कामावचरकुसलं
कायकम्मद्वारकथावण्णना
कम्मद्वारानन्तिआदिना पकासेतब्बस्स सरूपं पकासनुपायञ्च दस्सेति. नियतरूपरूपवसेनाति धम्मसङ्गहे निद्दिट्ठनियतरूपरूपवसेन. अञ्ञथा कम्मसमुट्ठानिककाये हदयवत्थुपि गहेतब्बं सिया. एकसन्ततिपरियापन्नो उपादिन्नककायो इध गहितोति चक्खायतनादीति वुत्तेसु एको भावो हदयवत्थु च गहितन्ति न सक्का वत्तुं ‘‘चक्खायतनादीनि जीवितपरियन्तानी’’ति सन्निवेसस्स विभावितत्ता.
विप्फन्दमानवण्णग्गहणानन्तरं विञ्ञत्तिग्गहणस्स इच्छितत्ता चलनाकाराव वायोधातु विञ्ञत्तिविकारसहिताति कदाचि आसङ्केय्याति तन्निवत्तनत्थं ‘‘पठमजवनसमुट्ठिता’’ति आह. देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावेन चालेतुन्ति एतेन देसन्तरुप्पत्ति चलनं, तंनिमित्ते च कत्तुभावो उपचरितोति दस्सेति, अञ्ञथा खणिकता अब्यापारता च धम्मानं न सम्भवेय्याति. तदभिमुखभावविकारवतीति तंदिसमभिमुखो तदभिमुखो, तस्स भावो तदभिमुखभावो, सो एव विकारो, तंसमङ्गिनी वायोधातु तदभिमुखभावविकारवती. इदानि तदभिमुखभावविका रस्स विञ्ञत्तिभावं दस्सेन्तो आह ‘‘अधिप्पायसहभावी’’तिआदि. एवञ्च कत्वातिआदिना इमिस्सा अत्थवण्णनाय लद्धगुणं दस्सेति. तत्थ आवज्जनस्साति मनोद्वारावज्जनस्स. यतो बात्तिंसातिआदिना तस्स विञ्ञत्तिसमुट्ठापकता न सक्का पटिसेधेतुन्ति दस्सेति.
पच्चयो भवितुं समत्थोति एतेन यथावुत्तवायोधातुया थम्भनचलनसङ्खातकिच्चनिप्फादने तस्स आकारविसेसस्स सहकारीकारणभावमाह. अनिदस्सनसप्पटिघतादयो विय महाभूतानं अवत्थाविसेसमत्तं सो आकारविसेसोति परमत्थतो न किञ्चि होतीति ‘‘परमत्थतो अभावं दस्सेती’’ति आह. परमत्थतो चित्तसमुट्ठानभावो पटिसेधितो. कम्मसमुट्ठानादिभावस्स पन सम्भवोयेव नत्थीति यथावुत्तविकारस्स परमत्थतो सब्भावे नकुतोचिसमुट्ठितत्ता अप्पच्चयत्तं आपन्नं. न हि रूपं अप्पच्चयं अत्थि, अप्पच्चयत्ते च सति निच्चभावो आपज्जति, न च निब्बानवज्जो अत्थो सभावधम्मो निच्चो अत्थि. चित्तसमुट्ठानभावो वियाति विञ्ञत्तिया चित्तसमुट्ठानउपादारूपभावो उपचारसिद्धोति दस्सेति.
विञ्ञत्तिया करणभूताय. यं करणन्ति यं चित्तकिरियं चित्तब्यापारं. विञ्ञत्तिया विञ्ञातत्तन्ति इदमेस कारेतीति यदेतं अधिप्पायविभावनं, एतं विञ्ञत्तिविकाररहितेसु रुक्खचलनादीसु न दिट्ठं, हत्थचलनादीसु पन दिट्ठं, तस्मा विप्फन्दमानवण्णविनिमुत्तो कोचि विकारो अत्थि कायिककरणसङ्खातस्स अधिप्पायस्स ञापकोति विञ्ञायति. ञापको च हेतु ञापेतब्बमत्थं सयं ञातोयेव ञापेति, न सब्भावमत्तेनाति वण्णग्गहणानन्तरं विकारग्गहणम्पि विञ्ञायति. तथा हि विसयभावमापन्नो एव सद्दो अत्थं पकासेति, नेतरो. तेनेवाह ‘‘न हि विञ्ञत्ती’’तिआदि. यदि पन चित्तजरूपानं चलनाकारो विञ्ञत्ति, चक्खुविञ्ञाणस्स विप्फन्दमानवण्णारम्मणत्ता तेनपि सा गहिता सियाति आसङ्काय निवत्तनत्थं आह ‘‘चक्खुविञ्ञाणस्सा’’तिआदि.
तालपण्णादिरूपानीतिआदिनापि विञ्ञत्तिया विञ्ञातब्बतं मनोविञ्ञाणेनेव च विञ्ञातब्बतं दस्सेति. सञ्जानाति एतेनाति सञ्ञाणं, तस्स उदकादिनो सञ्ञाणं तंसञ्ञाणं, तस्स आकारो तंसञ्ञाणाकारो, उदकादिसहचारिप्पकारो च सो तंसञ्ञाणाकारो चाति उदका…पे… कारो, तं गहेत्वा जानित्वा. तदाकारस्साति उदकादिञापनाकारस्स. यदि यथावुत्तविकारग्गहणंयेव कारणं अधिप्पायग्गहणस्स, अथ कस्मा अग्गहितसङ्केतस्स अधिप्पायग्गहणं न होतीति? न केवलं विकारग्गहणमेव अधिप्पायग्गहणस्स कारणं, किञ्चरहीति आह ‘‘एतस्स पना’’तिआदि.
अथ पनातिआदिना विञ्ञत्तिया अनुमानेन गहेतब्बतं दस्सेति. साधिप्पाय…पे… नन्तरन्ति अधिप्पायसहितविकारेन सहजातवण्णायतनग्गहणसङ्खातस्स चक्खुद्वारिकविञ्ञाणसन्तानस्स अनन्तरं. अधिप्पायग्गहणस्साति अधिप्पायववत्थापकस्स ततियवारे जवनस्स. अधिप्पायसहभू विकाराभावे अभावतोति एतेन यथावुत्तविकारं अधिप्पायग्गहणेन अनुमिनोति. एवं सतीतिआदिना यथानुमितमत्थं निगमनवसेन दस्सेति. तत्थ उदकादिग्गहणेनेवाति तालपण्णादीनं वण्णग्गहणानन्तरेन पुरिमसिद्धसम्बन्धानुग्गहितेन उदकादीनं तत्थ अत्थिभावविजाननेनेव. यथा तालपण्णादीनं उदकादिसहचारिप्पकारतं सञ्ञाणाकारो विञ्ञातोयेव होति नानन्तरियकत्ता, एवं विप्फन्दमानवण्णग्गहणानन्तरेन पुरिमसिद्धसम्बन्धानुग्गहितेन गन्तुकामतादिअधिप्पायविजाननेनेव विञ्ञत्ति विञ्ञाता होति तदभावे अभावतोति उपमायोजना.
सभावभूतन्ति अन्वत्थभूतं. द्विधाति विञ्ञापनतो विञ्ञेय्यतो च. कायविञ्ञत्तिया तथापवत्तमानाय चेतनासङ्खातस्स कम्मस्स कायकम्मभावो निप्फज्जति ताय उपलक्खितब्बत्ता, न पन चतुवीसतिया पच्चयेसु केनचि पच्चयभावतोति दस्सेन्तो ‘‘तस्मिं द्वारे सिद्धा’’तिआदिमाह. तेन वचीद्वारुप्पन्नापि पाणातिपातादयो सङ्गहिताति तेसं सङ्गहितभावं दस्सेति. अथ वा कायद्वारुप्पन्नाय कायकम्मभूताय चेतनाय वसेन ‘‘तेन द्वारेन विञ्ञातब्बभावतो’’ति वुत्तं, तस्सायेव द्वारन्तरुप्पन्नाय वसेन ‘‘तेन द्वारेन नामलाभतो’’ति. मनोद्वारावज्जनस्सपि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकभावो निच्छितोति ‘‘एकादसन्नं किरियचित्तान’’न्ति आह.
द्वारन्तरचारिनोति द्वारन्तरभावेन पवत्तनका. द्वारसम्भेदाति द्वारानं सङ्करणतो. द्वारानञ्हि द्वारन्तरभावप्पत्तिया सति कायद्वारस्स वचीद्वारादिभावो, वचीद्वारस्स च कायद्वारादिभावो आपज्जतीति तंतंद्वारुप्पन्नकम्मानम्पि सङ्करो सिया. तेनाह ‘‘कम्मसम्भेदोपी’’ति. एवं सति कायकम्मं…पे… ववत्थानं न सिया. यदि कम्मानि कम्मन्तरचारीनि होन्ति, कायकम्मादिकस्स वचीकम्मादिकभावापत्तितो ‘‘कम्मसम्भेदा द्वारसम्भेदोपी’’ति कायकम्मं कायकम्मद्वारन्ति अञ्ञमञ्ञववत्थानं न सियाति इममत्थमाह ‘‘कम्मानम्पि कम्मन्तरचरणे एसेव नयो’’ति. कम्मन्तरचरणं कम्मन्तरूपलक्खणता. तेनेवाह ‘‘द्वारभावेना’’ति. द्वारन्तरचरणं द्वारन्तरुप्पत्ति. द्वारेति अत्तनो द्वारे. अञ्ञस्मिन्ति द्वारन्तरे. कम्मानीति तंतंद्वारिककम्मानि. अञ्ञानीति अञ्ञद्वारिककम्मानि. द्वारे द्वारानि न चरन्तीति द्वारन्तरभावेन नप्पवत्तन्ति, द्वारन्तरं वा न सङ्कमन्ति. किञ्चापि विञ्ञत्तिया चतुवीसतिया पच्चयेसु येन केनचि पच्चयेन चेतनाय पच्चयभावो नत्थि, तथा पन विञ्ञत्तिया पवत्तमानाय एव पाणातिपातादि होति, नाञ्ञथाति सिया विञ्ञत्तिया हेतुभावो चेतनायाति वुत्तं ‘‘द्वारेहि कारणभूतेही’’ति. कायकम्मं वचीकम्मन्ति कम्मववत्थानस्सेव वा कारणभावं सन्धाय ‘‘द्वारेहि कारणभूतेही’’ति वुत्तं. यदिपि ‘‘द्वारेहि कम्मानी’’ति वुत्तं, ‘‘अञ्ञमञ्ञं ववत्थिता’’ति पन वुत्तत्ता कम्मेहिपि द्वारानि ववत्थितानीति अयमत्थोपि सिद्धोयेवाति दस्सेतुं ‘‘न केवल’’न्तिआदि वुत्तं. अद्वारचारीहीति द्वारानं सयं ववत्थितभावमाह, न पन अववत्थानं, ववत्थानमेवाति अधिप्पायो. इदानि तं ववत्थानं विभावेति कम्मानपेक्खातिआदिना. तत्थ समयनियमितेन चित्तेन समयो विय द्वारनियमितेहि कम्मेहि द्वारानि नियमितानीति अयं सङ्खेपत्थो.
एवंसभावत्ताति द्वारभूतेहि कायादीहि उपलक्खणीयसभावत्ता. आणत्ति…पे… मानस्साति कायवचीकम्मानं वचीकायविञ्ञत्तीहि पकासेतब्बतं आह. कायादीहीति कायवचीविञ्ञत्तीहि. तस्माति यस्मा द्वारन्तरे चरन्तानिपि कम्मानि सकेन द्वारेन उपलक्खितानेव चरन्ति, तस्मा. नापि कम्मं द्वारस्साति यस्मिं द्वारन्तरे कम्मं चरति, तस्स द्वारस्स अनत्तनियस्स. तंतंद्वारमेवाति सकद्वारमेव. कम्मस्साति सकसककम्मस्स. यदि कम्मेहि द्वारानि ववत्थितानि, ‘‘कम्मस्स अनिबद्धत्ता’’ति इदं कथं नीयतीति आह ‘‘पुब्बे पना’’तिआदि.
साति विञ्ञत्ति. तस्साति कम्मस्स. केनचि पकारेनाति चतुवीसतिया पच्चयप्पकारेसु केनचि पकारेन. तंसहजाताति एतेन कायविञ्ञत्तिया सब्भावेयेव कायकम्मस्स सब्भावो, नाञ्ञथाति परियायेन विञ्ञत्तिया कम्मस्स कारणभावं विभावेति. तेनेवाह ‘‘उप्पत्तिट्ठानभावेन वुत्ता’’ति. यथावुत्तनियमेनातिआदिना कम्मस्स उप्पत्तिट्ठानभावे ब्यभिचाराभावमाह. तत्थ यथावुत्तनियमेनाति अट्ठकथायं वुत्तप्पकारेन ववत्थानयुत्तिसङ्खातेन नियमेन. द्वारचरणेति अञ्ञद्वारचरणे.
कायकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.
वचीकम्मद्वारकथावण्णना
चतूहि अङ्गेहीति एत्थ ‘‘सुभासितंयेव भासति, नो दुब्भासितं. धम्मंयेव, पियंयेव, सच्चंयेव भासति, नो अलिक’’न्ति (सं. नि. १.२१३; सु. नि. सुभासितसुत्त) यानि अङ्गानि सुत्ते वुत्तानि, तेसं चेतनासभावं दस्सेतुं ‘‘सुभासितभासना’’तिआदि वुत्तं. तथापवत्ताति सुभासितभासनादिभावेन पवत्ता. सह सम्भूतत्ताति सहेव उप्पन्नत्ता. न हि वचीविञ्ञत्ति सद्दरहिता अत्थि. तथा हि ‘‘या ताय वाचाय विञ्ञत्ती’’ति वुत्तं. ‘‘वाचागिरा ब्यपथो’’तिआदिना (ध. स. ६३६) नातिसुखुमंयेव सद्दवाचं वत्वा ‘‘या ताय वाचाय विञ्ञत्ती’’ति, ताय सद्धिं योजेत्वा वचीविञ्ञत्तिया वुत्तत्ता रूपायतनं विय वत्थुपरित्ततादिना सद्दायतनम्पि अनिन्द्रियगोचरो अत्थीति च अधिप्पायेन ‘‘या ताय…पे… विञ्ञायती’’ति आह.
इदानि अविसेसेन चित्तसमुट्ठानसद्दस्स सोतविञ्ञाणारम्मणता पाळियं वुत्ताति वितक्कविप्फारसद्दो न सोतविञ्ञेय्योति महाअट्ठकथावादस्स पाळिया विरोधं दस्सेतुं ‘‘चित्तसमुट्ठान’’न्तिआदि वुत्तं. एवं सङ्गहकारस्स अधिप्पाये ठत्वा महाअट्ठकथावादस्स पटिसेधेतब्बतं दस्सेत्वा इदानि अत्तनो अधिप्पाये ठत्वा तं परिहरितुं ‘‘महाअट्ठकथायं पना’’तिआदिमाह. सङ्घट्टनाकारेन पवत्तानं भूतानं सद्दस्स निस्सयभावतो सङ्घट्टनेन सहेव सद्दो उप्पज्जति. तप्पच्चयभावोति उपादिन्नकघट्टनस्स पच्चयभावो. चित्तजपथवीधातुया उपादिन्नकघट्टने पच्चयो भवितुं समत्थो चित्तसमुट्ठानमहाभूतानं एको आकारविसेसो अत्थि. तदाकारत्ता हि तेसं पथवीधातु उपादिन्नकं घट्टेतीति इममत्थं वुत्तानुसारेन वेदितब्बत्ता ‘‘वुत्तनयेनेव वेदितब्बो’’ति वत्वा तमेव वुत्तनयं ‘‘तब्बिकारान’’न्तिआदिना विभावेति. तत्थ अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयभावो तप्पच्चयभावो वुत्तोति अत्थो. अञ्ञम्पि सब्बं विधानन्ति ‘‘न चित्तसमुट्ठानाति एतेन परमत्थतो अभावं दस्सेती’’तिआदिना अत्तना वुत्तविधानं. अट्ठकथायं पन वुत्तविधानं ‘‘हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्ब’’न्ति अट्ठकथायं वुत्तमेवाति.
अत्तनो अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स देसन्तरे पारम्परियेन उप्पादनं देसन्तरुप्पादनपरम्परता. लद्धासेवनेनाति लद्धपुब्बाभिसङ्खारेन. चित्तेनेवाति पठमचित्तेनेव. ‘‘सत्त जवनानि सत्त अक्खरानि निब्बत्तेन्तीति वादं पटिक्खिपित्वा एकजवनवारपरियापन्नानि चित्तानि एकमक्खरं निब्बत्तेन्ती’’ति वदन्ति. किञ्चापि पठमचित्तेनपि घट्टना निप्फज्जति, एकस्सेव पन बहुसो पवत्तनेन अत्थि कोचि विसेसोति पुरिमजवनसमुट्ठिताहि घट्टनाहि पटिलद्धासेवनेन सत्तमजवनेन समुट्ठिता घट्टना परिब्यत्तमक्खरं निब्बत्तेतीति उपत्थम्भनं नत्थीति न सक्का वत्तुं. लद्धाभिसङ्खारेन पन पठमचित्तेनपि घट्टना बलवती होतीति अट्ठकथायं ‘‘उपत्थम्भनकिच्चं नत्थी’’ति वुत्तं सिया, सब्बमेतं वीमंसित्वा गहेतब्बं.
वचीकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.
मनोकम्मद्वारकथावण्णना
‘‘सब्बायपि कायवचीविञ्ञत्तिया कायवचीद्वारभावो विय सब्बस्सपि चित्तस्स मनोद्वारभावो सम्भवती’’ति दस्सनत्थं अट्ठकथायं ‘‘अयं नाम मनो मनोद्वारं न होतीति न वत्तब्बो’’ति वत्वा तंद्वारवन्तधम्मदस्सनत्थं ‘‘अयं नाम चेतना’’तिआदि वुत्तन्ति आह ‘‘यस्स द्वारं मनो, तं दस्सनत्थं वुत्त’’न्ति. यथा पन तिविधचतुब्बिधकायवचीकम्मानं द्वारभावतो कायकम्मद्वारवचीकम्मद्वारानि वुत्तानि, एवं मनोकम्मन्ति वुत्तअभिज्झादीनं द्वारभावतो वट्टहेतुभूतलोकियकुसलाकुसलसम्पयुत्तमनो एव मनोकम्मद्वारन्ति सन्निट्ठानं कतन्ति दट्ठब्बं. चेतनाय अत्तनो किच्चं आरद्धाय सम्पयुत्तापि तं तं सकिच्चं आरभन्तीति सा ने सकिच्चे पवत्तेति नाम, तथा पवत्तेन्ती च सम्पयुत्ते एकस्मिं आरम्मणे अविप्पकिण्णे करोति ब्यापारेति चाति वुच्चति, तथा सम्पयुत्तानं यथावुत्तं अविप्पकिण्णकरणं सम्पिण्डनं आयूहनं ब्यापारापादनं ब्यापारणं चेतयनन्ति आयूहनचेतयनानं नानत्तं दस्सेन्तो ‘‘फस्सादिधम्मेही’’तिआदिमाह. तथाकरणन्ति यथा फस्सादयो सकसककिच्चे पसुता भवन्ति, तथा करणं. तेनेव यथावुत्तेन अविप्पकिण्णब्यापारणाकारेन सम्पयुत्तानं करणं पवत्तनन्ति दट्ठब्बं. कम्मक्खयकरत्ताति कम्मक्खयकरमनस्स कम्मद्वारभावो न युज्जतीति अधिप्पायो. यतो ‘‘कम्मपथकथा लोकिया एवा’’ति वदन्ति.
मनोकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.
कम्मकथावण्णना
समानकालापि कारणफलकिरिया पुब्बापरकाला विय वत्तुं युत्तायेव. सेय्यथापि पटिच्चसमुप्पादे ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्ति दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. चोपनकिरियन्ति विञ्ञत्तिद्वयं आह. तस्सा हि चित्तसमुट्ठानकायसद्दवाचाहि कायवचीविञ्ञत्तीहि एव वा पुरिमपुरिमाहि पवत्तेतब्बत्ता ‘‘कायवाचाहि चोपनकिरियं करोती’’ति वुत्तं तब्बिकारानं भूतानं तथापवत्तनतो. अथ वा कायवाचाहीति कायवचीविञ्ञत्तीहि. चोपनकिरियन्ति रूपकायस्स थम्भनचलनकिरियं उपादिन्नकघट्टनकिरियञ्च. एसा हि किरिया ‘‘रूपकायं थम्भेतुं चालेतुं पच्चयो भवितुं समत्थो’’ति, ‘‘उपादिन्नकघट्टनस्स पच्चयभूतो’’ति च वुत्तत्ता कायवचीविञ्ञत्तीहि निप्फज्जतीति. एवञ्च कत्वा ‘‘चोपनकिरियानिस्सयभूता कायवाचा’’ति, ‘‘कायादीहि करणभूतेहि चोपनाभिज्झादिकिरियं करोन्ति वासिआदीहि विय छेदनादि’’न्ति च इदम्पि वचनं समत्थितं भवति. न केवलं धरमानताव सब्भावो, अथ खो मग्गेन असमुच्छिन्नतापीति दस्सेन्तो ‘‘अनिरोधितेवा’’ति आह. असमुच्छिन्नता च कायादीनं तदुपनिस्सयकिलेसासमुच्छेदेनेवाति दट्ठब्बं. ‘‘कायादीहि करणभूतेहि चोपनाभिज्झादिकिरियं करोन्ती’’ति एतेन चोपनाभिज्झादिकिरियानिब्बत्तिद्वारेन चेतनानिब्बत्तियेव वुत्ताति इमिना अधिप्पायेन ‘‘एवञ्च…पे… युज्जन्ती’’ति आह. एवञ्च कत्वा काये सति वाचाय सतीतिआदिवचनं अनुलोमितं होति. याय चेतनायाति करणनिद्देसो पन कायादीनं चोपनाभिज्झादिकिरियाय च चेतनाहेतुकत्तदस्सनत्थं वुत्तोति.
सभावतो उपकारकतो मग्गे सति सब्भावतो च बोज्झङ्गा मग्गे अन्तोगधाति आह ‘‘न च न सक्का’’तिआदि.
कम्मपथं अप्पत्तानम्पि तंतंद्वारे संसन्दनन्ति यथा कम्मपथं पत्तानं, एवं कम्मपथं अप्पत्तानम्पि सतिपि द्वारन्तरुप्पत्तियं यथासकं द्वारेहेव नामग्गहणन्ति वदन्ति, एवं सति अट्ठकथाय विरोधो. दुतियत्थस्स च अभावो सिया, तस्मा तंतंद्वारे संसन्दनन्ति यस्मिं यस्मिं द्वारे कम्मपथं अप्पत्ता अकुसलचेतनादयो पवत्ता, तासं तेन तेनेव द्वारेन नामग्गहणं. तं पन तंतंद्वारपक्खिकभावकरणतो तत्थ अवरोधनन्ति वुत्तं. यथा हि कम्मपथं पत्ता कायकम्मादिसङ्खाता चेतना द्वारन्तरे उप्पन्नापि कायकम्मादिनाममेव लभन्ति, न एवं कम्मपथं अप्पत्ता. ता पन यत्थ यत्थ द्वारे उप्पज्जन्ति, तेन तेनेव द्वारेन कायदुच्चरितं वचीदुच्चरितन्तिआदिनामं लभन्ति. एवं नामग्गहणमेव हि तेसं तंतंद्वारपक्खिककरणं वुत्तं. तेनेव हि अट्ठकथायं ‘‘किञ्चापि वचीद्वारे चोपनप्पत्तं कम्मपथं, अप्पत्तताय पन कायकम्मं न होति, केवलं वचीदुच्चरितं नाम होती’’ति वुत्तं.
सतिपि पाणातिपातादिचेतनाय वचीद्वारादीसु पवत्तियं यथावुत्तयेभुय्यतब्बहुलवुत्तिया कायकम्मादिभावववत्थापनं कायादिकस्स तंतंद्वारभावववत्थापनञ्च कम्मद्वाराभेदनं. तञ्हि कम्मद्वारानं असंकिण्णभावेन पतिट्ठापनं. यं सन्धाय ‘‘आणत्तिसमुट्ठितेसू’’ति अट्ठकथायं वक्खति. केचि पन ‘‘एकेकस्मिं द्वारे अनेकेसं कम्मानं पवत्तिदस्सनम्पि द्वारसंसन्दन’’न्ति वदन्ति. यथा पवत्तो ब्यापादो कम्मपथो होति, तं दस्सेतुं ‘‘इमे सत्ता हञ्ञन्तू’’ति पवत्ति ब्यापादस्स दस्सिता. कायद्वारिकचेतनाय सहकारीकारणभावतो कायकम्मवोहारलाभा, अभिज्झादीनं परसन्तकस्स अत्तनो परिणामनवसेन ‘‘इमे सत्ता हञ्ञन्तू’’तिआदिना च अप्पवत्तत्ता मनोकम्मवोहारविरहा, अचेतनासभावतो वा पाणातिपातादिवसेन अब्बोहारिका, पाणातिपातादिभावेन न वत्तब्बाति अत्थो. एत्थाति अब्बोहारिकभावे.
दसविधा इद्धि…पे… तब्बा वित्थारेनाति अधिप्पायो.
तेनाधिप्पेतन्ति ‘‘अकुसलं वचीकम्मं मनोद्वारे समुट्ठाती’’ति वदन्तेन अधिप्पेतं. ‘‘न उपोसथक्खन्धके वुत्त’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु तेन उपोसथक्खन्धकतो सुत्तं आहटन्ति? किञ्चापि आहटं, तत्थ अवुत्तोयेव पन सो तेन वुत्तोति गहितोति दस्सेन्तो ‘‘तत्थ अवुत्तमेवा’’तिआदिमाह.
‘‘सुगतिदुग्गतीसु उपपज्जनं सुकतदुक्कटकम्मतो न होति, खन्धसिवादीहि पन होतीति गहेत्वा ‘नत्थि दिन्न’न्तिआदिना परामसन्तस्स वसेन ‘मिच्छादिट्ठि…पे… परिभण्डादीनि करोती’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति. अभिज्झादिपधानत्ताति एतेन विज्जमानेसुपि ब्यापादादीसु यदा कायवचीद्वारेसु चेतना बलवती होति, न तथा इतरे, तदा पधानभावतो चेतना कायकम्मं वचीकम्मन्ति च वोहारं लभति. सो खो पनस्सा पधानभावो पाणातिपातादिसिद्धिया विञ्ञायति. यदा पन तेसुयेव द्वारेसु अभिज्झादयो बलवन्तो होन्ति, न तथा चेतना, तदा तत्थ विज्जमानापि चेतना अपधानभावतो कायकम्मं वचीकम्मन्ति च वोहारं न लभति. अभिज्झादयो पन पधानभावतो सतिपि कायङ्गवाचङ्गचोपने सकेन ववत्थानेन मनोकम्मन्त्वेव वुच्चन्तीति दस्सेति. ये पन ‘‘तीसुपि द्वारेसु कम्मपथभावेन अप्पत्तिया द्वारत्तयेपि कम्मपथप्पत्तमनोकम्मेन सह पवत्तिया च चेतना एत्थ कम्मन्ति न वुच्चती’’ति वदन्ति, तेहि अभिज्झादीनं पधानसभावंयेव सन्धाय वुत्तं सिया. अथ वा चेतनाय निप्परियायकम्मभावतो परियायकम्मे अनवरोधेतब्बत्ता ‘‘अब्बोहारिका’’ति वुत्तं. अत्तनो सभावेनेव पन सा एत्थापि कम्मन्ति वुच्चति. यथाह ‘‘चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामी’’तिआदि (कथा. ५३९). अट्ठकथायञ्च ‘‘तस्मिं द्वारे सिद्धा चेतना’’तिआदिना चेतनायेव पधानं कत्वा वुत्तं. तेनेवाह ‘‘सभावेनेव सा मनोकम्म’’न्तिआदि. अथ वा कम्मपथप्पत्तअभिज्झादीहि कायवचीद्वारे सहजाता चेतना कायवचीकम्मवसेन अब्बोहारिका चेतनासङ्खातमनोकम्मत्ताति. यदि अभिज्झादयो पधाना, न चेतना, एवं सति अभिज्झादयो चेत्थ कम्मं, न चेतना, अभिज्झादिपक्खिका वा सा सियाति अनुयोगं मनसि कत्वा आह ‘‘तिविधा, भिक्खवे’’तिआदि. ‘‘चेतनापि…पे… मनोद्वारे एव समुट्ठहन्ती’’ति इदं मनोद्वारे चेतनाय अभिज्झादीहि मनोकम्मभावे निब्बिसेसभावदस्सनन्ति कत्वा ‘‘चेतना…पे… अधिप्पायो’’ति आह. चेतना चेतनाकम्मं, अभिज्झादयो चेतनासम्पयुत्तकम्मन्ति एत्तकमेव हि एत्थ विसेसोति. एत्थ च चेतनाय कायवचीकम्मभावो सियाति आसङ्काय अभावतो मनोद्वारे अकुसलकायवचीकम्मानं अनुप्पत्तितो च अब्बोहारिकाति न वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
विरतिविसिट्ठाति विरतितो चेतनाय पधानभावमाह. तत्थ ‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना’’तिआदिना (कथा. ५३९) आगमम्हि ‘‘पाणातिपातादिपटिपक्खभूता’’ति युत्तिं दस्सेति. यस्मा च पट्ठाने चेतनाव ‘‘कम्मपच्चयो’’ति वुत्ता, न विरति, अभिज्झादयो वा, तस्मा निप्परियायेन कम्मं ‘‘चेतना’’ति अनभिज्झादयो ‘‘चेतनापक्खिका वा’’ति वुत्ताति वेदितब्बं. असङ्करतो कम्मद्वारानि ववत्थपेन्तो ‘‘रक्खती’’ति, विपरियायेन ‘‘भिन्दती’’ति वुत्तोति रक्खणभिन्दनानि अनासेत्वा नासेत्वा च कथनन्ति वुत्तानीति.
कम्मकथावण्णना निट्ठिता.
ततियो विकप्पो पठमचतुत्थविञ्ञाणद्वारेसुयेव लब्भति, न इतरत्थ ‘‘सोतं घान’’न्तिआदिना अवुत्तत्ता, इतरथापि वा अविभत्तिके निद्देसे लब्भति. यतो संवरवसेन पातिमोक्खसीलं पवत्तति, तं दुस्सील्यन्ति आह ‘‘दुस्सील्यं पाणातिपातादिचेतना’’ति. इतरा संवरविनिमुत्ता अभिज्झादोमनस्सयुत्ता तप्पधाना वा अकुसलधम्मा सतिपटिपक्खा अकुसला धम्मा. आरम्मणे चित्तवोस्सग्गवसेन पवत्तो अकुसलचित्तुप्पादो पमादो. वीरियपनोदनभावतो थिनमिद्धं ‘‘कोसज्ज’’न्ति वुत्तं, थिनमिद्धप्पधानो वा चित्तुप्पादो.
असुद्धताति अकेवलता अञ्ञेन सम्मिस्सता. द्वारञ्हि द्वारन्तरिककम्मस्स द्वारं होन्तं तेन मिस्सितं विय होति. तेनेवाह ‘‘मुसावादादिनोपि कायद्वारे पवत्तिसब्भावा’’ति. केचि पन ‘‘अविञ्ञेय्यमानन्तरानं द्वारन्तरचित्तानं अन्तरन्तरा अप्पवत्तितो सुद्धन्ति वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं अनेकस्सपि जवनवारस्स कायकम्मादिभावेन पबन्धनवसेन पवत्ति अत्थीति कत्वा वुत्तं. अविरुद्धं होतीति अकुसलकायकम्मादिभावेन अवधारेत्वा असंवरं वत्वा पुन तस्सेव वाचाअसंवरद्वारादीसु उप्पत्तिवचनं कायद्वारूपलक्खितो असंवरो द्वारन्तरे पवत्तोपि कायद्वारिको एवाति एवं संवण्णनाय सति न विरुज्झतीति अत्थो. इदानि तं अविरुज्झनाकारं ‘‘असंवरो ही’’तिआदिना विभावेति. सद्वारेति अत्तनो द्वारे. असंवरो द्वारन्तरे उप्पज्जमानोपि सद्वारवसेन उप्पन्नोति वुच्चतीति एतेन वाचाअसंवरद्वारे उप्पन्नोपि कायिको असंवरो चोपनकायअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नोत्वेव वुत्तोति दट्ठब्बं. एस नयो इतरत्थापि. कम्मं अञ्ञद्वारेति कम्मस्स द्वारन्तरचरणं पाकटन्ति कत्वा वुत्तं.
एवं सतीति चोपनसङ्खाते कायअसंवरद्वारे असंवरोति एत्तके एव गहिते. कम्मपथभावप्पत्तस्सेव कम्मभावो अट्ठकथायं वुत्तोति आह ‘‘कम्मपथभावप्पत्तताय वचीमनोकम्म’’न्ति. सेसन्ति द्वारन्तरानुपलक्खितं. तथा न वुच्चतीति कायकम्मन्ति न वुच्चतीति अत्थो. तत्थेव वक्खामाति कम्मपथसंसन्दने वक्खाम. ‘‘सो हि कायद्वारे चोपनप्पत्तो अकुसलं कायकम्मं होती’’तिआदिना (ध. स. अट्ठ. कम्मपथसंसन्दनकथा) ‘‘चोपनकायअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नो अकुसलं कायकम्ममेव होती’’तिआदिना च वचीकम्मादीनञ्च कम्मपथप्पत्तानं असंवरभूतानं कायकम्मादिभावे आपन्ने ‘‘चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं अकुसलं वचीकम्ममेव होती’’तिआदिना अपवादेन निवत्ति दट्ठब्बाति एवं वक्खमानतं सन्धायाह. अन्तोगधता दट्ठब्बा पच्चयसन्निस्सितआजीवपारिसुद्धिसीलानं ञाणवीरियेहि साधेतब्बत्ताति अधिप्पायो.
अकुसलकम्मपथकथावण्णना
सरसेन अत्तनो सभावेन. याय चेतनाय पवत्तमानस्स जीवितिन्द्रियस्स पच्चयभूतेसु महाभूतेसु उपक्कमकरणहेतु तंमहाभूतपच्चया उप्पज्जनकमहाभूता नुप्पज्जिस्सन्ति, सा तादिसपयोगसमुट्ठापिका चेतना पाणातिपातो नाम. लद्धुपक्कमानि हि भूतानि न पुरिमभूतानि विय विसदानीति समानजातियानं भूतानं कारणं न होन्तीति. एकस्सपि पयोगस्स सहसा निप्फादनवसेन किच्चसाधिकाय बहुक्खत्तुं पवत्तजवनेहि लद्धासेवनाय च सन्निट्ठापकचेतनाय वसेन पयोगस्स महन्तभावो. सतिपि कदाचि खुद्दके चेव महन्ते च पाणे पयोगस्स समभावे महन्तं हनन्तस्स चेतना तिब्बतरा उप्पज्जतीति वत्थुस्स महन्तभावोति तदुभयं चेतनाय बलवभावेनेव होतीति आह ‘‘पयोग…पे… भावतो’’ति. यथावुत्तपच्चयविपरियायेपीति पयोगवत्थुआदिपच्चयानं अमहत्तेपि. तंतंपच्चयेहीति गुणवन्ततादिपच्चयेहि. एत्थ च हन्तब्बस्स गुणवन्तताय महासावज्जता वत्थुमहन्तताय विय दट्ठब्बा. किलेसानं उपक्कमानं द्विन्नञ्च मुदुताय तिब्बताय च अप्पसावज्जता महासावज्जता च योजेतब्बा. पाणो पाणसञ्ञिता वधकचित्तञ्च पुब्बभागसम्भारा, उपक्कमो वधकचेतनासमुट्ठापितो, पञ्चसम्भारवती पाणातिपातचेतनाति सा पञ्चसम्भारविनिमुत्ता दट्ठब्बा. एस नयो अदिन्नादानादीसुपि.
मन्तपरिजप्पनेन परस्स सन्तकहरणं विज्जामयो, विना मन्तेन परसन्तकस्स कायवचीपयोगेहि आकड्ढनं तादिसइद्धियोगेन इद्धिमयो पयोगोति अदिन्नादानस्सपि छ पयोगा साहत्थिकादयो वेदितब्बा.
अभिभवित्वा वीतिक्कमने मिच्छाचारो महासावज्जो, न तथा उभिन्नं समानच्छन्दभावे. ‘‘चत्तारो सम्भाराति वुत्तत्ता अभिभवित्वा वीतिक्कमने सतिपि मग्गेनमग्गपटिपत्तिअधिवासने पुरिमुप्पन्नसेवनाभिसन्धिपयोगाभावतो मिच्छाचारो न होति अभिभुय्यमानस्सा’’ति वदन्ति. सेवनचित्ते सति पयोगाभावो न पमाणं इत्थिया सेवनप्पयोगस्स येभुय्येन अभावतो. पुरिसस्सेव हि येभुय्येन सेवनप्पयोगो होतीति इत्थिया पुरेतरं सेवनचित्तं उपट्ठापेत्वा निपन्नायपि मिच्छाचारो न सियाति आपज्जति, तस्मा पुरिसस्स वसेन उक्कंसतो चत्तारो सम्भारा वुत्ताति दट्ठब्बं. अञ्ञथा इत्थिया पुरिसकिच्चकरणकाले पुरिसस्सपि सेवनप्पयोगाभावतो मिच्छाचारो न सियाति. केचि पन ‘‘अत्तनो रुचिया पवत्तितस्स तीणि अङ्गानि, बलक्कारेन पवत्तितस्स तीणीति सब्बानि अग्गहितग्गहणेन चत्तारी’’ति वदन्ति, वीमंसित्वा गहेतब्बं.
दुट्ठचित्तस्स अमरणाधिप्पायस्स फरुसकायवचीपयोगसमुट्ठापिका फरुसचेतना फरुसवाचा. मरणाधिप्पाये पन सति अत्थसिद्धितदभावेसु पाणातिपाता ब्यापादा च होन्तीति. यं पति फरुसवाचा पयुज्जति, तस्स सम्मुखाव सीसं एति. ‘‘परम्मुखेपि फरुसवाचा होती’’ति वदन्ति.
यदि चेतनाय सब्बदा कम्मपथभावाभावतो अनियतो कम्मपथभावोति कम्मपथरासिम्हि अवचनं, ननु अभिज्झादीनम्पि कम्मपथं अप्पत्तानं अत्थिताय अनियतो कम्मपथभावोति तेसम्पि कम्मपथरासियं अवचनं आपज्जतीति? नापज्जति, कम्मपथतातंसभागताहि तेसं तत्थ वुत्तत्ता. यदि एवं चेतनापि तत्थ वत्तब्बा सियाति? सच्चमेतं, सा पन पाणातिपातादिकाति पाकटो तस्सा कम्मपथभावोति न वुत्तं सिया. चेतनाय हि ‘‘चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामि,’’‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना अकुसलं कायकम्म’’न्तिआदिवचनेहि कम्मभावो दीपितो. कम्मंयेव च सुगतिदुग्गतीनं तदुप्पज्जनसुखदुक्खानञ्च पथभावेन पवत्तं कम्मपथोति वुच्चतीति पाकटो तस्सा कम्मपथभावो. अभिज्झादीनं पन चेतनासमीहनभावेन सुचरितदुच्चरितभावो, चेतनाजनिततंबन्धतिभावेन सुगतिदुग्गतितदुप्पज्जनसुखदुक्खानं पथभावो चाति न तथा पाकटो कम्मपथभावोति ते एव कम्मपथरासिभावेन वुत्ता. अतथाजातियत्ता वा चेतना तेहि सद्धिं न वुत्ता सिया. विचारेत्वा गहेतब्बं.
पाणातिपातादीनं आरम्मणानेव तब्बिरतिआरम्मणानीति पञ्च सिक्खापदा परित्तारम्मणा एवाति वचनेन अदिन्नादानादीनं सत्तारम्मणतावचनस्स विरोधं चोदेति. तथा हि वक्खति ‘‘वीतिक्कमितब्बतोयेव हि वेरमणी नाम होती’’ति. सयमेव परिहरिस्सतीति सिक्खापदविभङ्गे पञ्हपुच्छकवण्णनं सन्धाय वदति. तत्थ हि ‘‘यस्मा सत्तोति सङ्ख्यं गते सङ्खारेयेव आरम्मणं करोति, तस्मा परित्तारम्मणाति वुच्चन्ती’’ति वुत्तं.
दुग्गततादीनीति आदि-सद्देन ‘‘अलद्धालाभो लद्धविनासो इच्छितानं भोगानं किच्छपटिलाभो राजादीहि साधारणभोगता दुक्खविहारो सासङ्कविहारो’’ति एवमादयो सङ्गहिता. केचि पन ‘‘दिट्ठेव धम्मे भोगजानिआदयो निस्सन्दफल’’न्ति वदन्ति.
कुसलकम्मपथकथावण्णना
तासञ्च विरतीनं चेतनासम्पयुत्तत्ता चेतनाद्वारेन सुगतिदुग्गतितदुप्पज्जनसुखदुक्खानं पथभावो युत्तोति अधिप्पायो.
कम्मपथसंसन्दनकथावण्णना
तथाति कम्मपथप्पत्तानं. केचीति धम्मसिरित्थेरं सन्धायाह. सो हि कम्मपथप्पत्तानमेव दुस्सील्यादीनं सुसील्यादीनञ्च कम्मपथेहि अत्थतो नानत्ताभावदस्सनं, तेसं वा फस्सद्वारादीहि अविरोधभावेन दीपनं कम्मपथसंसन्दनन्ति वदति. कम्मपथता नत्थीति एतेन यथावुत्तानं असंवरसंवरानं तेसं वादे कम्मपथसंसन्दने असङ्गहिततं दस्सेति. ये पन सङ्गहं लभन्ति, तेसं गहणे पयोजनाभावं दस्सेतुं ‘‘तिविध…पे… दस्सनेना’’ति वुत्तं. एवं पुरिमपक्खे सङ्खेपतो दोसं वत्वा दुतियपक्खेपि वत्तुं ‘‘न च दुच्चरितान’’न्तिआदिमाह. तेन ये दुच्चरितसुचरितअसंवरसंवरा अनुचरीयन्ति, तेसं कायकम्मादिता विधीयतीति दस्सेति. ‘‘पञ्चफस्सद्वारवसेन उप्पन्नो असंवरो अकुसलं मनोकम्ममेव होती’’तिआदिना हि वुत्तन्ति. यदि चातिआदिना अनवसेसपरियादानाभावमाह. उप्पत्ति न वत्तब्बाति कम्मपथ…पे… वदन्तेहि ‘‘मनोकम्मं छफस्सद्वारवसेन उप्पज्जती’’ति न वत्तब्बन्ति अत्थो. अथ वा यदि कम्मपथप्पत्तानेव दुस्सील्यादीनि कायकम्मादिनामेहि अट्ठकथायं वुत्तानीति एवं वदन्तेहि अट्ठकथाचरियेहि मनोकम्मस्स छफस्सद्वारवसेन उप्पत्ति न वत्तब्बाति अत्थो. तंतंकम्मभावस्स वुत्तत्ताति ‘‘तिविधं कायदुच्चरितं अकुसलं कायकम्ममेव होती’’तिआदिं (विभ. ९१३) सन्धायाह.
कम्मन्तरम्पि तंद्वारिककम्ममेव सियाति पाणातिपातादिकस्स वचीकम्मादिभावमासङ्कति. तस्माति यस्मा केसञ्चि असंवरानं संवरानञ्च कम्मपथता नत्थि, कायदुच्चरितादीनञ्च कम्मपथेहि नानत्ताभावदस्सनेन पयोजनं नत्थि, न च दुच्चरितादीनं फस्सद्वारानं वसेन उप्पत्ति दीपिता, न चायं विधि निरवसेससङ्गाहिका, कम्मानञ्च सङ्करो आपज्जति, अट्ठकथायञ्च पुब्बापरविरोधो, तस्माति अत्थो. समाननामता कायकम्मादिता. सामञ्ञनामाविजहनं कायकम्मादिभावाविजहनं. उभयेसन्ति कम्मपथाकम्मपथानं. उप्पत्तिपरियायवचनाभावतोति एतेन फस्सद्वारअसंवरद्वारादीनं तंद्वारिककम्मानञ्च अत्थतो नानत्ताभावेपि तथा तथा पवत्तदेसनावसेन ते विचारिताति दस्सेति. ‘‘अकुसलं कायकम्मं पञ्चफस्सद्वारवसेन न उप्पज्जती’’तिआदिको दुतियविनिच्छयो.
काये वाचाय च…पे… सिद्धितोति एतेन चोपनप्पत्तं अकुसलं मनोकम्मं चोपनं अप्पत्ततो विसेसेत्वा दस्सेतुं ‘‘कायवचीकम्म’’न्ति वुत्तं, न पन कायवचीकम्मभावतोति दस्सेति. तेन कायवचीगहणं यथावुत्तचोपनप्पत्तं एव विभावेतीति दट्ठब्बं. तेनेवाह – ‘‘चोपनप्पत्तं अकुसलं कायद्वारे वचीद्वारे च मनोकम्मं होती’’ति. तं-सद्दे वुत्ते यं-सद्दो अब्यभिचारितसम्बन्धताय वुत्तोयेव होतीति कत्वा ‘‘यं उप्पज्जती’’ति वुत्तं. उप्पादमत्तपरिच्छिन्नेनाति छफस्सद्वारिककम्मेनाति अत्थो. मत्त-सद्देन विसेसनिवत्तिअत्थेन मनोकम्मताविसेसं निवत्तेति. नियमस्स एव-सद्दस्स अकतत्ता ‘‘कायवचीकम्ममेव होती’’ति अवुत्तत्ता. इदानि नियमाकरणेन लद्धगुणं दस्सेन्तो ‘‘न पन सब्बम्पी’’तिआदिमाह.
‘‘नियमस्स अकतत्ता’’तिआदि पुरिमनयोति अधिप्पेतो. वत्तुअधिप्पायानुरोधिनी सद्दप्पवत्तीति समासपदे एकदेसोपि आकड्ढीयति अधिकारवसेनाति अधिप्पायेन ‘‘कम्म-सद्दमत्तेन सम्बन्धं कत्वा’’ति वुत्तं. यं पन वदन्तीतिआदिना एत्थ पदकारमतस्स अयुत्ततं दस्सेति. तत्थ चेतनापक्खिकानन्ति कायवचीकम्मभूतचेतनापक्खिकानं. सतन्ति समानानं. तंतंद्वारकम्मपथानञ्चाति इदं इमस्स चित्तस्स कम्मपथभावेन पवत्तं कालं सन्धाय वुत्तं, न सब्बदा, कम्मपथभावेनेव पवत्तनतो. च-सद्देन वा अकम्मपथसङ्गहो दट्ठब्बो. अथ वा तंतंद्वारा च तंतंद्वारकम्मपथा च तंतंद्वारकम्मपथाति ‘‘तंतंद्वारा’’ति पदेन अकम्मपथानं संवरानं सङ्गहो दट्ठब्बो. तेन सभावेनाति मनोकम्मस्स द्वारभावेन, न अत्तनोति अधिप्पायो. एवमिधापीति चित्तजनितो चित्तसम्पयुत्तस्स कम्मस्स द्वारभावो चित्तेपि उपचरितोति अत्थो. वत्तब्बमेव नत्थि अनन्तरपच्चयभूतमनोरहितस्स चित्तस्स अभावतोति.
द्वारकथावण्णना निट्ठिता.
कमाभावनियमाभावे सब्बारम्मणतादीति आदि-सद्देन सङ्गण्हाति. न हि…पे… अत्थीति पधाने असम्भवतो अप्पधानं अधिकरीयतीति दस्सेति.