धम्मुद्देसवारकथा

फस्सपञ्चमकरासिवण्णना

‘‘तस्मिं समये फस्सो होती’’तिआदिकाय पाळिया फस्सादीनं कामावचरतादिदस्सने न तप्परभावो, सभावदस्सने एव पन तप्परभावोति दस्सेति ‘‘न हि फस्सादीन’’न्तिआदिना.

चित्तकिरियाभावेनाति चित्तब्यापारभावेन. फस्सस्स सम्पज्जनमुप्पज्जनमेव. सन्निपतितप्पवत्तिया पच्चयो होतीति एतेन चित्तारम्मणसन्निपातकारणं फस्सो चित्तारम्मणसन्निपातोति वुत्तोति दस्सेति. फस्सो हि चित्तस्स आरम्मणे फुसनाकारेनेव पवत्तितो तस्स आरम्मणे सन्निपतितप्पवत्तिया पच्चयोति च वुच्चति. सा चस्स फुसनाकारप्पवत्ति साखग्गे ठितं दिस्वा भूमिसण्ठितस्स अवीरकपुरिसस्स जङ्घचलनं, अम्बिलअम्बपक्कादिं खादन्तं दिस्वा मुखे खेळुप्पत्ति, दयालुकस्स परं हञ्ञमानं दिस्वा सरीरकम्पनन्ति एवमादीसु परिब्यत्ता होति. तब्बिसेसभूता रूपधम्माति यथा पटिहननवसेन अञ्ञमञ्ञं आसन्नतरं उप्पज्जमानेसु रूपधम्मविसेसेसु सङ्घट्टनपरियायो, एवं चित्तारम्मणानं विसयकरणविसयभावप्पत्ति पटिहननाकारेन होति. सो च चित्तनिस्सितो धम्मविसेसो सङ्घट्टनपरियायेन वुत्तो, यदाह ‘‘एव’’न्तिआदि. केचि पन ‘‘सङ्घट्टनरसो फस्सो पञ्चद्वारिकोव, न इतरो वत्थारम्मणसङ्घट्टनाभावतो’’ति वदन्ति, तं न युज्जति उपचारसिद्धत्ता सङ्घट्टनस्स. इतरथा पञ्चद्वारिकस्सपि तं न सम्भवेय्याति. इन्द्रियमनसिकारेसु यथापवत्तमानेसु तंतंआरम्मणे विञ्ञाणं उप्पज्जति, तेसं तथापवत्तियेव विञ्ञाणस्स विसयभावकरणं.

‘‘यं खो, भिक्खवे, इमे पञ्च कामगुणे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं वुच्चति कामानं अस्सादो’’तिआदिवचनतो (अ. नि. ९.३४) सुखवेदनाव अस्सादोति आह ‘‘अस्सादभावतो’’ति. फुसनादिभावेन आरम्मणग्गहणं एकदेसानुभवनन्ति अनुपचरितमेव फस्सादीनं अनुभवनकिच्चमाह.

निमित्तेनाति नीलादिना दीघादिना च निमित्तेन. एतेनुपायेनाति यथा ञाणप्पधाने चित्तुप्पादे सञ्ञा ञाणमनुवत्तति, एवं समाधिप्पधाने समाधिन्ति दस्सेति.

पबन्धतीति पट्ठपेति सम्पयुत्तधम्मे सकसककिच्चे पट्ठपेति. तेनेव हि तदत्थं विवरन्तो ‘‘पवत्तेती’’ति आह.

विज्जमानतावाची होति-सद्दो, विज्जमानता च सङ्खतधम्मानं उप्पज्जनेन विना नत्थीति ‘‘चित्तं न तथा अत्थतो नुप्पज्जती’’ति वुत्तं. तेन यस्मा चित्तं न नुप्पज्जति उप्पज्जति एव, तस्मा चित्तं होतीति वुत्तन्ति अयमेत्थ अट्ठकथाय अत्थो. एवमवट्ठिते होति-उप्पज्जति-सद्दानं समानत्थत्तेन न किञ्चि पयोजनं दिस्सति. अथ वा भवनं नाम सत्ता, सत्ता च उप्पादादिना समङ्गिताति फस्सादीनं खणत्तयपरियापन्नता ‘‘फस्सो होती’’तिआदीसु होति-सद्देन वुत्ता. तत्थ यो भावो उप्पादसमङ्गी, न सो न होति नाम, तस्मा उप्पज्जति-सद्देन वुच्चमानस्स अत्थस्स होति-सद्दवचनीयता न न सम्भवति. उप्पन्नं होतीति एत्थ पन किञ्चापि उप्पन्न-सद्देनेव उप्पादादिसमङ्गिता वुच्चति, तब्भावानतिवत्ति पन होति-सद्देन वुत्ता खणत्तयवीतिवत्तेपि उप्पन्न-सद्दस्स वत्तनतो, तस्मा न एत्थ उप्पज्जति-सद्देन समानत्थतासब्भावदस्सनं विय उप्पज्जतिदस्सनम्पि विरुज्झति पाकटकरणभावतो. इतरथा ‘‘चित्तं उप्पन्नं होती’’ति इमिनाव चित्तस्स विज्जमानभावो दस्सितोति किं पुन विज्जमानभावदस्सनेनाति न न सक्का वत्तुं, समयववत्थानवसेन सविसेसं वुत्तम्पि चित्तं फस्सादीहि सहुप्पत्तिया सुट्ठुतरं निब्बिसेसन्ति दस्सेतुं चित्तस्स पुन वचनं. उद्दिट्ठधम्मानंयेव चेत्थ निद्देसवारे विभजनं, न विभङ्गे विय पाळिया आरुळ्हसब्बपदानन्ति ‘‘उद्देसवारे सङ्गण्हनत्थं निद्देसवारे विभजनत्थ’’न्ति अयम्पि अत्थो निच्चलो. तथा हि ‘‘यस्मिं समये रूपूपपत्तिया मग्गं भावेती’’तिआदीसु मग्गादयो न विभत्ता. अपिच अधिपतिभावेन इन्द्रियेसु विय फस्सवेदनासञ्ञाचेतनाहि सह सब्बचित्तुप्पादसाधारणरासियं गहेतब्बत्ता समयववत्थाने वुत्तम्पि चित्तं फस्सपञ्चमके वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

झानङ्गरासिवण्णना

वितक्कनन्ति वितक्कनकिरिया, सा च वितक्कस्स अत्तनो पच्चयेहि पवत्तिमत्तमेवाति भावनिद्देसो वसवत्तिभावनिवारणाय होति. यस्मिं आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, तं तस्स गहणयोग्यं करोन्तो वितक्को आकोटेन्तो विय परिवत्तेन्तो विय च होतीति तस्स आकोटनलक्खणता परियाहननरसता च वुत्ता. इदञ्च लक्खणं किच्चसन्निस्सितं कत्वा वुत्तं. धम्मानञ्हि सभावविनिमुत्ता काचि किरिया नाम नत्थि, तथा गहेतब्बाकारो. बोधनेय्यजनानुरोधेन पन परमत्थतो एकसभावोपि सभावधम्मो परियायवचनेहि विय समारोपितरूपेहि बहूहि पकारेहि पकासीयति. एवञ्हि सो सुट्ठु पकासितो होतीति.

विप्फारो नाम वितक्कस्स थिनमिद्धपटिपक्खो आरम्मणे अनोलीनता असङ्कोचो, सो पन अभिनिरोपनभावतो चलनं विय होतीति अधिप्पायेन ‘‘विप्फारवाति विचलनयुत्तो’’ति वुत्तं. उपचारप्पनासु सन्तानेन पवत्तियन्ति एतेन यथा अपुब्बारम्मणे पठमाभिनिपातभूतो वितक्को विप्फारवा होति, न तथा एकस्मिंयेव आरम्मणे निरन्तरं अनुप्पबन्धवसेन पवत्तियं, नातिविप्फारवा पन तत्थ होति सन्निसिन्नभावतोति दस्सेति. तेनेवाह ‘‘निच्चलो हुत्वा’’तिआदि.

‘‘पीतिसुखेन अभिसन्देती’’तिआदिवचनतो (दी. नि. १.२२६; म. नि. १.४२७) पीतिया फरणं कायविसयन्ति यथा तं होति, तं दस्सेतुं ‘‘पणीतरूपेही’’ति वुत्तं.

विसारस्स ब्यग्गभावस्स पटिपक्खो सभावो अविसारो, न विसाराभावमत्तं. अविसाराविक्खेपानं समाधानभावतो अत्थतो विसेसाभावेपि समुखेन सम्पयुत्तमुखेन च उभयं वुत्तन्ति दस्सेतुं ‘‘अविसा…पे… विक्खेपो’’ति वुत्तं. विसेसतोति अतिसयेनाति वा अत्थो गहेतब्बो. सुखञ्हि समाधिस्स विसेसकारणं ‘‘सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति (दी. नि. ३.३५९; अ. नि. ३.९६; ६.१०; ११.१२) वचनतो.

इन्द्रियरासिवण्णना

तत्थाति सद्दहनसङ्खाते अधिमोक्खलक्खणे. पुग्गलो सद्दहतीति इमिनापि सद्धाय आहितविसेसानं तंसम्पयुत्तधम्मानं सद्दहनकिरियाय कत्तुभावमेव विभावेति. अवयवब्यापारो हि समुदाये वोहरीयतीति. न केवलं पसादनीयवत्थुस्मिं अप्पसादनाकारप्पवत्तमेव अकुसलं अस्सद्धियं, अथ खो अप्पसादनीयवत्थुस्मिं पसादनाकारप्पवत्तम्पीति दस्सेतुं ‘‘मिच्छाधिमोक्खो’’ति वुत्तं. तेन पूरणादीसु पसादस्स अस्सद्धियतमाह. पसादभूतोति एतेन अप्पसादभूतं अस्सद्धियं निवत्तेति. वत्थुगतोति इमिना मिच्छाधिमोक्खं. ‘‘पसादभूतो निच्छयो’’ति इमिना पन विभावितमेवत्थं पाकटं करोन्तो ‘‘न येवापनकाधिमोक्खो’’ति आह. अकालुस्सियं पसादो, तं पन असङ्खोभभावतो ‘‘अनाविलभावो’’ति वुत्तं. तञ्हि सम्पयुत्तेसु विदहन्ती सद्धा अकालुस्सियपच्चुपट्ठाना. एवमेतन्ति अधिमुच्चनाकारेन पन गहेतब्बत्ता अधिमुत्तिपच्चुपट्ठाना. बुद्धादिवत्थूनीति एत्थ इधलोकपरलोककम्मफलसम्बन्धापि सङ्गहिताति दट्ठब्बं. ‘‘सद्धाहत्थो, महानाम, अरियसावको’’ति, ‘‘सद्धीध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठ’’न्ति (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १८४), ‘‘सद्धा बीजं तपो वुट्ठी’’ति (सं. नि. १.१९७; सु. नि. ७७) एवमादिवचनतो कुसलधम्मानं आदानादीसु हत्थादयो विय सद्धा दट्ठब्बा.

‘‘इध भिक्खुना कम्मं कत्तब्बं होति. तस्स एवं होति ‘कम्मं खो मे कत्तब्बं भविस्सति, कम्मं खो पन मे करोन्तस्स न सुकरं बुद्धानं सासनं मनसि कातुं, हन्दाहं वीरियं आरभामि अप्पत्तस्स पत्तिया अनधिगतस्स अधिगमाय असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाया’’’ति (दी. नि. ३.३३५) –

आदिका अनुरूपपच्चवेक्खणा.

तंमूलकानीति गन्तब्बमग्गादिमूलकानि. एत्थ च मग्गो गन्तब्बो होतीतिआदयो अट्ठकथायं दस्सनवसेनेव वुत्ता, न पाळियं आगतानुक्कमेनाति दट्ठब्बं.

करणादिकाले विय चिरकतादिआरम्मणं विभूतं कत्वा पवत्तन्ती सति तं उपगन्त्वा तिट्ठन्ती अनिस्सज्जन्ती च होति. यं आरम्मणं सम्मुट्ठं, तं पिलवित्वा गतं विय चलितं विय च होति, तप्पटिपक्खभावेन पन असम्मुट्ठन्ति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘उदके अलाबु विया’’तिआदिमाह. तत्थ सारणन्ति एतेन ‘‘सरन्ति ताया’’ति इममेवत्थं विभावेति. सरणकिरियाय हि पवत्तमानानं धम्मानं तत्थ आधिपच्चभावेन सति पच्चयो. तस्सा हि तथा पच्चयभावे सति ते धम्मा सारिता असम्मुट्ठकता अपिलाविताहोन्तीति. ‘‘इमेहि नाम हेतूहि पच्चयेहि च एते धम्मा सम्भवन्ती’’ति सम्भवतो. ‘‘इमं नाम फलं निब्बत्तेन्ती’’ति फलतो धम्मा उप्पज्जनेन विपच्चनेन च निप्फन्ना नाम होन्तीति. वत्थुभूताति आरम्मणभूता.

सतिपि सब्बेसं सारम्मणधम्मानं आरम्मणग्गहणे न चित्तं विय परे परिच्छिज्जगाहिनोति ‘‘परिच्छिन्नोपलद्धिवसेन जानाती’’ति चित्तं वुत्तं. चेतसिकेसु हि केचि विसयं परिच्छिज्ज गहेतुं न सक्कोन्ति, केचि पन परिच्छेदमत्तेयेव तिट्ठन्ति, न विञ्ञाणं विय विसयं गण्हन्तीति ये आसङ्कितब्बा, तेसु तदभावं दस्सेन्तो ‘‘न सञ्ञा…पे… विज्झनवसेना’’ति आह.

पीतिया च सोमनस्सभावो आपज्जतीति इदं पीति च सोमनस्सञ्च पीतिसोमनस्सन्ति पीतिसोमनस्सानं तुल्ययोगं सन्धाय वुत्तं. सोमनस्सस्सेव पन ‘‘आजञ्ञरथो’’ति विय पीतियुत्तं सोमनस्सं पीतिसोमनस्सन्ति पधानभावो इच्छितोति न पीतिया सोमनस्सभावप्पत्ति. न हि पधाने विज्जमाने अप्पधानं उपयुज्जति, पीतिग्गहणञ्चेत्थ पीतियुत्तस्स सोमनस्सस्स येभुय्येन भावतो परिब्यत्तकिच्चतो च कतं, न च निप्पीतिकसोमनस्सस्स असङ्गहो. रुळ्हीसद्देसु किरियाय अनच्चन्तिकभावतो. पीतिया पन उपलक्खणभावेन अयमत्थो सुट्ठु युज्जतीति दस्सेन्तो आह ‘‘पीतिउपलक्खितं वा’’तिआदि.

पवत्तं उपादिन्नक्खन्धं. चिरट्ठितिकं होतीति एतेन न केवलं अनुपालेतब्बधम्मानं खणट्ठितियायेव, अथ खो पबन्धानुपच्छेदस्सपि जीवितं कारणन्ति दस्सेति. अञ्ञथा हि आयुक्खयमरणं न युज्जेय्याति. अविसेसेनाति कारणविसेसानपेक्खेन जीवितिन्द्रियतासामञ्ञेन. यदिपि अरूपासञ्ञभवेसु रूपारूपधम्मा नप्पवत्तन्ति, तेहि पन पुरिमपच्छिमभवेसु चरिमपठमधम्मा समानजातियेन अब्यवहितताय निरन्तरायेव नाम होन्तीति ‘‘याव परिनिब्बानं अविच्छिन्नं पवत्तती’’ति वुत्तं. अनुपालनादिकस्साति अनुपालनपवत्तनट्ठपनानियेव वदति. जीवमानविसेसप्पच्चयभावतोति सहजातानं जीवमानताविसेसस्स पच्चयभावतो. इन्द्रियबद्धस्स हि मतरूपतो कम्मजस्स च उतुजादितो विसेसो जीवितिन्द्रियकतोति.

मग्गङ्गरासिवण्णना

अविपरीतनिय्यानिकभावेनाति इदं सम्मा-सद्दस्स दिट्ठि-आदिसद्दानञ्च समानाधिकरणतावसेन दिट्ठिआदीनं अविसेसभूतस्स निय्यानिकभावस्स सम्मा-सद्देन विसेसितब्बत्ता वुत्तं. अविपरीतत्थो हि सम्मा-सद्दो, न निय्यानिकत्थोति. अविपरीतनिय्यानिकत्थो एव वा सम्मा-सद्दो. अनेकत्था हि निपाताति. एवमेवाति अविपरीतनिय्यानिकभावेन.

बलरासिवण्णना

पतिस्सवो वचनसम्पटिग्गहोति अधिप्पायेन ‘‘सप्पतिस्सवं पतिस्सवभूतं तंसभागञ्च यं किञ्चि गारव’’न्ति आह. तत्थ तत्थ पाकटभावेनाति अज्झत्तभूतेसु जातियादीसु बहिद्धाभूतेसु भिक्खुआदीसु हिरोत्तप्पानं अनुरूपपच्चवेक्खणवसेन ससम्भारपथवीआदीसु पथवीधातुआदीनं विय विभूतकिच्चभावेनाति अत्थो.

मूलरासिवण्णना

एवञ्हि उपमाय समेतीति यथा असुचिम्हि पतितपुरिसस्स सतिपि कायेन अल्लीयने भावो अनल्लीनो, एवं अलोभोपि आरम्मणकरणवसेन गहितेपि आरम्मणे अलग्गभावेन अनल्लीनभावो अनल्लीनाकारो एव पवत्तति. एवंसभावो हि सो धम्मोति. किञ्चि दुस्सील्यं दोससमुट्ठानं सब्बम्पि दुस्सील्यं दोसूपनिस्सयन्ति ‘‘दोससमुट्ठानतं दोसूपनिस्सयतञ्चा’’ति वुत्तं. तेन अदोसो दोसस्सेव उजुविपच्चनीको, तंमुखेन दुस्सील्यस्साति दस्सेति.

तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन…पे… आसेवनट्ठेन भावनाति यो सो एकत्तुपगतो पठमज्झानादिअप्पनाचित्तुप्पादो आसन्नूपचाराहितविसेसो नीवरणादिपरिपन्थविसुद्धिया विसुद्धो, तदावरणविसयविरहेन च समप्पवत्तअप्पनासमाधिसङ्खातं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपन्नो, एवं पटिपन्नत्ता एव तत्थुपगमनेन तत्थ च पक्खन्दो, विसोधेतब्बस्स विक्खेपस्स किलेससंसग्गस्स च अभावतो विसोधनसमाधानएकत्तुपट्ठानब्यापारविरहेन विसुद्धिसमथपटिपत्तिएकत्तुपट्ठानाकारे अज्झुपेक्खन्तो अभिब्यत्तरूपाय सहजाततत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहितो, तस्मिंयेव जाता समाधिपञ्ञासङ्खाता युगनद्धधम्मा. ते यथा अञ्ञं अनतिवत्तमाना हुत्वा पवत्तन्ति, एवं भावना ब्रूहना. तथा यानि तत्थ सद्धादीनि इन्द्रियानि नानाकिलेसेहि विमुत्तत्ता विमुत्तिरसेन एकरसानि हुत्वा पवत्तानि. यञ्च तत्थ तदुपगं, तेसं अनतिवत्तनएकरसभावानं अनुच्छविकं वीरियं वाहीयति पवत्तीयति, या चस्स तस्मिं खणे पवत्ता पगुणबलवभावापत्तिसङ्खाता आसेवना. सब्बेसं एतेसं आकारानं भावना उप्पादना वड्ढना, अयं तत्थ जातानं…पे… आसेवनट्ठेन भावना नाम.

यस्मा पनायं भावनाकारो ‘‘पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदी’’तिआदिनापि (पटि. म. १.१५८) पाळियं आगतो एव, ञाणेन च संकिलेसवोदानेसु तं तं आदीनवं आनिसंसञ्च दिस्वा तथा तथा निप्फादेतब्बो, तस्मा ‘‘एवं वुत्ताय पञ्ञासाधनाय भावनाया’’ति वुत्तं. अप्पवत्तीति यस्मिं धम्मे सति यथावुत्ता भावना नप्पवत्तति, सो धम्मो पटिपक्खभावनापरामसनेन अभावनाति वुत्तोति अधिप्पायो. न हि अभावमत्तस्स अमोहो पटिपक्खोति युज्जतीति. तप्पटिपक्खभूता अकुसला कामच्छन्दादयो दट्ठब्बा. पमादविसेसो वा अभावना. सो हि ‘‘कुसलानं वा धम्मानं अनासेवना अभावना अबहुलीकम्म’’न्तिआदिना निद्दिट्ठोति.

एकन्तेन अलब्भनेय्यदस्सनत्थं ‘‘जराधम्मो’’ति वुत्तं. तथा हि पाळियं ‘‘जातिधम्मानं, भिक्खवे, सत्तानं एवं इच्छा उप्पज्जती’’तिआदिना (म. नि. ३.३७३) इच्छितालाभो विभत्तो. अलोभानुभावेन कायानुपस्सनाय, अमोहानुभावेन चित्तधम्मानुपस्सनाय सिद्धि पाकटायेवाति अपाकटं अदोसानुभावेन वेदनानुपस्सनासिद्धिं विभावेन्तो ‘‘सुखविपरिणामे’’तिआदिमाह. अयञ्च योजना अलोभादीनं विसेसपच्चयतं सन्धाय कता, अविसेसेन पन सब्बे सब्बेसं पच्चया. सभावतो सङ्कप्पतो च उप्पन्नस्स दुक्खस्स असहनवसेनेव उप्पज्जतीति दोसो तंदस्सनस्स आसन्नपटिपक्खो, न रागो विय दूरपटिपक्खो.

कम्मपथरासिवण्णना

अभिज्झादयो विय अनभिज्झादयोपि न एकन्तं कम्मपथभूतायेवाति आह ‘‘कम्मपथतातंसभागताही’’ति. मनोकम्मपथभावेन पवत्तनकम्मभावतो हि एतेसं कम्मपथरासिभावेन सङ्गहो, न सब्बदा कम्मपथायेवाति. तेन यो अञ्ञोपि धम्मो अनियतो कम्मपथभावेन पाकटो च, तस्सपि कम्मपथतावचनं न विरुज्झतीति दस्सेति.

पस्सद्धादियुगलवण्णना

समन्ति सम्मा. चेतियवन्दनादिअत्थन्ति चेतियवन्दनादिहेतु. समथचतुसच्चकम्मट्ठानवसेन तब्भेदवसेन च सब्बकम्मट्ठानभावनाभियुत्तानं मुदुमज्झिमतिक्खिन्द्रियतादिभेदवसेन सब्बयोगीनं चित्तस्स लीनुद्धच्चादिकालवसेन सब्बदा हिताहितधम्मूपलक्खणभावतो यथासभावं पटिवेधभावतो च सतिसम्पजञ्ञानं पारिबन्धकहरणभावनावड्ढनानि अविसेसतो दट्ठब्बानि. यथा अप्पनाकोसल्लेन विना समथो समथमन्तरेन यथाभूतावबोधो च नत्थीति नानाक्खणिका समाधिपञ्ञा अञ्ञमञ्ञस्स विसेसकारणं, एवं पटिवेधे एकक्खणिकापीति दस्सेन्तो आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं निमित्तभावेना’’ति. पञ्ञाय हि सातिसयं अवभासियमाने विसये समाधि एकत्तवसेन अप्पेतुं सक्कोति, समाधिम्हि च मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपन्ने पञ्ञा आरम्मणेसु विसदा वहतीति. समं पवत्ताति अञ्ञमञ्ञानतिवत्तनेन समं अविसमं एकरसभावेन पवत्ता. अञ्ञमञ्ञसहायभावूपगमनेन योगिनो मनोरथधुराकड्ढने रथधुराकड्ढने विय आजानेय्ययुगो युगलको हुत्वा अञ्ञमञ्ञानतिवत्तमानेन नद्धा बद्धा वियाति वा युगनद्धा. अधिचित्तमनुयुत्तेहि वीरियसमाधयो समं योजेतब्बाति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं पुब्बे गहितापि ते पुन गहिताति दस्सेतुं वीरियसमाधियोजनत्थायाति अट्ठकथायं वुत्तं. तं पन समाधिवीरिययोगस्स विभावनं होतीति ‘‘योगवचनत्थायाति अत्थो’’ति आह.

येवापनकवण्णना

यथा तथा वाति सम्मा मिच्छा वा. अनधिमुच्चन्तोति ‘‘इदं करिस्सामि, एतं करिस्सामी’’ति एवं पवत्तपुब्बभागसन्निट्ठानहेतुकेन पयोगकालसन्निट्ठानेन अनिच्छिनन्तो. यत्थ हि अनिच्छयो, तत्थ अप्पटिपत्ति एवाति. संसप्पनं संसयो. सो हि ‘‘आसप्पना परिसप्पना’’ति वुत्तो. असतिपि ब्यापारे तत्रमज्झत्तताय सति तंसम्पयुत्तधम्मा सकसककिच्चवसेन अनूनानधिकताय अलीनअनुद्धतताय च संवत्तन्तीति सा तेसं तथापवत्तिया पच्चयभूता ऊनाधिकभावं निवारेति वियाति ऊनाधिकनिवारणरसा वुत्ता. तथा पवत्तिपच्चयत्तायेव तेसु धम्मेसु मज्झत्तताति च वुत्ता.

झानपदस्साति झानसद्दस्स. तेसूति पञ्चसु. पञ्च हि अङ्गानि झानपदस्स अत्थोति इदं संवण्णियमानत्तायेव इमं चित्तुप्पादं सन्धाय वुत्तं. न हि सब्बस्मिं चित्तुप्पादे पञ्चेव झानङ्गानि. पदसमूहो वाक्यं, पदकोट्ठासो वा फस्सपञ्चमकादि धम्मरासि. वुत्तं पूरितन्ति छपण्णासादिताय पूरणवसेन. फस्सपच्चया वेदना ‘‘फुट्ठो वेदेति, फुट्ठो सञ्जानाती’’तिआदिवचनतो (सं. नि. ४.९३) फस्सो वेदनादीनं पच्चयो. यदिपि छन्दादयो यथावुत्तरासिकिच्चाभावतो तेसु न वत्तब्बा, विसुं रासिअन्तरभावेन पन सरूपतो वत्तब्बाति चोदनं मनसि कत्वा ‘‘वुत्तानम्पी’’तिआदिमाह.

धम्मुद्देसवारकथावण्णना निट्ठिता.