नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

अभिधम्मपिटके

धम्मसङ्गणी-अनुटीका

वीसतिगाथावण्णना

१. अभिधम्मसंवण्णनाय अत्थं संवण्णेतुकामो तस्सा आदिगाथाय ताव पयोजनसम्बन्धाभिधानपुब्बङ्गमं अत्थं निद्धारेन्तो उळारज्झासयानं निसम्मकारीनं पटिपत्ति परेसं विविधहितसुखनिप्फादनप्पयोजनाति आचरियस्सापि धम्मसंवण्णनाय आदिम्हि सत्थरि निपच्चकारस्स अन्तरायविसोसनत्थता विय सत्थरि धम्मे च परेसं अच्चन्तसुखप्पटिलाभसंवत्तनियसद्धारतनुप्पादनत्थतापि सियाति दस्सेतुं ‘‘धम्मसंवण्णनाय’’न्तिआदिमाह. तत्थ यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने अपायेसु अपतमाने धारेतीति धम्मोति सामञ्ञवचनोपि धम्म-सद्दो सद्दन्तरसन्निधानेन इध परियत्तिविसेसविसयो. संवण्णीयति अत्थो एतायाति संवण्णना, अट्ठकथा.

तिविधयानमुखेन विमुत्तिधम्मं यथारहमनुसासतीति सत्था. पणमनं पणामो, कायवाचाचित्तेहि सत्थु गुणनिन्नता. किरिया करणं, पणामस्स करणं पणामकरणं, वन्दनापयोगो. सो च किञ्चापि ‘‘इदानि अधिप्पेतं पणामं करोन्तो’’तिआदिना ‘‘तस्स पादे नमस्सित्वा’’तिआदिकस्स अधिप्पेतपणामभावं दस्सेस्सति, ‘‘करुणा विया’’तिआदिकस्स पन सब्बस्स थोमनावसेन वुत्तस्सपि वसेन वेदितब्बो. सो हि सत्थु महाकरुणादिगुणविसेसकित्तनवसेन पवत्तो महाकरुणादिगुणविसेसाविनाभाविना संवण्णियमानसंवण्णनाधम्मविभावितेन धम्मस्स स्वाक्खातभावेन स्वाक्खातधम्मे सत्थरि अनुप्पन्नसद्धानं सद्धाजननाय, उप्पन्नसद्धानञ्च भिय्योभावाय होति. सत्थुनो च अविपरीतधम्मदेसनभावेन अवितथदेसनाभूते धम्मेति एतेन सत्थुनो महाकरुणादिगुणानंयेव च फलविसेसनिप्फादनसमत्थताय पसादावहतं आह. धम्मेन हि सत्थुसिद्धि, सत्थारा च धम्मसिद्धि, धम्मसम्पत्तियापि सत्थुगुणताय सत्थुगुणविभावनेन सम्पज्जतीति.

एवं सत्थरि पणामकरणस्स एकं पयोजनं दस्सेत्वा इदानि सम्बन्धं विभावेति ‘‘तदुभयप्पसादा ही’’तिआदिना. न हि सत्थरि धम्मे वा अप्पसन्नो संवण्णियमाने तदधिगन्तब्बे च धम्मे सम्मा पटिपज्जति, नापि सीलादिअनुपादापरिनिब्बानन्तं महन्तं अत्थं साधेति, तस्मा धम्मसंवण्णनासु परेसं सम्मापटिपत्तिआकङ्खाय तथारूपधम्मपटिग्गाहकेहि च विनियोजितेन सत्थरि धम्मे च पसादुप्पादनं सत्थरि पणामकरणं विहितन्ति अधिप्पायो.

भगवतो गुणसंकित्तनं तस्स धम्मसङ्घानम्पि थोमना होतियेवाति वुत्तं ‘‘रतनत्तयपणामवचन’’न्ति. तथा च वक्खति ‘‘भगवतो थोमनेनेवा’’तिआदि (ध. स. मूलटी. ६). वक्खमानं वा ‘‘सद्धम्मञ्चस्स पूजेत्वा’’तिआदिं सन्धाय वुत्तं. विञ्ञापनत्थं परेसं विञ्ञूनन्ति वा सम्बन्धनीयं. अविञ्ञूनं अप्पमाणताय अभाजनताय च विञ्ञूनं गहणं. ते हि बुद्धादीसु सगारवस्स पमाणभूततं जानन्ता तस्स वचनं सोतब्बं सद्धातब्बं मञ्ञन्ति, सम्मदेव च नं अनुतिट्ठन्ता तदधिप्पायं पूरेन्ति. इधापि पुरिमनयेनेव सम्बन्धो वेदितब्बो पसादविञ्ञापनादिमुखेनपि सम्मापटिपत्तिआकङ्खाय पवेदितत्ता.

एत्थ च पठमो अत्थविकप्पो सद्धानुसारीनं पुग्गलानं वसेन वुत्तो, दुतियो धम्मानुसारीनं. पठमो वा असंसिद्धसत्थुधम्मानं वसेन वुत्तो, दुतियो संसिद्धसत्थुधम्मानं. तथा पठमो पठमे रतने पणामकिरियादस्सनपरो, दुतियो इतरेसुपीति अयं विसेसो वेदितब्बो.

पणामो करीयति एतायाति पणामकरणं, पणामकिरियाभिनिप्फादिका चेतना. सा हि खेत्तसम्पत्तिया आचरियस्स च अज्झासयसम्पत्तिया दिट्ठधम्मवेदनीयभूता यथालद्धसम्पत्तिनिमित्तकस्स कम्मस्स बलानुप्पदानवसेन पुरिमकम्मनिप्फन्नस्स विपाकसन्तानस्स अन्तरा वेमज्झे आयन्ति आपतन्तीति अन्तरायाति लद्धनामानं रोगादिअनत्थानं विधायकस्स उपपीळकस्स उपच्छेदकस्स वा कम्मस्स विद्धंसनसमत्थो पुञ्ञातिसयोति इममत्थं दस्सेति ‘‘रतनत्तयपणाम…पे… विसेसभावतो’’ति. एवञ्च कत्वा रागादिपरियुट्ठानाभाववचनेन अन्तरायस्स कारणभूताय पयोगविपत्तिया अभावस्स, अत्थलाभादिवचनेन अनन्तरायताहेतुभूताय पयोगसम्पत्तिया सब्भावस्स, ‘‘सब्यापज्झाय पजाय अब्यापज्झो विहरती’’ति (अ. नि. ६.१०; ११.११) वचनेन दिट्ठेव धम्मे सुखविहारिताय च पकासनं महानामसुत्तंयेव उदाहटं.

गुणविसेसदस्सनत्थन्ति एतेन सतिपि कायमनोपणामानं अन्तरायविसोसनसमत्थभावे तेहि पणामविसयस्स पणामारहभावविभावनेन सातिसयो वचीपणामो विहितोति दस्सेति. गुणविसेसवा हीतिआदिना आचरियस्स युत्तपत्तकारितं दस्सेति. देसना विनयपिटकेति एत्थ ननु विनयपिटकस्सपि देसनाभावतो देसनाविनयपिटकानं भेदवचनं न युत्तन्ति? नो न युत्तं ‘‘तीसुपि चेतेसु एते धम्मत्थदेसनापटिवेधा’’ति (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; दी. नि. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा; पारा. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा) एत्थ विय समुदायदेसनाय अवयवदेसनानं आधारभावतो. देसनाकाले वा मनसा ववत्थापिताय विनयतन्तिया विनयपिटकभावतो तदत्थपञ्ञापनस्स च देसनाभावतो भेदवचनं. अथ वा देसीयति एतेनाति देसना, देसनासमुट्ठापको चित्तुप्पादो, तस्स च विनयपिटकविसयो करुणापुब्बङ्गमो च सोति एवमेत्थ भेदवचनोपपत्ति दट्ठब्बा. सुत्तन्तपिटकेतिआदीसुपि एसेव नयो.

कथं पन भगवतो देसना विनयपिटके करुणाप्पधाना, सुत्ताभिधम्मपिटकेसु च पञ्ञाकरुणापञ्ञाप्पधानाति विञ्ञायतीति? यतो उक्कंसपरियन्तगतहिरोत्तप्पोपि भगवा लोकियसाधुजनेहिपि परिहरितब्बानि ‘‘सिखरणी’’तिआदीनि वचनानि यथापराधञ्च गरहवचनानि विनयपिटकदेसनायं महाकरुणासञ्चोदितमानसो महापरिसमज्झे अभासि, तंतंसिक्खापदपञ्ञत्तिकारणापेक्खाय वेरञ्जादीसु सारीरिकञ्च खेदमनुभोसि, तस्मा किञ्चापि भूमन्तरपच्चयाकारसमयन्तरकथानं विय विनयपञ्ञत्तियापि समुट्ठापिका पञ्ञा अनञ्ञसाधारणताय अतिसयकिच्चवती, ततोपि करुणाय किच्चं अधिकन्ति अधिप्पायेन वुत्तं ‘‘विनयपिटके करुणाप्पधाना’’ति. करुणाब्यापाराधिकताय हि देसनाय करुणाप्पधानता, सुत्तन्तदेसनाय महाकरुणासमापत्तिबहुलो वेनेय्यसन्तानेसु तदज्झासयानुलोमेन गम्भीरमत्थपदं पतिट्ठपेसीति करुणापञ्ञाप्पधानता, अभिधम्मदेसनाय पन सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स विसयभावप्पहोनको रूपारूपपरिच्छेदो धम्मसभावानुरोधेन पवत्तितोति पञ्ञाप्पधानता. तेनेव च कारणेनातिआदिना देसनानुरूपतंतंसंवण्णनाय थोमना आचरियस्स पकतीति दस्सेति.

कुसला रूपं चक्खुमा दस दाळिमादि समूहवसेन अत्थानवबोधनत्थो विय अत्थावबोधनत्थो हि सद्दप्पयोगो अत्तपराधीनो केवलो अत्थपदत्थको, सो पदत्थविपरियेसकारिना इति-सद्देन सद्दपदत्थको जायतीति आह ‘‘करुणा वियाति निदस्सनवचन’’न्ति. निदस्सनञ्हि नाम निदस्सितब्बधम्मे तेन च सम्बन्धे सति होति, नाञ्ञथाति तस्स निदस्सनभावं विभावेन्तो आह ‘‘यस्स यथा…पे… पवत्तित्थाति अत्थो’’ति.

‘‘तत्थ करुणा वियाति निदस्सनवचन’’न्तिआदिना निदस्सननिदस्सितब्बधम्मानं आधारविसयब्यापारेहि सविसेसनेहि सह पकासनवसेन गाथाय अत्थतत्वं दस्सेत्वा अवयवभेदवसेन अत्थं दस्सेतुं ‘‘किरतीति करुणा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ निच्छन्दरागानं भूतपुब्बगतिया वा सत्तता वेदितब्बा. एकस्सपि धम्मस्स अनेकसामञ्ञाकारवन्तताय ‘‘यथासभावं पकारेही’’ति वुत्तं. तथा हि वुत्तं – ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेना’’ति (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५; पटि. म. ३.५) धम्मानं अञ्ञेय्यत्तं पटिक्खिपति ञातुं असक्कुणेय्यत्ताभावतो. एतेन तस्सा पञ्ञाय अकिच्छवुत्तितं आह. यथेव हि ‘‘ञेय्येसु सब्बेसु पवत्तित्था’’ति एत्तावता अधिप्पेतत्थे सिद्धे तेसं अत्तत्तनियताविरहसंसूचनत्थं परेसं सत्तादिमिच्छागाहपटिसेधनेन धम्म-सद्देन ञेय्या विसेसितब्बा, एवं ‘‘धम्मेसु सब्बेसु पवत्तित्था’’ति एत्तावता च अधिप्पेतत्थे सिद्धे धम्मेसु तस्सा पञ्ञाय आकङ्खप्पटिबद्धताय अकिच्छवुत्तितं दस्सेतुं अञ्ञेय्यत्तपटिसेधनेन ञेय्य-सद्देन धम्मा विसेसिताति. ञेय्यधम्म-सद्दा नीलुप्पलसद्दा विय अञ्ञमञ्ञं भेदाभेदयुत्ताति ‘‘ञेय्या च ते धम्मा चा’’ति वुत्तं. या याति यथा-सद्दस्सत्थं दस्सेति. ब्यापनिच्छायञ्हि अयं यथा-सद्दो, तप्पभेदा पञ्ञा पवत्तित्थाति सम्बन्धोति.

भगवति पवत्तावाति इदं येभुय्येन उपमानोपमेय्यत्थानं भिन्नाधारताय भिन्नाधारस्स च उपमानत्थस्स इध असम्भवतो वुत्तं. भगवतो करुणाय अञ्ञेहि असाधारणभावो सत्ते संसारदुक्खतो उद्धरित्वा अच्चन्तसुखे निब्बाने पतिट्ठपेतुं अत्तनो सरीरजीवितपरिच्चागेनपि एकन्तहितज्झासयतावसेन वेदितब्बो, यतो विनेय्यानं कोसोहितवत्थगुय्हपहूतजिव्हाविदंसनम्पि कतं, यञ्च यदिमे सत्ता जानेय्युं, भगवतो सासनेन रहदमिव सीतलं सम्पज्जलितं अग्गिक्खन्धम्पि समोगाहेय्य. अञ्ञेसं पस्सन्तानन्ति सम्बन्धो. उद्धटाति पदं अपेक्खित्वा महोघपक्खन्दानं सत्तानन्ति कम्मत्थे सामिवचनं. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – कामादिमहोघपक्खन्दे सत्ते ततो उद्धटा नत्थञ्ञो कोचि मं ठपेत्वाति पस्सतो यथा भगवतो करुणाय आविसनं होति, न एवं अञ्ञेसं तथादस्सनस्सेव अभावतो. अथ वा अञ्ञेसं पस्सन्तानन्ति यदिपि परे पस्सेय्युं, तथापि न तेसं भगवतो विय करुणोक्कमनं अत्थि अप्पटिपत्तितो अत्तहितमत्तपटिपत्तितो चाति अत्थो.

अनावरणा तीसु कालेसु सब्बत्थ अप्पटिहतवुत्तिताय, असाधारणा सब्बधम्मानं निरवसेसहेतुपच्चयपरिग्गहवसेन तेसञ्च सभावकिच्चादिअवत्थाविसेसादिपरिजाननेन आयूहनवेलायमेव तंतंकम्मानं तंतंफलविसेसहीनमज्झिमपणीतादिविभागस्स इन्द्रियबद्धेसु अनिन्द्रियबद्धेसु च अतिसुखुमतिरोहितविदूरवुत्तिअतीतानागतादिभेदभिन्नानं रूपधम्मानं तंतंकारणसमवायविभावनेनेव तंतंफलेसु वण्णसण्ठानगन्धरसफस्सादिविसेसस्स निरवसेसतो पटिविज्झनेन वेदितब्बा. अयञ्च अत्थो भगवतो अनेकधातुनानाधातुलोकं यथाभूतं ञाणादिवसेन वेदितब्बो. यथा च पस्सन्तस्साति इदं रागग्गिआदीहि लोकसन्निवासस्स आदित्ततादिआकारदस्सनं भगवतो महाकरुणोक्कमनुपायं सन्धाय वुत्तं. तं पन बहुकेहि आकारेहि पस्सन्तानं बुद्धानं भगवन्तानं सत्तेसु महाकरुणा ओक्कमति. ‘‘आदित्तो लोकसन्निवासो…पे… उय्युत्तो…पे… पयातो…पे… कुम्मग्गप्पटिपन्नो…पे… उपनीयति लोको अधुवो…पे… अताणो लोको अनभिस्सरो…पे… अस्सको लोको सब्बं पहाय गमनीयं…पे… ऊनो लोको अतित्तो तण्हादासोति पस्सन्तानं बुद्धानं भगवन्तानं सत्तेसु महाकरुणा ओक्कमती’’तिआदिना (पटि. म. १.११७) पटिसम्भिदामग्गे परोसतं आकारेहि दस्सितन्ति गन्थवित्थारं परिहरितुं संवण्णयितुञ्च उपायं दस्सेतुं आह ‘‘तं सब्बं पटिसम्भिदामग्गे महाकरुणाञाणविभङ्गवसेन जानितब्ब’’न्ति. इन्द्रियपरोपरियत्तआसयानुसय यमकपाटिहारिय सब्बञ्ञुतानावरणञाणानि सेसासाधारणञाणानि. तेसम्पि हि विभङ्गो ‘‘इध तथागतो सत्ते पस्सति अप्परजक्खे’’तिआदिना (पटि. म. १.१११) पटिसम्भिदामग्गे नानप्पकारेन दस्सितोति पुरिमनयेनेव अतिदिसति. आदि-सद्देन तत्थ विभत्तानं पटिसम्भिदासच्चञाणादीनं सङ्गहो कतोति वेदितब्बो.

निप्पदेससप्पदेसविसया करुणा विय भगवतो पञ्ञापि इध निप्पदेससप्पदेसविसया निरवसेसा अधिप्पेताति तस्सा कतिपयभेददस्सनेन नयतो तदवसिट्ठभेदा गहेतब्बाति दस्सेन्तो ‘‘पञ्ञाग्गहणेन चा’’तिआदिमाह. ते पन सीलसमाधि पञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सन, द्वाचत्तालीससतदुकधम्म, बावीसतितिकधम्म, चतुसतिपट्ठान सम्मप्पधान इद्धिपाद सामञ्ञफल अरियवंसादि, पञ्चगति पञ्चपधानियङ्गपञ्चङ्गिकसमाधि इन्द्रिय बल निस्सारणीयधातु विमुत्तायतन विमुत्तिपरिपाचनीयधम्मसञ्ञादि, छसारणीयधम्म अनुस्सतिट्ठान अगारवगारव निस्सारणियधातु सततविहार अनुत्तरिय निब्बेधभागियपञ्ञादि, सत्तअपरिहानियधम्म अरियधन बोज्झङ्ग सप्पुरिसधम्मनिज्जरवत्थु सञ्ञा दक्खिणेय्यपुग्गलखीणासवबलादि, अट्ठपञ्ञापटिलाभहेतु मिच्छत्त सम्मत्त लोकधम्म अरियानरियवोहार आरम्भवत्थु कुसीतवत्थु अक्खण महापुरिसवितक्क अभिभायतन विमोक्खादि, नवयोनिसोमनसिकारमूलधम्मपारिसुद्धिपधानियङ्ग सत्तावास आघातवत्थु आघातपटिविनय सञ्ञानानत्त अनुपुब्बविहारादि, दसनाथकरधम्म कसिणायतन अकुसलकम्मपथ कुसलकम्मपथ मिच्छत्त सम्मत्त अरियवास दसबलञाण असेक्खधम्मादि, एकादसमेत्तानिसंस सीलानिसंस धम्मता बुद्धिहेतु, द्वादसायतनपटिच्चसमुप्पाद धम्मचक्काकार, तेरसधुतगुण, चुद्दसबुद्धञाण, पञ्चदसचरणविमुत्तिपरिपाचनीयधम्म, सोळसआनापानस्सति सच्चाकार सुत्तन्तपट्ठान, अट्ठारस बुद्धधम्मधातु भेदकरवत्थु, एकूनवीसतिपच्चवेक्खण, चतुवीसतिपच्चय, अट्ठवीसतिसुत्तन्तपट्ठान, पण्णासउदयब्बयदस्सन, परोपण्णासकुसलधम्म, द्वासट्ठिदिट्ठिगत, अट्ठसततण्हाविचरितादिभेदानं धम्मानं पटिविज्झनदेसनाकारप्पवत्ता, ये च चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससमापत्तिसञ्चारिमहावजिरञाणप्पभेदा, ये च अनन्तनयसमन्तपट्ठानपविचयदेसनाकारप्पवत्ता, ये च अनन्तासु लोकधातूसु अनन्तानं सत्तानं आसयानुसयचरितादिविभावनाकारप्पवत्ताति एवंपकारा भगवतो पञ्ञापभेदा, सब्बेपि इध आदि-सद्देन नयतो सङ्गय्हन्तीति वेदितब्बं. को हि समत्थो भगवतो पञ्ञाय पभेदे अनुपदं निरवसेसतो दस्सेतुं. तेनेव भगवन्तं ठपेत्वा पञ्ञवन्तानं अग्गभूतो धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरोपि बुद्धगुणपरिच्छेदनं पतिअनुयुत्तो ‘‘अपिच मे, भन्ते, धम्मन्वयो विदितो’’ति (दी. नि. २.१४६) आहाति.

संसारमहोघपक्खन्दानं सत्तानं ततो सन्तारणत्थं पटिपन्नो तेहि पयोजितो नाम होति असतिपि तेसं तथाविधे अभिसन्धियन्ति वुत्तं ‘‘सत्ता हि महाबोधिं पयोजेन्ती’’ति. एतेन सब्बेनाति महाबोधिमूलादिदस्सनेन. अपगमनं निरुपक्किलेसन्ति योजेतब्बं. जातसंवद्धभावदस्सनेन ‘‘अनादि अनिधनो च सत्तो’’ति एवंपकारा मिच्छावादा पटिसेधिता होन्ति. समञ्ञा…पे… दस्सेति सत्ते परमत्थतो असतिपि सत्तपञ्ञत्तिवोहारसूचनतो. करुणा आदिपञ्ञा परियोसानन्ति इदं सम्भरणनिप्फत्तिकालापेक्खाय वुत्तं, न परिच्छेदवन्तताय. तेनेवाह ‘‘तन्निदानभावतो ततो उत्तरिकरणीयाभावतो’’ति. सब्बे बुद्धगुणा दस्सिता होन्ति नयतो दस्सितत्ता. एसो एव हि अनवसेसतो बुद्धगुणदस्सनुपायो यदिदं नयग्गाहणं. परधनहरणादितोपि विरति परेसं अनत्थपरिहरणवसप्पवत्तिया सिया करुणूपनिस्सयाति करुणानिदानं सीलं. ततो एव ‘‘ततो पाणातिपातादिविरतिप्पवत्तितो’’ति वुत्तं.

२. यस्सा संवण्णनन्तिआदिना ‘‘दयाया’’तिआदिथोमनाय सम्बन्धं दस्सेति. पयोजनं पन वुत्तनयेन वेदितब्बं. अब्भन्तरं नियकज्झत्तं, ततो बहिभूतं बाहिरं. दयाति करुणा अधिप्पेताति दया-सद्दस्स मेत्ताकरुणानं वाचकत्ता वक्खमानञ्च अनुयोगं मनसि कत्वा वुत्तं. ताय हि समुस्साहितो, न मेत्तायाति अधिप्पायो. पुब्बे वुत्तस्स पटिनिद्देसो होतीति त-सद्दस्स अत्थं आह. तन्ति पञ्ञं विसेसेत्वा उपमाभावेन विनिवत्ता चरितत्थताय. पटिनिद्देसं नारहति पधानापधानेसु पधाने किच्चदस्सनतो. द्विन्नं पदानं…पे… वतोति करुणावाचिना दया-सद्देन एकाधिकरणभावेन वुच्चमानो त-सद्दो ततो अञ्ञधम्मविसयो भवितुं न युत्तोति अधिप्पायो. अपरियायसद्दानं समानाधिकरणभावो विसेसनविसेसितब्बभावे सति होति, नाञ्ञथाति आह ‘‘समाना…पे… होती’’ति. समानाधिकरणभावेन हेत्थ विसेसनविसेसितब्बभावो साधीयति, सा च समानाधिकरणता विसिट्ठविभत्तिकानं न होतीति समानविभत्तितायपि तमेव साधीयतीति ‘‘दया…पे… चिद’’न्ति इदं दयाय विसेसितब्बभावे कारणवचनं. पधानताय हि सामञ्ञताय च सा विसेसितब्बा जाता. तत्थ भगवतो तदञ्ञेसञ्च करुणानं वाचकत्ता सामञ्ञता वेदितब्बा. तस्स चाति दया-सद्दस्स. ‘‘पधानञ्च पञ्ञ’’न्तिआदिना किञ्चापि पुरिमगाथाय पञ्ञाप्पधाना, ‘‘ताया’’ति पन केवलं अवत्वा दयाविसेसनभावेन वुत्तत्ता अप्पधानायपि करुणाय पटिनिद्देसो युत्तोति दस्सेति. अप्पधानता च करुणाय पुरिमगाथाय वसेन वुत्ता, इध पन पधाना एव. तथा च वुत्तं ‘‘दयासमुस्साहिनीति पधाना’’ति (ध. स. मूलटी. २).

कथं पन…पे… ञातब्बाति वक्खमानञ्ञेव अत्थं हदये ठपेत्वा चोदेति. यदि एवन्ति यदि अट्ठकथाय अधिप्पायं अग्गहेत्वा वचनमत्तमेव गण्हसि. मेत्ताति च न युज्जेय्याति यथा ‘‘मेत्तचित्ततं आपन्नो’’ति एतिस्सा अट्ठकथाय वसेन न दया करुणा, एवं ‘‘निक्करुणतं आपन्नो’’ति एतिस्सा अट्ठकथाय वसेन न दया मेत्ताति वचनमत्तग्गहणे अट्ठकथानम्पि विरोधं दस्सेति. ‘‘अधिप्पायवसेन योजेतब्बो’’ति वत्वा तमेव अधिप्पायं दया-सद्दो हीतिआदिना विवरति. अक्खरचिन्तका हि दया-सद्दं दानगतिरक्खणेसु पठन्ति. अनुरक्खणञ्च मेत्ताकरुणानं हितूपसंहारदुक्खापनयनाकारवुत्तीनं समानकिच्चं, तस्मा उभयत्थ दया-सद्दो पवत्ततीति वुत्तं. अन्तोनीतन्ति अन्तोगधं, रुक्खत्थो विय धवखदिरादीनं अनुरक्खणत्थो मेत्ताकरुणानं सामञ्ञन्ति अत्थो, अधिप्पायो पन ‘‘दयापन्नो’’ति एत्थ सब्बपाणभूतहितानुकम्पीति अनन्तरं करुणाय वुत्तत्ता दया-सद्दो मेत्तापरियायोति विञ्ञायति. मेत्तापि हि करुणा विय पाणातिपातविरतिया कारणन्ति. ‘‘अदयापन्नो’’ति एत्थ पन कारुणिको अविहिं सज्झासयत्ता परेसं विहेसामत्तम्पि न करोति, को पन वादो पाणातिपातनेति निक्करुणताय पाणातिपातिता दस्सिताति वेदितब्बा. एतमेवत्थं सन्धाय ‘‘एवञ्हि अट्ठकथानं अविरोधो होती’’ति आह. यदि दया-सद्दो मेत्ताकरुणानं वाचको, एवम्पिकथं पन करुणा ‘‘दया’’ति जानितब्बाति अनुयोगो तदवत्थो एवाति चोदनं मनसि कत्वा करुणा च देसनायातिआदिना करुणाय एव गहणे कारणमाह.

ननु तायातिआदिना सामत्थियतोपि पकरणं बलवन्ति पकरणवसेनेव करुणाविसयस्स ञाततं दस्सेति. यथारुचि पवत्तित्थाति एतं पुरिमगाथाय सप्पदेसनिप्पदेससत्तविसयाय करुणाय गहितभावस्स कारणवचनं. यथारुचिपवत्ति हि एकस्मिं अनेकेसु च इच्छानुरूपप्पवत्तीति. ‘‘इध पन निप्पदेससत्तविसयतं गहेतु’’न्ति एतेन सिद्धे सति आरम्भो ञापकत्थो होतीति पुन ‘‘सत्तेसू’’ति वचनं इममत्थविसेसं बोधेतीति दस्सेति. न देवेसुयेवातिआदिनापि दयासाधनस्स समुस्साहनस्स सत्तविसयभावे सामत्थियलद्धेपि ‘‘सत्तेसू’’ति वचनं तस्स निप्पदेससत्तविसयभावो अधिप्पेतोति इमं विसेसं ञापेतीति दस्सेति.

कालदेसदेसकपरिसादिपरिदीपनं बाहिरनिदानन्ति कालादीनि निद्धारेन्तो ‘‘यस्मिं काले’’तिआदिमाह. अवसानम्हि वसन्तो तिदसालयेति वचनतोति एतेन तस्स पाटिहारियस्स सद्दन्तरसन्निधानेन अवच्छिन्नतं दस्सेति. तत्थ पवत्तवोहारेन च न सक्काति पुथुज्जनसन्तानेपि रागादिपटिपक्खहरणस्स अभावतो निच्छन्दरागेसु सत्तवोहारो विय पुथुज्जनसन्ताने रागादिपटिपक्खहरणवसेन पवत्तं तदभावेपि भगवतो सन्ताने रुळ्हीवसेन पाटिहारियन्त्वेव वुच्चतीति न सक्का वत्तुन्ति अधिप्पायो. दिट्ठिहरणवसेन ये सम्मादिट्ठिका जाता अचेलककस्सपादयो विय, दिट्ठिप्पकासने असमत्थभावेन अप्पटिभानभावादिप्पत्तिया सच्चकादयो विय.

३. सीतपब्बता नाम ‘‘सिनेरुं परिवारेत्वा ठिता युगन्धरो…पे… गिरि ब्रहा’’ति (विसुद्धि. १.१३७; पारा. अट्ठ. १.१ वेरञ्जकण्डवण्णना) एवं वुत्तपब्बता.

४-५. सब्बसो चक्कवाळसहस्सेहि सब्बसो आगम्म सब्बसो सन्निसिन्नेनाति सम्बन्धवसेन तयो विकप्पा युत्ता, सब्बसो चक्कवाळसहस्सेहि दसहि दसहीति पन अनिट्ठसाधनतो पटिसेधितो. वज्जितब्बेति ये वज्जेतुं सक्का ‘‘अतिसम्मुखा अतिसमीपं उन्नतप्पदेसो’’ति, एते. इतरे पन तस्सा परिसाय महन्तभावेन न सक्का परिहरितुं.

‘‘सब्बञेय्य…पे… समत्था’’ति वत्वा तेसं देसेतब्बप्पकारजाननसमत्थाति वचनं अत्तना पटिविद्धाकारस्स धम्मसामिनापि परेसं देसेतुं असक्कुणेय्यत्ता वुत्तं. अञ्ञथा सब्बेपि सत्ता दिट्ठसच्चा एव भवेय्युं. सब्बञेय्यधम्मानं यथासभावजाननसमत्थतादियेव यथावुत्तबलं. तेसं गहणसमत्थतं दीपेति, अधिकवचनमञ्ञमत्थं बोधेतीति अधिप्पायो.

६. तथागतो वन्दनीयोतिआदिना ‘‘नमस्सित्वा’’तिआदिकिरियाविसेसानं तंतंसुत्तानुरोधेन पवत्तितमाह. सरीरसोभग्गादीति आदि-सद्देन कल्याणवाक्करणताआधिपच्चपरिवारसम्पत्तिआदि सङ्गय्हति.

७. अन्तरधापेत्वाति निरोधेत्वा. निरोधनञ्चेत्थ उप्पादकहेतुपरिहरणवसेन तेसं अनुप्पत्तिकरणन्ति वेदितब्बं. अत्थं पकासयिस्सामीति सम्बन्धोति ‘‘सोसेत्वा’’ति पुब्बकालकिरियाय अपरकालकिरियापेक्खताय वुत्तं.

८. दुक्करभावं दीपेतुन्ति अदुक्करस्स तथाअभियाचेतब्बताभावतोति अधिप्पायो. पाराजिकसङ्घादिसेसानं सीलविपत्तिभावतो थुल्लच्चयादीनञ्च येभुय्येन आचारविपत्तिभावतो आचारसीलानं तथा योजना कता, तथा चारित्तसीलस्स आचारसभावत्ता इतरं सभावेनेव गहेत्वा दुतिया. असक्कुणेय्यन्ति विसुद्धाचारादिगुणसमन्नागतेन सब्रह्मचारिना सद्धम्मचिरट्ठितत्थं सादरं अभियाचितेन तेन च अभिधम्मत्थप्पकासने समत्थोति याथावतो पमाणितेन तब्बिमुखभावो न सुकरोति अधिप्पायो.

९. देवदेव-सद्दस्स अत्थो पट्ठानसंवण्णनाटीकायं विपञ्चितोति न वित्थारयिम्ह.

१३. पठमसङ्गीतियं या अट्ठकथा सङ्गीताति वचनेन सा भगवतो धरमानकालेपि अट्ठकथा संविज्जति, तेन पाठो विय भगवंमूलिकावाति विञ्ञायति. ‘‘अभिधम्मस्सा’’ति पदं ‘‘अत्थं पकासयिस्सामी’’ति एतदपेक्खन्ति ‘‘कस्स पन सा अट्ठकथा’’ति पुच्छित्वा अधिकारवसेन तमेव अभिधम्मपदं आकड्ढति. आवुत्तिआदिवसेन वा अयमत्थो विभावेतब्बो.

१६. अरियमग्गस्स बोज्झङ्गमग्गङ्गझानङ्गविसेसं पादकज्झानमेव नियमेतीतिआदिनयप्पवत्तो तिपिटकचूळनागत्थेरवादो आदि-सद्देन विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धा नियमेन्ति, पुग्गलज्झासयो नियमेतीति एवमादयो मोरवापिवासिमहादत्तत्थेरतिपिटकचूळाभयत्थेरवादादयो सङ्गय्हन्ति. तप्पकासनेनेवाति अभिधम्मस्स अत्थप्पकासनेनेव. सोति महाविहारवासीनं विनिच्छयो. तथाति असम्मिस्सानाकुलभावेन. असम्मिस्सानाकुलभूतो वा विनिच्छयो महाविहारवासीनं सन्तकभावेन, एतेन अभिधम्मस्स अत्थप्पकासनेनेव महाविहारवासीनं विनिच्छयो इध अभिनिप्फादीयतीति दस्सेति. अथ वा तप्पकासनेनेवाति असम्मिस्सानाकुलभावप्पकासनेनेव. सोति पकासियमानो अभिधम्मत्थो. तथाति महाविहारवासीनं विनिच्छयभावेन. इमस्मिं अत्थविकप्पे ‘‘असम्मिस्सं अनाकुलं अत्थं पकासयिस्सामी’’ति सम्बन्धनीयं.

१७. अञ्ञञ्च सब्बं अत्थप्पकासनं होतीति तोसनं होतीति अत्थो. तेनेवाह ‘‘सब्बेन तेन तोसनं कतं होती’’ति. युत्तरूपा योजना.

वीसतिगाथावण्णना निट्ठिता.

निदानकथावण्णना

परिच्छेदो सत्तप्पकरणभावो. सन्निवेसो सत्तन्नं पकरणानं तदवयवानञ्च ववत्थानं. सागरेहि तथा चिन्ताति ‘‘इमस्स अभिधम्मस्स गम्भीरभावविजाननत्थं चत्तारो सागरा वेदितब्बा’’तिआदिना नयेन जलसागरादीहि सह नयसागरविचारो. ‘‘सतभागेन सहस्सभागेन धम्मन्तरा धम्मन्तरं सङ्कमित्वा सङ्कमित्वा देसेसी’’तिआदिना देसनाभेदेहि अभिधम्मस्स गम्भीरभावकथा देसनाहि गम्भीरता.

‘‘एवं तेमासं निरन्तरं देसेन्तस्सा’’तिआदिना देसनाकाले भगवतो सरीरस्स यापिताकारविचारो देसना…पे… गहणं. तथा थेरस्स…पे…पि चाति ‘‘अभिधम्मे वाचनामग्गो नामा’’तिआदिना अभिधम्मे वाचनामग्गस्स सारिपुत्तत्थेरसम्बन्धितता तस्स च तेनेव उप्पादितता. यो हि भगवता देवतानं देसिताकारो, सो अपरिच्छिन्नवारनयतन्तिताय अनन्तो अपरिमाणो न भिक्खूनं वाचनायोग्गो, यो च थेरस्स देसिताकारो, सो अतिसंखित्तताय. नातिसङ्खेपनातिवित्थारभूतो पन पाठनयो थेरप्पभावितो वाचनामग्गोति.

वचनत्थविजाननेनातिआदिना कुसला धम्मातिआदिपदानञ्ञेव अत्थवण्णनं अकत्वा अभिधम्म-सद्दविचारस्स सम्बन्धमाह. ‘‘ये ते मया धम्मा अभिञ्ञा देसिता. सेय्यथिदं – चत्तारो सतिपट्ठाना…पे… सिक्खितं सिक्खिंसु द्वे भिक्खू अभिधम्मे नानावादा’’तिआदिसुत्तवसेन किञ्चापि बोधिपक्खियधम्मा ‘‘अभिधम्मो’’ति वुच्चन्ति, धम्म-सद्दो च समाधिआदीसु दिट्ठप्पयोगो, परियत्तिधम्मो एव पन इध अधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘सुत्तन्ताधिका पाळीति अत्थो’’ति आह. तत्थ धम्मब्यभिचारभावेन विसेसतो अभिधम्मो विय सुत्तन्तोपि ‘‘धम्मो’’ति वुच्चति. ‘‘यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो’’तिआदीसु (दी. नि. १.२१६) अञ्ञत्थ च सम्भवतो अभि-सद्देन निवत्तेतब्बत्थं दीपेतुं ‘‘सुत्तन्ता’’ति वुत्तं. ननु च अतिरेकविसेसट्ठा भिन्नसभावा यतो ते यथाक्कमं अधिकविचित्तपरियायेहि बोधिता, तस्मा ‘‘धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेही’’ति बहुवचनेन भवितब्बं, न एकवचनेनाति अनुयोगं मनसि कत्वा आह ‘‘द्विन्नम्पि…पे… एकवचननिद्देसो कतो’’ति.

पयोगमेव नारहति उपसग्ग-सद्दानं धातु-सद्दस्सेव पुरतो पयोजनीयत्ता. अथापि पयुज्जेय्य अतिमालादीसु अति-सद्दादयो विय. एवम्पि यथा ‘‘अतिमाला’’ति एत्थ समासवसेन अनाविभूताय कमनकिरियाय विसेसको अति-सद्दो, न मालाय, एवमिधापि अभि-सद्दो न धम्मविसेसको युत्तोति अधिप्पायो. अञ्ञस्सपि हि उपसग्गस्साति इदं रुळ्हीवसेन, अत्थे उपसज्जतीति वा उपसग्गस्स अन्वत्थसञ्ञतं गहेत्वा वुत्तं. अतिछत्तादीसु हि अति-सद्दो इध उपसग्गोति अधिप्पेतो. तत्थ यथा कल्याणो पूजितो वा पुरिसो अतिपुरिसोति भवति, एवं अतिरेकविसेसट्ठानम्पि कल्याणपूजितत्थभावसम्भवतो कल्याणं वा पूजितं वा छत्तं अतिछत्तन्ति सद्दनयो वेदितब्बो. कल्याणपूजितभावा हि गुणविसेसयोगेन इच्छितब्बा. गुणविसेसो चेस यदिदं पमाणातिरेको च विचित्तरूपता च. एवञ्च पन कत्वा ‘‘अकिरियायपी’’ति वचनं समत्थितं भवति. यथा च अतिछत्तादीसु, एवं अभिधम्म-सद्देपि दट्ठब्बं. अनेकत्था हि निपाताति. तब्भावदीपकत्ताति अतिरेकविसेसभावदीपकत्ता.

एकतो अनागतत्ताति इदं सुत्तन्ते एकतो आगतानं खन्धायतनादीनं सुत्तन्तभाजनीयस्स दिट्ठत्ता ‘‘छ इमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानी’’तिआदिना (सं. नि. ५.४९५-४९६) चक्खादीनं छन्नं इत्थिन्द्रियादीनं तिण्णं सुखिन्द्रियादीनं पञ्चन्नं सद्धिन्द्रियादीनं पञ्चन्नं अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियादीनञ्च तिण्णं वसेन विसुं विसुं सुत्तन्तभावेन आगतत्ता एकसुत्तभावेन अनागतानं बावीसतिया इन्द्रियानं सुत्तन्तभाजनीयस्स अदिट्ठत्ता च वुत्तं, न सुत्तन्ते एकतो आगमनस्स सुत्तन्तभाजनीयस्स कारणत्ता. सुत्तन्ते एकतो सब्बेन सब्बञ्च अनागता हि भूमन्तरपरिच्छेदपटिसम्भिदा सुत्तन्तभाजनीयवसेन विभत्ता दिस्सन्ति, एकतो आगतानि च सिक्खापदानि तथा न विभत्तानि. वेरमणीनं विय पन सभावकिच्चादिविभागविनिमुत्तो बावीसतिया इन्द्रियानं समानो विभजनप्पकारो नत्थि, यो सुत्तन्तभाजनीयं सियाति इन्द्रियविभङ्गे सुत्तन्तभाजनीयं नत्थीति युत्तं सिया.

यदिपि पच्चयधम्मविनिमुत्तो पच्चयभावो नाम नत्थि, यथा पन पवत्तो पच्चयधम्मो पच्चयुप्पन्नधम्मानं पच्चयो होति, सो तस्स पवत्तिआकारविसेसो हेतुआदिभावो ततो अञ्ञो विय पच्चयधम्मस्स पच्चयभावोति वुत्तो, सो च ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्ती’’तिआदीसु पधानभावेन वुत्तो. तत्थ च गुणीभूता हेतुहेतुफलभूता अविज्जासङ्खारादयोति वुत्तं ‘‘पच्चयभावो उद्दिट्ठो’’ति. उद्दिट्ठधम्मानन्तिआदि उद्देसेन परिच्छिन्नानंयेव खन्धादीनं खन्धविभङ्गादीसु पञ्हपुच्छकनयो दस्सितो, न इतो अञ्ञथाति कत्वा वुत्तं.

सुत्तन्ते सङ्गीतिसुत्तन्तादिके. पञ्च सिक्खापदानि पाणातिपाता…पे… पमादट्ठाना वेरमणीति एवं उद्दिट्ठानि. अञ्ञो पन वेरमणीनं विभजितब्बप्पकारो नत्थीति इदं अतीतानिच्चादिविभागो वेरमणीनं खन्धायतनादीसु अन्तोगधत्ता तब्बसेनेव विजानितब्बो, ततो पन अञ्ञो अभिधम्मनयविधुरो वेरमणीनं विभजितब्बप्पकारो नत्थीति अधिप्पायेन वुत्तं. तथा च पटिसम्भिदामग्गे ‘‘चक्खुं अनिच्चं…पे… जरामरणं अनिच्च’’न्ति अनुपदधम्मसम्मसनकथायं न वेरमणियो उद्धटा.

ननु धम्मसङ्गणीधातुकथादीनम्पि वसेन अभिधम्मपाळिया अतिरेकविसेसभावो दस्सेतब्बोति? सच्चमेतं, सो पन एकन्तअभिधम्मनयनिस्सितो अवुत्तोपि सिद्धोति कत्वा न दस्सितो. एतेन वा निदस्सनेन सोपि सब्बो नेतब्बो. अभिधम्मनयसामञ्ञेन वा अभिधम्मभाजनीयपञ्हपुच्छकेहि सो वुत्तो एवाति न वुत्तोति दट्ठब्बो.

पञ्हवाराति पुच्छनविस्सज्जनवसेन पवत्ता पाळिनया. एत्थेवाति धम्महदयविभङ्गे एव. अपेक्खावसिकत्ता अप्पमहन्तभावस्स यतो अप्पमत्तिका महाधातुकथातन्ति धम्महदयविभङ्गवचनवसेन अवसेसा, तं दस्सनत्थं ‘‘धम्महदयविभङ्गे अनागन्त्वा महाधम्महदये आगततन्तितो’’ति वुत्तं. धम्महदय…पे… आगततन्तितो रूपकण्डधातुविभङ्गादीसु अनागन्त्वा महाधातुकथायं आगततन्ति अप्पमत्तिकावाति सम्बन्धो. अथ धातुकथाय वित्थारकथा महाधातुकथा धम्महदयविभङ्गे अनागन्त्वा महाधम्महदये आगततन्तितो धातुकथायं अनागन्त्वा महाधातुकथाय आगततन्ति अप्पमत्तिकावाति योजेतब्बं.

उपलब्भतीति अनुलोमपच्चनीयपञ्चकस्स, नुपलब्भतीति पच्चनीयानुलोमपञ्चकस्स उपलक्खणवसेन वुत्तं. सच्चिकट्ठं निस्सयन्ति ‘‘सब्बत्था’’तिआदिना देसादिअनामसनेन रूपादिसत्तपञ्ञासधम्मप्पभेदं सच्चिकट्ठमेव निस्सयभूतं. सब्बत्थाति एत्थापि ‘‘उपलब्भति नुपलब्भतीति पटिञ्ञाय गहिताय पटिक्खेपग्गहणत्थ’’न्ति आनेत्वा सम्बन्धनीयं, तथा सब्बदा सब्बेसूति एत्थापि. यदि खन्धायतनादयो गहिता अट्ठकथायं आगतनयेन, अथ पन वुत्तन्ति सम्बन्धो. यो सच्चिकट्ठोति सच्चिकट्ठनिस्सयं उपलक्खेति. एतेहीति एतेहि वचनेहि. सच्चिकट्ठदेसकालप्पदेसेहि कथं सच्चिकट्ठादीनं पदेसो एकदेसभूतो सब्बोति वुच्चति? पदेसानं पुथुत्ता. ‘‘सब्बेसु पदेसेसू’’ति पच्चेकं भेदामसनवसेन चायं पञ्हो पवत्तोति न पुरिमेहि अवसेसो.

उपलब्भति…पे… मिच्छाति एकन्ति उपलब्भतीति पटिञ्ञाग्गहणपटिक्खेपग्गहणनिग्गण्हनानं अनुलोमपटिलोमतो पटिञ्ञाठपननिग्गहपापनारोपनानञ्च वसेन पवत्ता तन्ति पठमपञ्चकस्स एकं अङ्गं एको अवयवोति अत्थो. एवं सेसेसुपि नेतब्बं. निग्गहस्स सुनिग्गहभावं इच्छतो सकवादिनो ‘‘त्वं चे पन मञ्ञसि वत्तब्बे खो पुग्गलो नुपलब्भती’’तिआदिना (कथा. ३) पटिञ्ञाठपनेन, तेन ‘‘तव तत्थ हेताय पटिञ्ञाय हेवं पटिजानन्तो हेवं निग्गहेतब्बे अथ तं निग्गण्हाम सुनिग्गहितो च होती’’ति वत्वा ‘‘हञ्चि पुग्गलो नुपलब्भती’’तिआदिना (कथा. २) परवादिनो अत्तनो पटिकम्मं यथा सकवादी न निब्बेठेति, एवं करणं पटिकम्मवेठनं. परवादिनो पटिकम्मस्स दुप्पटिकम्मभावं इच्छतो सकवादिनो तंनिदस्सनेन ‘‘एसो चे दुन्निग्गहितो हेव’’न्ति पटिकम्मनिदस्सनेन, ‘‘वत्तब्बे खो पुग्गलो उपलब्भति…पे… परमत्थेनाति (कथा. १). नो च मयं तया तत्थ हेताय पटिञ्ञाय हेवं पटिजानन्तो हेवं निग्गहेतब्बा. अथ अम्हे निग्गण्हासि दुन्निग्गहिता च होमा’’ति वत्वा ‘‘हञ्चि पुग्गलो उपलब्भती’’तिआदिना (कथा. ५) निग्गहस्स दुन्निग्गहितभावदस्सनेन अनिग्गहितभावकरणं निग्गहनिब्बेठनं. ‘‘तेन हि यं निग्गण्हासि हञ्चि पुग्गलो उपलब्भती’’तिआदिं वत्वा ‘‘तेन हि ये कते निग्गहे से निग्गहे दुक्कटे सुकते पटिकम्मे सुकता पटिपादना’’ति सकवादिनो निग्गहस्स, अनिग्गहभावारोपनेन अत्तनो पटिकम्मस्स सुपटिकम्मभावकरणेन च सकवादिनो निग्गहस्स छेदो विनासनं पुग्गलवादनिसेधनवसेन समुट्ठितत्ता. धम्मताय अनुलोमनवसेन उट्ठहित्वा तब्बिलोमनवसेन पवत्तो अनुलोमपच्चनीकपञ्चको वुत्तविपरियायेन दुतियपञ्चको वेदितब्बो.

तदाधारोति ते सच्चिकट्ठपरमत्था रूपादयो आधारा एतस्साति तदाधारो. एतेन ‘‘रूपस्मिं अत्ता’’ति एवंपकारो पुग्गलवादो दस्सितो होति. तेसं वा आधारभूतोति एतेन ‘‘अत्तनि रूप’’न्ति एवंपकारो. अञ्ञत्र वा तेहीति तेहि रूपादीहि विना. आधाराधेय्यादिभावेन असंसट्ठो विसुंयेव विना. तेन सत्तादिगुणेहि अवोकिण्णो पुरिसोति एवमादिको. तंसामिभूतताय वा तदधीनभावेन ‘‘अञ्ञत्र वा तेही’’ति वुत्तन्ति ‘‘रूपवा अत्ता’’ति एवंपकारो पुग्गलवादो दस्सितोति वेदितब्बो. अनञ्ञोति एतेन ‘‘रूपं अत्ता’’ति एवंपकारो. रुप्पनादिसभावो रूपक्खन्धादीनं विसेसलक्खणं, सप्पच्चयादिसभावो सामञ्ञलक्खणं. रूपादितो अञ्ञो अनञ्ञो वा अञ्ञत्ते च तदाधारादिभूतो उपलब्भमानो आपज्जतीति अनुयुञ्जति सकवादी पकारन्तरस्स असम्भवतो. पुग्गलवादी पुग्गलस्स रूपादीहि न अञ्ञत्तं इच्छति रूपादि विय पच्चक्खतो अनुमानतो वा गाहयितुं असक्कुणेय्यत्ता तस्स च कारकवेदकभावस्स अयुज्जमानकत्ता. नापि अनञ्ञत्तं रुप्पनसप्पच्चयादिसभावप्पसङ्गतो पुग्गलस्सेव अभावप्पसङ्गतो च. यथेव हि न विना इन्धनेन अग्गि पञ्ञापियति, न च अञ्ञं इन्धनतो अग्गिं सक्का पटिजानितुं, नापि अनञ्ञं. यदि हि अञ्ञो सिया, न उण्हं इन्धनं सिया. अथ अनञ्ञो, निद्दहितब्बंयेव दाहकं सिया. एवमेव न विना रूपादीहि पुग्गलो पञ्ञापियति, न च तेहि अञ्ञो, नापि अनञ्ञो सस्सतुच्छेदभावप्पसङ्गतोति लद्धियं ठत्वा पुग्गलवादी ‘‘न हेवा’’ति पटिक्खिपति. तत्थ अग्गिन्धनोपमा ताव यदि लोकवोहारेन वुत्ता, अपळित्तं कट्ठादिइन्धनं निद्दहितब्बञ्च, पळित्तं भासुरुण्हं अग्गि दाहकञ्च, तञ्च ओजट्ठमकरूपं पुरिमपच्छिमकालिकं अनिच्चं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्नं, यदि एवं पुग्गलो रूपादीहि अञ्ञो अनिच्चो च आपन्नो. अथ परमत्थतो, तस्मिंयेव कट्ठादिके पळित्ते यं उसुमं सो अग्गि, तंसहजातानि तीणि भूतानि इन्धनं, एवम्पि सिद्धं लक्खणभेदतो अग्गिन्धनानं अञ्ञत्तन्ति अग्गि विय इन्धनतो रूपादीहि अञ्ञो पुग्गलो अनिच्चो च आपन्नोति ब्याहताति वेदितब्बं.

पुग्गलो उपलब्भतीति पटिजानन्तस्स पकारन्तरस्स असम्भवतो वुत्तेसु पकारेसु एकेन पकारेन उपलब्भमानो उपलब्भतीति ‘‘आपन्न’’न्ति वुत्तं ‘‘पटिञ्ञाय एकत्तापन्न’’न्ति. एकत्तापन्नत्ता एव अप्पटिक्खिपितब्बं, पुग्गले पटिसिद्धे तदभिनिवेसोपि अयाथावतो पुग्गलवादिनो गहिताकारसुञ्ञताविभावनेन सकट्ठानतो चावितो पटिसेधितो एव नाम होतीति वुत्तं ‘‘पुग्गलदिट्ठिं पटिसेधेन्तो’’ति. पुग्गलोयेव वा तथा पस्सितब्बत्ता दिट्ठि. ‘‘सामी निवासी कारको वेदको निच्चो धुवो’’ति अभिनिवेसविसयभूतो हि परिकप्पमत्तसिद्धो पुग्गलो इध पटिक्खिपीयति, ‘‘न चत्तारोमे, भिक्खवे, पुग्गला’’तिआदिना वुत्तवोहारपुग्गलोति अननुयोगो आकासकुसुमस्स रत्तनीलादिभावविचारणा वियाति अत्थो. पुब्बे ‘‘नुपलब्भती’’ति पटिजानित्वा विसेसचोदनाय अनापज्जनतो पुन ‘‘न हेवा’’ति पटिक्खेपो पटिञ्ञाय आपज्जनलेसो. वञ्झापुत्तकस्स दीघरस्सतानुयोगस्स विय सब्बेन सब्बं परमत्थतो अनुपलब्भमानस्स पुग्गलस्स रूपादीहि अञ्ञानञ्ञतानुयोगस्स अननुयोगभावो एव इध अविपरीतत्थो.

यंकारणाति एतेन ‘‘यतोनिदान’’न्ति एत्थ विभत्तिअलोपो दट्ठब्बोति दस्सेति. अज्झाचरन्तीति अभिभवन्ति. अभिनन्दनादयो तण्हादीहि यथासङ्ख्यं योजेतब्बा, तण्हादिट्ठीहि वा अभिनन्दनज्झोसानानि, तीहिपि अभिवदनं अविसेसेन वा तीहिपि तयो योजेतब्बा. एत्थ चे नत्थि अभिनन्दितब्बन्तिआदिना अभिनन्दनादीनं अभावसूचनेन फलूपचारतो अभिनन्दनादीनं समुच्छेदपटिप्पस्सद्धिभूतं मग्गफलं वुच्चति, तं पच्चामसनञ्च एसेवाति इदन्ति कत्वा वुत्तं ‘‘अभि…पे… फलं वा’’ति.

‘‘ञायतीति जान’’न्ति उक्कंसगतिविजाननेन निरवसेसं ञेय्यजातं परिग्गय्हतीति तब्बिसयाय जानातिकिरियाय सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव करणं भवितुमरहतीति ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन जानितब्बं जानाती’’ति वुत्तं. अथ वा पकरणवसेन, ‘‘भगवा’’ति सद्दन्तरसन्निधानेन वा अयं अत्थो विभावेतब्बो. पस्सं पस्सतीति एत्थापि एसेव नयो. जानन्तापि विपल्लासवसेन जानन्ति तित्थिया पठमज्झानअरूपज्झानेहि कामरूपपरिञ्ञावादिनो. जानन्तो जानातियेव भगवा अनागामिअरहत्तमग्गेहि तंपरिञ्ञावादिताय. अयञ्च अत्थो दुक्खक्खन्धसुत्तवसेन (म. नि. १.१६३, १७५ आदयो) विभावेतब्बो. पञ्ञाचक्खुना उप्पन्नत्ता वा चक्खुभूतो. ञाणभूतोतिआदीसुपि एसेव नयो. अथ वा दिब्बचक्खुआदिकं पञ्चविधम्पि चक्खुं भूतो पत्तोति चक्खुभूतो. एवं ञाणभूतोतिआदीसुपि दट्ठब्बं. सामुक्कंसिकाय धम्मदेसनाय सातिसयो भगवतो वत्तुआदिभावोति वुत्तं ‘‘चतुसच्चधम्मे वदतीति वत्ता’’तिआदि. ‘‘पवत्ता’’ति एत्थ प-कारस्स पकट्ठत्थतं दस्सेतुं ‘‘चिरं…पे… पवत्ता’’ति आह. निद्धारेत्वा नेता निन्नेता.

‘‘एकूननवुति चित्तानी’’ति वुत्ता चित्तसहचरियाय यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति. तेसञ्च पाळिपदेसानं एकेकं पदं उद्धरित्वापि किञ्चापि कुसलत्तिकपदानियेव उद्धरित्वा चित्तुप्पादकण्डे चित्तानि विभत्तानि, कुसलत्तिकेन पन सभावधम्मसङ्गहितानं सेसत्तिकदुकपदानं असङ्गहितानं अभावतो कुसलत्तिकपदुद्धारेन नयदस्सनभूतेन इतरत्तिकदुकपदानिपि उद्धटानेवाति वुत्तं. एवञ्च कत्वा मातिकाग्गहणं समत्थितं भवति.

सो च धम्मोति ‘‘तयो कुसलहेतू’’तिआदीसु (ध. स. १०६०) पुरिमाय पुरिमाय पाळिया पच्छिमा पच्छिमा अत्थनिद्देसोति वुत्तं. ‘‘समानेन्ती’’तिसद्दस्स पटपटायति-सद्दस्स विय सद्दनयो दट्ठब्बोति दस्सेतुं ‘‘समानं करोन्ती’’ति वुत्तं. समानकरणञ्च ऊनपक्खिपनेन अधिकापनयनेन वा होति, इध ऊनपक्खिपनेनाति दस्सेतुं ‘‘पूरेन्ती’’ति वुत्तं. समानेतब्बन्ति एत्थापीति ‘‘पट्ठानं समानेतब्ब’’न्ति एत्थ.

बलवता ञाणवेगेन अभिधम्मपच्चवेक्खणवसप्पवत्तेन. बलवतो ञाणवेगस्स सब्बकिलेसक्खेपनवसप्पवत्तस्स. गम्भीरमेव गम्भीरगतं दिट्ठिगतन्तिआदीसु विय. निरवसेसेनाति न कञ्चि अवसेसेत्वा. पञ्चखीलरहितेनाति पञ्चचेतोखीलरहितेन.

एकाधिकेसु अट्ठसु किलेससतेसूति ‘‘जातिमदो’’तिआदिना एककवसेन आगता तेसत्तति, ‘‘कोधो च उपनाहो चा’’तिआदिना दुकवसेन छत्तिंस, ‘‘तीणि अकुसलमूलानी’’तिआदिना तिकवसेन पञ्चाधिकं सतं, ‘‘चत्तारो आसवा’’तिआदिना चतुक्कवसेन छप्पञ्ञास, ‘‘पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानी’’तिआदिना पञ्चकवसेन पञ्चसत्तति, ‘‘छ विवादमूलानी’’तिआदिना छक्कवसेन चतुरासीति, ‘‘सत्त अनुसया’’तिआदिना सत्तकवसेन एकूनपञ्ञास, ‘‘अट्ठ किलेसवत्थूनी’’तिआदिना अट्ठकवसेन चतुसट्ठि, ‘‘नव आघातवत्थूनी’’तिआदिना नवकवसेन एकासीति, ‘‘दस किलेसवत्थूनी’’तिआदिना दसकवसेन सत्तति, ‘‘अज्झत्तिकस्सुप्पादाय अट्ठारस तण्हाविचरितानी’’तिआदिना अट्ठारसकवसेन अट्ठसतन्ति एवं एकाधिकेसु अट्ठसु किलेससतेसु. सेसा तेनवुताधिकं छसतं किलेसा. ते ब्रह्मजालसुत्तागताहि द्वासट्ठिया दिट्ठीहि सह पञ्चपञ्ञासाधिकं सत्तसतं होन्ति.

अथ वा चुद्दसेकन्ताकुसला, पञ्चवीसति कुसलाब्याकतसाधारणा, चुद्दस कुसलत्तिकसाधारणा, उपचयादिद्वयं एकं कत्वा सत्तवीसति रूपानि चाति इमे असीति धम्मा, इमेसु भावद्वये एकं ठपेत्वा अज्झत्तिका एकूनासीति, बाहिरा एकूनासीतीति सब्बेपि अट्ठपञ्ञासाधिकं सतं होन्ति. इमेसु एकेकस्मिं दसन्नं दसन्नं किलेसानं उप्पज्जनतो असीतिअधिकं दियड्ढकिलेससहस्सं होन्ति.

अथ वा तेपञ्ञास अरूपधम्मा, अट्ठारस रूपरूपानि, आकासधातु, लक्खणरूपानि चाति पञ्चसत्तति धम्मा अज्झत्तबहिद्धाभेदतो पञ्ञाससतं होन्ति. तत्थ एकेकस्मिं दस दस किलेसातिपि दियड्ढकिलेससहस्सं. तथा एत्थ वेदनं सुखिन्द्रियादिवसेन पञ्चविधं कत्वा सत्तपञ्ञास अरूपधम्मा, अट्ठारस रूपरूपानि चाति पञ्चसत्तति विपस्सनूपगधम्मा अज्झत्तबहिद्धाभेदतो पञ्ञाससतं होन्ति. एतेसु एकेकस्मिं दस दस किलेसातिपि दियड्ढकिलेससहस्सं.

अपरो नयो – द्वादसअकुसलचित्तुप्पादेसु पठमे छ किलेसा, दुतिये सत्त, ततिये छ, चतुत्थे सत्त, पञ्चमे छ, छट्ठे सत्त, सत्तमे छ, अट्ठमे सत्त, नवमे पञ्च, दसमे छ, एकादसमे पञ्च, द्वादसमे चत्तारोति सब्बे द्वासत्तति, इमे पञ्चद्वारिका पञ्चसु रूपादीसु आरम्मणेसु एकेकस्मिं द्वासत्ततीति सट्ठिअधिकानि तीणि सतानि, मनोद्वारिका पन छसु आरम्मणेसु एकेकस्मिं द्वासत्तति द्वासत्ततीति कत्वा द्वत्तिंसाधिकानि चत्तारि सतानि, सब्बानिपि द्वानवुतिअधिकानि सत्तसतानि, तानि अज्झत्तबहिद्धाविसयताय चतुरासीतिअधिकं दियड्ढकिलेससहस्सं होन्तीति वेदितब्बं.

अथ वा रूपारम्मणादीनि पञ्च, अवसेसरूपवेदनासञ्ञासङ्खारविञ्ञाणवसेन पञ्च धम्मारम्मणका सेसा चाति दस, ते अज्झत्तबहिद्धाभेदतो वीसति, पञ्ञत्ति चाति एकवीसतिया आरम्मणेसु द्वासत्तति द्वासत्तति किलेसाति द्वादसाधिकं दियड्ढकिलेससहस्सं होन्ति.

अथ वा द्वादससु अकुसलचित्तुप्पादेसु पठमे वीसति धम्मा, दुतिये द्वावीसति, ततिये वीसति, चतुत्थे द्वावीसति, पञ्चमे एकूनवीसति, छट्ठे एकूनवीसति, सत्तमे एकूनवीसति, अट्ठमे एकवीसति, नवमे एकूनवीसति, दसमे एकवीसति, एकादसमे सोळस, द्वादसमे सोळसाति सब्बे अकुसलधम्मा छत्तिंसाधिकानि द्वे सतानि, इमे छसु आरम्मणेसु पच्चेकं छत्तिं साधिकानि द्वे सतानि, सब्बे सोळसाधिकानि चत्तारि सतानि च सहस्सं होन्तीति एवम्पि दियड्ढकिलेससहस्सं वेदितब्बं.

इतरेसन्ति तण्हाविचरितानं ‘‘अतीतानि छत्तिंसा’’तिआदिना अतीतादिभावामसनतो. खेपनेति अरियमग्गेन समुच्छिन्दने. ‘‘दियड्ढकिलेससहस्सं खेपेत्वा’’ति हि वुत्तं. परमत्थतो अतीतादीनं मग्गेन अप्पहातब्बत्ता ‘‘अतीतादिभावामसना अग्गहणं खेपने’’ति वुत्तं. यं पन पट्ठाने ‘‘दस्सनेन पहातब्बो धम्मो दस्सनेन पहातब्बस्स धम्मस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना तिके, तथा दस्सनेन पहातब्बातीततिकतिके ‘‘अतीता दस्सनेन पहातब्बा’’तिआदिना च तीसु कालेसु दस्सनादिपहातब्बवचनं कतं, तं अतीतादीनं संकिलिट्ठताय अपायगमनीयताय च दस्सनपहातब्बेहि निरतिसयत्ता वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

न भासितत्थवचनन्ति इदं ‘‘हितपरियायवचन’’न्ति एतेन निवत्तितस्स एकदेसकथनं. यथा हि अयं अत्थ-सद्दो न भासितत्थवचनं, एवं विसयप्पयोजनादिवचनम्पि न होतीति. यथावुत्तस्साति हितपरियायस्स. ‘‘न हञ्ञदत्थत्थिपसंसलाभा’’ति पदस्स निद्देसे ‘‘अत्तत्थो वा परत्थो वा’’तिआदिना (महानि. ६९) किञ्चापि सुत्तनिरपेक्खं अत्तत्थादयो वुत्ता सुत्तत्थभावेन अनिद्दिट्ठत्ता, तेसु पन एकोपि अत्थप्पभेदो सुत्तेन दीपेतब्बतं नातिक्कमतीति आह ‘‘ते सुत्तं सूचेती’’ति. इमस्मिं विकप्पे अत्थ-सद्दो भासितत्थवचनम्पि होति. पुरिमका हि पञ्च अत्थप्पभेदा हितपरियाया, ततो परे छ भासितत्थप्पभेदा, पच्छिमका पन उभयसभावा. तत्थ दुरधिगमताय विभावने अलद्धगाधो गम्भीरो, न विवटो गुळ्हो, मूलुदकादयो विय पंसुना अक्खरसन्निवेसादिना तिरोहितो पटिच्छन्नो, निद्धारेत्वा ञापेतब्बो नेय्यो, यथारुतवसेनेव वेदितब्बो नीतो. अनवज्जनिक्किलेसवोदाना परियायवसेन वुत्ता, कुसलविपाककिरियधम्मवसेन वा. परमत्थो निब्बानं, अविपरीतसभावो एव वा. सातिसयं पकासितानि तप्परभावेन पकासितत्ता. ‘‘एत्तकं तस्स भगवतो सुत्तागतं सुत्तपरियापन्न’’न्ति (पाचि. १२४२), ‘‘सकवादे पञ्चसुत्तसतानी’’ति (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; कथा. अट्ठ. निदानकथा) च एवमादीसु सुत्त-सद्दो उपचरितोति अधिप्पायेनाह ‘‘इदमेव अत्थानं सूचनतो सुत्तन्ति वुत्त’’न्ति. एकन्तहितपटिलाभसंवत्तनिका सुत्तन्तदेसनाति इदम्पि विनेय्यानं हितसम्पापने सुत्तन्तदेसनाय तप्परभावंयेव सन्धाय वुत्तं. तप्परभावो च विनेय्यज्झासयानुलोमतो दट्ठब्बो, तथा अत्तत्थादिप्पकासनपधानतापि. इतरेहीति विनयाभिधम्मेहि.

रत्तिआदीसूति रत्तिराजविनयेसु विसयभूतेसु. ननु च ‘‘अभिरत्ती’’ति अवुत्तत्ता रत्तिग्गहणं न कत्तब्बं, ‘‘अभिञ्ञाता अभिलक्खिता’’ति च ञाणलक्खणकिरियाविसेसको अभि-सद्दोति? न, ‘‘अभिञ्ञाता अभिलक्खिता’’ति अभि-सद्दविसिट्ठानं ञातलक्खितसद्दानं रत्तिसद्देन समानाधिकरणताय रत्तिविसयत्ता. एत्थ च वाचकसद्दसन्निधाने निपातानं तदत्थजोतकमत्तत्ता लक्खितसद्दत्थजोतको अभि-सद्दो लक्खणे वत्ततीति वुत्तो. अभिलक्खितसद्दपरियायो च अभिञ्ञातसद्दोति दट्ठब्बो, अभिविनयसद्दस्स पन अभिपुरिसस्स विय समाससिद्धि दट्ठब्बा. अनेकत्था हि निपाता, अनेकत्थभेदो च सद्दानं पयोगविसयोति.

किञ्चापि देसनादयो देसेतब्बादिनिरपेक्खा न सन्ति, आणादयो पन विसेसतो देसकादिअधीनाति तंतंविसेसयोगवसेन तेसं भेदो वुत्तो. यथा हि आणाविधानं विसेसतो आणारहाधीनं तत्थ कोसल्लयोगतो, एवं वोहारपरमत्थविधानानि च विधायकाधीनानीति आणादिविधिनो देसकायत्तता वुत्ता. अपराधज्झासयानुरूपं विय धम्मानुरूपम्पि सासनं विसेसतो तथाविनेतब्बपुग्गलापेक्खन्ति वुत्तं ‘‘सासितब्ब…पे… तब्बभावेना’’ति. संवरासंवरनामरूपानं विय विनिवेठेतब्बाय दिट्ठियापि कथनं सति वाचावत्थुस्मिं, नासतीति विसेसतो तदधीनन्ति आह ‘‘कथेतब्बस्स…पे… कथा’’ति. उपारम्भादीति उपारम्भनिस्सरणधम्मकोसरक्खणानि. परियापुणनादीति परियापुणनसुप्पटिपत्तिदुप्पटिपत्तियो.

तन्तिसमुदायो अवयवतन्तिया आधारो यथा ‘‘रुक्खे साखा’’ति. न चोदेतब्बमेतं समुखेन, विसयविसयिमुखेन वा विनयादीनंयेव गम्भीरभावस्स वुत्तत्ताति अधिप्पायो. धम्मो हि विनयादयो, तेसञ्च विसयो अत्थो, धम्मत्थविसया च देसनापटिवेधाति. ‘‘पटिवेधस्सा’’तिआदिना धम्मत्थानं दुप्पटिविद्धत्ता देसनाय उप्पादेतुं असक्कुणेय्यत्ता पटिवेधस्स उप्पादेतुञ्च पटिविज्झितुञ्च असक्कुणेय्यत्ता दुक्खोगाहतं दस्सेति.

धम्मानुरूपं यथाधम्मन्ति च अत्थो युज्जति. देसनापि हि पटिवेधो विय अविपरीतं सविसयविभावनतो धम्मानुरूपं पवत्तति यतो ‘‘अविपरीताभिलापो’’ति वुच्चति. धम्मनिरुत्तिं दस्सेतीति एतेन देसनासद्दसभावाति दीपेति. तथा हि निरुत्तिपटिसम्भिदाय परित्तारम्मणादिभावो पाळियं वुत्तो, अट्ठकथायञ्च ‘‘तंतंसभावनिरुत्तिसद्दं आरम्मणं कत्वा’’तिआदिना सद्दारम्मणता. इमस्स अत्थस्स अयं सद्दो वाचकोति वचनवचनीयं ववत्थपेत्वा तंतंवचनीयविभावनवसेन पवत्तितो हि सद्दो देसनाति. ननु च ‘‘धम्मो तन्ती’’ति इमस्मिं पक्खे धम्मस्सपि सद्दसभावत्ता धम्मदेसनानं विसेसो न सियाति? न, तेसं तेसं अत्थानं बोधकभावेन ञातो उग्गहितादिवसेन च पुब्बे पवत्तितो सद्दप्पबन्धो धम्मो, पच्छा परेसं अवबोधनत्थं पवत्तितो तदत्थप्पकासनको सद्दो देसनाति. अथ वा यथावुत्तसद्दसमुट्ठापको चित्तुप्पादो देसना मुसावादादयो विय. वचनस्स पवत्तनन्ति च यथावुत्तचित्तुप्पादमाह. सो हि वचनं पवत्तेति, तं वा एतेन पवत्तीयतीति पवत्तनं. देसीयति अत्थो एतेनाति देसना. पकारेहि ञापीयति एतेन, पकारतो ञापेतीति वा पञ्ञत्तीति वुच्चतीति. तेनेवाह ‘‘अधिप्पायो’’तिआदि. अभिसमेति, अभिसमीयति वा एतेनाति अभिसमयोति एवम्पि अभिसमयत्थो सम्भवति. अभिसमेतब्बतो पन अभिसमयोति दुतियविकप्पे पटिवेधोयेवाति.

वुत्तनयेन वेदितब्बाति अविज्जासङ्खारादीनं धम्मत्थानं दुप्पटिविज्झताय दुक्खोगाहता, तेसं पञ्ञापनस्स दुक्करभावतो तंदेसनाय पटिवेधनसङ्खातस्स पटिवेधस्स उप्पादनविसयिकरणानं असक्कुणेय्यताय दुक्खोगाहता वेदितब्बा.

कारणे फलवोहारेन ते धम्मा दुक्खाय संवत्तन्तीति वुत्तन्ति आह ‘‘उपारम्भ…पे… हेतुभावेना’’ति. अञ्ञं अत्थन्ति उपारम्भं निस्सरणञ्च. निट्ठापेत्वाति कथनवसेन परियोसापेत्वा. तस्स ‘‘आरद्ध’’न्ति एतेन सम्बन्धो. उद्दानसङ्गहादिभेदो सङ्गीतोति पाठो युत्तो, ‘‘सङ्गीतिया’’ति पन लिखन्ति. पुरिमं वा सङ्गीतियाति भावेन भावलक्खणे भुम्मं, पच्छिमं अधिकरणे. पिटकादीति पिटकनिकायङ्गधम्मक्खन्धानि.

तत्थ अङ्गेसु सुत्तङ्गमेव न सम्भवति ‘‘सगाथकं सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरण’’न्ति (दी. नि. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा; पारा. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा; ध. स. अट्ठ. निदानकथा) वुत्तत्ता, मङ्गलसुत्तादीनञ्च सुत्तङ्गसङ्गहो न सिया गाथाभावतो धम्मपदादीनं विय, गेय्यङ्गसङ्गहो वा सिया सगाथकत्ता सगाथावग्गस्स विय, तथा उभतोविभङ्गादीसु सगाथकपदेसानन्ति? वुच्चते –

सुत्तन्ति सामञ्ञविधि, विसेसविधयो परे;

सनिमित्ता निरुळ्हत्ता, सहताञ्ञेन नाञ्ञतो. (नेत्ति. अट्ठ. सङ्गहवारवण्णना);

सब्बस्सपि हि बुद्धवचनस्स सुत्तन्ति अयं सामञ्ञविधि. तेनेवाह आयस्मा महाकच्चायनो नेत्तियं ‘‘नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठी’’ति (नेत्ति. सङ्गहवार). ‘‘एत्तकं तस्स भगवतो सुत्तागतं सुत्तपरियापन्नं (पाचि. १२४२) सकवादे पञ्च सुत्तसतानी’’ति (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; कथा. अट्ठ. निदानकथा) एवमादि च एतस्स अत्थस्स साधकं, तदेकदेसेसु पन गेय्यादयो विसेसविधयो तेन तेन निमित्तेन पतिट्ठितत्ता. तथा हि गेय्यस्स सगाथकत्तं तब्भावनिमित्तं. लोकेपि हि ससिलोकं सगाथकं वा चुण्णियगन्थं ‘‘गेय्य’’न्ति वदन्ति. गाथाविरहे पन सति पुच्छं कत्वा विस्सज्जनभावो वेय्याकरणस्स. पुच्छाविस्सज्जनञ्हि ब्याकरणन्ति वुच्चति. ब्याकरणमेव वेय्याकरणन्ति.

एवं सन्ते सगाथकानम्पि पञ्हविस्सज्जनवसेन पवत्तानं वेय्याकरणभावो आपज्जतीति? नापज्जति वेय्याकरणादिसञ्ञानं अनोकासभावतो ‘‘गाथाविरहे पन सती’’ति विसेसितत्ता च. तथा हि धम्मपदादीसु केवलं गाथाबन्धेसु सगाथकत्तेपि सोमनस्सञाणमयिकगाथापटिसंयुत्तेसु ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिवचनसम्बन्धेसु अब्भुतधम्मपटिसंयुत्तेसु च सुत्तविसेसेसु यथाक्कमं गाथाउदानइतिवुत्तकअब्भुतधम्मसञ्ञा पतिट्ठिता, तथा सतिपि गाथाबन्धभावे भगवतो अतीतासु जातीसु चरियानुभावप्पकासकेसु जातकसञ्ञा. सतिपि पञ्हविस्सज्जनभावे सगाथकत्ते च केसुचि सुत्तन्तेसु वेदस्स लभापनतो वेदल्लसञ्ञा पतिट्ठिताति एवं तेन तेन सगाथकत्तादिना निमित्तेन तेसु तेसु सुत्तविसेसेसु गेय्यादिसञ्ञा पतिट्ठिताति विसेसविधयो सुत्तङ्गतो परे गेय्यङ्गादयो. यं पनेत्थ गेय्यङ्गादिनिमित्तरहितं, तं सुत्तङ्गं विसेससञ्ञापरिहारेन सामञ्ञसञ्ञाय पवत्तनतोति.

ननु च सगाथकं सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरणन्ति सुत्तङ्गं न सम्भवतीति चोदना तदवत्थाति? न, सोधितत्ता. सोधितञ्हि पुब्बे गाथाविरहे सति पुच्छाविस्सज्जनभावो वेय्याकरणभावस्स निमित्तन्ति. यञ्च वुत्तं ‘‘गाथाभावतो मङ्गलसुत्तादीनं सुत्तङ्गसङ्गहो न सिया’’ति, तं न, निरुळ्हत्ता. निरुळ्हो हि मङ्गलसुत्तादीसु सुत्तभावो. न हि तानि धम्मपदबुद्धवंसादयो विय गाथाभावेन पञ्ञातानि, किन्तु सुत्तभावेनेव. तेनेव हि अट्ठकथायं सुत्तनामकन्ति नामग्गहणं कतं. यं पन वुत्तं ‘‘सगाथकत्ता गेय्यङ्गसङ्गहो वा सिया’’ति, तदपि नत्थि. यस्मा सहताञ्ञेन. सह गाथाहीति सगाथकं, सहभावो च नाम अत्ततो अञ्ञेन होति, न च मङ्गलसुत्तादीसु गाथाविनिमुत्तो कोचि सुत्तप्पदेसो अत्थि, यो ‘‘सह गाथाही’’ति वुच्चेय्य, न च समुदायो नाम कोचि अत्थि. यदपि वुत्तं ‘‘उभतोविभङ्गादीसु सगाथकप्पदेसानं गेय्यङ्गसङ्गहो सिया’’ति, तदपि न, अञ्ञतो. अञ्ञा एव हि ता गाथा जातकादिपरियापन्नत्ता. अतो न ताहि उभतोविभङ्गादीनं गेय्यङ्गभावोति एवं सुत्तादीनं अङ्गानं अञ्ञमञ्ञसङ्कराभावो वेदितब्बो.

जिनसासनं अभिधम्मो. पटिविद्धट्ठानं पटिवेधभूमि पटिवेधावत्था, पटिवेधहेतु वा. ‘‘सो एवं पजानामि सम्मादिट्ठिपच्चयापि वेदयित’’न्ति (सं. नि. ५.११-१२) वुत्तं. पाळियं पन ‘‘सो एवं पजानामि मिच्छादिट्ठिपच्चयापि वेदयितं. सम्मादिट्ठिपच्चयापि वेदयित’’न्ति आगतं (सं. नि. ५.११-१२). पच्चयादीहीति पच्चयसभाववूपसमतदुपायादीहि. परवादिचोदनं पत्वाति अट्ठकथायं आगतं परवादिचोदनं पत्वा. अधिग…पे… रूपेनाति अधिगन्तब्बो च सो देसेतब्बो चाति अधिगन्तब्बदेसेतब्बो, सो एव धम्मो, तदनुरूपेन. एत्थ च यथाधम्मसासनत्ता यथाधिगतधम्मदेसनाभावतो अभिधम्मस्स अभिसम्बोधि अधिगमनिदानं. देसकालादियेव देसनानिदानं. यं पन अट्ठकथायं ‘‘देसनानिदानं याव धम्मचक्कप्पवत्तना’’ति वुत्तं, तं अभिधम्मदेसनाविसेसेन धम्मचक्कप्पवत्तनन्ति कत्वा वुत्तं. धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्ते वा देसितेहि अरियसच्चेहि सकलाभिधम्मपदत्थसङ्गहतो, परमत्थतो अभिधम्मभूतानं वा सम्मादिट्ठिआदीनं तत्थ देसितत्ता वुत्तं. तत्तकानंयेव देसनारुळ्हताय अड्ढछक्केसु जातकसतेसु परिपाचनं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. न हि एत्तकासु एव जातीसु पुञ्ञादिसम्भारसम्भरणं, किं पन कारणं एत्तका एव जातियो देसिताति? तदञ्ञेसं अट्ठुप्पत्तिया अभावतो.

सुमेधकथावण्णना

उप्पन्ने बुद्धे ततो अत्तानं सेय्यतो वा सदिसतो वा दहन्तो झानाभिञ्ञाहि परिहायति, न तथा सुमेधपण्डितो अट्ठासीति तस्स झानाभिञ्ञाहि अपरिहानि दट्ठब्बा. तेनेवाह ‘‘तापसेहि असमो’’ति. यथा निब्बानं, अञ्ञं वा निच्चाभिमतं अविपरीतवुत्तिताय सब्बकालं तथाभावेन ‘‘सस्सत’’न्ति वुच्चति, एवं बुद्धानं वचनन्ति तस्स सस्सतता वुत्ता. तेनेवाह ‘‘अविपरीतमेवा’’ति. उपपारमीआदिविभागेन अनेकप्पकारता. समादानाधिट्ठानन्ति समादानस्स अधिट्ठानं पवत्तनं करणन्ति अत्थो. ञाणतेजेनाति पारमीपविचयञाणप्पभावेन. महानुभावञ्हि तं ञाणं बोधिसम्भारेसु अनावरणं अनाचरियकं महाबोधिसमुप्पत्तिया अनुरूपपुब्बनिमित्तभूतं. तथा हि तं मनुस्सपुरिसभावादिआधारमेव जातं. कायादीसु असुभसञ्ञादिभावेन सुद्धगोचरा. ‘‘अञ्ञथा’’ति पदस्स पकरणपरिच्छिन्नं अत्थं दस्सेन्तो ‘‘लीनता’’ति आह. लीनताति च सङ्कोचो वीरियहानि वीरियारम्भस्स अधिप्पेतत्ता. तेनाह ‘‘एसा मे वीरियपारमी’’ति.

निदानकथावण्णना निट्ठिता.

१. चित्तुप्पादकण्डं

तिकमातिकापदवण्णना

१. तेनाति वेदनासद्देन. सब्बपदेहीति तीहि पदेहि लद्धनामो होति अवयवधम्मेनापि समुदायस्स अपदिसितब्बतो यथा ‘‘समं चुण्ण’’न्ति. चोदको यथाधिप्पेतमत्थं अप्पटिपज्जमानो विभत्तिअन्तस्सेव पदभावं सल्लक्खेत्वा ‘‘ननु सुखाया’’तिआदिना चोदेति. इतरो ‘‘अधिप्पेतप्पकारत्थगमकस्सा’’तिआदिना अत्तनो अधिप्पायं विवरति. तेन ‘‘वाक्यं इध पदन्ति वुत्त’’न्ति दस्सेति. हेतुपदसहेतुकपदादीहीति आदि-सद्देन नहेतुपदअहेतुकपदहेतुसम्पयुत्तपदानि हेतुविप्पयुत्तपदम्पि वा सङ्गण्हाति.

उभयेकपदवसेनाति उभयपदवसेन हेतुदुकसम्बन्धो, एकपदवसेन सहेतुकदुकसम्बन्धो. तथाति उभयेकपदवसेन. एत्थ च सहेतुकहेतुसम्पयुत्तदुकातिआदिना यथा हेतुगोच्छके पठमदुकसम्बन्धा दुतियततियदुका, पठमदुकदुतियदुकसम्बन्धा चतुत्थछट्ठदुका, पठमदुकततियदुकसम्बन्धो पञ्चमो दुको, एवं आसवगोच्छकादीसुपीति नयं दस्सेति. सक्का हि इमिनाव नयेन तेसुपि दुकन्तरसम्बन्धो विञ्ञातुं, केवलं पन आसवगोच्छकादीसु दुतियदुकततियदुकसम्बन्धो ओसानदुको, किलेसगोच्छके च दुतियचतुत्थदुकसम्बन्धोति. धम्मानं सावसेसनिरवसेसभावेन तिकदुकानं सप्पदेसनिप्पदेसता वुत्ताति येहि तिकदुका सावसेसाति पदिस्सन्ति अपदिस्सन्ति, ते असङ्गहितधम्मापदेसो. एवं सति ‘‘असङ्गहितो’’ति विसेसनं किमत्थियन्ति? एतस्सेवत्थस्स पाकटकरणत्थं दट्ठब्बं. अथ वा पदिस्सति एतेन समुदायोति पदेसो, अवयवो. ‘‘सामञ्ञजोतना विसेसे अवतिट्ठती’’ति यथाधिप्पेतं विसेसं दस्सेन्तो ‘‘असङ्गहितो’’ति आह.

अनवज्जत्थो अवज्जविरहत्थो. नामं सञ्ञा, किरिया करणं, पयोजनं रथरथङ्गविभावनेन तेसं पकारतो योजनं. कुसेन ञाणेन लातब्बाति कुसलाति अयमत्थो ञाणसम्पयुत्तानं ताव होतु, ञाणविप्पयुत्तानं कथन्ति आह ‘‘ञाणविप्पयुत्तानम्पी’’तिआदि. ञाणविप्पयुत्तापि हि ञाणेनेव पवत्तियन्ति हितसुखहेतुभूताय पवत्तिया पञ्ञवन्तानं पटिपत्तिभावतो. न हि अन्तरेन योनिसोमनसिकारं कुसलुप्पत्ति अत्थीति. ‘‘यदि कुसलस्स उभयभागगतं संकिलेसलवनं पाकटं सिया, कुसा विय लुनन्तीति कुसलाति अयमत्थो युत्तो सिया’’ति कोचि वदेय्याति आसङ्काय आह ‘‘सम्मप्पधानद्वयं विया’’ति.

न चातिआदिना ‘‘सभावं धारेन्ती’’ति एत्थ परमत्थतो कत्तुकम्मस्स च भेदो नत्थि, कप्पनासिद्धो एव पन भेदोति दस्सेति. तत्थ नामवसेन विञ्ञाताविञ्ञातेति येसं ‘‘धम्मा’’ति इमिना परियायेन अविञ्ञाता सभावा, ‘‘सभावं धारेन्ती’’ति इमिना च परियायेन विञ्ञाता, तेसं वसेन एवं वुत्तं. एत्थ च पठमो अत्थो सङ्खतासङ्खतधम्मवसेन वुत्तो, दुतियो सङ्खतवसेन, ततियो सङ्खतासङ्खतपञ्ञत्तिधम्मवसेनाति दट्ठब्बं.

कुसलपटिसेधनं कुसलाभावो एव. अभावो हि सत्तापटिसेधोति. धम्मोति सभावधम्मो. अकुसलवचनेन न कोचि अत्थो सभावधम्मस्स अबोधकत्ताति अधिप्पायो. अथ सिया अकुसलवचनेन कोचि अत्थो असभावधम्मबोधकत्तेपि ‘‘पञ्ञत्तिधम्मा’’तिआदीसु विय, एवं सति ‘‘अनब्याकता’’ति च वत्तब्बं सिया, ततो चायं चतुक्को आपज्जति, न तिको. तस्माति यस्मा दुकचतुक्कभावो अनब्याकतवोहारो च नत्थि, सो च वुत्तनयेन अभावमत्तवचने आपज्जति, तस्मा. सभावधारणादीति आदि-सद्देन ‘‘धारीयन्ति पच्चयेही’’ति अयमत्थो सङ्गहितो. ञेय्यपरियायेन पन धम्म-सद्देनायं दोसोति ननु अञेय्यपरियायेपि धम्म-सद्दे न कोचि दोसोति? न, वुत्तदोसानतिवत्तनतो.

पारिसेसेनाति एत्थ ननु अयमकारो न-अत्थत्तयस्सेव जोतको, अथ खो ‘‘अहेतुका धम्मा, अभिक्खुको आवासो’’ति तंयोगनिवत्तिया, ‘‘अप्पच्चया धम्मा’’ति तंसम्बन्धिभावनिवत्तिया. पच्चयुप्पन्नञ्हि पच्चयसम्बन्धीति अप्पच्चयुप्पन्नत्ता असम्बन्धिता एत्थ जोतीयति. ‘‘अनिदस्सना धम्मा’’ति तंसभावनिवत्तिया. निदस्सनञ्हि दट्ठब्बता. अथ चक्खुविञ्ञाणं निदस्सनं, तग्गय्हभावनिवत्तिया, तथा ‘‘अनासवा धम्मा’’ति. ‘‘अप्पटिघा धम्मा अनारम्मणा धम्मा’’ति तंकिच्चनिवत्तिया. ‘‘अरूपिनो धम्मा अचेतसिका धम्मा’’ति तब्भावनिवत्तिया. तदञ्ञता हि एत्थ पकासीयति. ‘‘अमनुस्सो’’ति तब्भावमत्तनिवत्तिया. मनुस्सत्तमत्तं नत्थि अञ्ञं समानन्ति सदिसता हेत्थ सूचियति. ‘‘असमणो समणपटिञ्ञो अपुत्तो’’ति तंसम्भावनगुणनिवत्तिया. गरहा हि एत्थ ञायति. ‘‘कच्चि नु भोतो अनामया, अनुदरा कञ्ञा’’ति तदप्पभावनिवत्तिया. ‘‘अनुप्पन्ना धम्मा’’ति तंसदिसभावनिवत्तिया. अतीतानञ्हि उप्पन्नपुब्बत्ता उपादिधम्मानञ्च पच्चयेकदेसनिप्फत्तिया आरद्धुप्पादभावतो कालविनिमुत्तस्स च विज्जमानत्ता उप्पन्नानुकूलता, पगेव पच्चुप्पन्नानन्ति तब्बिधुरभावो एत्थ विञ्ञायति. ‘‘असेक्खा धम्मा’’ति तदपरियोसाननिवत्तिया. तंनिट्ठानञ्हेत्थ पकासीयतीति एवमनेकेसं अत्थानं जोतको, तत्थ किं वुच्चते अत्थद्वयमेव वत्वा पारिसेसेनाति? इतरेसं एत्थ सुविदूरभावतो. न हि कुसलविप्पयुत्तादीनं धम्मानं अकुसलभावो युज्जति.

अकुसलसद्दस्स उच्चारणानन्तरं विनेय्यानं कुसलपटिपक्खभूते अत्थे पटिपत्तिभावतो तत्थ निरुळ्हता दट्ठब्बा. ‘‘विरुद्धसभावत्ता’’ति वुत्तं किच्चविरोधादीनम्पि तदन्तोगधत्ता, विरुद्धसभावत्तेपि विनासकविनासितब्बभावो कुसलाकुसलेसु नियतोति दस्सेतुं ‘‘तप्पहेय्यभावतो’’ति आह. इतरथा कुसलानम्पि अकुसलेहि पहातब्बभावे अच्चन्तं समुच्छिन्नकुसलमूलत्ता अपायपूरका एव सत्ता सियुं. यं पन ‘‘धम्मापि वो, भिक्खवे, पहातब्बा’’ति (म. नि. १.२४०) वुत्तं, तं ‘‘रूपं, भिक्खवे, न तुम्हाकं, तं पजहथा’’तिआदीसु (सं. नि. ३.३३) विय तदारम्मणसंकिलेसप्पहानवसेन परियायेन वुत्तं. यथाह ‘‘न हि कुसला अकुसलेहि पहातब्बा’’ति (ध. स. मूलटी १).

फस्सादिवचनेहि तंनिद्देसभूतेहि. तब्बचनीयभावेनाति तेहि ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा’’तिआदिवचनेहि अभिधेय्यभावेन. यथा अनवज्जसुखविपाकादिअत्था कुसलादिवचनेहि, एवं अविपाकत्था अब्याकतवचनेन बोधिता एवाति आह ‘‘अब्याकतवचनेनेव चा’’ति. कारणं अवत्वाति इध वुत्तभावेन अनुवत्तमानत्ताति कारणं अवत्वा. अञ्ञा…पे… निवारेतब्बोति एतेन कुसलाकुसलसद्दा विय कुसलाकुसलसभावानं तदुभयविपरीतसभावानं धम्मानं अब्याकतसद्दो बोधकोति दस्सेति. न हि अविपाकवचनं वुत्तं, अकुसलवचनञ्च अवुत्तं. यतो अविपाकवचनस्स अधिकतभावो अकुसलस्स च तब्बचनीयभावेन अकथितभावो सिया, तस्मा न अकुसलानं अब्याकतताति अयं अकुसलानं अनब्याकतभावे योजना.

तं परिहरितुन्ति अब्याकतनिवत्तनमाह. यदि एवं ‘‘सुखविपाकानवज्जा’’ति वत्तब्बं. अनवज्जा हि ब्यभिचारिताय विसेसितब्बाति? न, सुखविपाकवचनस्स विसेसनभावेन अग्गहितत्ता. सुखविपाकवचनेन हि कुसलभावे समत्तो विञ्ञायति, अनवज्जवचनं पनेत्थ कुसलानं अगरहितब्बतासङ्खातं कञ्चि विसेसमाह. तेनेव च तस्स विसेसनभावेन वुत्तस्स पवत्तिसुखतादिदस्सनभावं सयमेव वक्खतीति. मनोसमाचारविसेसभूता फलधम्मा विसेसेन पटिप्पस्सद्धावज्जा नाम होन्तीति समाचारत्तयवसेन तस्मिं सुत्ते अनवज्जधम्मानं वुत्तत्ता च ते अनवसेसतो सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘विरहितावज्जमत्ता’’ति वुत्तं. अवज्जविनासनभावो दस्सितो कण्हसुक्कधम्मानं वज्झघातकभावस्स नियतत्ता. सविपाकता विपाकधम्मता. सुखो विपाको एतेसन्ति सुखविपाकाति इमिना समासेन कुसलानं सुखविपाकवन्तता वुत्ता. सा च नेसं न तंसमङ्गिताय असहवत्तनतोति तदुप्पादनसमत्थताति विञ्ञायतीति वुत्तं ‘‘सुखविपाकविपच्चनसभावं दस्सेती’’ति. युत्तमेतन्ति परमत्थतो भेदाभावेपि यथावुत्तवचनवचनीयभावसङ्खातो भेदो तस्मिं अभिधेय्यत्थभूते वत्थुस्मिं उपचारेन होतीति युत्तमेत्थ लक्खणलक्खितब्बभावेन भेदवचनं. भवति हि सद्दत्थविसेसमत्तेनपि अभिन्ने वत्थुस्मिं भेदवचनं यथा ‘‘सिलापुत्तकस्स सरीर’’न्ति.

विनापि भावाभिधायिना सद्देन भावप्पधानो निद्देसो होतीति वुत्तं ‘‘अनवज्जवचनेन अनवज्जत्तं आहा’’ति. एवञ्चेत्थ पदविग्गहो गहेतब्बो – न अवज्जं अनवज्जं, अवज्जपटिपक्खताय अगरहितब्बसभावो. सुखो विपाको अस्साति सुखविपाकं, सुखविपाकविपच्चनसमत्थता. अनवज्जञ्च तं सुखविपाकञ्चाति अनवज्जसुखविपाकं, तं लक्खणं एतेसन्ति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा. अथ वा पुब्बे विय अनवज्जं, विपच्चनं विपाको, सुखस्स विपाको सुखविपाको, अनवज्जञ्च सुखविपाको च अनवज्जसुखविपाकं एकत्तवसेन. तं लक्खणं एतेसन्ति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा. किं पनेत्थ कारणं पदद्वयपरिग्गहे, ननु एकेनेव पदेन इट्ठप्पसिद्धि. यदिपि ‘‘अवज्जरहितं अनवज्ज’’न्ति इमस्मिं पन पक्खे अब्याकतनिवत्तनत्थं सुखविपाकग्गहणं कत्तब्बं सिया, सुखविपाकग्गहणे पन कते अनवज्जग्गहणं न कत्तब्बमेव. ‘‘अवज्जपटिपक्खा अनवज्जा’’ति एतस्मिं पन पक्खे सुखविपाकग्गहणञ्चाति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘तत्थ अनवज्जवचनेना’’तिआदि. तेन पवत्तिसुखसुखविपाकताअत्तसुद्धिविसुद्धविपाकताअकुसलअब्याकतसभावनिवत्तिरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानविसेसदीपनतो एवं विपुलप्पयोजनत्थो पदद्वयपरिग्गहोति दस्सेति. सुख-सद्दस्स इट्ठपरियायता विय ‘‘निब्बानपरमं सुखं (ध. प. २०३-२०४), सुखा विरागता लोके (उदा. ११), तेसं वूपसमो सुखो’’तिआदीसु (दी. नि. २.२२१, २७२) सङ्खारदुक्खूपसमपरियायतापि विज्जति, तंअविपाकताय पन इध सुखविपाकभावो न सक्का वत्तुन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्खा…पे… नत्थी’’ति. इदं वुत्तं होति – तेभूमककुसलानम्पि विवट्टसन्निस्सयभावेन पवत्तिसभावत्ता किञ्चापि सब्बे कुसला सङ्खारदुक्खूपसमसुखनिप्फादका सम्भवन्ति, यथावुत्तसुखस्स पन अविपाकभावतो न एतेन पदेन कुसलानं सुखविपाकता सम्भवतीति. विपक्कभावमापन्नेसु अरूपधम्मेसु निरुळ्हत्ता विपाक-सद्दस्स ‘‘यदि पना’’ति सासङ्कं वदति.

यथासम्भवन्ति सह अवज्जेनाति सावज्जा, गरहितब्बभावयुत्ता. तेन नेसं गरहितब्बसभावं दस्सेति. अञ्ञेपि अत्थि दुक्खभावेन गरहितब्बसभावा अकुसलविपाकाति सावज्जवचनमत्तेन तेसम्पि अकुसलतापत्तिदोसं दिस्वा तं परिहरितुं दुक्खविपाकवचनमाह. अवज्ज-सद्दो वा रागादीसु एकन्ताकुसलेसु निरुळ्होति तंसहवत्तिधम्मानं एव सावज्जभावे कुसलाब्याकतेहि अकुसलानं विसेसो सावज्जवचनेनेव दस्सितो. अब्याकतेहि पन विसिट्ठं कुसलाकुसलानं साधारणं सविपाकतालक्खणन्ति तस्मिं लक्खणे विसेसदस्सनत्थं दुक्खविपाकलक्खणं वुत्तं. इतो परं ‘‘दुक्खो विपाको एतेसन्ति दुक्खविपाका’’तिआदिना सुखविपाकअनवज्जकुसलपदानं ठाने दुक्खविपाकसावज्जअकुसलपदानि ठपेत्वा यथावुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. योजना च सावज्जवचनेन अकुसलानं पवत्तिदुक्खतं दस्सेति, दुक्खविपाकवचनेन विपाकदुक्खतं. पुरिमञ्हि अत्तनो पवत्तिसभाववसेन लक्खणवचनं, पच्छिमं कालन्तरे विपाकुप्पादनसमत्थतायाति. तथा पुरिमेन अकुसलानं अविसुद्धसभावतं दस्सेति, पच्छिमेन अविसुद्धविपाकतं. पुरिमेन च अकुसले कुसलसभावतो निवत्तेति, पच्छिमेन अब्याकतसभावतो सविपाकत्तदीपकत्ता पच्छिमस्स. पुरिमेन वा अवज्जवन्ततादस्सनतो किच्चट्ठेन रसेन अनत्थजननरसतं दस्सेति, पच्छिमेन सम्पत्तिअत्थेन अनिट्ठविपाकरसतं. पुरिमेन च उपट्ठानाकारट्ठेन पच्चुपट्ठानेन संकिलेसपच्चुपट्ठानतं, पच्छिमेन फलट्ठेन दुक्खविपाकपच्चुपट्ठानतं. पुरिमेन च अयोनिसोमनसिकारं अकुसलानं पदट्ठानं पकासेति. ततो हि ते सावज्जा जाताति. पच्छिमेन अकुसलानं अञ्ञेसं पदट्ठानभावं विभावेति. ते हि दुक्खविपाकस्स कारणं होतीति. एत्थ च दुक्ख-सद्दो अनिट्ठपरियायवचनन्ति वेदितब्बं. अनिट्ठचतुक्खन्धविपाका हि अकुसला, न दुक्खवेदनाविपाकाव. विपाक-सद्दस्स फलपरियायभावे पन निस्सन्दविपाकेन अनिट्ठरूपेनपि दुक्खविपाकता योजेतब्बा. विपाकधम्मतापटिसेधवसेन अब्याकतानं अविपाकलक्खणाति लक्खणं वुत्तन्ति तदत्थं दस्सेन्तो ‘‘अविपाकारहसभावा’’ति आह. एवंपकारानन्ति अभिञ्ञादिके सङ्गण्हाति.

छहि पदेहि तिकेसु, चतूहि दुकेसु यथाक्कमं छ चत्तारो अत्था वुत्ता. छक्कभावो न भविस्सतीति एतेन चतुक्कभावाभावो दस्सितनयत्ता चोदितोयेवाति दट्ठब्बं. अत्थभेदो उपपज्जतीति कस्मा एवं वुत्तं, ननु तीहि धम्मसद्देहि वुच्चमानो सभावधारणादिअत्थेन अभिन्नो एव सो अत्थोति? न, जातिआदिभेदेन भेदसब्भावतो. भेदका हि जातिआदयो. मासपदत्थतायाति मास-सद्दाभिधेय्यभावेन. तब्बचनीयभिन्नत्थानन्ति तेहि कालसद्दादीहि वत्तब्बानं विसिट्ठत्थानं. इदं वुत्तं होति – ‘‘यथा कालसद्दादिअभिधेय्यानं कालादिअत्थानं भिन्नसभावानम्पि मास-सद्दाभिधेय्यभावेन अभेदो, एवं जातिआदिभेदेन भिन्नानम्पि तेसं तिण्णं द्विन्नञ्च अत्थानं धम्म-सद्दाभिधेय्यभावेन नत्थि भेदो’’ति. विनि…पे… मानाति धम्म-सद्दस्स रूपाभेदेपि भेदकारणमाह. भिन्नजातियत्थवचनीयताय हि तस्सेवत्थभेदोति.

साधेतुन्ति बोधेतुं. होतु असम्बन्धो, का नो हानीति कदाचि वदेय्याति आसङ्काय आह ‘‘पुब्बा…पे… नाम होन्ती’’ति. सो चाति सभावधारणपच्चयधरियमानतासङ्खातो अत्थो न सक्का वत्तुन्ति यथावुत्तस्स अभावस्स अपेक्खावुत्तिताय वुत्तं. न हि अपेक्खावुत्तिनो अन्तरेन अपेक्खितब्बं लभन्ति. सतिपि सभावधारणादिअत्थसामञ्ञे कुसलजातिआदिविसिट्ठस्सेव तस्स इध अधिप्पेतत्ता एकत्थता न अनुञ्ञाताति वुत्तं, वचनसिलेसवसेन वा. अथ वातिआदिना तिण्णं धम्मसद्दानं अभावत्तं असम्पटिच्छन्तो नानत्थताभावदोसं परिहरति.

ञापकहेतुभावतो उपपत्ति इध कारणन्ति वुत्ताति आह ‘‘कारणं नाम युत्ती’’ति. पुनरुत्तीतिआदिना ननु ‘‘कुसलादीनम्पि एकत्तं आपज्जती’’ति वुत्तत्ता एकत्तापत्तिपि वत्तब्बाति? सच्चं वत्तब्बा, सा पन अभावापत्तियं एव अन्तोगधा नानत्ताभावचोदनासामञ्ञेन. भेदाभेदनिबन्धनत्ता विसेसनविसेसितब्बभावस्स सो अच्चन्तमभिन्नेसु नियमेन नत्थीति विसेसनविसेसितब्बाभावेन अच्चन्ताभेदं दस्सेति, न पन अच्चन्तं अभिन्नेसुयेव विसेसनविसेसितब्बाभावं. अथ वा अच्चन्तं अभिन्नेसु अविवटसद्दत्थविवरणत्थं पवत्ता. कस्मा? विसेसनविसेसितब्बाभावतोति एवं योजना कातब्बा. अमित्तं अभिभवितुं सक्कुणातीति सक्को, इन्दतीति इन्दो, पुरिमे ददातीति पुरिन्ददोति एवं किरियागुणादिपरिग्गहविसेसेन.

भेदाभेदवन्तेसूति विसेससामञ्ञवन्तेसु. नील-सद्दो हि उप्पलसद्दसमायोगो रत्तुप्पलसेतुप्पलादिउप्पलजातिसामञ्ञतो विनिवत्तेत्वा नीलगुणयुत्तमेव उप्पलजातिविसेसं जोतेति. उप्पल-सद्दोपि नील-सद्दसमायुत्तो भमरङ्गारकोकिलादिगतनीलगुणसामञ्ञतो अवच्छिन्दित्वा उप्पलवत्थुगतमेव नीलगुणं पकासेतीति विसेसत्थसामञ्ञत्थयुत्तता पदद्वयस्स दट्ठब्बा. इमिना नयेन इतरत्रापि भेदाभेदवन्तता योजेतब्बा. ताय ताय अनुमतियाति तेन तेन सङ्केतेन. ते ते वोहाराति अच्चन्तं अभिन्ने अत्थे परियायभावेन अच्चन्तं भिन्ने यथासकं अत्थविवरणभावेन भेदाभेदवन्ते विसेसनविसेसितब्बभावेन ता ता समञ्ञा पञ्ञत्तियो सिद्धाति अत्थो. समानेति एकस्मिं. कुसलादिभावन्ति कुच्छितसलनादिभावं. अभिधानत्थोपि हि अनवज्जसुखविपाकादिअभिधेय्यत्थो विय सभावधारणादिसामञ्ञत्थं विसेसेतीति.

एत्थाह ‘‘किं पन कारणं तिका एव पठमं वुत्ता, न दुका, तिकेसुपि कुसलत्तिकोव, न अञ्ञो’’ति? वुच्चते – सुखग्गहणतो अप्पभेदतो च तिका एव पठमं वुत्ता. यस्मा तिकेहि बोधिते कुसलादिभेदे तब्बिभागभिन्ना हेतुआदयो वुच्चमाना सुविञ्ञेय्या होन्ति. तथा हि ‘‘तयो कुसलहेतू’’तिआदिना कुसलादिमुखेन हेतुआदयो विभत्ता, कतिपयभेदा च तिका द्वावीसतिपरिमाणत्ता.

तेसु पन सब्बसङ्गहअसङ्करआदिकल्याणभावेन पठमं कुसलत्तिकं वुत्तं. निरवसेसा हि रूपारूपधम्मा कुसलत्तिकेन सङ्गहिता, न तथा वेदनात्तिकादीहि. ननु विपाकत्तिकादीहिपि निरवसेसा धम्मा सङ्गहिताति? सच्चमेतं, तेसु पन अनवज्जसावज्जधम्मा न असङ्करतो वुत्ता यथा कुसलत्तिके. ननु च संकिलिट्ठसंकिलेसिकत्तिकादीसुपि ते असङ्करतो वुत्ताति? एवमेतं, ते पन अकल्याणभूते पापधम्मे आदिं कत्वा वुत्ता, न एवमयं. अयं पन कल्याणभूते पुज्जभवपरिनिब्बुतिनिप्फादके पुञ्ञधम्मे आदिं कत्वा वुत्तो. इति भगवा सण्हसुखुमं रूपारूपदेसनं आरभन्तो सब्बसङ्गहअसङ्करआदिकल्याणगुणयोगतो पठमं कुसलत्तिकं देसेति, किञ्च तदञ्ञत्तिकानं सुखग्गहणतो. तथा हि कुसलत्तिकमुखेन ‘‘कामावचरकुसलतो चत्तारो सोमनस्ससहगतचित्तुप्पादा’’तिआदिना वेदनात्तिकादयो विभत्ताति.

कुसलत्तिकेपि च पधानपासंसउभयहितभावतो कुसला धम्मा पठमं वुत्ता. कुसला हि धम्मा सुखविपाकत्ता सब्बसङ्खतधम्मानं उत्तमा अवज्जविधमनतो विञ्ञुप्पसत्था इधलोकपरलोकेसु अत्थावहा निस्सरणावहा च, तस्मा पधानादिभावेन पठमं वुत्ता, तप्पटिपक्खत्ता तदनन्तरं अकुसला, तदुभयविपरीतसभावा तदनन्तरं अब्याकता वुत्ता. कुसलवसेन वा अस्सादो, अकुसलवसेन आदीनवो, अब्याकतधम्मेसु निब्बानवसेन निस्सरणन्ति इमिना अस्सादादिक्कमेन, कुसलेसु पतिट्ठाय पण्डिता अकुसले पजहन्ता अब्याकतधम्मभूतमग्गफलं निब्बानञ्च सच्छिकरोन्तीति इमिना वा पटिपत्तिक्कमेन अयमनुपुब्बी ठपिताति वेदितब्बा.

कस्मा पनेत्थ सेक्खत्तिकादीसु विय सरूपतो पुरिमपदद्वयपटिक्खेपवसेन ततियपदं न वुत्तं ‘‘नेवकुसला नाकुसला’’ति? विसेसदीपनत्थं. यथा हि सेक्खासेक्खसभावेसु धम्मेसु कोचिपि धम्मो तदुभयसभावेन केनचिपि परियायेन कदाचि अब्याकरणीयो नाम नत्थीति सेक्खत्तिके पदद्वयपटिक्खेपवसेन ‘‘नेवसेक्खा नासेक्खा’’त्वेव वुत्तं, न एवं इध. इध पन कुसलसभावा एव धम्मा अग्गफलुप्पत्तिया तथा न ब्याकरणीया होन्तीति इमस्स विसेसस्स दीपनत्थं ‘‘अब्याकता’’ति वुत्तं. वचनमत्ते एव वा इदं नानाकरणं ‘‘अब्याकता नेवकुसला नाकुसला’’ति ब्याकत-सद्देन कुसलाकुसलानं बोधितत्ताति.

एत्थ च अकुसलेसु तण्हाय सब्बाकुसलेहि, तेभूमककुसलाकुसलेहि वा समुदयसच्चं, तंतंअवसिट्ठतेभूमकधम्मेहि दुक्खसच्चं, लोकुत्तरकुसलेन मग्गसच्चं, अवसिट्ठअब्याकतविसेसेन निरोधसच्चं दस्सितं होति. तत्थ समुदयेन अस्सादो, दुक्खेन आदीनवो, मग्गनिरोधेहि निस्सरणं. किञ्चापि नामरूपपरिच्छेदभावतो सभावधम्मनिद्धारणपधाना अभिधम्मकथा, तेसं पन कुसलादिविसेसे निद्धारिते तस्स उपसम्पादेतब्बतादिपि अत्थतो वुत्तमेव होति. अकुसलानं धम्मानं पहानाय कुसलानं धम्मानं उपसम्पदाय ‘‘सब्बपापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा’’ति (ध. प. १८३; दी. नि. २.९०) एवमादिवचनतो हि कुसलादीनं उपसम्पादनादिदस्सनपरं भगवतो सासनं, तस्मा कुसलानं उपसम्पादनं अकुसलानं पहानञ्च उपायो, अब्याकतविसेसस्स सच्छिकिरिया फलं, कुसलादीनं उपसम्पादनादिअत्था देसना आणत्तीति अयं देसनाहारो.

आरोग्यट्ठेन अनवज्जट्ठेन कोसल्यसम्भूतट्ठेन च कुसला, तप्पटिपक्खतो अकुसला, तदुभयविपरीततो अब्याकता, सभावधारणादिअत्थेन धम्माति अनुपदविचिननं विचयो हारो.

पुज्जभवफलपरिनिब्बुतिनिप्फत्ति कुसलेहीति युज्जति सुखविपाकत्ता, अपायदुक्खसंसारदुक्खुप्पत्ति अकुसलेहीति युज्जति अनिट्ठफलत्ता, तदुभयफलानं अनुप्पत्ति अब्याकतेहीति युज्जति अविपाकधम्मत्ताति अयं युत्ति हारो.

कुसला धम्मा सुखविपाकस्स पदट्ठानं, अकुसला दुक्खविपाकस्स, अब्याकता कुसलाकुसलाब्याकतधम्मानन्ति अयं पदट्ठानो हारो.

कुसलग्गहणेन ये अनवज्जसुखविपाका सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता विपाकधम्मधम्मा अनुपादिन्नुपादानिया अनुपादिन्नअनुपादानिया…पे… अरणा धम्मा, ते बोधिता भवन्ति कुसललक्खणेन एकलक्खणत्ता. तथा अकुसलग्गहणेन ये सावज्जदुक्खविपाका सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्ता अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता विपाकधम्मधम्मा अनुपादिन्नुपादानिया संकिलिट्ठसंकिलेसिका…पे… सरणा धम्मा, ते बोधिता भवन्ति अकुसललक्खणेन एकलक्खणत्ता. तथा अब्याकतग्गहणेन ये अविपाकारहा सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्ता अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता विपाका धम्मा नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा उपादिन्नुपादानिया अनुपादिन्नुपादानिया अनुपादिन्नअनुपादानिया…पे… अरणा धम्मा, ते बोधिता भवन्ति अब्याकतलक्खणेन एकलक्खणत्ताति अयं लक्खणो हारो.

‘‘कुच्छिते पापधम्मे सलयन्ती’’तिआदिना निरुत्ति वेदितब्बा, कुसलादिमुखेन रूपारूपधम्मे परिग्गहेत्वा विसुद्धिपरम्पराय ‘‘कथं नु खो सत्ता अनुपादिसेसनिब्बानभागिनो भवेय्यु’’न्ति अयमेत्थ भगवतो अधिप्पायो, निदानं असाधारणतो कुसलादिभेदेन बुज्झनकसत्ता. साधारणतो पन पाकटमेव. पठमं कुसलत्तिकस्स देसना विचारितायेवाति अयं चतुब्यूहो हारो.

कुसलग्गहणेन कल्याणमित्तपरिग्गहो योनिसोमनसिकारपरिग्गहो च. तत्थ पठमेन सकलं ब्रह्मचरियमावत्तति, दुतियेन च योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा. अकुसलग्गहणेन वुत्तविपरियायेन योजेतब्बं. अब्याकतग्गहणेन पन सकलसंकिलेसवोदानपक्खो यथारहमावत्ततीति अयं आवत्तो हारो.

तत्थ कुसला भूमितो चतुधा विभत्ता, सम्पयुत्तपवत्तिआकारादितो पन अनेकधा. अकुसला भूमितो एकधा विभत्ता, सम्पयुत्तादितो अनेकधा. अब्याकता पन विपाककिरियरूपनिब्बानवसेन चतुधा भूमिसम्पयुत्तादितो अनेकधा च विभत्ताति अयं विभत्ति हारो.

कुसला धम्मा अकुसलानं तदङ्गादिप्पहानाय वीतिक्कमादिप्पहानाय च संवत्तन्ति, अकुसला धम्मा कुसलानं अनुपसम्पज्जनाय, अब्याकतेसु असङ्खतधातु सब्बसङ्खतनिस्सरणायाति अयं परिवत्तो हारो.

कुसला अनवज्जा पुञ्ञानीति परियायवचनं, अकुसला सावज्जा अपुञ्ञानीति परियाय वचनं, अब्याकता अविपाकारहा नेवआचयगामी नअपचयगामीनोति परियायवचनन्ति अयं वेवचनो हारो.

कुसलादयो ‘‘यस्मिं समये’’तिआदिना पभवभूमिवेवचनपञ्ञत्तिवसेन यथासम्भवं परिञ्ञादिपञ्ञत्तिवसेन च पञ्ञत्ताति अयं पञ्ञत्ति हारो.

अकुसलानं कुच्छितानं पापधम्मानं सलनं कुसानं विय कुसानं वा रागादीनं लवनं एवंधम्मताति अयं पटिच्चसमुप्पादमुखेन अवतरणं, तथा कुसेन लातब्बा कोसल्लसम्भूता चाति पच्चयपटिबद्धवुत्तिताय पटिच्चसमुप्पाद…पे… अवतरणं, पच्चयपटिबद्धवुत्तिताय वा आदिअन्तवन्ता अनिच्चन्तिका चाति अनिच्चतामुखेन अवतरणं, अनिच्चता एव उदयब्बयपटिपीळितताय दुक्खाति दुक्खतामुखेन अवतरणं, निस्सत्तनिज्जीवट्ठेन धम्माति अब्यापारतो सुञ्ञतामुखेन अवतरणं, एवं कुसलाति चत्तारो खन्धा द्वायतनानि द्वे धातुयोतिआदिना खन्धायतनधातादिमुखेनपि अवतरणं वेदितब्बं. इमिना नयेन अकुसलाब्याकतेसुपि अवतरणं दस्सेतब्बन्ति अयं अवतरणो हारो.

कुसलाति आरम्भो, धम्माति पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि. तथा अकुसला धम्मा अब्याकताति, धम्माति पन पदसुद्धि आरम्भसुद्धि चाति अयं सोधनो हारो.

धम्माति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं कुसलाकुसलाब्याकताति. तथा कुसला धम्माति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा कामावचरं सोमनस्ससहगतन्तिआदि विसेसवचनं. अकुसला धम्मातिआदीसुपि एसेव नयोति अयं अधिट्ठानो हारो.

कुसलानं धम्मानं नवमो खणो चत्तारि च सम्पत्तिचक्कानि योनिसोमनसिकारो एव वा हेतु, वुत्तविपरियायेन अकुसलानं धम्मानं हेतु, कुसलाकुसला धम्मा यथासम्भवं अब्याकतानं धम्मानं हेतूति अयं परिक्खारो हारो.

कुसलाति परिञ्ञेय्यग्गहणञ्चेव भावेतब्बग्गहणञ्च. अकुसलाति परिञ्ञेय्यग्गहणञ्चेव पहातब्बग्गहणञ्च. अब्याकताति परिञ्ञेय्यग्गहणञ्चेव सच्छिकातब्बग्गहणञ्च. धम्माति परिञ्ञादीनं पवत्तनाकारग्गहणं. तेन परिञ्ञेय्यप्पहानभावनासच्छिकरणानि दीपितानीति तदङ्गादिवीतिक्कमादिप्पहानानि लोकियलोकुत्तरा च भावना दस्सिताति अयं समारोपनो हारो.

कामञ्चेतं अविसेसतो सभावधम्मकथनं, विसेसवन्तो पन धम्मा विसेसतो निद्धारिता. तथा हि चित्तेनेव समयो नियमितो, तस्मा कुसलग्गहणेन विसेसतो साधिट्ठानो समथो विपस्सना च दस्सिताति. तथा तप्पटिपक्खतो अकुसलग्गहणेन साधिट्ठाना तण्हा अविज्जा च, अब्याकतग्गहणेन सपरिवारा चेतोविमुत्ति पञ्ञाविमुत्ति चाति अयं नन्दियावत्तस्स नयस्स भूमि.

तथा कुसलग्गहणेन मूलभावविसेसतो तीणि कुसलमूलानि, तेसु च अदोसेन सीलक्खन्धो, अलोभेन समाधिक्खन्धो, अमोहेन पञ्ञाक्खन्धो नीयति. तथा अकुसलग्गहणेन तीणि अकुसलमूलानि, तेसु च लोभेन तदेकट्ठा अकुसला धम्मा. तथा दोसमोहेहि तंतदेकट्ठा. अब्याकतग्गहणेन अप्पणिहितानिमित्तसुञ्ञता नीयन्तीति अयं तिपुक्खलस्स नयस्स भूमि.

तथा कुसलग्गहणेन यतो कोसल्लतो सम्भूता कुसला, तं पञ्ञिन्द्रियं. तंसहजाता तदुपनिस्सया च सद्दहनुस्सहनापिलापाविक्खेपा सद्धिन्द्रियादीनि. तेहि च सब्बे सद्धम्मा बोधिता भवन्ति. अकुसलग्गहणेन अकोसल्लपटिच्छादितादीनवेसु कायवेदनाचित्तधम्मेसु सुभसुखनिच्चअत्ताभिनिवेसभूता चत्तारो विपल्लासा. अब्याकतग्गहणेन यथावुत्तइन्द्रियपच्चयानि यथावुत्तविपल्लासप्पहानभूतानि च चत्तारि सामञ्ञफलानि बोधितानीति अयं सीहविक्कीळितस्स नयस्स भूमीति इमे तयो अत्थनया.

तेहि च सिद्धेहि द्वे कम्मनयापि सिद्धा होन्तीति. अयं तिको सब्बधम्मसङ्गहितसब्बभागियो वेदितब्बोति इदं सासनपट्ठानं.

अयं ताव नेत्तिनयेन कुसलत्तिकवण्णना.

एवं वेदनात्तिकादीसुपि यथासम्भवं चतुसच्चनिद्धारणादिविधिना सोळस हारा पञ्च नया निद्दिसितब्बा, अतिवित्थारभयेन पन न वित्थारयाम. सक्का हि इमिना नयेन तेसु तेसु तिकदुकेसु तंतंहारनययोजनानुरूपधम्मनिद्धारणवसेन ते ते हारनया विञ्ञुना निद्दिसितुन्ति.

२. तञ्च सुखिन्द्रियं सुखवेदना एव होति सामञ्ञस्स भेदपरियादानतो, भेदस्स च सामञ्ञपरिच्चागतोति अधिप्पायो. यस्मा पन विसेससामञ्ञानि अवयवसमुदाया विय अञ्ञमञ्ञतो भिन्नानि, तस्मा ‘‘न पन…पे… समानत्थत्ता’’ति वुत्तं. इदानि तमेव नेसं भिन्नतत्वं ‘‘अयञ्ही’’तिआदिना विवरति. तन्ति सुखहेतूनं कारणं. तेन सुखस्स कारणं सुखहेतु, सुखस्स कारणकारणं सुखमूलन्ति दस्सेति. सुखहेतूनन्ति एत्थ हेतु-सद्देन कारणभावसामञ्ञतो हेतुपच्चया सङ्गहिताति आह ‘‘पुञ्ञपस्सद्धिआदीन’’न्ति. एत्थ च सुखमूलसुखहेतूसु फलूपचारेन, सुखारम्मणसुखपच्चयट्ठानेसु सुखसहचरियाय, अब्यापज्जनिब्बानेसु दुक्खापगमभावेन सुखपरियायो वुत्तोति दट्ठब्बो. इट्ठासूति सुखुपेक्खानं विपरिणामाञ्ञाणसङ्खारदुक्खताय अनिट्ठभावोपि अत्थीति विसेसेति. उपेक्खमेव वा अपेक्खित्वा विसेसनं कतं. सा हि अकुसलविपाकभूता अनिट्ठापि अत्थीति. एवमादीसूति आदि-सद्देन ‘‘सोवग्गिकं सुखविपाक’’न्ति (दी. नि. १.१६३) एवमादिं सङ्गण्हाति. इट्ठपरियायो हि एत्थ सुख-सद्दोति.

सङ्खारदुक्खादीसूति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘ठितिसुखं विपरिणामदुक्खं, अकुसलं कायकम्मं दुक्खुद्रयं दुक्खविपाक’’न्तिआदिके सङ्गण्हाति. यथाक्कमं सुखवेदना दुक्खअनिट्ठपरियायो हि एत्थ दुक्ख-सद्दोति. दुक्खवेदनादुक्खवत्थुआदीसु दुक्खसद्दप्पवत्ति वुत्तनयेनेव योजेतब्बा. विपाकाविपाकभेदाय सब्बायपि सुखवेदनाय वसेन लक्खणस्स वुत्तत्ता तदुभयानुकूलमत्थं विवरन्तो ‘‘सभावतो’’तिआदिमाह. तत्थ विपाका सभावतो इट्ठस्स अनुभवनलक्खणा. इतरा सभावतो सङ्कप्पतो च इट्ठस्स इट्ठाकारस्स वा अनुभवनलक्खणाति दट्ठब्बं.

असमानपच्चयेहि एकज्झं उप्पत्तितो समानपच्चयेहि एकज्झं उप्पत्ति सातिसयाति उक्कंसगतिविजाननवसेन ‘‘समानपच्चयेहि सहुप्पत्तिकाति अत्थो’’ति वुत्तं. अथ वा उप्पज्जनं उप्पादो, उप्पज्जति एतस्माति उप्पादोति दुविधोपि उप्पादो एकुप्पादाति एत्थ एकसेसनयेन सङ्गहितोति इमिना अधिप्पायेन ‘‘समा…पे… अत्थो’’ति वुत्तं सिया. तेन तानि एकवत्थुकानीति एतस्स च ‘‘कप्पेन्तस्सा’’तिआदिना सम्बन्धो. तत्थ पुरिमविकप्पे एकं वत्थु निस्सयो एतेसन्ति योजना, न एकंयेव वत्थूति. एकेकभूतस्स भूतत्तयनिस्सितत्ता चतुभूतनिस्सितत्ता च उपादारूपानं. दुतियविकप्पे पन एकंयेव वत्थु एतेसु निस्सितन्ति योजना. निस्सयनिस्सिततासङ्खातउपकारोपकत्तब्बभावदीपनं एकवत्थुकवचनन्ति दुतियविकप्पे महाभूतवसेन योजना कता. इतरथा एकं वत्थु एतेसूति समासत्थभावेन उपादारूपानम्पि परिग्गहो वत्तब्बो सिया. पञ्चविञ्ञाणसम्पटिच्छनानन्ति इदं निदस्सनन्ति दट्ठब्बं. किरियमनोधातुचक्खुविञ्ञाणादयोपि हि एकारम्मणाभिन्नवत्थुका चाति पाकटोयमत्थोति. सन्तीरणादीनन्ति आदि-सद्देन वोट्ठब्बनजवनतदारम्मणानि सङ्गय्हन्ति, एतानि च सम्पटिच्छनादीनि चुतिआसन्नानि इधाधिप्पेतानीति दट्ठब्बं. तानि हि तदुद्धं कम्मजरूपस्स अनुप्पत्तितो एकस्मिंयेव हदयवत्थुस्मिं वत्तन्ति, इतरानि पन पुरिमपुरिमचित्तक्खणुप्पन्ने हदयवत्थुस्मिं उत्तरुत्तरानि पवत्तन्तीति. छसु वा वत्थूसु एकं हदयवत्थुयेव वत्थु एतेसन्ति एवं पन अत्थे सति चुतिआसन्नतो इतरेसं सम्पटिच्छनादीनं गहणं सियाति ञातब्बं.

एत्थाह – ‘‘कस्मा पनेत्थ कुसलत्तिकानन्तरं वेदनात्तिकोव वुत्तो’’ति? किस्मिं पन वुच्चमाने अयमनुयोगो न सिया, अपिच अवयवानं अनेकभेदतादस्सनत्था तिकन्तरदेसना. सम्मासम्बुद्धेन हि कुसलत्तिकेन सब्बधम्मानं तिधा विभागं दस्सेत्वा पुन तदवयवानं कुसलादीनम्पि अनेकभेदभिन्नतं दस्सेन्तेन तेसं वेदनासम्पयोगविभागविभावनत्थं ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता’’ति वुत्तं. कुसला हि धम्मा सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता. अकुसला धम्मा सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, तथा अब्याकता सम्पयोगारहाति. एवं कुसलादिधम्मानं पच्चेकं वेदनाभेदेन विभागदस्सनत्थं कुसलत्तिकानन्तरं वेदनात्तिकं वत्वा इदानि सुखसम्पयुत्तादीनं पच्चेकं विपाकादिभेदभिन्नतं दस्सेतुं वेदनात्तिकानन्तरं विपाकत्तिको वुत्तो. सुखसम्पयुत्ता हि धम्मा सिया विपाका, सिया विपाकधम्मधम्मा, सिया नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा. तथा अदुक्खमसुखसम्पयुत्ता, दुक्खसम्पयुत्ता पन सिया विपाका, सिया विपाकधम्मधम्माति इमिना नयेन अवसेसत्तिकानं दुकानञ्च तस्स तस्स अनन्तरवचने पयोजनं विभावेतब्बं.

३. विपाकनिरुत्तिञ्च लभन्तीति तेसु विपाकसद्दस्स निरुळ्हतं दस्सेति. सुक्ककण्हादीति आदि-सद्देन अकण्हअसुक्कफस्सादिभावो परिग्गहितो. सति पन पाक-सद्दस्स फलपरियायभावे रूपं विय न निहीनो पक्कं विय विसिट्ठो पाकोति विपाकोति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. सब्यापारताति सउस्साहता. सन्ताने सब्यापारताति एतेन चित्तप्पयोगसङ्खातेन किरियाभावेन विपाकधम्मानं सन्तानविसेसमाह ‘‘यतो यस्मिं चित्तुप्पादे कुसलाकुसला चेतना, तंसन्ताने एव तस्सा विपाकुप्पत्ती’’ति. एत्थ च ‘‘सब्यापारता’’ति एतेन आवज्जनद्वयं विपाकञ्च निवत्तेति, ‘‘अनुपच्छिन्नाविज्जातण्हामाने’’ति इमिना अवसिट्ठं किरियं निवत्तेति. उभयेनपि अनुसयसहायसउस्साहतालक्खणा विपाकधम्मधम्माति दस्सेति. लोकुत्तरकुसलानम्पि हि अनुसया उपनिस्सया होन्ति, यतो ‘‘कतमे धम्मा कुसला? यस्मिं समये लोकुत्तरं…पे… तस्मिं समये अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना (विभ. ३४२) अरियमग्गचेतनाय अविज्जाउपनिस्सयता पटिच्चसमुप्पादविभङ्गे पकासिता. निरुस्साहसन्तभावलक्खणा विपाका, उभयविपरीतलक्खणा नेवविपाकनविपाकधम्मधम्माति.

अभिञ्ञादिकुसलानन्ति आदि-सद्देन ‘‘अहोसि कम्मं नाहोसि कम्मविपाको’’ति (पटि. म. १.२३४) इमिना तिकेन सङ्गहितं गतिउपधिकालपयोगाभावेन अविपाकं दिट्ठधम्मवेदनीयं उपपज्जवेदनीयञ्च सङ्गण्हाति. अपरापरियवेदनीयं पन संसारप्पवत्तियं अहोसिकम्मादिभावं न भजति. भावनाय पहातब्बादीति आदि-सद्देन दस्सनेन पहातब्बं सङ्गण्हाति. उभयम्पि ‘‘विपाकानुप्पादने’’ति वचनतो गतिउपधिकालपयोगाभावेन अनुप्पन्नविपाकमेव अधिप्पेतं भावनाय पहातब्बस्सपि पवत्तिविपाकस्स अनुजाननतो. येसं पन भावनाय पहातब्बा अविपाका, तेसं मतेन आदि-सद्देन दस्सनेन पहातब्बस्स अहोसिकम्मन्ति एवंपकारस्सेव परिग्गहोति वेदितब्बं.

४. ‘‘कथमादिन्ना’’ति अयम्पि पञ्हो लब्भति. ‘‘फलभावेना’’ति हि आदानप्पकारवचनं. केसञ्चि गोत्रभुपच्चवेक्खणादीनं उपेतकिरियभूतानं तंकत्तुभूतानञ्च अत्थानं उपेतब्बसम्बन्धभावतो तदभिधायिनोपि सद्दा सम्बन्धा एवाति ‘‘उपेतसद्दसम्बन्धिना’’ति वुत्तं. उपेतन्ति हि उपेतब्बत्थे वुच्चमाने अवस्सं उपेतकिरिया उपेता च ञायतीति. ‘‘रूपधातुया खो पन, गहपति, यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा ये उपयुपादाना, चेतसो अधिट्ठाना अभिनिवेसा अनुसया’’तिआदीसु ‘‘उपयो’’ति तण्हादिट्ठियो अधिप्पेताति आह ‘‘उपय…पे… दिट्ठीही’’ति. यथासम्भवन्ति ‘‘आरम्मणकरणवसेना’’तिआदिना अट्ठकथायं वुत्तअत्थेसु यो यो सम्भवति योजेतुं, सो सोति अत्थो. न वचनानुपुब्बेनाति ‘‘किं पन तं उपेत’’न्तिआदिना वुत्तवचनानुपुब्बेन न योजेतब्बो. सब्बपच्चयुप्पन्नानन्ति सब्बतेभूमकपच्चयुप्पन्नानं. नापज्जति सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो विसेसत्थिना च विसेसो अनुपयुज्जतीति तं पन विसेसं वुत्तप्पकारं नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘बोधनेय्या’’तिआदि वुत्तं.

उपेतं दीपेतीति यथा ‘‘पाचरियो’’ति एत्थ पगतो आचरियो पाचरियोति प-सद्दो पगतं दीपेति, एवं उप-सद्दो उपेतं दीपेति एव, न चेत्थ गतादिअत्थानं एकन्तेन पच्चत्तवचनयोगो इच्छितोति. अतिसद्दो वियाति च इदं ससाधनकिरियादीपनसामञ्ञेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. पच्चयभावेनाति एतेन पुरिमनिब्बत्तिं विसेसेति. तेन सहजातस्सपि उपादानस्स सङ्गहो कतो होति. सहजातोपि हि धम्मो पच्चयभूतो पुरिमनिप्फन्नो विय वोहरीयति यथा ‘‘एकं महाभूतं पटिच्च तयो महाभूता’’ति, ‘‘एकं खन्धं पटिच्च तयो खन्धा’’ति (पट्ठा. १.१.५३) च. धातुकथायं पकासितन्ति ‘‘उपपत्तिभवो पञ्चहि खन्धेहि एकादसहायतनेहि सत्तरसहि धातूहि सङ्गहितो. कतिहि असङ्गहितो. न केहिचि खन्धेहि एकेनायतनेन एकाय धातुया असङ्गहितो’’ति (धातु. ६७) एवमादिं सन्धायाह. तस्मा एवाति उपादिन्नसद्दानपेक्खत्ता एव. अविसेसेत्वाति उपादिन्नानुपादिन्नविसेसं अकत्वा. उपादानानं आरम्मणभावानतिवत्तनतो उपादानेहि उपादातब्बाति वा उपादानिया, उपादातुं वा अरहन्तीति उपादानिया, उपादाने नियुत्ताति वा उपादानिया क-कारस्स य-कारं कत्वाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बोति.

५. विबाधनं पीळनं किलमनं उपतापो परिळाहो अप्पस्सद्धिभावो. विदूसिता मलीना च यतो केचि अकिलेससभावापि अनिट्ठफला गारय्हा च जाता.

६. ‘‘सीलमत्तकं, परं विय मत्ताया’’तिआदीसु मत्ता-सद्दस्स पमाणवाचकता दट्ठब्बा. मरियादवाचको वा मत्ता-सद्दो. विचारो हेत्थ झानङ्गेसु हेट्ठिममरियादो, न पठमज्झानउपचारज्झानेसु विय वितक्को. सा पन विचारमरियादता वितक्काभावेन एतेसं जाताति अवितक्कग्गहणं कतं. इदं वुत्तं होति – अवितक्का हुत्वा विचारमरियादझानङ्गेसु विचारहेट्ठिमकोटिकाति. अथ वा ईसदत्थो मत्ता-सद्दो ‘‘मत्तासुखपरिच्चागा’’तिआदीसु (ध. प. २९०) विय. अयञ्हेत्थ अत्थो – वितक्करहिता भावनाय अतिसुखुमभूतविचारत्ता ईसं विचारा च अवितक्कविचारमत्ताति. न हि इतो परं विचारो अत्थीति. यदि वितक्कविसेसरहिता विचारमत्ता, एवं सन्ते अवितक्कवचनं किमत्थियन्ति आह ‘‘विचारमत्तवचनेना’’तिआदि. यदि विचारमत्ततो अञ्ञेसम्पि अवितक्कानं अत्थिभावजोतनत्थं अवितक्कवचनं, अवितक्का च विचारमत्ता अविचाराति निवत्तेतब्बा गहेतब्बा च, एवं सति विचारमत्ता विसेसनं, अवितक्का विसेसितब्बाति विचारमत्तावितक्काति वत्तब्बन्ति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘विसेसनविसेसितब्बभावो’’तिआदि. यथाकामन्ति वत्तुइच्छानुरूपं. येन येन हि पकारेन धम्मेसु निवत्तेतब्बगहेतब्बभावा लब्भन्ति, तेन तेन पकारेन विसेसनविसेसितब्बभावो सम्भवतीति. पदानं अनुक्कमो पदानुक्कमो.

अवितक्का सवितक्का च सविचारा अविचारा चाति अवितक्कासविचारा सवितक्का अविचाराति योजेतब्बं. उभयेकदेसदस्सनम्पि उभयदस्सनन्ति अधिप्पायेन ‘‘यदि सवितक्कसविचारा’’तिआदि वुत्तं. इतरम्पि पकासेतुन्ति इदं यथा सवितक्कसविचारेसु चित्तुप्पादेसु वितक्को अवितक्कसविचारताय ‘‘अवितक्कविचारमत्तो’’ति वुत्तो, एवं यथावुत्तचित्तुप्पादेसु विचारो ‘‘सवितक्कअविचारो’’ति सक्का विञ्ञातुन्ति इममत्थं सन्धाय वुत्तं. वितक्काभावेन एते विचारमत्ताति अयम्पि अत्थो विसेसनिवत्तिअत्थंयेव मत्ता-सद्दं गहेत्वा वुत्तो. विचारमत्ताति हि विचारमत्तवन्तोति विञ्ञायमानत्ता तदञ्ञविसेसविरहसामञ्ञतो निवत्तेत्वा वितक्कविसेसविरहसङ्खाते अवितक्क-सद्दो सन्निधापितो विसेसेति दुतियज्झानधम्मेति. यथाह ‘‘न विचारतो’’तिआदि.

७. वेदयमानाति अनुभवमाना. सुखाकारेति इट्ठाकारे, इट्ठानुभवनाकारे वा. उदासिनाति नतिअपनतिरहिता. सुखदुक्खानं अविरुद्धा तेसं ब्यवधायिकाभावतो. सुखदुक्खानि विय हि सुखदुक्खानं अनन्तरं पवत्तनतो ब्यवधायिकाभूता न तेहि विरुज्झति, न पन सुखदुक्खानि अनन्तरापवत्तितो. ‘‘उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा’’ति अयं पनत्थो इध उपेक्खा-सद्दस्स सब्बुपेक्खापरियादानतो न वुत्तो. न हि लोभसम्पयुत्तादिउपेक्खा उपपत्तितो इक्खतीति. तस्माति यस्मा पीतिसहगतायेव न सुखसहगता, सुखसहगतापि न पीतिसहगता एवाति पीतिसहगता सुखसहगता च अञ्ञमञ्ञं भिन्ना, तस्मा. सतिपि सुखसहगतानं येभुय्येन पीतिसहगतभावे येन सुखेन समन्नागता सुखसहगता एव होन्ति, न पीतिसहगता, तं सुखं निप्पीतिकसुखन्ति अयं विसेसो इमिना तिकेन दस्सितोति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘पीतिसहगताति वत्वा’’तिआदिमाह.

सिद्धोति सावसेसं निरवसेसञ्च सुखपीतियो सङ्गहेत्वा पवत्तेहि पठमदुतियपदेहि यो पीतिसहगतो धम्मविसेसो, तं सुखं, यो च सुखसहगतो धम्मविसेसो, सा पीतीति सतिपि अञ्ञमञ्ञं संसट्ठभावे पदन्तरसङ्गहितभावदीपनतोसिद्धो ञातो विदितोति अत्थो. ‘‘चतुत्थज्झानसुखं अतिपणीतसुखन्ति ओळारिकङ्गतो नीहरित्वा तस्स पणीतभावं दस्सेतुं अयं तिको वुत्तो’’ति केचि वदन्ति, तदेतं सब्बेसं सुखवेदनासम्पयुत्तधम्मानं इध ‘‘सुखसहगता’’ति वुत्तत्ता विचारेतब्बं. तथा हि ‘‘सुखभूमियं कामावचरे’’तिआदिना (ध. स. १२८३) ‘‘कामावचरकुसलतो चत्तारो सोमनस्ससहगतचित्तुप्पादा’’तिआदिना (ध. स. १५९८) च निद्देसो पवत्तोति.

८. निब्बानारम्मणतं सन्धायाह, न निब्बानपटिविज्झनं, इतरथा गोत्रभुस्स दस्सनभावापत्ति अचोदनीया सियाति अधिप्पायो. ननु च दिस्वा कत्तब्बकिच्चकरणेन सोतापत्तिमग्गोव दस्सनन्ति उक्कंसगतिविजाननेन निब्बानस्स पटिविज्झनमेव दस्सनन्ति गोत्रभुस्स दस्सनभावापत्ति न चोदेतब्बावाति? न, दस्सनसामञ्ञस्सेव सुय्यमानत्ता दस्सनकत्तब्बकिच्चकरणानञ्च भेदेन वुत्तत्ता. तत्थ यदिपि ‘‘पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ती’’तिआदीसु (म. नि. २.१८२) विय अभिन्नकालस्सपि भिन्नकालस्स विय भेदोपचारदस्सनतो भेदवचनं युत्तं, दस्सनविसेसे पन अधिप्पेते दस्सनसामञ्ञवचनं न कत्तब्बन्ति दस्सनसामञ्ञमत्तं गहेत्वा चोदना कताति ‘‘निब्बानारम्मणतं सन्धायाहा’’ति वुत्तं. दुतियततियमग्गानम्पि धम्मचक्खुपरियायसब्भावतो ‘‘भावनाभावं अप्पत्त’’न्ति वुत्तं. तत्थ भावना वड्ढना. सा च बहुलं उप्पत्तिया होतीति आह ‘‘पुनप्पुनं निब्बत्तनेना’’ति. तथा हि सतीति ‘‘उभयपटिक्खेपवसेना’’ति पदस्स दस्सनभावनापटिक्खेपवसेनाति अत्थे सति. ननु लोकियसमथविपस्सनापि यथाबलं कामच्छन्दादीनं पहायका, तत्र कथमिदं वुत्तं, न च अञ्ञो पहायको अत्थीति चोदनं सन्धायाह ‘‘अञ्ञेही’’तिआदि.

९. अप्पहातब्बहेतुमत्तेसूति अप्पहातब्बहेतुकमत्तेसु. सब्बो कुसलाब्याकतधम्मो यथाधिप्पेतत्थो. समासो न उपपज्जति असमत्थभावतो. येसन्ति ये ततियरासिभावेन वुत्ता धम्मा, अत्थो तेसं. उभिन्नन्ति विसुं विसुं योजेतब्बताय द्वे पहातब्बहेतुसद्दाति कत्वा वुत्तं. एतन्ति ‘‘नेवदस्सनेन नभावनाय पहातब्बो हेतु एतेसं अत्थी’’ति एतं वचनं. तेहि दस्सनभावनापदेहि युत्तेन पहातब्बहेतुकपदेन. एवञ्च कत्वाति एवं दस्सनभावनापदेहि पहातब्बहेतुकपदस्स विसुं विसुं योजनतो. एवञ्हि पुरिमपदद्वय…पे… दस्सनमेतं होतीति. एवन्ति दस्सनभावनाहि नपहातब्बो हेतु एतेसन्ति एवं अत्थे सति. ‘‘हेतु…पे… सिया’’ति एतस्स ‘‘पुरिमस्मिञ्हि अत्थे’’तिआदिना अहेतुकानं अग्गहितभावदस्सनवसेन अत्थं वत्वा इदानि ‘‘अथ वा’’तिआदिना दुतियस्सेव अत्थस्स युत्तभावं विभावेन्तो ‘‘गहेतब्बत्थस्सेवा’’तिआदिमाह. सो हि ‘‘एवमत्थो गहेतब्बो’’ति वुत्तत्ता गहेतब्बत्थो.

१०. अञ्ञथाति आरम्मणकरणमत्ते अधिप्पेते. कथं पनेतं जानितब्बं ‘‘आरम्मणं कत्वाति एतेन चतुकिच्चसाधकं आरम्मणकरणं वुच्चती’’ति? सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो अरियमग्गधम्मानंयेव च अपचयगामिभावतो. ‘‘चत्तारो मग्गा अपरियापन्ना अपचयगामिनो’’ति (ध. स. १०२१) हि वुत्तं. तेनेवाह ‘‘अरियमग्गानं एतं अधिवचन’’न्ति. एतेनेव वा विसेसुपलक्खणहेतुभूतेन वचनेन यथावुत्तो आरम्मणकरणविसेसो विञ्ञायति. उक्कंसगतिविजाननेन वा अयमत्थो वेदितब्बो. पच्चवेक्खणादीनन्ति वोदानादयो सङ्गण्हाति. हेतुभावेनाति सम्पापकहेतुभावेन. ञापको कारको सम्पापकोति तिविधो हि हेतु, तथा ञापेतब्बादिभावेन फलं. यथा निरयादिमनुस्सभावादिगामिपटिपदाभावतो अकुसललोकियकुसलचित्तुप्पादा ‘‘आचयगामिनो धम्मा’’ति वुत्ता, न मिच्छादिट्ठिआदिलोकियसम्मादिट्ठिआदिधम्मा एव, एवं निब्बानगामिपटिपदाभावतो लोकुत्तरकुसलचित्तुप्पादा ‘‘अपचयगामिनो’’ति दट्ठब्बा, न अरियमग्गधम्मा एवाति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पुरिमपच्छिमान’’न्तिआदि. तत्थ अरियमग्गस्सेव निब्बानगामिपटिपदाभावो परिब्यत्तोति तस्सेव अपचयगामिभावो युत्तो, तदनुवत्तकत्ता पन सेसधम्मे सङ्गहेत्वा वुत्तं. अपचये दुक्खपरिजाननादिना सातिसयं गमनं येसन्ते अपचयगामिनोति ‘‘मग्गा एव अपचयगामिनो’’ति वुत्तं. पुरिमपच्छिमानन्ति च इमस्मिं तिके पठमपददुतियपदसङ्गहितानं अत्थानन्ति अत्थो. ‘‘जयं वेरं पसवति (ध. प. २०१), चरं वा यदि वा तिट्ठ’’न्तिआदीसु (इतिवु. ८६, ११०; सु. नि. १९५) विय सानुनासिको आचय-सद्दोति ‘‘अनुनासिकलोपो कतो’’ति वुत्तं. एत्थ च ‘‘आचिन’’न्ति वत्तब्बे ‘‘आचय’’न्ति ब्यत्तयवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. आचया हुत्वा गच्छन्तीति एतेन अपचिनन्तीति अपचया, अपचया हुत्वा गच्छन्ति पवत्तन्तीति अयमत्थो नयतो दस्सितोति दट्ठब्बं.

११. लोकियेसु असेक्खभावानापत्ति दट्ठब्बाति कस्मा एवं वुत्तं, ननु –

‘‘सिक्खतीति खो भिक्खु तस्मा सेक्खोति वुच्चति. किञ्च सिक्खति, अधिसीलम्पि सिक्खति अधिचित्तम्पि सिक्खति अधिपञ्ञम्पि सिक्खति. सिक्खतीति खो भिक्खु तस्मा सेक्खोति वुच्चति (अ. नि. ३.८६). योपि कल्याणपुथुज्जनो अनुलोमपटिपदाय परिपूरकारी सीलसम्पन्नो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू जागरियानुयोगमनुयुत्तो पुब्बरत्तापररत्तं बोधिपक्खियानं धम्मानं भावनानुयोगमनुयुत्तो विहरति ‘अज्ज वा स्वे वा अञ्ञतरं सामञ्ञफलं अधिगमिस्सामी’ति, सोपि सिक्खतीति सेक्खो’’ति –

वचनतो यथावुत्तकल्याणपुथुज्जनस्सपि सीलादिधम्मा सेक्खाति वुच्चन्तीति? न, परियायभावतो. निप्परियायेन हि सेक्खासेक्खभावो यथासम्भवं मग्गफलधम्मेसु एवाति लोकियेसु सेक्खभावासङ्काभावतो असेक्खभावानापत्ति वुत्ता. तेनेवाह ‘‘सीलसमाधी’’तिआदि. अरहत्तफलधम्मापि सिक्खाफलभावेन पवत्तनतो हेट्ठिमफलधम्मा विय सिक्खासु जातातिआदिअत्थेहि सेक्खा सियुं, हेट्ठिमफलधम्मापि वा सिक्खाफलभावेन पवत्तनतो अरहत्तफलधम्मा विय असेक्खाति चोदनं मनसिकत्वा ‘‘परिनिट्ठितसिक्खाकिच्चत्ता’’ति वुत्तं, तथा ‘‘हेट्ठिमफलेसु पना’’तिआदि. ‘‘तं एव सालिं भुञ्जामि, सा एव तित्तिरी, तानि एव ओसधानी’’तिआदीसु तंसदिसेसु तब्बोहारो दट्ठब्बो. एतेन च सेक्खसदिसा असेक्खा यथा ‘‘अमनुस्सो’’ति वुत्तं होतीति अञ्ञे. अञ्ञत्थ ‘‘अरिट्ठ’’न्तिआदीसु वुद्धिअत्थेपि अ-कारो दिस्सतीति वुद्धिप्पत्ता सेक्खा असेक्खाति अयम्पि अत्थो वुत्तो.

१२. किलेसविक्खम्भनसमत्थतायाति इदं निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. वितक्कादिविक्खम्भनसमत्थतापि हेत्थ लब्भतीति. अकुसलविद्धंसनरसत्ता वा कुसलानं तत्थ सातिसयकिच्चयुत्ततं परित्तधम्मेहि महग्गतानं पकासेतुं ‘‘किलेसविक्खम्भनसमत्थताया’’ति वुत्तं. विपाककिरियेसु दीघसन्तानताव, न किलेसविक्खम्भनसमत्थता विपुलफलता चाति अत्थो. ‘‘विपुलं फलं विपुलफल’’न्ति एवं पन अत्थे गय्हमाने विपाकेसुपि विपुलफलता लब्भतेव. सोपि एकसेसनयेन अट्ठकथायं वुत्तोति वेदितब्बो. महन्तेहि गता पटिपन्नाति अयं पनत्थो तिण्णम्पि साधारणोति. गुणतो अयं एत्तकोति सत्तानं पमाणं करोन्ता विय पवत्तन्तीति ओळारिका किलेसा ‘‘पमाणकरा’’ति वुत्ता. तेहि परितो खण्डिता परिच्छिन्नाति परित्ता. सतिपि केहिचि परिच्छिन्नत्ते महापमाणभावेन गता पवत्ताति महग्गता. परिच्छेदकरानं किलेसानं सुखुमानम्पि अगोचरभावतो तेहि न कथञ्चिपि परिच्छिन्ना वीतिक्कन्ताति अपरिच्छिन्ना अप्पमाणा, यतो ते ‘‘अपरियापन्ना’’तिपि वुच्चन्ति.

१४. तित्तिं न जनेन्ति सन्ततरताय असेचनकभावतो. एत्थ च ‘‘पमाणकरेही’’तिआदिको अत्थविकप्पो ‘‘अतप्पकत्थेना’’तिआदिकाय हीनत्तिकपदवण्णनाय परतो बहूसु पोत्थकेसु लिखीयति, यथाठाने एव पन आनेत्वा वत्तब्बो.

१५. लोकियसाधुजनेहिपि अतिजिगुच्छनीयेसु आनन्तरियकम्मनत्थिकवादादीसु पवत्ति विना विपल्लासबलवभावेन न होतीति ‘‘विपरियासदळ्हताया’’ति वुत्तं. एतेनाति ‘‘विपाकदाने सती’’तिआदिना सतिपि कालनियमे विपाकुप्पादने सासङ्कवचनेन. तस्माति यस्मा यथावुत्तनयेन नियतताय अतिप्पसङ्गो दुन्निवारो, तस्मा. बलवता…पे… पवत्तीति एतेन असमानजातिकेन अनिवत्तनीयविपाकतं, समानजातिकेन च विपाकानुप्पादनेपि अनन्तरं विपाकुप्पादनसमत्थताय अविहन्तब्बतं अनन्तरिकानं दस्सेति. यतो तेसं विपाकधम्मता विय सभावसिद्धा नियतानन्तरियता. अञ्ञस्स…पे… दानतोति इमिनापि असमानजातिकादीहि अनिवत्तनीयफलतं एव विभावेति.

चोदको अधिप्पायं अजानन्तो ‘‘ननू’’तिआदिना अतिप्पसङ्गमेव चोदेति. इतरो ‘‘नापज्जती’’तिआदिना अत्तनो अधिप्पायं विवरति. एकन्तेति अवस्सम्भाविनि. सन्नियतत्ताति सम्पादने जनने नियतभावतो. उपरता अविपच्चनसभावासङ्का येसु तानि उपरताविपच्च…पे… सङ्कानि, तब्भावो उप…पे… सङ्कत्तं, तस्मा. ‘‘न समत्थताविघातत्ताति बलवतापि आनन्तरियेन अनुपहन्तब्बतं आह. उपत्थम्भकानि अनुबलप्पदायकानि होन्ति उप्पत्तिया सन्तानस्स विसेसितत्ता. तेन नेसं विपाकानुप्पादनेपि अमोघवुत्तितं आह.

१६. मग्गकिच्चं परिञ्ञादि. अट्ठङ्गिकमग्गसम्मादिट्ठिमग्गसम्पयुत्तालोभादोससङ्खातेहि मग्गहेतूहि मग्गसम्पयुत्तखन्धसेसमग्गङ्गसम्मादिट्ठीनं सहेतुकभावदस्सनतो तिण्णं नयानं असङ्गहितसङ्गण्हनवसेनाति वुत्तं. हेतुबहुतावसेनाति बहुहेतुकस्स पठमनयस्स अनन्तरं बहुहेतुकतासामञ्ञेन निक्खेपकण्डपाळियं ततियं वुत्तनयो इध अट्ठकथायं दुतियं वुत्तो. यथासकं पच्चयेहि पवत्तमानेसु निरीहकेसु धम्मेसु केसञ्चि अनुवत्तनीयभावो न केवलं धम्मसभावतोयेव, अथ खो पुरिमधम्मानं पवत्तिविसेसेनपि होतीति आह ‘‘पुब्बाभिसङ्खारवसेना’’ति. पवत्तिविसेसो हि पुरिमपुरिमानं चित्तचेतसिकानं उत्तरुत्तरेसु विसेसाधानं भावनापुब्बाभिसङ्खारोति. अनुवत्तयमानोति गरुकारयमानो. उदाहरणवसेनाति निदस्सनवसेन, न निरवसेसदस्सनवसेन. यस्मा पनातिआदिना यथावुत्तं अत्थं पाठन्तरेन साधेति. तत्थ हि अधिपतिपच्चयस्स पच्चनीये ठितत्ता मग्गो अधिपति मग्गाधिपतीति अयमत्थो लब्भतीति. समानसद्दत्थवसेनाति सतिपि अञ्ञपदत्थसमानाधिकरणसमासत्थभेदे मग्गाधिपतिसद्दत्थभेदाभावं सन्धाय वुत्तं.

१७. उप्पन्न-सद्दो उप्पादादिं पटिपज्जमानो, पत्वा विगतो चाति दुविधेसु अत्थेसु उभयेसम्पि वाचको, न पुरिमानंयेवाति तमत्थं दस्सेतुं ‘‘अनुप्पन्ना’’तिआदिमाह. तत्थ उप्पन्नभावो उप्पादादिप्पत्तता. तेन अतीतापि सङ्गहिता होन्ति. तेनेवाह ‘‘सब्बो उप्पन्नभावो’’ति. उप्पन्नधम्मभावो ‘‘उप्पन्ना धम्मा’’ति पदेन गहितधम्मभावो, वत्तमानधम्मभावोति अत्थो. यो वा उप्पादादिप्पत्तो अत्तनो च सभावं धारेति पच्चयेहि च धारीयति, सो उप्पन्नधम्मोति पच्चुप्पन्नभावो उप्पन्नधम्मभावोति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. उप्पन्नधम्मे वत्वा ‘‘अनुप्पन्ना’’ति वचनं न यथाधिगतपटिसेधनन्ति कथमिदं पच्चेतब्बन्ति आह ‘‘यदि ही’’तिआदि. केचि पनेत्थ ‘‘उप्पन्नाति पदेन अतीतापि सङ्गहिता. यदि न सङ्गहिता, निब्बानं विय तेपि नवत्तब्बाति वत्तब्बं सिया, न च तथा वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं पन तेसं मतिमत्तमेव. अयं पन तिको द्विन्नं अद्धानं वसेन पूरेत्वा दस्सितोति अट्ठकथायं वक्खतीति. एवं सन्ते कस्मा अतीता नवत्तब्बाति न वुत्ताति? धम्मवसेन असङ्गहितत्ताभावतो. धम्मवसेन हि असङ्गहितं निब्बानं तत्थ नवत्तब्बं जातं, न च नियोगतो अतीता नाम धम्मा केचि अत्थि, ये इध असङ्गहितत्ता नवत्तब्बा सियुन्ति. फलनिब्बत्तितो कारणस्स पुरेतरं निब्बत्ति इध परिनिट्ठितसद्देन वुच्चति, न तस्स हुत्वा विगतभावोति आह ‘‘अनागते वा’’ति. यतो मेत्तेय्यस्स भगवतो उप्पज्जनकफलम्पि ‘‘उप्पादी’’ति वुच्चति.

२०. यस्स झाना वुट्ठहित्वातिआदिना ‘‘तेनानन्दा’’तिआदिपाळिया हेट्ठापाळिं अत्थवसेन दस्सेति. अयञ्हि तत्थ पाळि –

‘‘कथञ्चानन्द, भिक्खु अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेति सन्निसादेति एकोदिं करोति समादहति. इधानन्द, भिक्खु विविच्चेव…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. एवं खो…पे… समादहति. सो अज्झत्तं सुञ्ञतं मनसि करोति, तस्स अज्झत्तं सुञ्ञतं मनसिकरोतो सुञ्ञताय चित्तं न पक्खन्दति…पे… मुच्चति. एवं सन्तमेतं, आनन्द, भिक्खु एवं सम्पजानाति अज्झत्तं खो मे सुञ्ञतं मनसिकरोतो अज्झत्तं सुञ्ञताय चित्तं न पक्खन्दति…पे… मुच्चतीति, इतिह तत्थ सम्पजानो होति. सो बहिद्धा सुञ्ञतं…पे… अज्झत्तबहिद्धा सुञ्ञतं…पे… सो आनेञ्जं मनसि करोति, तस्स आनेञ्जं मनसिकरोतो आनेञ्जाय चित्तं न पक्खन्दति…पे… मुच्चतीति, इतिह तत्थ सम्पजानो होति. तेनानन्द, भिक्खुना’’ति (म. नि. ३.१८८).

तत्थ अज्झत्तसुञ्ञतादीसूति अज्झत्तं बहिद्धा अज्झत्तबहिद्धा च सुञ्ञताय आनेञ्जे च. पठमज्झानादिसमाधिनिमित्तेति पादकभूतपठमज्झानादिसमाधिनिमित्ते. अपगुणपादकज्झानतो वुट्ठितस्स हि अज्झत्तं सुञ्ञतं मनसिकरोतो तत्थ चित्तं न पक्खन्दति. ततो ‘‘परस्स सन्ताने नु खो कथ’’न्ति बहिद्धा मनसि करोति, तत्थपि न पक्खन्दति. ततो ‘‘कालेन अत्तनो सन्ताने, कालेन परस्स सन्ताने नु खो कथ’’न्ति अज्झत्तबहिद्धा मनसि करोति, तत्थपि न पक्खन्दति. ततो उभतोभागविमुत्तो होतुकामो ‘‘अरूपसमापत्तियं नु खो कथ’’न्ति आनेञ्जं मनसि करोति, तत्थपि न पक्खन्दति. ‘‘इदानि मे चित्तं न पक्खन्दती’’ति विस्सट्ठवीरियेन न भवितब्बं, पादकज्झानमेव पन साधुकं पुनप्पुनं मनसि कातब्बं, एवमस्स रुक्खं छिन्दतो फरसुम्हि अवहन्ते पुनप्पुनं निसितनिसितं कारेत्वा छिन्दन्तस्स छिज्जे फरसु विय कम्मट्ठाने मनसिकारो वहतीति दस्सेतुं ‘‘तस्मिंयेवा’’तिआदि वुत्तन्ति.

अत्थतो च असमानत्ताति इदं कस्मा वुत्तं. ननु येसु अत्थेसु अज्झत्त-सद्दो वत्तति, ते सब्बे दस्सेत्वा इधाधिप्पेतत्थनिद्धारणत्थं अत्थुद्धारवसेनेतं वुत्तं. चक्खादीसु च अज्झत्तिक-सद्दो अज्झत्तानं अब्भन्तरताविसेसमुपादाय पवत्तति, यतो ते अज्झत्तअज्झत्ताति वुच्चन्ति. अपिच ‘‘छ अज्झत्तिकानी’’ति इदं अज्झत्तिक-सद्दस्स चक्खादीनं अज्झत्तभावविभावनसब्भावतो इध उदाहरणवसेन वुत्तं. तेनेव हि अट्ठकथायं अज्झत्तिकदुके ‘‘अज्झत्ताव अज्झत्तिका’’ति वुत्तं. एवञ्च सति न एत्थ सद्दतो असमानतापि सिया, तस्मायेव यथावुत्तचोदनं विसोधेन्तो ‘‘अयं पनेत्था’’तिआदिमाह. तेनाति तस्मा. तंवाचकस्साति अज्झत्तज्झत्तवाचकस्स सक्का वत्तुं तदत्थस्स अज्झत्तभावसब्भावतो.

‘‘न खो, आनन्द, भिक्खु सोभति सङ्गणिकारामो सङ्गणिकारतो सङ्गणिकारामतं अनुयुत्तो’’तिआदिना (म. नि. ३.१८६) पब्बजितासारुप्पस्स नेक्खम्मसुखादिनिकामलाभिताय अभावस्स च दस्सनेन सङ्गणिकारामताय, ‘‘नाहं, आनन्द, एकं रूपम्पि समनुपस्सामि, यत्थ रत्तस्स यथाभिरतस्स रूपस्स विपरिणामञ्ञथाभावा न उप्पज्जेय्युं सोकपरि…पे… उपायासा’’ति (म. नि. ३.१८६) एवं रूपादिरतिया च आदीनवं वत्वा सचे कोचि दुप्पञ्ञजातिको पब्बजितो वदेय्य ‘‘सम्मासम्बुद्धो खेत्ते पविट्ठा गावियो विय अम्हेयेव गणतो नीहरति, एकीभावे नियोजेति, सयं पन राजराजमहामत्तादीहि परिवुतो विहरती’’ति, तस्स वचनोकासुपच्छेदनत्थं चक्कवाळपरियन्ताय परिसाय मज्झे निसिन्नोपि तथागतो एककोवाति दस्सनत्थं ‘‘अयं खो पना’’ति देसना आरद्धाति आह ‘‘तप्पटिपक्खविहारदस्सनत्थ’’न्ति. तत्थ सब्बनिमित्तानन्ति रूपादीनं सङ्खतनिमित्तानं. अज्झत्तन्ति विसयज्झत्तं. सुञ्ञतन्ति अनत्तानुपस्सनानुभावनिब्बत्तफलसमापत्तिं. तेनेवाह ‘‘अज्झत्त’’न्तिआदि. तत्थ दुतिये विकप्पे ठान-सद्दो कारणपरियायो दट्ठब्बो. सच्चकसुत्तेनाति महासच्चकसुत्तेन. तत्थ हि –

‘‘अभिजानामि खो पनाहं, अग्गिवेस्सन, अनेकसताय परिसाय धम्मं देसेता, अपिस्सु मं एकमेको एवं मञ्ञति ‘ममेवारब्भ समणो गोतमो धम्मं देसेती’ति. न खो पनेतं, अग्गिवेस्सन, एवं दट्ठब्बं. यावदेव विञ्ञापनत्थाय तथागतो परेसं धम्मं देसेतीति. सो खो अहं, अग्गिवेस्सन, तस्सायेव कथाय परियोसाने तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेमि सन्निसादेमि, एकोदिं करोमि, समादहामि ‘येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’ति (म. नि. १.३८७) –