५०. विपस्सनानिद्देसवण्णना
४७१-२. नामरूपन्ति चित्तचेतसिकसङ्खातं नामञ्च अट्ठवीसतिविधं रूपञ्च. ‘‘नमनलक्खणं नामं, रुप्पनलक्खणं रूपं, नामरूपतो न अञ्ञो अत्तादिको कोचि अत्थी’’ति एवं झानलाभी चे, झानतो वुट्ठाय झानगतं वा विपस्सनायानिको चे, पकिण्णकभूतं नामरूपं परिग्गहेत्वा. पातिमोक्खसंवरादि सीलविसुद्धि, चतुरारक्खवसेन दीपिता सोपचारसमाधिसङ्खाता चित्तविसुद्धि च वुत्ताव नामाति इमिना दिट्ठिविसुद्धि कथिता. ततो तस्स पच्चयञ्च परिग्गहेत्वाति सम्बन्धो. तस्स पच्चयन्ति ‘‘पटिसन्धिक्खणे नामरूपद्वयमेव अविज्जातण्हाउपादानकम्मेहि उप्पज्जति, न इस्सरादिकारणेना’’तिआदिना तस्स कारणं, इमिना कङ्खावितरणविसुद्धि दस्सिता.
हुत्वा अभावतो अनिच्चाति सब्बेपि नामरूपसङ्खारा उप्पज्जित्वा अभावापज्जनतो अनिच्चा. उदयब्बयपीळना दुक्खाति उप्पादनिरोधवसेन पीळनतो दुक्खा. अवसवत्तित्ता अनत्ताति अत्तनो वसे अवत्तनतो अनत्ताति एवं सङ्खारेहि सद्धिं तिलक्खणं आरोपेत्वा. पुनप्पुनं सम्मसन्तोति यथावुत्तनयेन सम्मसन्तो समथयानिको विपस्सनायानिको च योगावचरो. इमिना मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि, पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि च दस्सिता. सङ्खारानमेव हि उदयब्बयादिनानुपस्सनतो उदयब्बयभङ्गभयआदीनवनिब्बिदामुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खानुपस्सनास- ङ्खारुपेक्खाञाणसङ्खातस्स अट्ठविधस्स ञाणस्स वसेन सिखाप्पत्तं विपस्सनाञाणं पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि नाम. अनुपुब्बेन सब्बसंयोजनक्खयं पापुणेय्याति इमिना ञाणदस्सनविसुद्धि दस्सिता. सब्बसंयोजनक्खयन्ति ओरम्भागियानं पञ्चन्नं संयोजनानं हेट्ठा मग्गत्तयेन खेपितत्ता, इतरेसं उद्धम्भागियानं संयोजनानं खेपितत्ता च सब्बेसं संयोजनानं खयन्ते जातं अरहत्तमग्गं.
निगमनकथावण्णना
४७३. यस्मा कारणा या सिक्खना, अयं भिक्खुकिच्चं, अतो तस्मा कारणाति अत्थो.
४७४. निच्चसो लोकविचारिनोति निच्चं लोके विचरतो. मालुतस्सेव परिस्समो न सम्भोतीति योजना. मालुतस्सेवाति वातस्स इव. न सम्भोतीति न होति.
४७५-६. तम्बपण्णि एव तम्बपण्णियो, केतु विय केतु, तम्बपण्णिये केतूति तप्पुरिसो. तेन रचिता धम्मविनयञ्ञुपसंसिता अयं खुद्दसिक्खा परिमाणतो गाथानं पञ्चमत्तेहि सतेहि एत्तावता निट्ठानमुपागताति सम्बन्धो.
निगमनकथावण्णना निट्ठिता.
निगमनकथा
कारापितेतिरुचिरे पवरे विहारे;
मानाधिकारिपुरिना गरुना गुणेन;
वस्सं वसं दमिळसो विधहं अकासिं;
आकङ्खटीक जिनसासनसम्पवुद्धिं.
पुञ्ञेन सत्थरचनाजनितेन तेन;
सम्बुद्धसासनवरोदयकारणेन;
लोकामिसेसु पन मे समयं अलग्गो;
सम्बुद्धसासनवरोदयमाचरेय्यं.
अत्थेसु अक्खरपदेसु विनिच्छयेसु;
पुब्बापरेसु लिखितं खलितं यदत्थि;
ओहाय खन्तुमरहन्ति वदन्तु सन्ता;
दिट्ठापराधमथ वा किमुलालनेन.
येनन्ततन्तरतनाकरमन्थनेन;
मन्थाचलोल्लसितञाणवरेन लद्धा;
सारामतातिसुखिता सुखयन्ति चञ्ञे;
ते मे जयन्ति गरवो गरवो गुणेहि.
परत्थसम्पादनतो, पुञ्ञेनाधिगतेनहं;
परत्थसम्पादनको, भवेय्यं जातिजातियं.
सिस्सो आह –
परमप्पिच्छतानेकसन्तोसोपसमेसिनं;
सुचिसल्लेखवुत्तीनं, सदारञ्ञनिवासिनं.
सासनुज्जोतकारीनं, आचेरत्तमुपागतं;
उदुम्बरगिरिख्यातयतीनं यतिपुङ्गवं.
मेधङ्कर इति ख्यातनामधेय्यं तपोधनं;
थेरं थिरदयामेधानिधानं साधुपूजितं.
सिस्सं सहायमागम्म, कल्याणमित्तमत्तनो;
सोधेतुं सासनं सत्थु, परक्कममकासि यो.
सुसद्दसिद्धिं यो योगनिच्छयं सब्भि वण्णितं;
अका सुबोधालङ्कारं, वुत्तोदयमनाकुलं.
सङ्घरक्खितनामेन, महाथेरेन धीमता;
निवासभूतेनानेकगुणानप्पिच्छतादिनं.
तेनेव रचिता साधु, सासनोदयकारिना;
खुद्दसिक्खाय टीकापि, सुमङ्गलप्पसादनी.
निगमनकथा निट्ठिता.
इति सुमङ्गलप्पसादनी नाम
खुद्दसिक्खा-अभिनवटीका समत्ता.
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स