ताने नु खो कथ’’न्ति बहिद्धा मनसि करोति, तत्थपि न पक्खन्दति. ततो ‘‘कालेन अत्तनो सन्ताने, कालेन परस्स सन्ताने नु खो कथ’’न्ति अज्झत्तबहिद्धा मनसि करोति, तत्थपि न पक्खन्दति. ततो उभतोभागविमुत्तो होतुकामो ‘‘अरूपसमापत्तियं नु खो कथ’’न्ति आनेञ्जं मनसि करोति, तत्थपि न पक्खन्दति. ‘‘इदानि मे चित्तं न पक्खन्दती’’ति विस्सट्ठवीरियेन न भवितब्बं, पादकज्झानमेव पन साधुकं पुनप्पुनं मनसि कातब्बं, एवमस्स रुक्खं छिन्दतो फरसुम्हि अवहन्ते पुनप्पुनं निसितनिसितं कारेत्वा छिन्दन्तस्स छिज्जे फरसु विय कम्मट्ठाने मनसिकारो वहतीति दस्सेतुं ‘‘तस्मिंयेवा’’तिआदि वुत्तन्ति.

अत्थतो च असमानत्ताति इदं कस्मा वुत्तं. ननु येसु अत्थेसु अज्झत्त-सद्दो वत्तति, ते सब्बे दस्सेत्वा इधाधिप्पेतत्थनिद्धारणत्थं अत्थुद्धारवसेनेतं वुत्तं. चक्खादीसु च अज्झत्तिक-सद्दो अज्झत्तानं अब्भन्तरताविसेसमुपादाय पवत्तति, यतो ते अज्झत्तअज्झत्ताति वुच्चन्ति. अपिच ‘‘छ अज्झत्तिकानी’’ति इदं अज्झत्तिक-सद्दस्स चक्खादीनं अज्झत्तभावविभावनसब्भावतो इध उदाहरणवसेन वुत्तं. तेनेव हि अट्ठकथायं अज्झत्तिकदुके ‘‘अज्झत्ताव अज्झत्तिका’’ति वुत्तं. एवञ्च सति न एत्थ सद्दतो असमानतापि सिया, तस्मायेव यथावुत्तचोदनं विसोधेन्तो ‘‘अयं पनेत्था’’तिआदिमाह. तेनाति तस्मा. तंवाचकस्साति अज्झत्तज्झत्तवाचकस्स सक्का वत्तुं तदत्थस्स अज्झत्तभावसब्भावतो.

‘‘न खो, आनन्द, भिक्खु सोभति सङ्गणिकारामो सङ्गणिकारतो सङ्गणिकारामतं अनुयुत्तो’’तिआदिना (म. नि. ३.१८६) पब्बजितासारुप्पस्स नेक्खम्मसुखादिनिकामलाभिताय अभावस्स च दस्सनेन सङ्गणिकारामताय, ‘‘नाहं, आनन्द, एकं रूपम्पि समनुपस्सामि, यत्थ रत्तस्स यथाभिरतस्स रूपस्स विपरिणामञ्ञथाभावा न उप्पज्जेय्युं सोकपरि…पे… उपायासा’’ति (म. नि. ३.१८६) एवं रूपादिरतिया च आदीनवं वत्वा सचे कोचि दुप्पञ्ञजातिको पब्बजितो वदेय्य ‘‘सम्मासम्बुद्धो खेत्ते पविट्ठा गावियो विय अम्हेयेव गणतो नीहरति, एकीभावे नियोजेति, सयं पन राजराजमहामत्तादीहि परिवुतो विहरती’’ति, तस्स वचनोकासुपच्छेदनत्थं चक्कवाळपरियन्ताय परिसाय मज्झे निसिन्नोपि तथागतो एककोवाति दस्सनत्थं ‘‘अयं खो पना’’ति देसना आरद्धाति आह ‘‘तप्पटिपक्खविहारदस्सनत्थ’’न्ति. तत्थ सब्बनिमित्तानन्ति रूपादीनं सङ्खतनिमित्तानं. अज्झत्तन्ति विसयज्झत्तं. सुञ्ञतन्ति अनत्तानुपस्सनानुभावनिब्बत्तफलसमापत्तिं. तेनेवाह ‘‘अज्झत्त’’न्तिआदि. तत्थ दुतिये विकप्पे ठान-सद्दो कारणपरियायो दट्ठब्बो. सच्चकसुत्तेनाति महासच्चकसुत्तेन. तत्थ हि –

‘‘अभिजानामि खो पनाहं, अग्गिवेस्सन, अनेकसताय परिसाय धम्मं देसेता, अपिस्सु मं एकमेको एवं मञ्ञति ‘ममेवारब्भ समणो गोतमो धम्मं देसेती’ति. न खो पनेतं, अग्गिवेस्सन, एवं दट्ठब्बं. यावदेव विञ्ञापनत्थाय तथागतो परेसं धम्मं देसेतीति. सो खो अहं, अग्गिवेस्सन, तस्सायेव कथाय परियोसाने तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेमि सन्निसादेमि, एकोदिं करोमि, समादहामि ‘येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’ति (म. नि. १.३८७) –

आगतन्ति.

२२. अञ्ञेहि अनिदस्सनेहि अञ्ञं विय कत्वा यथा ‘‘सिलापुत्तकस्स सरीर’’न्ति. धम्मसभावसामञ्ञेनातिआदिना किञ्चापि रूपायतनतो अञ्ञो निदस्सनभावो नाम नत्थि, धम्मसभावो पन अत्थि. ततो च रूपायतनस्स विसेसो निदस्सनभावेन कतोति तदञ्ञधम्मविसेसकरो निदस्सनभावो रूपायतनतो अनञ्ञोपि अञ्ञो विय कत्वा उपचरितोति दस्सेति. अत्थविसेसो सामञ्ञविसेसत्थभेदो. सयं सम्पत्तानं फोट्ठब्बधम्मानं, निस्सयवसेन सम्पत्तानं घानजिव्हाकायानं गन्धरसानञ्च, इतरेसं असम्पत्तानं. अञ्ञमञ्ञपतनं अञ्ञमञ्ञस्स योग्यदेसे अवट्ठानं, येन पटिहननभावेन. ब्यापारादीति चित्तकिरियावायोधातुविप्फारवसेन अक्खिपटलादीनं हेट्ठा उपरि च संसीदनलङ्घनादिप्पवत्तिमाह. विकारुप्पत्ति विसदिसुप्पत्ति, विसयस्स इट्ठानिट्ठभावेन अनुग्गहो उपघातो चाति अत्थो.

तिकमातिकापदवण्णना निट्ठिता.

दुकमातिकापदवण्णना

१-६. समानदेसग्गहणानं एकस्मिंयेव वत्थुस्मिं गहेतब्बानं, एकवत्थुविसयानं वा. अथ वा समानदेसानं एकवत्थुकत्ता समानगहेतब्बभावानं एकुप्पादितोति अत्थो. ये धम्मा हेतुसहगता, ते हेतूहि सह सङ्गय्हन्ति. यो च तेसं सहेतुकभावो, सो सहजातादीहि हेतूहि कतोति कत्वा वुत्तं ‘‘समा…पे… सब्भाव’’न्ति. आदि-सद्देन चेत्थ सुप्पतिट्ठितभावसाधनादिहेतुब्यापारे परिग्गण्हाति. एकीभावूपगमनन्ति एककलापभावेन पवत्तमानानं चित्तचेतसिकानं संसट्ठताय समूहघनभावेन दुविञ्ञेय्यनानाकरणतंयेव सन्धाय वुत्तं. धम्मनानत्ताभावेपीति सभावत्थभेदाभावेपि. पदत्थनानत्तेनाति नानापदाभिधेय्यताभेदेन. एतेन पकारन्तरापेक्खं दुकन्तरवचनन्ति दस्सेति. अनेकप्पकारा हि धम्मा. तेनेव ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथं आगच्छन्ती’’ति (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) वुत्तं. अयञ्च अत्थो तिकेसुपि दट्ठब्बो. येसं विनेय्यानं येहि पकारविसेसेहि धम्मानं विभावने कते पटिवेधो होति, तेसं तप्पकारभेदेहि धम्मानं विभावनं. येसं पन येन एकेनेव पकारेन विभावने पटिवेधो होति, तेसम्पि तं वत्वा धम्मिस्सरत्ता तदञ्ञनिरवसेसप्पकारविभावनञ्च देसनाविलासोति आह ‘‘देसेतब्बप्पकारजानन’’न्तिआदि. ननु एकेन पकारेन जानन्तस्स तदञ्ञप्पकारविभावनं अफलं होतीति? न होति पटिसम्भिदाप्पभेदस्स उपनिस्सयत्ता. ते पकारा एतेसन्ति तप्पकारा, तब्भावो तप्पकारता. इमिना धम्मानं विज्जमानस्सेव पकारविसेसस्स विभावनं देसनाविलासोति दस्सेति.

अञ्ञत्थापीति ‘‘अहेतुका चेव धम्मा न च हेतू’’तिआदीसु. यथा पठमदुकेकदेसे गहेत्वा दुतियततियदुकेहि सद्धिं छट्ठदुकनये योजना ‘‘हेतू धम्मा सहेतुकापि अहेतुकापी’’तिआदयो तयो दुका लब्भन्ति, एवं दुतियततियदुकेकदेसे गहेत्वा पठमदुकेन सद्धिं योजनाय ‘‘सहेतुका धम्मा हेतूपि न हेतूपि, अहेतुका धम्मा हेतूपि न हेतूपि, हेतुसम्पयुत्ता धम्मा हेतूपि न हेतूपि, हेतुविप्पयुत्ता धम्मा हेतूपि न हेतूपी’’ति चत्तारो दुका लब्भन्ति, ते पन वुत्तनयेनेव सक्का दस्सेतुन्ति न दस्सिताति दट्ठब्बा. अथ वा पाळियं वुत्तेहि चतुत्थपञ्चमेहि अट्ठकथायं दस्सितेहि पुरिमेहि द्वीहि निन्नानाकरणतो एते न वुत्ता. सन्निवेसविसेसमत्तमेव हेत्थ विसेसोति. तेनेव हि निन्नानत्थत्ता पाळियं आगतदुकेसु यथानिद्धारितदुकानं यथासम्भवं अवरोधनेन अवुत्ततं दस्सेतुं ‘‘एतेसु पना’’तिआदिमाह.

अथ वा ‘‘एतेन वा गतिदस्सनेना’’तिआदिना वक्खमाननयेन ‘‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका चा’’तिआदीनं सम्भवन्तानं दुकानं सङ्गहे सति एतेसम्पि सङ्गहो सिया. यतो वा दुकतो पदं निद्धारेत्वा दुकन्तरं वुच्चति, तेन सति च नानत्ते दुकन्तरं लब्भति, न चेत्थ कोचि विसेसो यथावुत्तदुकेहीति संवण्णनासु न दस्सितन्ति दट्ठब्बं. एत्थ च यथा सहेतुकदुकतो हेतुसम्पयुत्तदुकस्स, हेतुसहेतुकदुकतो च हेतुहेतुसम्पयुत्तदुकस्स पदत्थमत्ततो नानत्तं, न सभावत्थतो. एवं सन्तेपि सहेतुकहेतुसहेतुकदुके वत्वा इतरेपि वुत्ता, एवं हेतुसम्पयुत्तहेतुहेतुसम्पयुत्तदुकादीहि सभावत्थनानत्ताभावेपि पदत्थनानत्तसम्भवतो धम्मनानत्ताभावेपि पदत्थनानत्तेन दुकन्तरं वुच्चतीति वुत्तत्ता ‘‘हेतुसहगता धम्मा, न हेतुसहगता धम्मा, हेतुसहजाता धम्मा, न हेतुसहजाता धम्मा. हेतुसंसट्ठा धम्मा, हेतुविसंसट्ठा धम्मा. हेतुसमुट्ठाना धम्मा, न हेतुसमुट्ठाना धम्मा. हेतुसहभुनो धम्मा, न हेतुसहभुनो धम्मा’’तिआदीनं, तथा ‘‘हेतू चेव धम्मा हेतुसहगता चा’’तिआदीनं, ‘‘न हेतू खो पन धम्मा हेतुसहगतापि, न हेतुसहगतापी’’तिआदीनञ्च सम्भवन्तानं अनेकेसं दुकानं सङ्गहो अनुञ्ञातो विय दिस्सति. तथा हि वक्खति ‘‘एतेन वा गतिदस्सनेना’’तिआदि. एवं आसवगोच्छकादीसुपि अयमत्थो यथासम्भवं वत्तब्बो. धम्मानं वा सभावकिच्चादिं बोधेतब्बाकारञ्च याथावतो जानन्तेन धम्मसामिना यत्तका दुका वुत्ता, तत्तकेसु ठातब्बं. अद्धा हि ते दुका न वत्तब्बा, ये भगवता न वुत्ताति वेदितब्बं. न हेतुहेतुसम्पयुत्तदुको छट्ठदुकेन निन्नानत्थोति अधिप्पायो. तेसूति पठमदुकततियदुकेसु. यदि दुकन्तरेहि दुकन्तरपदेहि च समानत्थत्ता एतेसं दुकानं दुकन्तरपदानञ्च अवचनं, एवं सति छट्ठदुके पठमपदम्पि न वत्तब्बं चतुत्थदुके दुतियपदेन समानत्थत्ता. तथा च छट्ठदुकोयेव न होतीति चोदनं सन्धायाह ‘‘चतुत्थदुके’’तिआदि. दुकपूरणत्थन्ति इदं समानत्थतंयेव सन्धाय वुत्तं, देसनाविसेसो पन विज्जतियेव. अत्थन्तरताभावेपि पकारभेदहेतुकं दुकन्तरवचनन्ति दस्सितो हि अयमत्थोति. एतेन गतिदस्सनेनाति अत्थविसेसाभावेपि छट्ठदुकपूरणसङ्खातेन नयदस्सनेन. पठमदुके…पे… दस्सितो पाळियं वुत्तेहि चतुत्थपञ्चमेहि, अट्ठकथायं दस्सितेहि पुरिमेहि द्वीहि, इध दस्सितेहि चतूहि. तेसूति दुतियततियदुकेसु. पठमदुकपक्खेपेन दस्सितो पाळियं छट्ठदुकेन इतरत्र च इतरदुकेहीति वेदितब्बं.

७-१३. पच्चयभावमत्तेन…पे… अत्थितन्ति एतेन न पटिलद्धत्ततासङ्खाता ससभावताव अत्थिता, अथ खो पटिपक्खेन अनिरोधो अप्पहीनता अनिप्फादितफलता कारणासमुग्घातेन फलनिब्बत्तनारहता चाति इममत्थं दस्सेति. तथा हि ‘‘इमस्मिं सति इदं होती’’ति एत्थ ‘‘सती’’ति इमिना वचनेन येन विना यं न होति, तं अतीतादिपि कारणं सङ्गहितमेवाति. तेनेवाह ‘‘न सहेतु…पे… कालानमेवा’’ति. समे…पे… दीपेति समेच्च सम्भूय पच्चयेहि कतन्ति सङ्खतन्ति. अयमेतेसं विसेसोति अयं पच्चयनिब्बत्तानं पच्चयवन्तता अनेकपच्चयनिप्फादितता च दुकद्वये पुरिमपदत्थानं भेदो, इतरेसं पन पुरिमपदसङ्गहितधम्मविधुरसभावतायाति. अविनि…पे… ठपनतोति ‘‘एत्तका’’ति पभेदपरिच्छेदनिद्धारणवसेन अभिधम्ममातिकायं धम्मानं अवुत्तत्ता वुत्तं. सुत्तन्तमातिकायं पन निद्धारितसरूपसङ्खाविसेसत्ता विनिच्छितत्थपरिच्छेदायेव अविज्जादयो वुत्ताति. ‘‘पथवीआदि रूप’’न्ति एतस्मिं अत्थविकप्पे अनेकहेतुकेसु चित्तुप्पादेसु हेतूनं सहेतुकभावो विय सब्बेसं पथवीआदीनं रूपिभावो सिद्धोति आह ‘‘पुरिम…पे… पज्जती’’ति. न हि तेसु नियतो कत्थचि संसामिभावोति. अनिच्चानुपस्सनाय वा लुज्जति छिज्जति विनस्सतीति गहेतब्बो लोकोति तंगहणरहितानं लोकुत्तरानं नत्थि लोकता. तेनेवाति दुक्खसच्चभावेन परिञ्ञेय्यभावेनाति अत्थो.

दुकबहुता आपज्जतीति कस्मा वुत्तं, ननु वीसति दुका विभत्ता, ‘‘अवुत्तोपि यथालाभवसेन वेदितब्बो’’ति च वक्खतीति दुकबहुता इच्छिता एवाति? सच्चमेतं, तंयेव पन दुकबहुतं अनिच्छन्तो एवमाह. अपिच दुकबहुता आपज्जति, सा च खो विञ्ञाणभेदानुसारिनी, तत्रापि कामावचरकुसलतो ञाणसम्पयुत्तानि, तथा महाकिरियतो मनोद्वारावज्जनन्ति एवंपकारानं सब्बधम्मारम्मणविञ्ञाणानं अनामसनतो न ब्यापिनीति दस्सेति ‘‘दुकबहुता’’तिआदिना. अब्यापिभावे पन दोसं दस्सेन्तो ‘‘तथा च…पे… सिया’’ति आह. निद्देसेन च विरुद्धन्ति ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या, न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या’’तिआदिना रूपायतनादीनं पच्चेकचक्खुविञ्ञाणादिना केनचि विञ्ञेय्यतं, सोतविञ्ञाणादिना केनचि नविञ्ञेय्यतञ्च दस्सेन्तेन निक्खेपरासिनिद्देसेन ‘‘द्विन्नम्पि पदानं अत्थनानत्ततो दुको होती’’ति इदं वचनं विरुद्धं, तथा अत्थुद्धारनिद्देसेनपि अत्थतो न समेतीति अत्थो. तत्थाति तस्सं निक्खेपरासिसंवण्णनायं. यो च पटिसेधो कतो अत्थनानत्ततो दुकं दस्सेतुन्ति अधिप्पायो. न हि सम…पे… सेधेतुन्ति एतेन ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या, न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या’’ति एत्तकेसु निद्देसपदेसु दुकपदद्वयप्पवत्ति पाळितो एव विञ्ञायतीति दस्सेति.

तथेवाति उभिन्नं केचिन-सद्दानं अनियमतो चक्खुसोतादिनिस्सयवोहारेन चक्खुसोतविञ्ञाणादिको भिन्नसभावोयेव धम्मो अत्थोति दस्सनवसेन. रूपायतनमेव हि चक्खुसोतविञ्ञाणेहि विञ्ञेय्याविञ्ञेय्यभावतो ‘‘केनचि विञ्ञेय्यं केनचि नविञ्ञेय्य’’न्ति च वुच्चतीति. यदि एवं इमस्मिम्पि पक्खे दुकबहुता आपज्जतीति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘न चेत्था’’तिआदि. विञ्ञातब्बभेदेनाति विञ्ञातब्बविसेसेन, विञ्ञेय्येकदेसेनाति अत्थो. दुकभेदोति दुकविसेसो, केनचि विञ्ञेय्यदुको, तप्पभेदोयेव वा. समत्तो परियत्तो परिपुण्णोति अत्थो. यत्तका विञ्ञातब्बा तत्तका दुकाति दुकभेदापज्जनप्पकारदस्सनं. एवञ्च सतीतिआदिना इमिस्सा संवण्णनाय लद्धगुणं दस्सेति. ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या, न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या’’ति रूपायतनस्सेव वुत्तत्ता अत्थभेदाभावतो कथमयं दुको होतीति आह ‘‘विञ्ञाणनानत्तेना’’तिआदि. यदि पन सब्बविञ्ञातब्बसङ्गहे दुकोसमत्तो होति, निक्खेपरासिनिद्देसो कथं नीयतीति आह ‘‘एतस्स पना’’तिआदि.

एत्थ पन यथा विञ्ञाणनानत्तेन विञ्ञातब्बं भिन्दित्वा दुके वुच्चमाने सतिपि विञ्ञातब्बानं बहुभावे यत्तका विञ्ञातब्बा, तत्तका दुकाति नत्थि दुकबहुता दुकसङ्गहितधम्मेकदेसेसु दुकपदद्वयप्पवत्तिदस्सनभावतो. एवं द्विन्नम्पि पदानं अत्थनानत्तेन दुके वुच्चमानेपि यत्तकानि विञ्ञाणानि, तत्तका दुकाति नत्थि दुकबहुता दुकसङ्ग…पे… भावतो एव. न हि एकंयेव विञ्ञाणं ‘‘केनचि केनची’’ति वुत्तं, किन्तु अपरम्पीति सब्बविञ्ञाणसङ्गहे दुको समत्तो होति, न च कत्थचि दुकस्स पच्छेदो अत्थि इन्द्रियविञ्ञाणानं विय मनोविञ्ञाणस्सपि विसयस्स भिन्नत्ता. न हि अतीतारम्मणं विञ्ञाणं अनागतादिआरम्मणं होति, अनागतारम्मणं वा अतीतादिआरम्मणं, तस्मा यथालद्धविसेसेन विसिट्ठेसु मनोविञ्ञाणभेदेसु तस्स तस्स विसयस्स आलम्बनानालम्बनवसेन दुकपदद्वयप्पवत्ति न सक्का निवारेतुं. तेनेव च अट्ठकथायं ‘‘मनोविञ्ञाणेन पन केनचि विञ्ञेय्यञ्चेव अविञ्ञेय्यञ्चाति अयमत्थो अत्थि, तस्मा सो अवुत्तोपि यथालाभवसेन वेदितब्बो’’ति भूमिभेदवसेन यथालाभं दस्सेस्सति. ‘‘ववत्थानाभावतो’’ति इदम्पि अनामट्ठविसेसं मनोविञ्ञाणसामञ्ञमेव गहेत्वा वुत्तं. पाळि पन इन्द्रियविञ्ञाणेहि नयदस्सनवसेन आगताति दट्ठब्बं. एवञ्च कत्वा इमिस्सापि अत्थवण्णनाय ‘‘केनची’’ति पदं अनियमेन सब्बविञ्ञाणसङ्गाहकन्ति सिद्धं होति, निद्देसेन च न कोचि विरोधो. चक्खुविञ्ञेय्यनसोतविञ्ञेय्यभावेहि दुकपदद्वयप्पवत्ति दस्सिता, न पन चक्खुविञ्ञेय्याचक्खुविञ्ञेय्यभावेहि विसेसकारणाभावतो. किञ्च ‘‘ये वा पना’’ति पदन्तरसम्पिण्डनतोपि ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या…पे… न ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या’’ति (ध. स. ११०१) एत्तावता दुकपदद्वयप्पवत्ति दस्सिताति विञ्ञायति. पदन्तरभावदस्सनत्थो हि येवापन-सद्दो यथा ‘‘ये केचि कुसला धम्मा, सब्बे ते कुसलमूला. ये वा पन कुसलमूला, सब्बे ते धम्मा कुसला’’तिआदीसु (यम. १.मूलयमक.१). अञ्ञथा ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या, न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या. ये ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या, न ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या’’ति पाळि अभविस्स. यं पन वदन्ति ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या…पे… न ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्याति इमिना अत्थतो द्वे दुका वुत्ता होन्ती’’ति, तदपि चक्खुविञ्ञेय्याचक्खुविञ्ञेय्यतं सोतविञ्ञेय्यासोतविञ्ञेय्यतञ्च सन्धाय वुत्तं, न पन ‘‘चक्खुविञ्ञेय्यनसोतविञ्ञेय्यतं सोतविञ्ञेय्यनचक्खुविञ्ञेय्यतञ्चा’’ति दट्ठब्बं. एतेन पाळिपटिसेधनञ्च निवारितं दट्ठब्बं पटिसेधनस्सेव अभावतो. तथा यस्स आरम्मणस्स विजाननभावेन यो अत्थो वुच्चमानो अनियमदस्सनत्थं ‘‘केनची’’ति वुत्तो, सोयेव ततो अञ्ञस्स अविजाननभावेन वुच्चमानो अनियमदस्सनत्थं पुन ‘‘केनची’’ति वुत्तोति तदत्थदस्सने तेनेवाति अयं पदत्थो न सम्भवतीति न सक्का वत्तुन्ति. एवमेत्थ यथा अट्ठकथा अवट्ठिता, तथा अत्थो युज्जतीति वेदितब्बं.

१४-१९. सन्तानस्स अजञ्ञमलीनभावकरणतो कण्हकम्मविपाकहेतुतो च अपरिसुद्धत्ता ‘‘असुचिभावेन सन्दन्ती’’ति वुत्तं. तत्थाति वणे. पग्घरणक…पे… सद्दोति एतेन आसवो विय आसवोति अयम्पि अत्थो दस्सितोति दट्ठब्बं. गोत्रभु…पे… वुत्तानीति एतेन गोत्रभुग्गहणं उपलक्खणं यथा ‘‘काकेहि सप्पि रक्खितब्ब’’न्ति दस्सेति. गोत्रभुसदिसा गोत्रभूति पन अत्थे सति गुणप्पधानत्थानं एकेन सद्देन अवचनीयत्ता वोदानादयोव वुत्ता भवेय्युं. अथ वा गोत्रभूति एकसेसेन सामञ्ञेन वा अयं निद्देसोति वेदितब्बं. अभिविधिविसयं अवधिन्ति विभत्तिं परिणामेत्वा वत्तब्बं.

सम्पयुत्तेहि आसवेहि तंसहितता आसवसहितता. इदं वुत्तं होति – यथा सहेतुकानं सम्पयुत्तेहि हेतूहि सहेतुकता, न एवं सासवाति वुत्तधम्मानं सम्पयुत्तेहि आसवेहि सासवता, अथ खो विप्पयुत्तेहीति. दुकन्तरे अवुत्तपदभावोयेवेत्थ दुकयोजनाय ञायागतता. यदि एवं हेतुगोच्छके कथन्ति आह ‘‘हेतुगोच्छके पना’’तिआदि. पठमे दुके दुतियस्स पक्खेपे एकोति चतुत्थदुकमाह. पठमे दुके ततियस्स पक्खेपे द्वेति ‘‘आसवा चेव धम्मा आसवविप्पयुत्ता च, आसवविप्पयुत्ता चेव धम्मा नो च आसवा’’ति इमिना सद्धिं पञ्चमदुकमाह. पठमस्स दुतिये दुके पक्खेपे एकोति ‘‘नो आसवा धम्मा सासवापि अनासवापी’’ति अयमेको. ततिये पठमस्स पक्खेपे द्वेति ‘‘आसवा धम्मा आसवसम्पयुत्तापि आसवविप्पयुत्तापि, नो आसवाधम्मा आसवसम्पयुत्तापि आसवविप्पयुत्तापी’’ति इमे द्वे. ततिये दुतियस्स पक्खेपे एकोति ‘‘सासवा धम्मा आसवसम्पयुत्तापि आसवविप्पयुत्तापी’’ति एको. दुतिये ततियस्स पक्खेपे एकोति छट्ठदुकमाह. तीहीति चतुत्थपञ्चमछट्ठेहि. इतरेति तदवसिट्ठा पञ्च. ते पन पठमे ततियदुकदुतियपदपक्खेपे एको, दुतिये पठमदुकदुतियपदपक्खेपे एको, ततिये पठमस्स एकेकपदपक्खेपे द्वे, ततिये दुतियदुकपठमपदपक्खेपे एकोति एवं वेदितब्बा. ‘‘सासवा धम्मा आसवापि नो आसवापि. आसवसम्पयुत्ता धम्मा आसवापि नो आसवापि. आसवविप्पयुत्ता धम्मा आसवापि नो आसवापी’’ति एतेसम्पि, ‘‘आसवसहगता धम्मा नो आसवसहगता धम्मा’’ति एवमादीनञ्च अग्गहणे कारणं गहणनयो च पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

एस नयोति यो एस पठमदुके दुतियदुकपक्खेपादिको उपायो इध आसवगोच्छके वुत्तो, एस नयो संयोजनगोच्छकादीसु दुकन्तरनिद्धारणेति अत्थो. तत्थ पाळियं अनागतदुका संयोजनगोच्छके ताव ‘‘संयोजना चेव धम्मा संयोजनविप्पयुत्ता च, संयोजनविप्पयुत्ता चेव धम्मा नो च संयोजना, संयोजना धम्मा संयोजनसम्पयुत्तापि संयोजनविप्पयुत्तापि, नो संयोजना धम्मा संयोजनसम्पयुत्तापि संयोजनविप्पयुत्तापि, नो संयोजना धम्मा संयोजनियापि असंयोजनियापि, संयोजनिया धम्मा संयोजनसम्पयुत्तापि संयोजनविप्पयुत्तापी’’ति पञ्च. एवं गन्थओघयोगउपादानगोच्छकेसु पच्चेकं पञ्च. नीवरणगोच्छके पन नीवरणानं नीवरणविप्पयुत्तभावाभावतो ‘‘नो नीवरणा धम्मा नीवरणियापि अनीवरणियापि, नो नीवरणा धम्मा नीवरणसम्पयुत्तापि नीवरणविप्पयुत्तापि, नीवरणिया धम्मा नीवरणसम्पयुत्तापि नीवरणविप्पयुत्तापी’’ति तयो. तथा परामासगोच्छके ‘‘नो परामासा धम्मा परामट्ठापि अपरामट्ठापि, नो परामासा धम्मा परामाससम्पयुत्तापि परामासविप्पयुत्तापि, परामट्ठा धम्मा परामाससम्पयुत्तापि परामासविप्पयुत्तापी’’ति. किलेसगोच्छके ‘‘नो किलेसा धम्मा संकिलेसिकापि असंकिलेसिकापि, नो किलेसा धम्मा संकिलिट्ठापि असंकिलिट्ठापि, नो किलेसा धम्मा किलेससम्पयुत्तापि किलेसविप्पयुत्तापि, संकिलेसिका धम्मा संकिलिट्ठापि असंकिलिट्ठापि, संकिलेसिका धम्मा किलेससम्पयुत्तापि किलेसविप्पयुत्तापि, असंकिलिट्ठा धम्मा संकिलेसिकापि असंकिलेसिकापी’’ति छ दुकाति एवं वेदितब्बा. सेसं वुत्तनयमेव.

२०-२५. पच्चयभावेनाति संयोजनत्थं दस्सेति. यथासकं पच्चयभावो एव हि कामरागादीनं वट्टसंयोजनन्ति. यदि एवं कथं कामरागादीनंयेव संयोजनभावोति आह ‘‘सतिपी’’तिआदि. अञ्ञेसन्ति संयोजनेहि अञ्ञेसं किलेसाभिसङ्खारादीनं. तप्पच्चयभावेति तेसं किलेसकम्मविपाकवट्टानं पच्चयभावे. ओरम्भागियुद्धंभागियभावेन सङ्गहिता परिच्छिन्ना ओर…पे… सङ्गहिता, तेहि कामरागादीहि विसेसपच्चयभूतेहि. कामकम्मभवादीनं कामूपपत्तिभवादिनिप्फादनेपि नियमोति कत्वा आह ‘‘तंतं…पे… होती’’ति. तेन संयोजनानं भावे यथावुत्तनियमानं कम्मूपपत्तिभवानं भावं दस्सेत्वा तदभावे अभावं दस्सेन्तो ‘‘न चा’’तिआदिमाह. बन्धनं असेरिभावकरणं अन्दुबन्धनादयो विय. गन्थकरणं अवच्छिन्नताकरणं. चक्कलकं पादपुञ्छनरज्जुमण्डलं. न चोदेतब्बन्ति पञ्ञाचक्खुना पचुरजनस्स पस्सितुं असक्कुणेय्यत्ता यथावुत्तविसेसस्स सद्धेय्यतं आह. तिविधो हि अत्थो कोचि पच्चक्खसिद्धो यो रूपादिधम्मानं पच्चत्तवेदनीयो अनिद्दिसितब्बाकारो, सब्बधम्मानं सभावलक्खणन्ति वुत्तं होति. कोचि अनुमानसिद्धो यो घटादीसु पटादीसु च पसिद्धेन पच्चयायत्तभावेन घटपट-सद्दादीनं अनिच्चतादिआकारो, कोचि ओकप्पनसिद्धो यो पचुरजनस्स अच्चन्तमदिट्ठो सद्धाविसयो सग्गनिब्बानादि. तत्थ यस्स सत्थुनो वचनं पच्चक्खसिद्धे अनुमानसिद्धे च अत्थे न विसंवादेति अविपरीतप्पवत्तिया, तस्स वचनेन सद्धेय्यत्थसिद्धीति तथारूपो च भगवाति ‘‘धम्मानं सभाव…पे… न चोदेतब्ब’’न्ति वुत्तं. एस नयो इतो परेसुपि एवरूपेसु.

२६-३७. यथा सरभेहि अतिक्कमितब्बा पब्बतराजि सरभनिया, एवं ओघनियाति सद्दसिद्धीति आह ‘‘तेना’’तिआदि.

५०-५४. विपरियेसग्गाहो परामसनन्ति ‘‘परतो’’ति एत्थ न धम्मसभावतो अञ्ञथामत्तं परन्ति अधिप्पेतं, अथ खो तब्बिपरियायोति आह ‘‘परतोति निच्चादितो’’ति.

५५-६८. यदि सभावतो अविज्जमानं, कथमारम्मणभावोति आह ‘‘विचित्तसञ्ञाय सञ्ञित’’न्ति, परिकप्पनामत्तसिद्धन्ति अत्थो. दुविञ्ञेय्यनानत्तताय निरन्तरभावूपगमनं संसट्ठभावोति ‘‘सुविञ्ञेय्यनानत्तत्ता न संसट्ठता’’ति वुत्तं. तेसं अरूपक्खन्धानं. इतरेहि रूपनिब्बानेहि. किं पन कारणं समानुप्पादनिरोधानं एककलापभूतानं अरूपधम्मानमेव अञ्ञमञ्ञं संसट्ठता वुच्चति, न पन तथाभूतानम्पि रूपधम्मानन्ति आह ‘‘एस हि तेसं सभावो’’ति. तेन यदिपि केचि अरूपधम्मा विसुं आरम्मणं होन्ति, दन्धप्पवत्तिकत्ता पन रूपधम्मानंयेव सुविञ्ञेय्यनानत्तं, न अरूपधम्मानन्ति तेसं संसट्ठभावो तदभावो च इतरेसं सभावसिद्धोति दस्सेति. समूहघनताय वा दुब्बिभागतरत्ता नत्थि अरूपधम्मानं विसुं आरम्मणभावोति दुविञ्ञेय्यनानत्तत्ता तेसंयेव संसट्ठता. अमुञ्चित्वा तदधीनवुत्तिताय गहेतब्बतो बुद्धिया.

८३-१००. कामतण्हा कामो उत्तरपदलोपेन यथा रूपभवो रूपं. एवं सेसेसुपि. आरम्मणकरणवसेनाति एतेन कामरूपारूपतण्हानं विसयभावो यथाक्कमं कामरूपारूपावचरताय कारणन्ति दस्सेति. अवस्सञ्चेतमेवं सम्पटिच्छितब्बं, अञ्ञथा कामावचरादिभावो अपरिपुण्णविसयो सिया. यदि हि आलम्बितब्बधम्मवसेन भूमिपरिच्छेदो, एवं सति अनारम्मणानं सङ्गहो न सिया. अथ विपाकदानवसेन, एवम्पि अविपाकानं सङ्गहो न सिया, तस्मा आरम्मणकरणवसेन परियापन्नानं भूमिपरिच्छेदो कातब्बो. एवञ्हि सति कामावचरादिभावो परिपुण्णविसयो सिया. तेनेवाह ‘‘एवञ्हि सती’’तिआदि. अपरियापन्नानं पन लोकतो उत्तिण्णभावेन अनुत्तरभूमिता. अकामावचरादिता नापज्जतीति अब्यापितदोसं परिहरति, कामावचरादिता नापज्जतीति अतिब्यापितदोसं. ननु च इमस्मिं पक्खे कामतण्हा कतमा, कामावचरधम्मारम्मणा तण्हा, कामावचरधम्मा कतमे, कामतण्हाविसयाति इतरीतरनिस्सयता दोसोति? न, अवीचिआदिएकादसोकासनिन्नताय किञ्चि तण्हं कामतण्हाभावेन गहेत्वा तंसभावाय विसयभावेन कामावचरधम्मानं उपलक्खेतब्बत्ता.

इदानि यथावुत्तमत्थं पाठेन समत्थेन्तो ‘‘निक्खेपकण्डेपी’’तिआदिमाह. तत्थ हि कामतण्हाय आलम्बितब्बत्ता कामधातुपरियापन्नधम्मा च कामभवसङ्खाते कामे ओगाळ्हा हुत्वा चरन्ति, नाञ्ञत्थाति एत्थावचराति वुत्तन्ति. विसेसत्थिना विसेसो अनुपयुज्जतीति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘लोकस्स वसेन परियापन्ननिच्छयतो’’ति. तेन लोकियधम्मेसु परियापन्न-सद्दस्स निरुळ्हतं दस्सेति भगवतो तदुच्चारणानन्तरं विनेय्यानं तदत्थपटिपत्तितो. परिच्छेदकापेक्खा परिच्छिन्नताति ‘‘परिच्छेदकारिकाय तण्हाया’’ति वुत्तं. सा हि धम्मानं कामावचरादिभावं परिच्छिन्दति. परि-सद्दो चेत्थ ‘‘उपादिन्ना’’तिआदीसु उप-सद्दो विय ससाधनं किरियं दीपेतीति अयमत्थो वुत्तोति दट्ठब्बं.

निय्यानकरणसीला निय्यानिका यथा ‘‘अपूपभक्खनसीलो आपूपिको’’ति, निय्यानसीला एव वा. रागदोसमोहाव गहिताति ञायति, इतरथा पहानेकट्ठतावचनं निप्पयोजनं सिया. ‘‘रणोहता न जोतन्ति, चन्दसूरिया सतारका’’तिआदीसु रण-सद्दस्स रेणुपरियायता दट्ठब्बा. सम्पहारपरियायत्ता युद्ध-सद्दस्स सम्पहारो च पहरितब्बाधारोति अकुसलसेनाव ‘‘सरणा’’ति वुत्ता. दुक्खादीनन्ति फलभूतानं दुक्खविघातउपायासपरिळाहानं सभागभूताय च मिच्छापटिपदाय. तन्निब्बत्तकसभावानं अकुसलानन्ति एतेन सब्बेसम्पि अकुसलानं सरणतं दस्सेति.

अभिधम्मदुकमातिकापदवण्णना निट्ठिता.

सुत्तन्तिकदुकमातिकापदवण्णना

१०१-१०८. विज्जासभागताय, न सङ्कप्पादयो विय विज्जाय उपकारकभावतो. ‘‘अभेज्जं…पे… रुहती’’ति उभयम्पि अनवसेसप्पहानमेव सन्धाय वुत्तं. किञ्चापि हि हेट्ठिममग्गेहिपि पहीयमाना किलेसा तेन तेन ओधिना अनवसेसमेव पहीयन्ति, ये पन अवसिट्ठा भिन्दितब्बा, ते लोभादिकिलेसभावसामञ्ञतो पुन विरुळ्हा विय होन्ति. अरहत्तमग्गे पन उप्पन्ने न एवं अवसिट्ठाभावतो. तदुपचारेन निस्सयवोहारेन. कुसलेहि तापेतब्बाति वा तपनिया, तदङ्गादिवसेन बाधितब्बा पहातब्बाति अत्थो. समानत्थानि अधिवचनादीनं सङ्खादिभावतो. ‘‘सब्बेव धम्मा अधिवचनपथा’’तिआदिना अधिवचनादीनं विसयभावे न कोचि धम्मो वज्जितो, वचनभावो एव च अधिवचनादीनं वक्खमानेन नयेन युज्जतीति अधिप्पायेनाह ‘‘सब्बञ्च वचनं अधिवचनादिभावं भजती’’ति.

१०९-११८. अञ्ञं अनपेक्खित्वा सयमेव अत्तनो नामकरणसभावो नामकरणट्ठोति, तेन अरूपधम्मानं विय ओपपातिकनामताय पथवीआदीनम्पि नामभावो सियाति आसङ्काय निवत्तनत्थं ‘‘नामन्तरानापज्जनतो’’ति आह. न हि विना पथवीआदिनामेनपि रूपधम्मा विय केसादिनामेहि विना वेदनादिनामेहि अञ्ञेन नामेन अरूपधम्मा पिण्डाकारतो वोहरीयन्तीति. यं पन परस्स नामं करोति, तस्स अञ्ञापेक्खं नामकरणन्ति नामकरणसभावता नत्थीति सामञ्ञनामादिकरणानं नामभावो नापज्जति. यस्स चञ्ञेहि नामं करीयति, तस्स नामकरणसभावताय अभावोयेवाति नत्थि नामभावो. ये पन अनापन्ननामन्तरा सभावसिद्धनामा च, ते वेदनादयोव नामं नामाति दस्सेन्तो ‘‘अत्तनावा’’तिआदिमाह. फस्सादीनं आरम्मणाभिमुखता तं अग्गहेत्वा अप्पवत्तियेवाति दस्सेतुं ‘‘अविनाभावतो’’ति वुत्तं. अधिवचनसम्फस्सो मनोसम्फस्सो, सो नाममन्तरेन गहेतुं असक्कुणेय्यताय पाकटोति निदस्सनभावेन वुत्तो. रुप्पनसभावेनाति निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. पकासकपकासितब्बभावेनपि हि विनापि नामेन रूपधम्मा पाकटा होन्तीति. अथ वा पकासकपकासितब्बभावो विसयिविसयभावो चक्खुरूपादीनं सभावो, सो रुप्पनसभावे सामञ्ञे अन्तोगधोति दट्ठब्बं.

११९-१२३. इतो पुब्बे परिकम्मन्तिआदिना समापत्तिवुट्ठानकुसलता विय समापत्तिकुसलतापि झानलाभीनंयेव होतीति वुत्तं विय दिस्सति. ‘‘इतरेसम्पि अनुस्सववसेन समापत्तीनं अप्पनापरिच्छेदपञ्ञा लब्भती’’ति वदन्ति. ‘‘एवं सीलविसोधनादिना समापत्तिं अप्पेतीति जाननकपञ्ञा सह परिकम्मेन अप्पनापरिच्छेदजाननकपञ्ञा’’ति केचि. वुट्ठाने कुसलभावो वुट्ठानवसिता. पुब्बेति समापज्जनतो पुब्बे.

१२४-१३४. सोभने रतो सुरतो, तस्स भावो सोरच्चन्ति आह ‘‘सोभनकम्मरतता’’ति. सुट्ठु वा ओरतो विरतो सोरतो, तस्स भावो सोरच्चन्ति. अयं पनत्थो अट्ठकथायं वुत्तो एव. अप्पटिसङ्खानं मोहो. कुसलभावना बोधिपक्खियधम्मानं वड्ढना. सञ्ञाणं उपलक्खणं. सविग्गहं सबिम्बकं. उपलक्खेतब्बाकारं धम्मजातं, आरम्मणं वा. अविक्खेपोति चित्तविक्खेपपटिपक्खो. उजुविपच्चनीकताय हि पहानवुट्ठानेन च अविक्खेपो विक्खेपं पटिक्खिपति, पवत्तितुं न देतीति.

१३५-१४२. कारणसीलं लोकियं. फलसीलं लोकुत्तरं तेन सिज्झतीति कत्वा, लोकियस्सपि वा सीलस्स कारणफलभावो पुब्बापरभावेन दट्ठब्बो. सम्पन्नसमुदायस्स परिपुण्णसमूहस्स. अकुसला सीला अकुसला समाचारा. सीलसम्पदा सीलसम्पत्ति सीलगुणाति अत्थो. सहोत्तप्पं ञाणन्ति ओत्तप्पस्स ञाणप्पधानतं आह, न पन ञाणस्स ओत्तप्पसहिततामत्तं. न हि ओत्तप्परहितं ञाणं अत्थीति. अधिमुत्तता अभिरतिवसेन निरासङ्कापवत्ति. निस्सटता विसंयुत्तता. एत्थ च अधिमुत्ततानिस्सटतावचनेहि तदुभयपरियाया द्वे विमुत्तियो एकसेसनयेन इध ‘‘विमुत्ती’’ति वुत्ताति दस्सेति. तथा हि वुत्तं ‘‘चित्तस्स च अधिमुत्ति निब्बानञ्चा’’ति. उप्पज्जति एतेनाति उप्पादो, न उप्पादोति अनुप्पादो, तब्भूते अनुप्पादपरियोसाने विमोक्खन्ते अनुप्पादस्स अरियमग्गस्स किलेसानं वा अनुप्पज्जनस्स परियोसानेति ठानफलेहि अरियफलमेव उपलक्खीयतीति दट्ठब्बं.

मातिकापदवण्णना निट्ठिता.

कामावचरकुसलपदभाजनीयवण्णना

१. अप्पेतुन्ति निगमेतुं. ‘‘पदभाजनीयं न वुत्त’’न्ति पदभाजनीयावचनेन अप्पनावरोधं साधेत्वा पदभाजनीयावचनस्स कारणं वदन्तो ‘‘सरूपेना’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘फस्सो होती’’तिआदीसु होति-सद्दो अत्थि-सद्देन अनानत्थोति अधिप्पायेन वुत्तं ‘‘दुतियेन होति-सद्देना’’ति. पुब्बे अट्ठकथाधिप्पायेन वत्वा यथावुत्तस्स पाळिप्पदेसस्स अप्पनावरोधो समत्थितोति अत्तनो अधिप्पायं दस्सेन्तो ‘‘सङ्खेपेना’’तिआदिमाह.

ञातुं इच्छितोति लक्खणस्स पुच्छाविसयतं दस्सेतुं वुत्तं. येन केनचीति दस्सनादिविसेसयुत्तेन, इतरेन वा. अवत्थाविसेसो हि ञाणस्स दस्सनतुलनतीरणानि. ‘‘अदिट्ठत’’न्तिआदीसु आहाति योजेतब्बं, सब्बत्थ च लक्खणस्साति. तञ्हेत्थ अधिकतन्ति. अदिट्ठं जोतीयति एतायाति एतेन दिट्ठं संसन्दति एतायाति दिट्ठसंसन्दना. विमतिं छिन्दति एतायाति विमतिच्छेदनाति एतासम्पि सद्दत्थो नयतो दस्सितो, अत्थतो पन सब्बापि तथापवत्तं वचनं, तदुप्पादको वा चित्तुप्पादोति वेदितब्बं.

अञ्ञमञ्ञतो पभिज्जतीति पभेदो, विसेसो, तेन पभेदेन. धम्मानं देसनन्ति किञ्चापि समयभूमिजातिआरम्मणसभावादिवसेन अनवसेसप्पभेदपरिग्गहतो निद्देसदेसनाव वत्तुं युत्ता, तथापि कुसलादिमातिकापदसङ्गहितविसेसोयेव इध पभेदोति अधिप्पेतोति वुत्तं ‘‘पभेद…पे… देसनं आहा’’ति. तेनेवाह अट्ठकथायं ‘‘कुसल…पे… दीपेत्वाति फस्सो होति…पे… अविक्खेपो होती’’ति (ध. स. अट्ठ. धम्मुद्देसवार फस्सपञ्चमकरासिवण्णना). ‘‘फस्सो फुसना’’तिआदिना च पभेदवन्तोव सातिसयं निद्दिट्ठा, न पन मातिकायं वुत्तप्पभेदोति पभेदवन्तदस्सनं निद्देसो. इदं वुत्तं होतीतिआदिना ‘‘पभेदे…पे… दस्सनत्थ’’न्ति इमस्स वाक्यस्स पिण्डत्थमाह. यदि धम्मा एव पुच्छितब्बा विस्सज्जेतब्बा च, कस्मा कुसलाति पभेदवचनन्ति आह ‘‘ते पना’’तिआदि. न हि पभेदेहि विना पभेदवन्तो अत्थीति. ‘‘इमे धम्मा कुसला’’ति एतेन ‘‘फस्सो होती’’ति, ‘‘फस्सो फुसना’’ति च आदिना उद्दिट्ठनिद्दिट्ठानं धम्मानं कुसलभावो विस्सज्जितो होतीति इमिना अधिप्पायेन ‘‘इमे धम्मा कुसलाति विस्सज्जनेपी’’ति आह. इमस्मिञ्हीति हि-सद्दो कारणत्थो. तेन यस्मा धम्माव देसेतब्बा, ते च कुसला…पे… भेदा देसेतब्बा, तस्माति एवं वा योजना. धम्मानमेवाति अवधारणफलं दस्सेति ‘‘अवोहारदेसनातो’’ति. अत्थानञ्चाति च-सद्देन ‘‘फस्सो फुसना’’ति एवमादिसभावनिरुत्तिं यथावुत्तधम्मादिञाणञ्च सङ्गण्हाति. ‘‘इति एवं अयं पवत्तेतब्बो निवत्तेतब्बो चा’’ति तथा तथा विधेतब्बभावो इतिकत्तब्बता, ताय युत्तो इति…पे… युत्तो, तस्स विधेतब्बस्साति अत्थो, विसेसनत्ता पभेदस्साति अधिप्पायो.

इतिकत्तब्बतायुत्तस्स विसेसितब्बत्ता उद्देसो धम्मप्पधानो, तस्मा तत्थ धम्मस्स विसेसितब्बत्ता ‘‘कुसला धम्मा’’ति अयं पदानुक्कमो कतो. पुच्छा संसयितप्पधाना अनिच्छितनिच्छयनाय पवत्तेतब्बत्ता. तेन सब्बधम्मेसु समुग्घाटितविचिकिच्छानुसयानम्पि पुच्छा देसेतब्बपुग्गलगतसंसयापत्तिं अत्तनि आरोपेत्वा संसयापन्नेहि विय पवत्तीयतीति दस्सेति. कामावचरादिभेदो विय कुसलादिभावेन कुसलादिभेदो धम्मभावेन नियतोति धम्माति वुत्ते निच्छयाभावतो ‘‘कुसला नु खो अकुसला नु खो’’तिआदिना संसयो होतीति आह ‘‘कुसलादिभेदो पन संसयितो’’ति. धम्मभावो पन कुसलादीसु एकन्तिकत्ता निच्छितोयेवाति वुत्तं ‘‘न च धम्मभावो संसयितो’’ति. तेन संसयितो निच्छेतब्बभावेन पधानो एत्थ कुसलभावो, न तथा धम्मभावोति धम्मा कुसलाति वुत्तन्ति दस्सेति.

चित्तुप्पादसमयेति चित्तस्स उप्पज्जनसमये. ‘‘अथ विज्जमाने’’ति एत्थ अथ-सद्दस्स अत्थमाह ‘‘पच्छा’’ति. भोजनगमनादीहि समयेकदेसनानत्तं दस्सेत्वा अवसेसनानत्तं दस्सेतुं ‘‘समवायादी’’ति वुत्तं. विसेसिताति एतेन ‘‘नियमिता’’ति पदस्स अत्थं विवरति, तस्मा यथावुत्तचित्तविसेसितब्बतो समयतोति अत्थो. यथाधिप्पेतानन्ति कामावचरादिविसेसयुत्तानं. ‘‘तस्मिं समये’’ति चित्तुप्पत्तिया विसेसितब्बोपि समयो येन चित्तेन उप्पज्जमानेन विसेसीयति, तस्सेव चित्तस्स ‘‘यस्मिं समये’’ति एत्थ सयं विसेसनभावं आपज्जति. तथा ‘‘तस्मिं समये’’ति एत्थ विसेसनभूतं चित्तं अत्तना विसेसितब्बसमयस्स उपकारत्थं ‘‘यस्मिं समये…पे… चित्त’’न्ति विसेसितब्बभावं आपज्जति. उपकारोति च अञ्ञमञ्ञं अवच्छेदकावच्छिन्दितब्बभावोति दट्ठब्बं. पुरिमधम्मानं भङ्गसमकालं, भङ्गानन्तरमेव वा पच्छिमधम्मानं उप्पत्ति पुरिमपच्छिमानं निरन्तरता केनचि अनन्तरितता. याय भावपक्खस्स बलवभावेन पटिच्छादितो विय हुत्वा अभावपक्खो न पञ्ञायतीति तदेवेतन्ति गहणवसेन पचुरजनो विपरियेसितो, सोयमत्थो अलातचक्केन सुपाकटो होति. तेनेवाह ‘‘एकीभूतानमिवा’’ति. एकसमूहवसेन एकीभूतानमिव पवत्ति समूहघनता, दुब्बिञ्ञेय्यकिच्चभेदवसेन एकीभूतानमिव पवत्ति किच्चघनताति योजना. एत्थ च पच्चयपच्चयुप्पन्नभावेन पवत्तमानानं अनेकेसं धम्मानं कालसभावब्यापारारम्मणेहि दुब्बिञ्ञेय्यभेदताय एकीभूतानमिव गहेतब्बता यथाक्कमं सन्ततिघनतादयोति दट्ठब्बं.

सहकारीकारणसन्निज्झं समेतीति समयो, समवेतीति अत्थोति समय-सद्दस्स समवायत्थतं दस्सेन्तो ‘‘पच्चयसामग्गि’’न्ति आह. समेति समागच्छति एत्थ मग्गब्रह्मचरियं तदाधारपुग्गलेहीति समयो, खणो. समेन्ति एत्थ, एतेन वा, समागच्छन्ति धम्मा सहजातधम्मेहि उप्पादादीहि वाति समयो, कालो. धम्मप्पवत्तिमत्तताय अत्थतो अभूतोपि हि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं करणं विय च परिकप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरीयतीति. समं, सह वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो यथा ‘‘समुदायो’’ति. अवयवसहावट्ठानमेव हि समूहो. पच्चयन्तरसमागमे एति फलं एतस्मा उप्पज्जति पवत्तति चाति समयो, हेतु यथा ‘‘समुदयो’’ति. समेति सम्बन्धो एति सविसये पवत्तति, सम्बन्धा वा अयन्ति एतेनाति समयो, दिट्ठि. दिट्ठिसंयोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्तीति. समयनं सङ्गति समोधानन्ति समयो, पटिलाभो. समस्स निरोधस्स यानं, सम्मा वा यानं अपगमो अप्पवत्तीति समयो, पहानं. अभिमुखभावेन सम्मा एतब्बो अभिसमेतब्बो अधिगन्तब्बोति अविपरीतो सभावो अभिसमयो. अभिमुखभावेन सम्मा वा एति गच्छति बुज्झतीति अभिसमयो, अविराधेत्वा धम्मानं अविपरीतसभावावबोधो. एत्थ च उपसग्गानं जोतकमत्तत्ता तस्स तस्स अत्थस्स वाचको समय-सद्दो एवाति सउपसग्गोपि वुत्तो. तानेवाति पीळनादीनेव. विप्फारिकता सेरिभावेन किरियासु उस्साहनपरिनिप्फन्नो.

केसुचीति अकुसलविपाकादीसु. खणस्स असम्भवो तेन विनाभावोति आह ‘‘ननू’’तिआदि. धम्मेनेवाति विसेसन्तररहितेन. तंयेव हि अवधारणेन निवत्तितं विसेसं दस्सेति ‘‘न तस्स पवत्तित्था’’तिआदिना. यथा वा तथा वाति कालेन लोको पवत्तति निवत्ततीति वा कालो नाम भावो वत्तनलक्खणो भावानं पवत्तिओकासदायकोति वा येन तेन पकारेन. इध उत्तमहेतुनो सम्भवो एव नत्थीति हेतुहेतुसाधारणहेतूयेव पटिसेधेति. तप्पच्चयतं अनेकपच्चयतं.

पकतिस्सरवादग्गहणं निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. पजापतिपुरिसकालवादादयोपि ‘‘एककारणवादो’’ति. वा-सद्देन वा तेसम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. अवयव…पे… दायो वुत्तो अवयवधम्मेन समुदायस्स अपदिसितब्बत्ता, यथा ‘‘समं चुण्णं, अलङ्कतो देवदत्तो’’ति च. अनिप्फादनं निप्फादनाभावो अहेतुभावो. निप्फादेतुं असमत्थस्स पन पच्चयन्तरानं सहस्सेपि समागते नत्थेव समत्थताति आह ‘‘निप्फादनसमत्थस्सा’’ति. एत्थ च सहकारीकारणायत्ता फलुप्पादना पच्चयधम्मानं अञ्ञमञ्ञापेक्खाति वुत्ताति अपेक्खा वियाति अपेक्खा दट्ठब्बा.

निब्यापारेसु अब्यावटेसु. एकेकस्मिन्ति अट्ठकथायं आमेडितवचनस्स लुत्तनिद्दिट्ठतं दस्सेति. सति च आमेडिते सिद्धो बहुभावोति. अन्धसतं पस्सतीति च पच्चत्तवचनं निद्धारणे भुम्मवसेन परिणामेत्वा ‘‘अन्धसते’’ति आह. तथा एकेकस्मिन्ति इमिना विसुं असमत्थता जोतिताति अन्धसतं पस्सतीति समुदितं पस्सतीति अत्थतो अयमत्थो आपन्नोति आह ‘‘अन्धसतं सहितं पस्सतीति अधिप्पायो’’ति. अञ्ञथाति यथारुतवसेन अत्थे गय्हमाने. यस्मा असा…पे… सिद्धो सिविकुब्बहनादीसु, तस्मा नायमत्थो साधेतब्बो. इदानि तस्सत्थस्स सुपाकटभावेन असाधेतब्बतं दस्सेन्तो ‘‘विसु’’न्तिआदिमाह.

एतेनुपायेनाति योयं खणसङ्खातो समयो कुसलुप्पत्तिया दुल्लभभावं दीपेति. अत्तनो दुल्लभतायाति एत्थ खणत्थो वा समय-सद्दो खणसङ्खातो समयोति अत्थो वुत्तो. एतेन उपायभूतेन नयभूतेन. योजना कातब्बाति एत्थायं योजना – समवाय…पे… वुत्तिं दीपेति सयं पच्चयसामग्गिभावतो, समवायत्थो वा समय-सद्दो समवायसङ्खातो समयो. सो याय पच्चयसामग्गिया सतीति इमस्स अत्थस्स पकासनवसेन धम्मानं अनेकहेतुतो वुत्तिं दीपेति. काल…पे… परित्ततं दीपेति अत्तनो अतिपरित्तताय. समूह…पे… सहुप्पत्तिं दीपेति सयं धम्मानं समुदायभावतो. हेतु…पे… वुत्तितं दीपेति सति एव अत्तनि अत्तनो फलानं सम्भवतोति. अत्थपक्खे च सद्दपक्खे च यस्मिं अतिपरित्ते काले यस्मिं धम्मसमुदाये यम्हि हेतुम्हि सतीति एतस्स अत्थस्स ञापनवसेन तदाधाराय तदधीनाय च कुसलधम्मप्पवत्तिया दुप्पटिविज्झतं अनेकेसं सहुप्पत्तिं पराधीनप्पत्तिञ्च दीपेतीति.

दळ्हधम्मा धनुग्गहाति दळ्हधनुनो इस्सासा. दळ्हधनु नाम द्विसहस्सथामं वुच्चति. द्विसहस्सथामन्ति च यस्स आरोपितस्स जियाबद्धो लोहसीसादीनं भारो दण्डे गहेत्वा याव कण्डप्पमाणा उक्खित्तस्स पथवितो मुच्चति. सिक्खिताति दसद्वादसवस्सानि आचरियकुले उग्गहितसिप्पा. कतहत्थाति धनुस्मिं चिण्णवसीभावा. कोचि सिप्पमेव उग्गण्हाति, कतहत्थो न होति, इमे पन न तथाति दस्सेति. कतुपासनाति राजकुलादीसु दस्सितसिप्पा. चतुद्दिसा ठिता अस्सूति एकस्मिंयेव पदेसे थम्भं वा रुक्खं वा यं किञ्चि एकंयेव निस्साय चतुद्दिसाभिमुखा ठिता सियुन्ति अत्थो. एवं वुत्तजवनपुरिसस्साति न एवरूपो पुरिसो कोचि भूतपुब्बो अञ्ञत्र बोधिसत्तेन. सो हि जवनहंसकाले एवरूपमकासि. सुत्ते पन अभूतपरिकप्पनवसेन उपमामत्तं आहटं. तप्परभावाति तप्परभावतो हेतुसङ्खातस्स समयस्स परायत्तवुत्तिदीपने एकन्तब्यावटसभावतोति अत्थो. ये पन ‘‘तप्परभावो’’ति पठन्ति, तेसं पच्चयायत्तवुत्तिदीपनतो तप्परभावो हेतुसङ्खातस्स समयस्स, तस्मा तस्स परायत्तवुत्तिदीपनता वुत्ताति योजना. समुदायायत्ततादीपने तप्परो, तदेकदेसायत्ततादीपने तप्परो न होतीति आह ‘‘अतप्परभावतो’’ति.

ननु च तं तं उपादाय पञ्ञत्तो कालो वोहारमत्तको, सो कथं आधारो तत्थ वुत्तधम्मानन्ति आह ‘‘कालोपि ही’’तिआदि. यदि किरियाय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं, का पनेत्थ लक्खणकिरियाति आह ‘‘इहापी’’तिआदि. लक्खणभूतभावयुत्तोति इति-सद्दो हेतुअत्थो. इदं वुत्तं होति – यस्मा सत्तासङ्खाताय लक्खणकिरियाय युत्तो समयो, तस्मा तत्थ भूमिनिद्देसोति.

उद्दानतोति यदि सङ्खेपतोति अत्थो. ननु च अवसिट्ठकिलेसादयो विय किलेसकामोपि अस्सादेतब्बताय वत्थुकामे समवरुद्धो ञाणं विय ञेय्येति सङ्खेपतो एकोयेव कामो सियाति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘किलेसकामो’’तिआदि. सहितस्साति विसयविसयिभावेन अवट्ठितस्स. ‘‘उद्दानतो द्वे कामा’’ति किञ्चापि सब्बे कामा उद्दिट्ठा, ‘‘चतुन्नं अपायान’’न्तिआदिना पन विसयस्स विसेसितत्ता ओरम्भागियकिलेसभूतो कामरागो इध किलेसकामोति गहितोति ‘‘तेना’’तिआदिमाह. चोदको तस्स अधिप्पायं अजानन्तो ‘‘ननु चा’’तिआदिना अनुयुञ्जति. इतरो पन ‘‘बहलकिलेसस्सा’’तिआदिना अत्तनो अधिप्पायं विवरति.

कामावचरधम्मेसु विमानकप्परुक्खादिप्पकारेसु परित्तकुसलादीसु वा. ननु च ‘‘चतुन्नं अपायान’’न्ति विसयस्स विसेसितत्ता रूपारूपधातुग्गहणस्स असम्भवोयेवाति? न, ‘‘उद्दानतो द्वे कामा’’ति निरवसेसतो कामानं उद्दिट्ठत्ता. उद्दिट्ठेपि हि कामसमुदाये यथा तदेकदेसोव गय्हति, तं दस्सेतुं ‘‘दुविधो’’तिआदिमाह. कामरागो पञ्चकामगुणिको रागो. कामतण्हा कामावचरधम्मविसया तण्हा. निरोधतण्हा उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो. इधाति एकादसविधे पदेसे. यदि अनवसेसप्पवत्ति अधिप्पेता, ‘‘दुविधोपेसो’’ति न वत्तब्बं वत्थुकामेकदेसस्स इध अप्पवत्तनतोति अनुयोगेन येभुय्यभावतो अनवसेसो विय अनवसेसोति वा अत्थो गहेतब्बोति दस्सेन्तो ‘‘वत्थुकामोपी’’तिआदिमाह. अनवसेससदिसता चेत्थ सभावभिन्नस्स कस्सचि अनवसेसतो. एवञ्च कत्वाति किलेसकामवत्थुकामानं अनवसेसपरिपुण्णभावेन अभिलक्खितत्ताति अत्थो. चासद्दस्स रस्सत्तं कतन्ति कामावचरसद्दे हेतुकत्तुअत्थो अन्तोनीतोति दस्सेति.

विसयेति वत्थुस्मिं अभिधेय्यत्थेति अत्थो. निमित्तविरहेति एतेन रुळ्हीसु किरिया विभागकरणाय, न अत्तकिरियायाति दस्सेति. कुसलभावन्ति जातकबाहितिकसुत्तअभिधम्मपरियायेन कथितं कुसलत्तं. तस्साति सुखविपाकभावस्स. तस्स पच्चुपट्ठानतं वत्तुकामतायाति एतेन ‘‘अनवज्जसुखविपाकलक्खण’’न्ति एत्थ सुखसद्दो इट्ठपरियायो वुत्तोति दस्सेति. सञ्ञापञ्ञाकिच्चं सञ्ञाणकरणपटिविज्झनानि, तदुभयविधुरा आरम्मणूपलद्धि ‘‘विजानाती’’ति इमिना वुच्चतीति आह ‘‘सञ्ञा…पे… गहण’’न्ति. ननु च फस्सादिकिच्चतोपि विसिट्ठकिच्चं चित्तन्ति? सच्चमेतं, सो पन विसेसो न तथा दुरवबोधो, यथा सञ्ञापञ्ञाविञ्ञाणानन्ति सञ्ञापञ्ञाकिच्चविसिट्ठलक्खणताय विञ्ञाणलक्खणमाह. अनन्तरधम्मानं पगुणबलवभावस्स कारणभावेन पवत्तमानो सन्तानं चिनोति नाम. तथापवत्ति च आसेवनपच्चयभावोति आह ‘‘आसेवनपच्चयभावेन चिनोती’’ति.

चित्तकतमेवाति अभिसङ्खारविञ्ञाणकतमेव. नानत्तादीनं ववत्थानन्ति एत्थ ववत्थानं पच्चेकं योजेतब्बं. ववत्थानं परिच्छेदो असङ्करभावो. तेन च धम्मो निच्छितो नाम होतीति आह ‘‘निच्छितता’’ति. लिङ्गनानत्तादीनीति एत्थ इत्थिपुरिससण्ठानवसेन लिङ्गनानत्तं. देवमनुस्सतिरच्छानादिवसेन इत्थिलिङ्गस्स पुथुत्तं, तथा पुरिसलिङ्गस्स. देवादिभेदे इत्थिलिङ्गे पच्चेकं नानत्तकायतासङ्खातस्स अञ्ञमञ्ञविसदिससभावस्स देसादिभेदभिन्नस्स च विसेसस्स वसेन पभेदो वेदितब्बो. तथा पुरिसलिङ्गे. लिङ्गनिब्बत्तकस्स वा कम्मस्स यथावुत्तनानत्तादिवसेन लिङ्गस्स नानत्तादीनि योजेतब्बानि. लिङ्गनानत्तादीसु पवत्तत्ता सञ्ञादीनं नानत्तादीनि. तेनेवाह ‘‘कम्मनानत्तादीहि निब्बत्तानि हि तानी’’ति. अपदादिनानाकरणदस्सनेन लिङ्गनानत्तं दस्सितं. तस्मिञ्च दस्सिते सञ्ञानानत्तादयो दस्सिता एवाति आवत्तति भवचक्कन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘अनाग…पे… घटेन्तो’’ति. इत्थिलिङ्गपुरिसलिङ्गादि विञ्ञाणाधिट्ठितस्स रूपक्खन्धस्स सन्निवेसविसेसो. सञ्ञासीसेन चत्तारो खन्धा वुत्ता. वोहारवचनेन च पञ्चन्नं खन्धानं वोहरितब्बभावेन पवत्ति दीपिता, या सा तण्हादिट्ठिअभिनिवेसहेतूति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘लिङ्गादि…पे… योसानानी’’ति आह.

‘‘ये केचि, भिक्खवे, धम्मा अकुसला अकुसलभागिया, सब्बेते मनोपुब्बङ्गमा’’ति (अ. नि. १.५६-५७), ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति (ध. प. १, २) च एवमादिवचनतो चित्तहेतुकं कम्मन्ति आह ‘‘कम्मञ्हि चित्ततो निब्बत्त’’न्ति. यथासङ्ख्यन्ति कम्मतो लिङ्गं लिङ्गतो सञ्ञाति अत्थो. न पुरिमविकप्पे विय कम्मतो लिङ्गसञ्ञा लिङ्गतो लिङ्गसञ्ञाति उभयतो उभयप्पवत्तिदस्सनवसेन. ‘‘भेदं गच्छन्ति इत्थायं पुरिसोति वा’’ति भेदस्स विसेसितत्ता इत्थादिभावेन वोहरितब्बभावो इध भेदोति ‘‘इत्थिपुरिसादिवोहारं गच्छन्ती’’ति वुत्तं. अद्धद्वयवसेनाति अतीतपच्चुप्पन्नद्धद्वयवसेन. गुणाभिब्यापनं कित्तीति आह ‘‘पत्थटयसत’’न्ति. कम्मनानाकरणेन विना कम्मनिब्बत्तनानाकारणाभावतो ‘‘कम्मजेहि…पे… नानाकरण’’न्ति वुत्तं. अविपच्चनोकासो अट्ठानभूता, गतिकालोपि वा. कामावचरं अभिसङ्खारविञ्ञाणं रूपधातुया चक्खुविञ्ञाणादिं जनेत्वा अनोकासताय तदारम्मणं अजनेन्तं एत्थ निदस्सेतब्बं. एकच्चचित्तकरणस्स अधिप्पेतत्ता चक्खादिवेकल्लेन चक्खुविञ्ञाणादीनं अजनकं कम्मविञ्ञाणं अवसेसपच्चयविकले अनोगधं दट्ठब्बं. तदपि कालगतिपयोगादीति आदि-सद्देन सङ्गहितन्ति. एत्थ च ‘‘सहकारीकारणविकलं विपाकस्स अच्चन्तं ओकासमेव न लभति, इतरं विपाकेकदेसस्स लद्धोकासन्ति, इदमेतेसं नानत्त’’न्ति वदन्ति, तं विपाकस्स ओकासलाभे सति सहायकारणविकलताव नत्थीति अधिप्पायेन वुत्तं.

भवतु ताव भवित्वा अपगतं भूतापगतं, अनुभवित्वा अपगतं पन कथन्ति आह ‘‘अनुभूतभूता’’तिआदि. तेन अनुभूत-सद्देन यो अत्थो वुच्चति, तस्स भूत-सद्दोयेव वाचको, न अनु-सद्दो, अनु-सद्दो पन जोतकोति दस्सेति. साखाभङ्गसदिसा हि निपातोपसग्गाति. किरियाविसेसकत्तञ्च उपसग्गानं अनेकत्थत्ता धातुसद्दानं तेहि वत्तब्बविसेसस्स जोतनभावेनेव अवच्छिन्दनन्ति यत्तका धातुसद्देन अभिधातब्बा अत्थविसेसा, तेसं यं सामञ्ञं अविसेसो, तस्स विसेसे अवट्ठापनं तस्स तस्स विसेसस्स जोतनमेवाति आह ‘‘सामञ्ञ…पे… विसेसीयती’’ति. अनुभूत-सद्दो बहुलं कम्मत्थे एव दिस्सतीति तस्स इध कत्तुअत्थवाचितं दस्सेतुं ‘‘अनुभूतसद्दो चा’’तिआदिमाह. सतिपि सब्बेसं चित्तुप्पादानं सवेदयितभावतो आरम्मणानुभवने, सविपल्लासे पन सन्ताने चित्ताभिसङ्खारवसेन पवत्तितो अब्याकतेहि विसिट्ठो कुसलाकुसलानं सातिसयो विसयानुभवनाकारोति अयमत्थो इधाधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘वत्तुं अधिप्पायवसेना’’ति आह. भूतापगतभावाभिधानाधिप्पायेनाति कुसलाकुसलस्स आकड्ढनुपायमाह.

उप्पतितकिच्चनिप्फादनतो उप्पतितसदिसत्ता ‘‘उप्पतित’’न्ति वुत्तं. उप्पज्जितुं आरद्धोति अनागतस्सपि तस्सेव उप्पन्न-सद्देन वुत्तताय कारणमाह. एत्थ च रज्जनादिवसेन आरम्मणरसानुभवनं सातिसयन्ति अकुसलञ्च कुसलञ्च उप्पज्जित्वा निरुद्धतासामञ्ञेन ‘‘सब्बसङ्खतं भूतापगत’’न्ति वुत्तं. सम्मोहविनोदनियं पन ‘‘विपाकानुभवनवसेन तदारम्मणं. अविपक्कविपाकस्स सब्बथा अविगतत्ता भवित्वा विगततामत्तवसेनकम्मञ्च भूतापगत’’न्ति वुत्तं. तेनेव तत्थ ओकासकतुप्पन्नन्ति विपाकमेवाह. इध पन कम्मम्पीति. आरम्मणकरणवसेन भवति एत्थ किलेसजातन्ति भूमीति वुत्ता उपादानक्खन्धा. अग्गिआहितो वियाति भूमिलद्धन्ति वत्तब्बताय उपायं दस्सेति. एतेनाति कम्मं. एतस्साति विपाको वुत्तोति दट्ठब्बं.

अविक्खम्भितत्ताति अविनोदितत्ता. सभूमियन्ति सकभूमियं. विच्छिन्दित्वाति पुन उप्पज्जितुं अदत्वा. खणत्तयेकदेसगतं खणत्तयगतन्ति वुत्तन्ति यथावुत्तस्स उदाहरणस्स उपचारभावमाह. तेन उप्पन्ना धम्मा पच्चुप्पन्ना धम्माति इदमेत्थ उदाहरणं युत्तन्ति दस्सेति. पधानेनाति पधानभावेन. देसनाय चित्तं पुब्बङ्गमन्ति लोकियधम्मे देसेतब्बे चित्तं पुब्बङ्गमं कत्वा देसना भगवता उचिताति दस्सेति. धम्मसभावं वा सन्धायाति लोकियधम्मानं अयं सभावो यदिदं ते चित्तजेट्ठका चित्तपुब्बङ्गमा पवत्तन्तीति दस्सेति. तेन तेसं तथादेसनाय कारणमाह, सब्बे अकुसला धम्मा चित्तवज्जाति अत्थो. केचीति पदकारा. फस्सादयोपीति पि-सद्देन रागादयो सम्पिण्डेति. कालभेदाभावेपि पच्चयभावेन अपेक्खितो धम्मो पुरिमनिप्फन्नो विय वोहरीयतीति आह ‘‘पठमं उप्पन्नो विया’’ति. अनुपचरितमेवस्स पुब्बङ्गमभावं दस्सेतुं ‘‘अनन्तरपच्चयमन’’न्तिआदि वुत्तं. ‘‘खीणा भवनेत्ती’’तिआदिवचनतो (दी. नि. २.१५५; नेत्ति. ११४) नेत्तिभूताय तण्हाय युत्तं चित्तं नायकन्ति आह ‘‘तण्हासम्पयुत्तं वा’’ति.

‘‘यं तस्मिं समये चेतसिकं सात’’न्ति निद्दिट्ठत्ता सोमनस्सवेदना सातसभावाति आह ‘‘सभाववसेन वुत्त’’न्ति. निप्परियायेन मधुर-सद्दो रसविसेसपरियायो, इट्ठभावसामञ्ञेन इध उपचारेन वुत्तोतिआह ‘‘मधुरं विया’’ति. परमत्थतो तण्हाविनिमुत्तो नन्दिरागो नन्दिरागभावो वा नत्थीति ‘‘न एत्थ सम्पयोगवसेन सहगतभावो अत्थी’’ति, ‘‘नन्दिरागसहगता’’ति च वुच्चति. तेन विञ्ञायति ‘‘सहगतसद्दो तण्हाय नन्दिरागभावं जोतेती’’ति. अवत्थाविसेसवाचको वा सह-सद्दो ‘‘सनिदस्सना’’तिआदीसु विय, सब्बासुपि अवत्थासु नन्दिरागसभावाविजहनदीपनवसेन नन्दिरागभावं गता नन्दिरागसहगताति तण्हा वुत्ता. गत-सद्दस्स वा ‘‘दिट्ठिगत’’न्तिआदीसु विय अत्थन्तराभावतो नन्दिरागसभावा तण्हा ‘‘नन्दिरागसहगता’’ति वुत्ता, नन्दिरागसभावाति अत्थो. इधापीति इमिस्सं अट्ठकथायं. इमस्मिम्पि पदेति ‘‘सोमनस्ससहगत’’न्ति एतस्मिम्पि पदे. अयमेवत्थोति संसट्ठो एव. यथादस्सितसंसट्ठसद्दोति अत्थुद्धारप्पसङ्गेन पाळितो अट्ठकथाय आगतसंसट्ठसद्दो. सहजातेति सहजातत्थे.

कालविसेसानपेक्खो कम्मसाधनो आभट्ठ-सद्दो भासितपरियायोति दस्सेन्तो आह ‘‘अभासितब्बता अनाभट्ठता’’ति. पाळियन्ति इमिस्सा पठमचित्तुप्पादपाळियं. अभासितत्ता एवाति असङ्खारिकभावस्स अवुत्तत्ता एव. कारणपरियायत्ता वत्थुसद्दस्स पच्चयभावसामञ्ञतो द्वारभूतधम्मानम्पि सिया वत्थुपरियायोति आह ‘‘द्वारं वत्थूति वुत्त’’न्ति. तेन वत्थु विय वत्थूति दस्सेति. मनोद्वारभूता धम्मा येभुय्येन हदयवत्थुना सह चरन्तीति द्वारेन…पे… हदयवत्थु वुत्तन्ति आह यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति. सकिच्चभावेनाति अत्तनो किच्चभावेन, किच्चसहितताय वा. अञ्ञासाधारणोति स-सद्दस्स अत्थमाह. सको हि रसो सरसोति.

अनन्तरचित्तहेतुकत्ता चित्तस्स एकसमुट्ठानता वुत्ता, सहजातचित्तफस्सहेतुकत्ता चेतसिकानं द्विसमुट्ठानता. ‘‘चित्तसमुट्ठाना धम्मा, फुट्ठो भिक्खवे वेदेति, फुट्ठो सञ्जानाति, फुट्ठो चेतेती’’ति (सं. नि. ४.९३) हि वुत्तं.

सुखुमरजादिरूपन्ति अणुतज्जारिरूपमाह. परमाणुरूपे पन वत्तब्बमेव नत्थि. वत्थुपरित्ततायाति एतेन अनेककलापगतानि बहूनियेव रूपायतनानि समुदितानि संहच्चकारिताय सिविकुब्बहनञायेन चक्खुविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयो, न एकं कतिपयानि वाति दस्सेति. ननु च एवं सन्ते चक्खुविञ्ञाणं समुदायारम्मणं आपज्जतीति? नापज्जति समुदायस्सेव अभावतो. न हि परमत्थतो समुदायो नाम कोचि अत्थि. वण्णायतनमेव हि यत्तकं योग्यदेसे अवट्ठितं, सति पच्चयन्तरसमायोगे तत्तकं यथावुत्तेन ञायेन चक्खुविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयो होति अविकप्पकत्ता तस्स. तदभिनिहटं पन मनोविञ्ञाणं अनेकक्खत्तुं उप्पज्जमानं पुरिमसिद्धकप्पनावसेन समूहाकारेन सण्ठानादिआकारेन च पवत्ततीति किं चक्खुविञ्ञाणस्स एकं वण्णायतनं आरम्मणं, उदाहु अनेकानीति न चोदेतब्बमेतं. न हि पच्चक्खविसये युत्तिमग्गना युत्ता. किञ्च भिय्यो अच्छरासङ्घातक्खणेन अनेककोटिसङ्खाय चित्तुप्पत्तिया पवत्तनतो चित्तस्स लहुपरिवत्तिताय समानेपि घटसरावादिवण्णानं योग्यदेसावट्ठाने पुरिममनसिकारानुरूपं ‘‘घटो’’ति वा ‘‘सरावो’’ति वा पठमं ताव एको मनोविञ्ञाणसन्तानेन परिच्छिज्जति, पच्छा इतरो चक्खुविञ्ञाणवीथिया ब्यवहितेनाति अविसेसविदुताय पन घटसरावादिबुद्धिया अभेदापत्तिपरिकप्पनाति. ईदिसीपेत्थ चोदना अचोदनाति दट्ठब्बा. खणपरित्ततायाति पबन्धक्खणस्स इत्तरताय. पबन्धवसेन हि पच्चेकं रूपारूपधम्मा विरोधिअविरोधिपच्चयसमायोगे लहुं दन्धञ्च निरुज्झनतो परित्तकाला दीघकाला च होन्ति, सभावलक्खणवसेन पन एकपरिच्छेदा एवाति. यथा च रूपायतनं, एवं इतरानिपि. सद्दादयोपि हि वत्थुपरित्ततादिभावेन लब्भन्तीति. अच्चासन्नादितायाति आदि-सद्देन अनावज्जनं केनचि पटिच्छन्नताति एवमादिं सङ्गण्हाति. विसयिधम्मं विसेसतो सिनोति बन्धतीति विसयोति अनञ्ञत्थभावापेक्खो विसयोति आह ‘‘विसयो अनञ्ञत्थभावेना’’ति. न हि चक्खुविञ्ञाणादयो रूपायतनादितो अञ्ञस्मिं आरम्मणे पवत्तन्तीति. गावो चरन्ति एत्थाति गोचरो, गोचरो वियाति गोचरोति सम्बहुलचारितापेक्खो गोचरोति आह ‘‘गोचरो तत्थ चरणेना’’ति. बहुलञ्हि चक्खुविञ्ञाणादीहि रूपादयो गय्हन्ति, न तथा मनोविञ्ञाणेनाति. तेसन्ति मनोविञ्ञाणेन गय्हमानानं रूपायतनादीनं. ‘‘वचनस्स अनुपपत्तितो’’ति कस्मा वुत्तं, ननु पञ्चद्वारे पवत्तमनोविञ्ञाणधातुं सन्धाय तेसं गोचरविसयं पच्चनुभोतीति वचनं उपपज्जतियेवाति? न, नियमाभावतो. न हि पञ्चद्वाराभिनिहटंयेव मनो इध ‘‘मनो’’ति वुत्तन्ति नियमहेतु अत्थीति, एतंयेव वा चोदनं मनसि कत्वा दिब्बचक्खुञाणादिग्गहणं कतं. एवंवण्णोतिआदिवचनतो पुब्बेनिवासअतीतानागतंसञाणादयोपि इध सम्भवन्ति. इतरथाति रूपं सद्दन्तिआदिना.

भोजन …पे… उस्साहादीहीति इदं याय कम्मञ्ञताय रूपकायस्स कल्लता होति, तस्सा पच्चयनिदस्सनं. भोजने हि सम्मापरिणते सप्पाये च उतुभोजने सम्मुपयुत्ते सम्मापयोगसङ्खाते कायिकचेतसिकवीरिये च समारद्धे लहुतादिसब्भावेन कायो कम्मक्खमो होति सब्बकिरियानुकूलोति. अथ वा भोजन…पे… उस्साहादीहीति इदं कायस्स कल्यताय विय उपद्दुततायपि कारणवचनं. विसमभोजनापरिणामादितो हि कायस्स उपद्दवकरा वातादयो उप्पज्जन्तीति. अनुवत्तन्तस्साति पदं ‘‘जयं वेरं पसवती’’तिआदीसु (ध. प. २०१) विय हेतुअत्थवसेन वेदितब्बं. जागरणनिमित्तञ्हि इध अनुवत्तनं अधिप्पेतन्ति. अथ वा अनुवत्तन्तस्साति इदं पकतिया दिट्ठादिवसेन आपाथगमनुपनिस्सयानं कल्यतादिनिब्बत्तानं कायिकसुखादीनं सम्भवदस्सनं. कायकल्यतादिं अननुवत्तन्तस्स हि यथावुत्तउपनिस्सयाभोगाभावेन वुत्तप्पकारं आपाथगमनं न सियाति. यथानुभूते रूपादिविसये चित्तस्स ठपनं आवज्जनं चित्तपणिदहनं. यथानुभूतेन रूपादिना सदिसं असदिसं सम्बन्धञ्च सदिसासदिससम्बन्धं, तस्स दस्सनादि सदिसासदिससम्बन्धदस्सनादि, चित्तपणिदहनञ्च सदिसासदिस…पे… दस्सनादि च चित्त…पे… दस्सनादयो ते पच्चयाति योजेतब्बं. धातुक्खोभादीति आदि-सद्देन देवतूपसंहारादिं सङ्गण्हाति. तंसदिसता दिट्ठसुतसदिसता. तंसम्पयुत्तता दिट्ठसुतपटिबद्धता. केनचि वुत्तेति इमिना सद्धाय अनुस्सवनिब्बत्ततं आह. आकारविचारणन्ति तेसं तेसं अत्थानं उपट्ठानाकारविचारणं. कत्थचि अत्थे.

नियमितस्साति कुसलमेव मया उप्पादेतब्बन्ति एवं नियमितस्स. पसादसिनेहाभावो दोसबहुलताय होतीति लूखपुग्गला दोसबहुलाति आह.

आयतनभावतोति कारणभावतो.

विज्जमानवत्थुस्मिन्ति एतेन ‘‘विनापि देय्यधम्मपरिच्चागेन चित्तुप्पादमत्तेनेव दानमयं कुसलं उपचितं होती’’ति केसञ्चि अतिधावनं निवत्तितं होतीति.

धम्मसवनस्स घोसनं धम्मसवनघोसनं. तस्साति ‘‘सद्ददानं दस्सामी’’ति सद्दवत्थूनं ठानकरणभेरिआदीनं ससद्दप्पवत्तिकरणस्स. चिन्तनं तथा तथा चित्तुप्पादनं. अञ्ञत्थाति सुत्तेसु. अपरत्थाति अभिधम्मपदेसु. अपरियापन्नाति पदस्स अत्थवण्णना ‘‘परिभोगरसो’’तिआदिकाय अत्थवण्णनाय परतो बहूसु पोत्थकेसु लिखीयति, यथाठानेयेव पन आनेत्वा वत्तब्बा. तत्थ परमत्थतो अविज्जमानत्ता लक्खणपञ्ञत्तियो अञ्ञायतनत्ता छ अज्झत्तिकायतनानि असङ्गहिता धम्मायतनेनाति योजेतब्बं.

‘‘एकद्वारिककम्मं अञ्ञस्मिं द्वारे उप्पज्जती’’ति कस्मा वुत्तं, ननु रूपादीसु एकारम्मणं चित्तं यथा न अञ्ञारम्मणं होति चित्तविसेसस्स अधिप्पेतत्ता, एवं कम्मविसेसे अधिप्पेते कायद्वारादीसु एकद्वारिककम्मं अञ्ञस्मिं द्वारे न उप्पज्जति तत्थेव परियोसितत्ता, अथ कम्मसामञ्ञं अधिप्पेतं, रूपादीसु एकारम्मणन्ति इदं उदाहरणं न सियाति? न, असदिसभावविभावनवसेन उदाहटत्ता, इतरथा मनोविञ्ञाणभूतं इदं चित्तं छसुपि विसयेसु पवत्तनतो अनिबद्धारम्मणन्ति आरम्मणं सदिसूदाहरणभावेन वुच्चेय्य आरम्मणं विय द्वारम्पि अनिबद्धन्ति. यस्मा पन सतिपि कम्मानं द्वारन्तरचरणे येभुय्येन वुत्तिया तब्बहुलवुत्तिया च द्वारकम्मानं अञ्ञमञ्ञं ववत्थानं वक्खति, तस्मा पाणातिपातादिभावसामञ्ञेन कम्मं एकत्तनयवसेन गहेत्वा तस्स वचीद्वारादीसु पवत्तिसब्भावतो कम्मस्स अनिबद्धत्ताति वुत्तन्ति आह ‘‘कायद्वारादीसु एकद्वारिककम्मं अञ्ञस्मिं द्वारे न नुप्पज्जती’’ति. रूपादीसु पन एकारम्मणं चित्तं तेनेवारम्मणेन परिच्छिन्नन्ति विसिट्ठमेव गहितन्ति आरम्मणमेव निबद्धन्ति वुत्तन्ति चित्तविसेसो एव गहितो, न चित्तसामञ्ञं. ‘‘ननु च रूपारम्मणं वा…पे… धम्मारम्मणं वा यं यं वा पना’’ति आरम्मणम्पि अनियमेनेव वुत्तन्ति? सच्चमेतं, तत्थ पन यं रूपादीसु एकारम्मणं चित्तं, तं तेन विना नप्पवत्तति, कम्मं पन कायद्वारिकादिभेदं वचीद्वारादीसु न नप्पवत्ततीति इमस्स विसेसस्स जोतनत्थं पाळियं आरम्मणमेव गहितं, द्वारं न गहितन्ति इममत्थं दस्सेति ‘‘आरम्मणमेव निबद्ध’’न्तिआदिना. वचीद्वारे उप्पज्जमानम्पि पाणातिपातादीति अत्थो.

कामावचरकुसलं

कायकम्मद्वारकथावण्णना

कम्मद्वारानन्तिआदिना पकासेतब्बस्स सरूपं पकासनुपायञ्च दस्सेति. नियतरूपरूपवसेनाति धम्मसङ्गहे निद्दिट्ठनियतरूपरूपवसेन. अञ्ञथा कम्मसमुट्ठानिककाये हदयवत्थुपि गहेतब्बं सिया. एकसन्ततिपरियापन्नो उपादिन्नककायो इध गहितोति चक्खायतनादीति वुत्तेसु एको भावो हदयवत्थु च गहितन्ति न सक्का वत्तुं ‘‘चक्खायतनादीनि जीवितपरियन्तानी’’ति सन्निवेसस्स विभावितत्ता.

विप्फन्दमानवण्णग्गहणानन्तरं विञ्ञत्तिग्गहणस्स इच्छितत्ता चलनाकाराव वायोधातु विञ्ञत्तिविकारसहिताति कदाचि आसङ्केय्याति तन्निवत्तनत्थं ‘‘पठमजवनसमुट्ठिता’’ति आह. देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावेन चालेतुन्ति एतेन देसन्तरुप्पत्ति चलनं, तंनिमित्ते च कत्तुभावो उपचरितोति दस्सेति, अञ्ञथा खणिकता अब्यापारता च धम्मानं न सम्भवेय्याति. तदभिमुखभावविकारवतीति तंदिसमभिमुखो तदभिमुखो, तस्स भावो तदभिमुखभावो, सो एव विकारो, तंसमङ्गिनी वायोधातु तदभिमुखभावविकारवती. इदानि तदभिमुखभावविका रस्स विञ्ञत्तिभावं दस्सेन्तो आह ‘‘अधिप्पायसहभावी’’तिआदि. एवञ्च कत्वातिआदिना इमिस्सा अत्थवण्णनाय लद्धगुणं दस्सेति. तत्थ आवज्जनस्साति मनोद्वारावज्जनस्स. यतो बात्तिंसातिआदिना तस्स विञ्ञत्तिसमुट्ठापकता न सक्का पटिसेधेतुन्ति दस्सेति.

पच्चयो भवितुं समत्थोति एतेन यथावुत्तवायोधातुया थम्भनचलनसङ्खातकिच्चनिप्फादने तस्स आकारविसेसस्स सहकारीकारणभावमाह. अनिदस्सनसप्पटिघतादयो विय महाभूतानं अवत्थाविसेसमत्तं सो आकारविसेसोति परमत्थतो न किञ्चि होतीति ‘‘परमत्थतो अभावं दस्सेती’’ति आह. परमत्थतो चित्तसमुट्ठानभावो पटिसेधितो. कम्मसमुट्ठानादिभावस्स पन सम्भवोयेव नत्थीति यथावुत्तविकारस्स परमत्थतो सब्भावे नकुतोचिसमुट्ठितत्ता अप्पच्चयत्तं आपन्नं. न हि रूपं अप्पच्चयं अत्थि, अप्पच्चयत्ते च सति निच्चभावो आपज्जति, न च निब्बानवज्जो अत्थो सभावधम्मो निच्चो अत्थि. चित्तसमुट्ठानभावो वियाति विञ्ञत्तिया चित्तसमुट्ठानउपादारूपभावो उपचारसिद्धोति दस्सेति.

विञ्ञत्तिया करणभूताय. यं करणन्ति यं चित्तकिरियं चित्तब्यापारं. विञ्ञत्तिया विञ्ञातत्तन्ति इदमेस कारेतीति यदेतं अधिप्पायविभावनं, एतं विञ्ञत्तिविकाररहितेसु रुक्खचलनादीसु न दिट्ठं, हत्थचलनादीसु पन दिट्ठं, तस्मा विप्फन्दमानवण्णविनिमुत्तो कोचि विकारो अत्थि कायिककरणसङ्खातस्स अधिप्पायस्स ञापकोति विञ्ञायति. ञापको च हेतु ञापेतब्बमत्थं सयं ञातोयेव ञापेति, न सब्भावमत्तेनाति वण्णग्गहणानन्तरं विकारग्गहणम्पि विञ्ञायति. तथा हि विसयभावमापन्नो एव सद्दो अत्थं पकासेति, नेतरो. तेनेवाह ‘‘न हि विञ्ञत्ती’’तिआदि. यदि पन चित्तजरूपानं चलनाकारो विञ्ञत्ति, चक्खुविञ्ञाणस्स विप्फन्दमानवण्णारम्मणत्ता तेनपि सा गहिता सियाति आसङ्काय निवत्तनत्थं आह ‘‘चक्खुविञ्ञाणस्सा’’तिआदि.

तालपण्णादिरूपानीतिआदिनापि विञ्ञत्तिया विञ्ञातब्बतं मनोविञ्ञाणेनेव च विञ्ञातब्बतं दस्सेति. सञ्जानाति एतेनाति सञ्ञाणं, तस्स उदकादिनो सञ्ञाणं तंसञ्ञाणं, तस्स आकारो तंसञ्ञाणाकारो, उदकादिसहचारिप्पकारो च सो तंसञ्ञाणाकारो चाति उदका…पे… कारो, तं गहेत्वा जानित्वा. तदाकारस्साति उदकादिञापनाकारस्स. यदि यथावुत्तविकारग्गहणंयेव कारणं अधिप्पायग्गहणस्स, अथ कस्मा अग्गहितसङ्केतस्स अधिप्पायग्गहणं न होतीति? न केवलं विकारग्गहणमेव अधिप्पायग्गहणस्स कारणं, किञ्चरहीति आह ‘‘एतस्स पना’’तिआदि.

अथ पनातिआदिना विञ्ञत्तिया अनुमानेन गहेतब्बतं दस्सेति. साधिप्पाय…पे… नन्तरन्ति अधिप्पायसहितविकारेन सहजातवण्णायतनग्गहणसङ्खातस्स चक्खुद्वारिकविञ्ञाणसन्तानस्स अनन्तरं. अधिप्पायग्गहणस्साति अधिप्पायववत्थापकस्स ततियवारे जवनस्स. अधिप्पायसहभू विकाराभावे अभावतोति एतेन यथावुत्तविकारं अधिप्पायग्गहणेन अनुमिनोति. एवं सतीतिआदिना यथानुमितमत्थं निगमनवसेन दस्सेति. तत्थ उदकादिग्गहणेनेवाति तालपण्णादीनं वण्णग्गहणानन्तरेन पुरिमसिद्धसम्बन्धानुग्गहितेन उदकादीनं तत्थ अत्थिभावविजाननेनेव. यथा तालपण्णादीनं उदकादिसहचारिप्पकारतं सञ्ञाणाकारो विञ्ञातोयेव होति नानन्तरियकत्ता, एवं विप्फन्दमानवण्णग्गहणानन्तरेन पुरिमसिद्धसम्बन्धानुग्गहितेन गन्तुकामतादिअधिप्पायविजाननेनेव विञ्ञत्ति विञ्ञाता होति तदभावे अभावतोति उपमायोजना.

सभावभूतन्ति अन्वत्थभूतं. द्विधाति विञ्ञापनतो विञ्ञेय्यतो च. कायविञ्ञत्तिया तथापवत्तमानाय चेतनासङ्खातस्स कम्मस्स कायकम्मभावो निप्फज्जति ताय उपलक्खितब्बत्ता, न पन चतुवीसतिया पच्चयेसु केनचि पच्चयभावतोति दस्सेन्तो ‘‘तस्मिं द्वारे सिद्धा’’तिआदिमाह. तेन वचीद्वारुप्पन्नापि पाणातिपातादयो सङ्गहिताति तेसं सङ्गहितभावं दस्सेति. अथ वा कायद्वारुप्पन्नाय कायकम्मभूताय चेतनाय वसेन ‘‘तेन द्वारेन विञ्ञातब्बभावतो’’ति वुत्तं, तस्सायेव द्वारन्तरुप्पन्नाय वसेन ‘‘तेन द्वारेन नामलाभतो’’ति. मनोद्वारावज्जनस्सपि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकभावो निच्छितोति ‘‘एकादसन्नं किरियचित्तान’’न्ति आह.

द्वारन्तरचारिनोति द्वारन्तरभावेन पवत्तनका. द्वारसम्भेदाति द्वारानं सङ्करणतो. द्वारानञ्हि द्वारन्तरभावप्पत्तिया सति कायद्वारस्स वचीद्वारादिभावो, वचीद्वारस्स च कायद्वारादिभावो आपज्जतीति तंतंद्वारुप्पन्नकम्मानम्पि सङ्करो सिया. तेनाह ‘‘कम्मसम्भेदोपी’’ति. एवं सति कायकम्मं…पे… ववत्थानं न सिया. यदि कम्मानि कम्मन्तरचारीनि होन्ति, कायकम्मादिकस्स वचीकम्मादिकभावापत्तितो ‘‘कम्मसम्भेदा द्वारसम्भेदोपी’’ति कायकम्मं कायकम्मद्वारन्ति अञ्ञमञ्ञववत्थानं न सियाति इममत्थमाह ‘‘कम्मानम्पि कम्मन्तरचरणे एसेव नयो’’ति. कम्मन्तरचरणं कम्मन्तरूपलक्खणता. तेनेवाह ‘‘द्वारभावेना’’ति. द्वारन्तरचरणं द्वारन्तरुप्पत्ति. द्वारेति अत्तनो द्वारे. अञ्ञस्मिन्ति द्वारन्तरे. कम्मानीति तंतंद्वारिककम्मानि. अञ्ञानीति अञ्ञद्वारिककम्मानि. द्वारे द्वारानि न चरन्तीति द्वारन्तरभावेन नप्पवत्तन्ति, द्वारन्तरं वा न सङ्कमन्ति. किञ्चापि विञ्ञत्तिया चतुवीसतिया पच्चयेसु येन केनचि पच्चयेन चेतनाय पच्चयभावो नत्थि, तथा पन विञ्ञत्तिया पवत्तमानाय एव पाणातिपातादि होति, नाञ्ञथाति सिया विञ्ञत्तिया हेतुभावो चेतनायाति वुत्तं ‘‘द्वारेहि कारणभूतेही’’ति. कायकम्मं वचीकम्मन्ति कम्मववत्थानस्सेव वा कारणभावं सन्धाय ‘‘द्वारेहि कारणभूतेही’’ति वुत्तं. यदिपि ‘‘द्वारेहि कम्मानी’’ति वुत्तं, ‘‘अञ्ञमञ्ञं ववत्थिता’’ति पन वुत्तत्ता कम्मेहिपि द्वारानि ववत्थितानीति अयमत्थोपि सिद्धोयेवाति दस्सेतुं ‘‘न केवल’’न्तिआदि वुत्तं. अद्वारचारीहीति द्वारानं सयं ववत्थितभावमाह, न पन अववत्थानं, ववत्थानमेवाति अधिप्पायो. इदानि तं ववत्थानं विभावेति कम्मानपेक्खातिआदिना. तत्थ समयनियमितेन चित्तेन समयो विय द्वारनियमितेहि कम्मेहि द्वारानि नियमितानीति अयं सङ्खेपत्थो.

एवंसभावत्ताति द्वारभूतेहि कायादीहि उपलक्खणीयसभावत्ता. आणत्ति…पे… मानस्साति कायवचीकम्मानं वचीकायविञ्ञत्तीहि पकासेतब्बतं आह. कायादीहीति कायवचीविञ्ञत्तीहि. तस्माति यस्मा द्वारन्तरे चरन्तानिपि कम्मानि सकेन द्वारेन उपलक्खितानेव चरन्ति, तस्मा. नापि कम्मं द्वारस्साति यस्मिं द्वारन्तरे कम्मं चरति, तस्स द्वारस्स अनत्तनियस्स. तंतंद्वारमेवाति सकद्वारमेव. कम्मस्साति सकसककम्मस्स. यदि कम्मेहि द्वारानि ववत्थितानि, ‘‘कम्मस्स अनिबद्धत्ता’’ति इदं कथं नीयतीति आह ‘‘पुब्बे पना’’तिआदि.

साति विञ्ञत्ति. तस्साति कम्मस्स. केनचि पकारेनाति चतुवीसतिया पच्चयप्पकारेसु केनचि पकारेन. तंसहजाताति एतेन कायविञ्ञत्तिया सब्भावेयेव कायकम्मस्स सब्भावो, नाञ्ञथाति परियायेन विञ्ञत्तिया कम्मस्स कारणभावं विभावेति. तेनेवाह ‘‘उप्पत्तिट्ठानभावेन वुत्ता’’ति. यथावुत्तनियमेनातिआदिना कम्मस्स उप्पत्तिट्ठानभावे ब्यभिचाराभावमाह. तत्थ यथावुत्तनियमेनाति अट्ठकथायं वुत्तप्पकारेन ववत्थानयुत्तिसङ्खातेन नियमेन. द्वारचरणेति अञ्ञद्वारचरणे.

कायकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.

वचीकम्मद्वारकथावण्णना

चतूहि अङ्गेहीति एत्थ ‘‘सुभासितंयेव भासति, नो दुब्भासितं. धम्मंयेव, पियंयेव, सच्चंयेव भासति, नो अलिक’’न्ति (सं. नि. १.२१३; सु. नि. सुभासितसुत्त) यानि अङ्गानि सुत्ते वुत्तानि, तेसं चेतनासभावं दस्सेतुं ‘‘सुभासितभासना’’तिआदि वुत्तं. तथापवत्ताति सुभासितभासनादिभावेन पवत्ता. सह सम्भूतत्ताति सहेव उप्पन्नत्ता. न हि वचीविञ्ञत्ति सद्दरहिता अत्थि. तथा हि ‘‘या ताय वाचाय विञ्ञत्ती’’ति वुत्तं. ‘‘वाचागिरा ब्यपथो’’तिआदिना (ध. स. ६३६) नातिसुखुमंयेव सद्दवाचं वत्वा ‘‘या ताय वाचाय विञ्ञत्ती’’ति, ताय सद्धिं योजेत्वा वचीविञ्ञत्तिया वुत्तत्ता रूपायतनं विय वत्थुपरित्ततादिना सद्दायतनम्पि अनिन्द्रियगोचरो अत्थीति च अधिप्पायेन ‘‘या ताय…पे… विञ्ञायती’’ति आह.

इदानि अविसेसेन चित्तसमुट्ठानसद्दस्स सोतविञ्ञाणारम्मणता पाळियं वुत्ताति वितक्कविप्फारसद्दो न सोतविञ्ञेय्योति महाअट्ठकथावादस्स पाळिया विरोधं दस्सेतुं ‘‘चित्तसमुट्ठान’’न्तिआदि वुत्तं. एवं सङ्गहकारस्स अधिप्पाये ठत्वा महाअट्ठकथावादस्स पटिसेधेतब्बतं दस्सेत्वा इदानि अत्तनो अधिप्पाये ठत्वा तं परिहरितुं ‘‘महाअट्ठकथायं पना’’तिआदिमाह. सङ्घट्टनाकारेन पवत्तानं भूतानं सद्दस्स निस्सयभावतो सङ्घट्टनेन सहेव सद्दो उप्पज्जति. तप्पच्चयभावोति उपादिन्नकघट्टनस्स पच्चयभावो. चित्तजपथवीधातुया उपादिन्नकघट्टने पच्चयो भवितुं समत्थो चित्तसमुट्ठानमहाभूतानं एको आकारविसेसो अत्थि. तदाकारत्ता हि तेसं पथवीधातु उपादिन्नकं घट्टेतीति इममत्थं वुत्तानुसारेन वेदितब्बत्ता ‘‘वुत्तनयेनेव वेदितब्बो’’ति वत्वा तमेव वुत्तनयं ‘‘तब्बिकारान’’न्तिआदिना विभावेति. तत्थ अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयभावो तप्पच्चयभावो वुत्तोति अत्थो. अञ्ञम्पि सब्बं विधानन्ति ‘‘न चित्तसमुट्ठानाति एतेन परमत्थतो अभावं दस्सेती’’तिआदिना अत्तना वुत्तविधानं. अट्ठकथायं पन वुत्तविधानं ‘‘हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्ब’’न्ति अट्ठकथायं वुत्तमेवाति.