४३. छन्ददाननिद्देसवण्णना
३९९. कम्मप्पत्तेति उपोसथादिनो कम्मस्स पत्ते युत्ते अनुरूपे. सङ्घे समागतेति चतुवग्गादिके सङ्घे एकत्थ सन्निपतिते. एत्थ च छन्दहारकेनापि सद्धिं चतुवग्गादिको वेदितब्बो.
४००. छन्ददानादिविधिं दस्सेतुं ‘‘एक’’न्तिआदिमाह. उपागम्माति सन्तिं आपत्तिं पकासेत्वा ततो पच्छा उपगन्त्वा. छन्दं ददेति वक्खमानेसु तीसु एकेनपि बहि उपोसथं कत्वा आगतो छन्दं ददेय्य, केनचि करणीयेन सन्निपातट्ठानं गन्त्वा कायसामग्गिं अदेन्तो पन पारिसुद्धिं देन्तो छन्दं ददेय्य.
४०२. उभिन्नं दाने किंपयोजनन्ति आह ‘‘पारिसुद्धी’’तिआदि. पारिसुद्धिप्पदानेन सङ्घस्स अत्तनो चापि उपोसथं सम्पादेतीति सम्बन्धो. परिसुद्धि एव पारिसुद्धि, तस्स पदानं, तेन. ननु च पारिसुद्धितापदानमत्तमेव उपोसथकम्मं नामाति पारिसुद्धिप्पदानं अत्तनो उपोसथं सम्पादेतु, कथं सङ्घस्साति? वुच्चते – पारिसुद्धिदानस्स धम्मकम्मतासम्पादनेन सङ्घस्सापि उपोसथं सम्पादेतीति.
एत्थ पन चतूसु एकस्स छन्दपारिसुद्धिं आहरित्वा तयो पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, तीसु वा एकस्स छन्दपारिसुद्धिं आहरित्वा द्वे पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, अधम्मेन वग्गं उपोसथकम्मं. चत्तारो पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, तयो वा द्वे वा पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, अधम्मेन समग्गं. चतूसु एकस्स आहरित्वा तयो पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, तीसु वा एकस्स आहरित्वा द्वे पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, धम्मेन वग्गं. सचे पन चत्तारो सन्निपतित्वा पातिमोक्खं उद्दिसन्ति, तयो पारिसुद्धिउपोसथं, द्वे अञ्ञमञ्ञं पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, धम्मेन समग्गं. पवारणकम्मेसुपि पञ्चसु एकस्स पवारणं आहरित्वा चत्तारो गणञत्तिं ठपेत्वा पवारेन्ति, चतूसु तीसु वा एकस्स आहरित्वा तयो द्वे वा सङ्घञत्तिं ठपेत्वा पवारेन्ति, अधम्मेन वग्गं पवारणकम्मन्तिआदि वुत्तनयमेव. सेसकम्मं विबाधतीति अवसेससङ्घकिच्चं विबाधेति अलद्धाधिप्पायत्ताति अधिप्पायो.
४०३. द्वयन्ति उपोसथकरणञ्चेव अवसेसकिच्चञ्च. अत्तनो न साधेतीति सम्बन्धनीयं.
४०४. हरेय्याति पुब्बे वुत्तं सुद्धिकछन्दं वा इमं वा छन्दपारिसुद्धिं हरेय्य. परम्परा न हारयेति परम्परा न आहरेय्य. कस्माति आह ‘‘परम्पराहटा’’तिआदि. तेनाति पठमतो गहितछन्दपारिसुद्धिकेन. परम्पराहटाति यथा बिळालसङ्खलिकाय पठमं वलयं दुतियं पापुणाति, ततियं न पापुणाति, एवं दुतियस्स आगच्छति, ततियस्स न आगच्छति. ‘‘परिम्पराहटा छन्द-पारिसुद्धि न गच्छती’’ति वा पाठो.
४०५. सब्बूपचारन्ति ‘‘एकंसं चीवरं कत्वा’’ तिआदि सब्बं उपचारं.
४०६. सो आगतो आरोचेत्वा सङ्घं पवारेय्याति योजना. अथाति अनन्तरत्थे. आगतोति पवारणं गहेत्वा आगतो भिक्खु. आरोचेत्वाति भिक्खुसङ्घस्स आरोचेत्वा. एवन्ति वक्खमानक्कमेन.
४०७-८. गहेत्वा हारकोति सम्बन्धो. नाहटाति आहटाव न होतीति अत्थो. हारको सङ्घं पत्वा तथा हेय्य, आहटा होतीति योजना. तथा हेय्याति विब्भन्तादिको भवेय्य.
४०९. सङ्घं पत्तो पमत्तो वा सुत्तो वा नारोचयेय्य अनापत्ति चाति सम्बन्धो. च-सद्दो छन्दपारिसुद्धिहरणं सम्पिण्डेतीति.
छन्ददाननिद्देसवण्णना निट्ठिता.
४४. उपोसथनिद्देसवण्णना
४१०. दुवे उपोसथाति सुलभप्पवत्तिवसेन वुत्तं. तयो पन दिवसवसेनेव उपोसथा चातुद्दसिको पन्नरसिको सामग्गिकोति. तत्थ हेमन्तगिम्हवस्सानानं तिण्णं उतूनं ततियसत्तमपक्खेसु द्वे द्वे कत्वा छ चातुद्दसिका, सेसा पन्नरसिकाति एवं एकसंवच्छरे चतुवीसतिउपोसथा. इदं ताव लोकस्स पकतिचारित्तं. ‘‘आगन्तुकेहि आवासिकानं अनुवत्तितब्ब’’न्तिआदिवचनतो (महाव. १७८) पन तथारूपपच्चये सति अञ्ञस्मिम्पि चातुद्दसे उपोसथं कातुं वट्टति.
४११. सुत्तुद्देसो सङ्घस्सेवाति योजना. अधिट्ठानञ्च तं उपोसथो चाति कम्मधारयो. सेसानन्ति द्विन्नं तिण्णं वा. ‘‘दुवे’’तिआदिना च चातुद्दसो पन्नरसो सामग्गीति दिवसवसेन, सुत्तुद्देसो अधिट्ठानं पारिसुद्धीति करणप्पकारेन, सङ्घुपोसथो गणुपोसथो पुग्गलुपोसथोति पुग्गलवसेन चाति नव उपोसथा दीपिता होन्ति.
४१२. पुब्बकिच्चेति –
‘‘छन्दपारिसुद्धिउतुक्खानं, भिक्खुगणना च ओवादो;
उपोसथस्स एतानि, पुब्बकिच्चन्ति वुच्चती’’ति. (महाव. अट्ठ. १६८) –
एवं अट्ठकथाचरियेहि वुत्ते पुब्बकरणानन्तरं कत्तब्बे पुब्बकिच्चे.
पुब्बकरणेति –
‘‘सम्मज्जनी पदीपो च, उदकं आसनेन च;
उपोसथस्स एतानि, पुब्बकरणन्ति वुच्चती’’ति. (महाव. अट्ठ. १६८) –
एवं अट्ठकथाचरियेहेव वुत्ते सब्बपठमं कत्तब्बे पुब्बकरणे. पत्तकल्लेति उपोसथादीनं चतुन्नं अङ्गानं सम्भवेन पत्तो कालो इमस्साति पत्तकालं, पत्तकालमेव पत्तकल्लं. किं तं? उपोसथादिकम्मं. तं पन चतूहि अङ्गेहि सङ्गहितं. यथाहु अट्ठकथाचरिया –
‘‘उपोसथो यावतिका च भिक्खू कम्मप्पत्ता,
सभागापत्तियो च न विज्जन्ति;
वज्जनीया च पुग्गला तस्मिं न होन्ति,
पत्तकल्लन्ति वुच्चती’’ति. (महाव. अट्ठ. १६८);
समानितेति सम्मा आनीते पवत्तितेति अत्थो. सोति सुत्तुद्देसो. पञ्चधाति निदानुद्देसो पाराजिकुद्देसो सङ्घादिसेसुद्देसो अनियतुद्देसो वित्थारुद्देसोति एवं पञ्चधा.
४१३. विनान्तरायन्ति राजन्तरायो चोरन्तरायो अग्यन्तरायो उदकन्तरायो मनुस्सन्तरायो अमनुस्सन्तरायो वाळन्तरायो सरीसपन्तरायो जीवितन्तरायो ब्रह्मचरियन्तरायोति (महाव. १५०) वुत्तेसु दससु यं किञ्चि अन्तरायं विना. सङ्खेपेनाति विना वित्थारं. ‘‘एत्थ द्वीसु तीसु वा उद्देसेसु विसदेसु थेरोव इस्सरो’’ति वुत्तत्ता अवत्तन्तेपि वट्टतीति योजना. एत्थाति पञ्चसु उद्देसेसु. अवत्तन्तेति थेरस्स वित्थारेन अवत्तमाने अप्पगुणे. वट्टतीति संखित्तेन उद्दिसितुम्पि वट्टति. इमिनाव यस्स कस्सचि उद्देसकस्स अवत्तन्तेपि वट्टतीति विञ्ञायति. द्वीसु वत्तमानेसु इस्सरत्ते अधिके वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सनत्थं ‘‘तीसू’’ति वुत्तं. ‘‘थेरोव इस्सरो’’तिआदिना इदं परिदीपेति – द्वे अखण्डा सुविसदा वाचुग्गता, थेराधेय्यं पातिमोक्खं, सचे पन एत्तकम्पि विसदं कातुं न सक्कोति, ब्यत्तस्स भिक्खुनो आयत्तं होति, तस्मा सयं उद्दिसितब्बं, अञ्ञा वा अज्झेसितब्बोति.
४१४. उद्दिसन्ते समा वा अथ थोकिका वा यदि आगच्छेय्युन्ति सम्बन्धनीयं. उद्दिसन्ते आवासिकेहि पातिमोक्खे उद्दिस्समाने. समा वा थोकिका वाति आवासिकेहि समा वा थोकिका वा आगन्तुका भिक्खू. अवसेसकं सोतब्बन्ति इमिना एत्तावतापि उपोसथो कतोयेव नामाति दीपेति.
४१५. उद्दिट्ठमत्तेति उद्दिट्ठंयेव उद्दिट्ठमत्तं. मत्त-सद्दो अवधारणे. सकलाय एकच्चाय वा उट्ठिताय समा वा थोकिका वा यदि आगच्छेय्युन्ति योजना. सकलायाति सब्बाय परिसाय. एसं सन्तिके पारिसुद्धिं करेय्युन्ति एसं आवासिकानं समीपे ते आगन्तुका भिक्खू पारिसुद्धिउपोसथं करेय्युन्ति अत्थो. अथ बहुका चे, सब्बविकप्पेसु पुब्बकिच्चं कत्वाति योजनीयं. विकप्पीयन्ति परिकप्पीयन्तीति विकप्पा, अवसेससवनपारिसुद्धिउपोसथविधाना सब्बे च ते विकप्पा चेति सब्बविकप्पा. तेसु. पुनुद्दिसेति पुन पातिमोक्खं उद्दिसेय्य.
४१६. इतरानन्ति आगन्तुकानं. इतरोति चातुद्दसो. एत्थ पन येसं पन्नरसो, ते अतीतं उपोसथं चातुद्दसिकं अकंसूति वेदितब्बा. अयमेत्थाधिप्पायो – तादिसे पच्चये सति चातुद्दसिकस्स कतत्ता तेसं यथावुत्तततियसत्तमपक्खसङ्खातचातुद्दसिके सम्पत्ते तेरसीचातुद्दसीकत्तब्बत्ता अनुपोसथत्ता पन तत्थ उपोसथो न कतोति चातुद्दसोयेव पन्नरसो जातो. समानेतरेति समा ऊना इतरेति पदच्छेदो. इतरेति आगन्तुका. पुरिमानं अनुवत्तन्तूति आवासिकेहि ‘‘अज्जुपोसथो पन्नरसो’’ति पुब्बकिच्चे कयिरमाने पुरिमानं आवासिकानं अनुवत्तन्तूति अत्थो. सचेधिकाति यदि आगन्तुका बहुका होन्ति. पुरिमाति आवासिका. तेसं अनुवत्तन्तूति तेसं आगन्तुकानं ‘‘अज्जुपोसथो चातुद्दसो’’ति पुब्बकिच्चे कयिरमाने अनुवत्तन्तु. सेसेपीति आगन्तुकानं पन्नरसवारेपि. अयं नयोति ‘‘आगन्तुकानं पन्नरसो इतरानं सचेतरो’’तिआदिको अयमेव नयो. एत्थ पन येसं पन्नरसो, ते तिरोरट्ठतो वा आगता अतीतं वा उपोसथं चातुद्दसिकं अकंसूति वेदितब्बो.
४१७. अतीतुपोसथस्स चातुद्दसियं कतत्ता चातुद्दसियं पन्नरसुपोसथो कतोति पन्नरसी आवासिकानं पाटिपदो जातोति आह ‘‘आवासिकानं पाटिपदो’’ति. इतरानन्ति आगन्तुकानं. उपोसथोति पन्नरसो उपोसथो. समथोकानन्ति अत्तना समानं वा थोकानं वा आगन्तुकानं. मूलट्ठाति आवासिका. कामतो देन्तूति अत्तनो इच्छाय देन्तु.
४१८. नो चे देन्तीति यदि आवासिका कायसामग्गिं न देन्ति, तेसं पन आवासिकानं हिय्यो उपोसथस्स कतत्ता अज्ज उपोसथकरणं नत्थि. बहूसु अनिच्छाय कायसामग्गिं ददेय्याति योजना. बहूसूति आगन्तुकेसु बहुकेसु. बहि वा वजेति आवासिकभिक्खुपरिसा निस्सीमं वा वजेय्याति अत्थो.
४१९. सावेय्य सुत्तन्ति पातिमोक्खसङ्खातं सुत्तं वायमित्वा सावेय्य.
४२०. सम्मज्जितुं …पे… उदकासनं पञ्ञपेतुञ्च महाथेरेन पेसितो कल्लो न करेय्य तथाति सम्बन्धो. कल्लोति अगिलानो. तथाति दुक्कटं अतिदिसति. आसनेसु असति अन्तमसो साखाभङ्गम्पि कप्पियं कारापेत्वा पञ्ञपेतब्बं. तेले असति कपल्ले अग्गिपि जालेतब्बो.
४२१-३. पट्ठपेत्वा दकासनन्ति परिभोजनीयपानीयोदकञ्च आसनञ्च सन्निहितं कत्वा. गणञत्तिन्ति इदानि वक्खमानं गणेन ठपेतब्बं ञत्तिं. तेति अञ्ञे दुवे भिक्खू. समत्तपुब्बारम्भेनाति समत्तो निट्ठितो पुब्बेसु उत्तरासङ्गएकंसकरणादीसु आरम्भो यस्साति तिपदबहुब्बीहि. नवेन ते एवमीरियाति सम्बन्धो. तेति इतरे द्वे.
४२४. कत्तब्बं कत्वा पुब्बकिच्चादिकं सम्पादेत्वा नवो एवं ईरियोति योजना.
४२७. यत्थाति यस्मिं विहारे एकेकस्स पारिसुद्धिं हरित्वानाति सम्बन्धो. एकेकस्साति एत्थ विच्छायं द्वित्तं. किरियाय गुणेन दब्बेन वा भिन्ने अत्थे ब्यापितुं इच्छा विच्छा. एत्थ पन छन्दपारिसुद्धिहरणसङ्खाताय किरियाय चतूसु च तीसु च द्वीसु च भिन्नमेकेकं ब्यापितुं सम्बन्धितुं इच्छाति विच्छा. इतरीतरेति एत्थापि करणकिरियावसेन वेदितब्बं. तयो द्वे एको वा तं तं सङ्घुपोसथं गणुपोसथं पुग्गलुपोसथं वाति वुत्तं होति. अयमेत्थाधिप्पायो – चतूसु एकस्स आहरित्वा तयो पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, तीसु वा एकस्स आहरित्वा द्वे सङ्घुपोसथं करोन्ति, अधम्मेन वग्गं उपोसथकम्मं. अथ पन एकस्स आहरित्वा तयो सङ्घुपोसथं करोन्ति, एकस्स आहरित्वा द्वे पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, अधम्मेन वग्गं नाम होति. यदि पन चत्तारोपि सन्निपतित्वा पारिसुद्धिउपोसथं करोन्ति, तयो वा द्वे वा सङ्घुपोसथं करोन्ति, अधम्मेन समग्गं नाम होतीति. तब्बिपरियायेन धम्मेन समग्गं वेदितब्बं.
४२८. वग्गे समग्गे वा ‘‘वग्गो’’ति सञ्ञिनो विमतिस्स वा करोतो दुक्कटन्ति सम्बन्धो. वग्गेति वग्गसङ्घे. विमतिस्साति ‘‘वग्गो नु खो, समग्गो’’ति एवं वेमतिकस्स. इमिनाव कुक्कुच्चपकतवारोपि उपलक्खितो. करोतोति उपोसथं करोन्तस्स. भेदाधिप्पायेन करोतोति योजना. एत्थ पन पापस्स बलवताय थुल्लच्चयं वुत्तं. सञ्ञिनोति सञ्ञासीसेन चित्तं वुत्तं, चित्तवतोति अत्थो.
४२९-३०. ‘‘उक्खित्तस्सा’’तिआदिना वज्जनीयपुग्गले दस्सेति. उक्खित्तस्साति कत्तुअत्थे सामिवचनं. निसिन्नसद्दस्स कम्मसाधनत्ता उक्खित्तादीहि कत्तूहि भवितब्बन्ति. ‘‘सेसान’’न्ति विसेसनस्स भिक्खूनं ब्यभिचारेन सात्थकता. अभब्बस्स पण्डकादिएकादसविधस्स अभब्बस्स. निसिन्नपरिसायञ्च पातिमोक्खं न उद्दिसेति सम्बन्धो. सभागापत्तिको तथा न उद्दिसेति योजेतब्बं. विकालभोजनादिवत्थुतो समानो भागो कोट्ठासो एतिस्साति सभागा, सा आपत्ति अस्साति बहुब्बीहि.
छन्देन परिवुत्थेनाति एत्थ चतुब्बिधं पारिवासियं परिसपारिवासियं रत्तिपारिवासियं छन्दपारिवासियं अज्झासयपारिवासियन्ति. तत्थ भिक्खू केनचिदेव करणीयेन सन्निपतिता होन्ति, अथ मेघुट्ठानादिना केनचिदेव करणीयेन अनोकासो, अथ ‘‘अञ्ञत्थ गच्छामा’’ति छन्दं अविस्सज्जित्वाव उट्ठहन्ति, इदं परिसपारिवासियं नाम किञ्चापि परिसपारिवासियं, छन्दस्स पन अविस्सट्ठत्ता कम्मं कातुं वट्टति.
‘‘याव पन सब्बे सन्निपतन्ति, ताव धम्मं सुणिस्सामा’’ति एकं अज्झेसन्ति, तस्मिं धम्मकथं कथेन्तेयेव अरुणो उग्गच्छति, सचे चातुद्दसिकं कातुं निसिन्ना, पन्नरसोति कातुं वट्टति, सचे पन्नरसिकं कातुं निसिन्ना, पाटिपदे अनुपोसथे उपोसथं कातुं न वट्टति, अञ्ञं पन सङ्घकिच्चं कातुं वट्टति, इदं रत्तिपारिवासियं नाम.
एवं पन निसिन्ने कोचि नक्खत्तपाठको भिक्खु ‘‘अज्ज नक्खत्तं दारुणं, इमं कम्मं मा करोथा’’ति वदति, ते तस्स वचनेन छन्दं विस्सज्जेत्वा तत्थेव निसिन्ना होन्ति, अथञ्ञो आगन्त्वा ‘‘नक्खत्तं पटिमानेन्तं, अत्थो बालं उपच्चगा’’ति (जा. १.१.४९) वत्वा ‘‘किं नक्खत्तेन, करोथा’’ति वदति, इदं छन्दपारिवासियञ्चेव अज्झासयपारिवासियञ्च. एकस्मिं पारिवासिये पुन छन्दपारिसुद्धिं आनेत्वा कम्मं कातुं वट्टति.
४३१. आपन्नञ्च वेमतिकञ्च अदेसयित्वा वा नाविकत्वा वा उपोसथं कातुं न च कप्पतीति सम्बन्धो. नाविकत्वाति गरुकापत्तिं अनाविकत्वा. न चाति नेव.
४३२. अट्ठितोपोसथाति अट्ठितो अविस्सट्ठो उपोसथो यस्मिन्ति बहुब्बीहि. तदहूति तस्मिं उपोसथदिवसे. अन्तरायं वा सङ्घं वा विना अधिट्ठातुं सीममेव वा न वजेति योजना. अधिट्ठातुन्ति इमिना गणुपोसथम्पि उपलक्खेति. सीमन्ति इमिना नदिम्पि.
उपोसथनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
४५. पवारणानिद्देसवण्णना
४३३. ‘‘अञ्ञमञ्ञप्पवारणा’’त्यादीनं अञ्ञमञ्ञेहि कातब्बा पवारणा. तत्थ तिण्णं चतुन्नञ्च गणञत्तिं ठपेत्वा अञ्ञमञ्ञप्पवारणा, द्विन्नं पन अट्ठपेत्वाव. अधिट्ठानन्ति अधिट्ठानप्पवारणा, युपच्चयन्तानं भावे नियतनपुंसकत्ता ‘‘अधिट्ठान’’न्ति वुत्तं. सेसा पञ्चादीहि कातब्बा अवसेसा सङ्घप्पवारणा सङ्घवसेन ञत्तिं ठपेत्वा कातब्बा. एतेन नवसु सङ्घप्पवारणादयो तिस्सो दस्सिता. नव हि पवारणा चातुद्दसी पन्नरसी सामग्गीति दिवसवसेन, तेवाची द्वेवाची एकवाचीति कत्तब्बाकारवसेन, सङ्घे पवारणा, गणे पवारणा, पुग्गले पवारणाति कारकवसेन च. तत्थ पुरिमवस्संवुत्थानं पुब्बकत्तिकपुण्णमा वा तेसंयेव सचे भण्डनकारकेहि उपद्दुता पवारणं पच्चुक्कड्ढन्ति, अथ कत्तिकमासस्स काळपक्खचातुद्दसो वा पच्छिमकत्तिकपुण्णमा वा पच्छिमवस्संवुत्थानञ्च पच्छिमकत्तिकपुण्णमा एव वा पवारणादिवसा होन्ति. इदं पन पकतिचारित्तं. तथारूपप्पच्चये सति द्विन्नं कत्तिकपुण्णमानं पुरिमेसु चातुद्दसेसुपि पवारणं कातुं वट्टति. भिन्नस्स पन सङ्घस्स सामग्गियं यो कोचि दिवसो पवारणादिवसो होति. इमा दिवसवसेन तिस्सो पवारणा. कत्तब्बाकारवसेन पन वक्खमाननयेन विञ्ञातब्बा.
४३४. ‘‘पुब्बकिच्चे’’तिआदीसु –
‘‘सम्मज्जनी पदीपो च, उदकं आसनेन च;
पवारणाय एतानि, पुब्बकरणन्ति वुच्चति.
‘‘छन्दप्पवारणा उतुक्खानं, भिक्खुगणना च ओवादो;
पवारणाय एतानि, पुब्बकिच्चन्ति वुच्चति.
‘‘पवारणा यावतिका च भिक्खू कम्मप्पत्ता,
सभागापत्तियो च न विज्जन्ति;
वज्जनीया च पुग्गला तस्मिं न होन्ति,
पत्तकल्लन्ति वुच्चती’’ति. –
एवं अट्ठकथायं वुत्ता पुब्बकिच्चादयो वेदितब्बा. ञत्तिन्ति इदानि वक्खमानं सामञ्ञं सङ्घञत्तिं. एवं पन ञत्तिया ठपिताय कारणे सति तेवाचिकद्वेवाचिकएकवाचिकसमानवस्सिकवसेनपि पवारेतुं वट्टति. अयमेव पन ञत्ति ‘‘सङ्घो पवारेय्या’’ति एत्थ ‘‘सङ्घो तेवाचिकं पवारेय्य, सङ्घो द्वेवाचिकं पवारेय्य, सङ्घो एकवाचिकं पवारेय्य, सङ्घो समानवस्सिकं पवारेय्या’’तिपि ठपेतुं वट्टति. चातुद्दसियं पन सामग्गियञ्च ‘‘चातुद्दसी सामग्गी’’ति वत्तब्बं.
४३७. थेरेसु उक्कुटिकं निसज्ज पवारेन्तेसु नवो याव सयं पवारेति, ताव उक्कुटिको एव अच्छतूति योजना. अच्छतूति निसीदेय्य.
४४०-२. धम्मसाकच्छा च कलहो चाति द्वन्दो. रत्तिया खेपितभावतो तेवाचिकाय ओकासे असति दसविधे वा अन्तराये सति ‘‘सुणातु मे…पे… समानवस्सिकं पवारेय्या’’ति अनुरूपतो ञत्तिं वत्वा यथाठपितञत्तिया अनुरूपेन पवारेय्याति सम्बन्धो वेदितब्बो. अनुरूपतोति ‘‘सुणातु मे…पे… दानं देन्तेहि रत्ति खेपिता, सचे…पे… रत्ति विभायिस्सति, यदि सङ्घस्स पत्तकल्ल’’न्तिआदिना तेन खेपितरत्तिया अनुरूपेन. ‘‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो, अयं राजन्तरायो, सचे सङ्घो तेवाचिकं…पे… सङ्घो भविस्सति, अथायं राजन्तरायो भविस्सति, यदि सङ्घस्स पत्तकल्ल’’न्तिआदिना राजन्तरायादीनं अनुरूपेन वाति अत्थो. ‘‘अथायं ब्रह्मचरियन्तरायो भविस्सती’’ति पन पेय्यालवसेन अन्ते वुत्तं ब्रह्मचरियन्तरायं गहेत्वा वुत्तं. ‘‘द्वेवाचिक’’न्तिआदिकं पन विसुं विसुं वत्तब्बम्पि लङ्घनक्कमेन सम्पिण्डेत्वा वुत्तं. वचनसमये पन ‘‘द्वेवाचिकं पवारेय्य’’इच्चादिना वत्तब्बं. आगच्छेय्युं यदि समाआदिका चाति ‘‘आगच्छेय्युं यदि समा’’इच्चादयो उपोसथे वुत्ता गाथायो च. एत्थाति एतिस्सं पवारणायं. अयमेव च आहरणक्कमो –
आगच्छेय्युं यदि समा, पवारेन्तेव थोकिका;
पवारिता ते सुप्पवारिता, अञ्ञेहि च पवारियं;
पवारितेसु सकला-येकच्चायुट्ठिताय वा.
पवारेय्युञ्च ते तेसं, सन्तिके बहुका सचे;
कत्वा सब्बविकप्पेसु, पुब्बकिच्चं पुनुद्दिसेति.
‘‘आवासिकानं पन्नरसो’’तिआदिका गाथायो पन एत्थापि समाना.
४४३. ञत्तिं वत्वाति वक्खमानगणञत्तिं वत्वा.
४४४. समुदीरियाति अञ्ञे द्वे तयो वा वक्खमानक्कमेन वत्तब्बा.
४४६-८. कत्तब्बं कत्वाति योजेतब्बं. कत्तब्बन्ति पुब्बकिच्चादिकं. नवेनपि ‘‘अहं भन्ते…पे… पटिकरिस्सामी’’ति थेरो ईरियोति योजेतब्बं. एवन्ति इदानि वक्खमानं परामसति.
४४९. ‘‘यस्मि’’न्तिआदि वुत्तनयत्ता उत्तानमेव.
४५०. गाथायोति ‘‘वग्गे समग्गे वग्गोति, सञ्ञिनो’’तिआदिका हेट्ठा वुत्तगाथायो वा. अयं पनेत्थ विसेसो – करोतोति एत्थ पवारणं करोतोति अत्थो गहेतब्बो. ततिय गाथाय ‘‘पातिमोक्खं न उद्दिसे’’ति अपनेत्वा ‘‘नो करेय्य पवारण’’न्ति पदं पक्खिपितब्बं. चतुत्थगाथाय ‘‘अनुपोसथे’’तिआदिगाथाबन्धं अपनेत्वा ‘‘नेव पवारणे कातुं, सा कप्पति पवारणा’’ति पक्खिपितब्बं. पञ्चमगाथाय ‘‘अट्ठितोपोसथावासा’’ति अपनेत्वा ‘‘पवारणाठितावासा’’ति पक्खिपितब्बं.
४५१. सङ्घम्हि पवारितेवाति पुरिमवस्सूपगते सङ्घम्हि पवारिते एव. पारिसुद्धिउपोसथं करेय्याति न एकस्मिं उपोसथग्गे द्वे ञत्तियो ठपेतब्बाति अधिप्पायो. पच्छिमिकाय उपगन्त्वा अपरिनिट्ठितवस्सो अवुत्थो. अनुपागतोति वस्सं अनुपागतो. अयमेत्थाधिप्पायो – पुरिमिकाय वस्सं उपगता पञ्च वा अतिरेका वा पच्छिमिकाय उपगता तेहि समा वा ऊनतरा वा पुरिमिकाय वा उपगतेहि पच्छिमिकाय उपगता थोकतरा चेव होन्ति, सङ्घप्पवारणाय गणं पूरेन्ति सङ्घप्पवारणावसेन ञत्तिं ठपेत्वा, अथ च उभोपि एकतो हुत्वा सङ्घं न पूरेन्ति, गणं पन पूरेन्ति, गणञत्तिं ठपेत्वा पवारेतब्बं, पच्छा तेसं सन्तिके पारिसुद्धिउपोसथो कातब्बो. यदि पन पुरिमिकाय एको, पच्छिमिकाय एको, एकेन एकस्स सन्तिके पवारेतब्बं, एकेन पारिसुद्धिउपोसथो कातब्बो. सचे पुरिमेहि वस्सूपगतेहि पच्छा वस्सूपगता एकेनपि अधिका सङ्घं पूरेन्ति, पठमं पातिमोक्खं उद्दिसित्वा पच्छा तेसं सन्तिके पवारेतब्बन्ति. गणेपि एसेव नयो. एवमुपरिपि यथायोगं चिन्तनीयं.
४५२. चातुमासिनियाति अपरकत्तिकपुण्णमायं. सङ्घेनाति पठमं वस्सूपगतेन सङ्घेन. वुत्था वस्सा येहि ते वुत्थवस्सा, पच्छिमवस्सूपगता. सचे अप्पतरा सियुन्ति इमिना यदि अधिकतरा वा समसमा वा होन्ति, पवारणाञत्तिं ठपेत्वा पच्छिमवस्सूपगतेहि पठमं पवारिते पच्छा इतरेहि पारिसुद्धिउपोसथो कातब्बोति दीपेतीति.
पवारणानिद्देसवण्णना निट्ठिता.
४६. संवरनिद्देसवण्णना
४५३. संवरणं चक्खुद्वारादीनं सतिकवाटेन पिदहनं संवरो. तत्थ किञ्चापि चक्खुन्द्रिये संवरो नत्थि, न हि चक्खुपसादं निस्साय सति उप्पज्जति, नेव भवङ्गसमये आवज्जनादीनं अञ्ञतरसमये, जवनक्खणे पन उप्पज्जतीति तदा संवरो होति, एवं होन्ते पन सो चक्खुद्वारादीनं संवरोति वुच्चति. चक्खुसोतादिभेदेहीति चक्खु च सोतञ्च, तानि आदि येसं, तेव भेदा चाति समासो, तेहि द्वारेहि. अभिज्झादिप्पवत्तिया अच्चन्तोपकारकत्ता करणत्थे चेत्थ ततिया. एतेन चक्खुसोतघानजिव्हाकायमनसङ्खातानि द्वारानि वुत्तानि. रूपसद्दादिगोचरेति रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बधम्मसङ्खाते विसये. अभिज्झादोमनस्सादिप्पवत्तिन्ति एत्थ परसम्पत्तिं अभिमुखं झायतीति अभिज्झा, बलवतण्हा. आदि-सद्देन मिच्छादिट्ठिआदयो अनेके अकुसला धम्मा सङ्गहिता.
४५४. सकं चित्तं किट्ठादिं दुप्पसुं विय निग्गण्हेय्याति सम्बन्धो. किट्ठन्ति किट्ठट्ठाने उप्पन्नं सस्सं गहितं. किट्ठं अदतीति किट्ठादि, तं. सम्पजानोति सात्थकसप्पायगोचरअसम्मोहसङ्खातेन चतुसम्पजञ्ञेन सम्मा पजानो. इमिना इन्द्रियसंवरसीलं कथितं.
संवरनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
४७. सुद्धिनिद्देसवण्णना
४५५. देसना संवरो एट्ठि पच्चवेक्खणन्ति भेदतो सुद्धि चतुब्बिधाति सम्बन्धो. ‘‘पच्चवेक्खणं भेदतो’’ति वत्तब्बे निग्गहितलोपो दट्ठब्बो, देसनासुद्धि संवरसुद्धि परियेट्ठिसुद्धि पच्चवेक्खणसुद्धीति चतुब्बिधाति वुत्तं होति. तत्थ सुज्झतीति सुद्धि, यथाधम्मं देसनाय सुद्धि देसनासुद्धि. वुट्ठानस्सापि चेत्थ देसनाय एव सङ्गहो दट्ठब्बो. मूलापत्तीनं पन अभिक्खुतापटिञ्ञाव देसनाति हेट्ठा वुत्ता, सावस्स पाराजिकापन्नस्स विसुद्धि नाम होति. अयञ्हि यस्मा पाराजिकं आपन्नो, तस्मा भिक्खुभावे ठत्वा अभब्बो झानादीनि अधिगन्तुं. भिक्खुभावो हिस्स सग्गन्तरायो चेव होति, मग्गन्तरायो च. वुत्तञ्हेतं –
‘‘सामञ्ञं दुप्परामट्ठं, निरयायूपकड्ढती’’ति. (ध. प. ३११);
अपरम्पि वुत्तं –
‘‘सिथिलो हि परिब्बजो, भिय्यो आकिरते रज’’न्ति. (ध. प. ३१३);
इच्चस्स भिक्खुभावो विसुद्धि नाम न होति. यस्मा पन गिहिआदिको हुत्वा दानसरणसीलसंवरादीहि सग्गमग्गं वा झानविमोक्खमग्गं वा आराधेतुं भब्बो होति, तस्मास्स गिहिआदिभावो विसुद्धि नाम होति. अधिट्ठानविसिट्ठेन संवरेन विसुद्धि संवरविसुद्धि. धम्मेन समेन पच्चयानं एट्ठिया सुद्धि एट्ठिसुद्धि. चतूसु पच्चयेसु पच्चवेक्खणेन सुद्धि पच्चवेक्खणसुद्धि. ‘‘चतुब्बिधा पाती’’तिआदीसु पातिमोक्खसंवरसम्मतन्ति ‘‘पातिमोक्खसंवरो’’ति सम्मतं सीलं.
४५६. चित्ताधिट्ठानसंवरा सुज्झतीति इन्द्रियसंवरो संवरसुद्धीति वुत्तोति योजना.
४५७. अनेसनं पहाय धम्मेन उप्पादेन्तस्स एट्ठिया सुद्धत्ता आजीवनिस्सितं एट्ठिसुद्धीति वुत्तन्ति सम्बन्धो. उप्पादेन्तस्साति पच्चये उप्पादेन्तस्स.
४५८. पच्चवेक्खणसुज्झनाति हेतुम्हि पञ्चमीति.
सुद्धिनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
४८. सन्तोसनिद्देसवण्णना
४५९. पंसुकूलं पिण्डियालोपो रुक्खमूलं पूतिमुत्तभेसज्जन्ति इमे चत्तारो पच्चया अप्पग्घनकताय अप्पा चेव कस्सचिपि आलयाभावेन अनवज्जा च गतगतट्ठाने लब्भमानताय सुलभा चाति वुच्चन्ति, तेनाह ‘‘अप्पेना’’तिआदि. मत्तञ्ञूति परियेसनप्पटिग्गहणपरिभोगविस्सज्जनेसु चतूसु मत्तञ्ञुतावसेन पमाणञ्ञू.
४६०. कथं सन्तुट्ठोति आह ‘‘अतीत’’न्तिआदि. पच्चुप्पन्नेन यापेन्तोति यथालाभयथाबलयथासारुप्पवसेन पच्चुप्पन्नेन यथावुत्तचतुब्बिधपच्चयेन यापेन्तोति.
सन्तोसनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
४९. चतुरारक्खनिद्देसवण्णना
४६१-२. बुद्धानुस्सति …पे… मरणस्सतीति इमा चतुरारक्खा नामाति सेसो. आरकत्तादिनाति आरकभावो आरकत्तं, तं आदि यस्स ‘‘अरीनं हतत्ता’’तिआदिकस्स तं आरकत्तादि. तेन तेन मग्गेन सवासनानं अरानं हतत्ता आरका सब्बकिलेसेहि सुविदूरविदूरे ठितोति आ-कारस्स रस्सत्तं, क-कारस्स ह-कारं सानुनासिकं कत्वा ‘‘अरह’’न्ति पदसिद्धि वेदितब्बा. ‘‘आरका’’ति च वुत्ते सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो, विसेसत्थिना च विसेसस्स अनुप्पयोजितब्बत्ता ‘‘किलेसेही’’ति लब्भति.
सम्माति अविपरीतं. सामन्ति सयमेव, अपरनेय्यो हुत्वाति अत्थो. ‘‘सम्बुद्धो’’ति हि एत्थ सं-सद्दो ‘‘सय’’न्ति एतस्स अत्थस्स बोधको दट्ठब्बो. बुद्धतोति भावप्पधानोयं निद्देसो, बुद्धत्ताति अत्थो. ‘‘अरहं’’ इति वा ‘‘सम्मासम्बुद्धो’’ इति वा भगवतो नवभेदे गुणे या पुनप्पुनं अनुस्सति, सा बुद्धानुस्सतीति योजना. ‘‘सम्मासम्बुद्धो इती’’ति वत्तब्बे अ-कारो सन्धिवसेन आगतो. इति-सद्दो पनेत्थ आदिअत्थो, इच्चादीति अत्थो. नवभेदेति ‘‘अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथी’’ति एकतो गहेत्वा. एत्थ पन उपचारो उप्पज्जति, न अप्पना, तथा मरणस्सतियं. इतरेसु पन उभयम्पि उप्पज्जतीति वेदितब्बं. बुद्धानुस्सति.
४६३-४. ‘‘सीमट्ठा’’तिआदिना मेत्ताभावनं दस्सेति. सीमट्ठसङ्घेति सीमायं तिट्ठतीति सीमट्ठो, सोव सङ्घो. गोचरगामम्हि इस्सरे जनेति सम्बन्धो. तत्थ मानुसे उपादाय सब्बसत्तेसूति योजेतब्बं. तत्थाति तस्मिं गामे. सुखिता होन्तु अवेराति पदच्छेदो. आदिनाति ‘‘अब्यापज्जा होन्तु, अनीघा होन्तु, सुखी अत्तानं परिहरन्तू’’ति इमिना. परिच्छिज्ज परिच्छिज्जाति ‘‘इमस्मिं विहारे सब्बे भिक्खू’’तिआदिना एवम्पि परिच्छिन्दित्वा परिच्छिन्दित्वा. मेत्ताभावना.
४६५-६. इदानि असुभं निद्दिसन्तो सब्बपठमं साधेतब्बं सत्तविधमुग्गहकोसल्लं ‘‘वण्णे’’च्चादिना दस्सेति. सत्तविधञ्हि तं नयतो आगतं वाचासज्झायमनसासज्झायेहि सद्धिं. तत्थ पठमं वाचाय सज्झायन्तेन चत्तारि तचपञ्चकादीनि परिच्छिन्दित्वा अनुलोमप्पटिलोमवसेन कातब्बं. यथा पन वचसा, तथेव मनसापि सज्झायो कातब्बो. वचसा सज्झायो हि मनसा सज्झायस्स पच्चयो. सो पन लक्खणप्पटिवेधस्स पच्चयो. तत्थ वण्णो नाम केसादीनं वण्णो. सण्ठानं तेसंयेव सण्ठानं. ओकासो तेसंयेव पतिट्ठोकासो. दिसा नाभितो उद्धं उपरिमदिसा, अधो हेट्ठिमा. परिच्छेदो नाम ‘‘अयं कोट्ठासो हेट्ठा च उपरि च तिरियञ्च इमिना नाम परिच्छिन्नो’’ति एवं सभागपरिच्छेदो चेव ‘‘केसा न लोमा, लोमा न केसा’’ति एवं अमिस्सकतावसेन विसभागपरिच्छेदो च. केसादिकोट्ठासे ववत्थपेत्वाति सम्बन्धो. ववत्थपेत्वाति वुत्तनयेन ववत्थपेत्वा.
एवं ववत्थपेन्तेन यथावुत्तं सत्तविधं उग्गहकोसल्लं सम्पादेत्वा अट्ठारसविधं मनसिकारकोसल्लं सम्पादेतब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘अनुपुब्बतो’’तिआदिमाह. तत्थ अप्पनातो तयो च सुत्तन्ताति इमे चत्तारोपि नयतोवागते नातिसीघादीसु पक्खिपित्वा दसविधता वेदितब्बा. अनुपुब्बतोति सज्झायकरणतो पट्ठाय अनुपटिपाटिया. नातिसीघं नातिसणिकं कत्वाति किरियाविसेसनं. विक्खेपं पटिबाहयन्ति कम्मट्ठानं विस्सज्जेत्वा बहिद्धा पुथुत्तारम्मणे चेतसो विक्खेपं पटिबाहन्तो. पण्णत्तिं समतिक्कम्माति यायं ‘‘केसा लोमा’’ति पण्णत्ति, तं अतिक्कमित्वा, ‘‘पटिक्कूल’’न्ति चित्तं ठपेत्वाति अधिप्पायो. अनुपुब्बतो मुञ्चन्तस्साति यो यो कोट्ठासो न उपट्ठाति, तं तं अनुक्कमेन मुञ्चतो, तस्स ‘‘भावना’’ति इमिना सम्बन्धो वेदितब्बो.
४६७. एवं उभयकोसल्लं सम्पादेत्वा सब्बकोट्ठासे वण्णादिवसेन ववत्थपेत्वा वण्णादिवसेनेव पञ्चधा पटिक्कूलता ववत्थपेतब्बाति दस्सेतुं ‘‘वण्णा’’तिआदिमाह. वण्ण…पे… ओकासेहि कोट्ठासे पटिक्कूलाति भावना असुभन्ति योजना. तत्र केसा ताव पकतिवण्णेन काळका अद्दारिट्ठकवण्णा, सण्ठानतो दीघवट्टतुलादण्डसण्ठाना, दिसतो उपरिमदिसाय जाता, ओकासतो उभोसु पस्सेसु कण्णचूळिकाहि, पुरतो नळाटन्तेन, पच्छतो गळवाटकेन परिच्छिन्ना, सीसकटाहवेठनअल्लचम्मं केसानं ओकासो. परिच्छेदतो केसा सीसवेठनचम्मे वीहग्गमत्तं पविसित्वा पतिट्ठितेन हेट्ठा अत्तनो मूलतलेन, उपरि आकासेन, तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्ना. द्वे केसा एकतो नत्थीति अयं सभागपरिच्छेदो. ‘‘केसा न लोमा, लोमा न केसा’’ति एवं अवसेसएकतिं सकोट्ठासेहि अमिस्सीकता केसा नाम पाटियेक्को एको कोट्ठासोति अयं विसभागपरिच्छेदो. इदं केसानं वण्णादितो निच्छयनं. इदं पन नेसं वण्णादिवसेन पञ्चधा पटिक्कूलतो निच्छयनं – केसा नामेते वण्णतोपि पटिक्कूला आसयतोपि सण्ठानतोपि गन्धतोपि ओकासतोपि पटिक्कूलाति एवं सेसकोट्ठासानम्पि यथायोगं वेदितब्बं.
उद्धुमातादिवत्थूसूति उद्धुमातकविनीलकविपुब्बकविच्छिद्दकविक्खायितकविक्खित्तकहतवि- क्खित्तकलोहितकपुळवकअट्ठिकसङ्खातेसु दसेसु अविञ्ञाणकअसुभवत्थूसु असुभाकारं गहेत्वा पवत्ता भावना वा असुभन्ति सम्बन्धो. असुभभावना.
४६८. ‘‘मरणं मे भविस्सती’’ति वा ‘‘जीवितं मे उपरुज्झती’’ति वा ‘‘मरणं मरण’’न्ति वा योनिसो भावयित्वानाति योजना. जीवितन्ति रूपजीवितिन्द्रियञ्च अरूपजीवितिन्द्रियञ्च. योनिसोति उपायेन. एवं पवत्तयतोयेव हि एकच्चस्स नीवरणानि विक्खम्भन्ति, मरणारम्मणा सति सण्ठाति, उपचारप्पत्तमेव कम्मट्ठानं होति.
४६९-४७०. यस्स पन एत्तावता न होति, तेन वधकपच्चूपट्ठानादीहि अट्ठहाकारेहि मरणं अनुस्सरितब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘वधकस्सेवा’’तिआदिमाह. वधकस्स इव उपट्ठानाति ‘‘इमस्स सीसं छिन्दिस्सामी’’ति असिं गहेत्वा गीवाय सञ्चारयमानस्स वधकस्स विय मरणस्स उपट्ठानतो. सम्पत्तीनं विपत्तितोति भोगसम्पत्तिया जीवितसम्पत्तिया च विनासमरणसङ्खातविपत्तितो. उपसंहरतोति यसमहत्ततो पुञ्ञमहत्ततो थाममहत्ततो इद्धिमहत्ततो पञ्ञामहत्ततो पच्चेकबुद्धतो सम्मासम्बुद्धतोति इमेहि सत्तहाकारेहि अत्तनो उपसंहरणतो. कायबहुसाधारणाति असीतिया किमिकुलानं, अनेकसतानं रोगानं, बाहिरानञ्च अहिविच्छिकादीनं मरणस्स पच्चयानं साधारणतो. आयुदुब्बलतोति अस्सासपस्सासूपनिबद्धत्तइरियापथूपनिबद्धत्तादिना आयुनो दुब्बलतो. कालववत्थानस्स अभावतोति ‘‘इमस्मिंयेव काले मरितब्बं, न अञ्ञस्मि’’न्ति एवं कालववत्थानस्स अभावतो. अद्धानस्स परिच्छेदाति ‘‘मनुस्सानं जीवितस्स परिच्छेदो नाम एतरहि परित्तो, अद्धा यो चिरं जीवति, सो वस्ससतं जीवती’’ति एवं अद्धानस्स कालस्स परिच्छेदतो.
एत्थ पन कम्मट्ठानं भावेत्वा विपस्सनाय सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्तुकामेन बुद्धपुत्तेन यं कातब्बं, तं आदिकम्मिकस्स कुलपुत्तस्स वसेन आदितो पट्ठाय सङ्खेपेनोपदिस्साम. चतुब्बिधं ताव सीलं सोधेतब्बं. तत्थ तिविधा विसुज्झना अनापज्जनं, आपन्नवुट्ठानं, किलेसेहि च अप्पटिपीळनं. एवं विसुद्धसीलस्स हि भावना सम्पज्जति. यम्पिदं चेतियङ्गणवत्तादीनं वसेन आभिसमाचारिकसीलं वुच्चति, तम्पि साधुकं परिपूरेतब्बं. ततो –
‘‘आवासो च कुलं लाभो, गणो कम्मञ्च पञ्चमं;
अद्धानं ञाति आबाधो, गन्थो इद्धीति ते दसा’’ति. (विसुद्धि. १.४१) –
एवं वुत्तेसु दससु पलिबोधेसु यो पलिबोधो, यो उपच्छिन्दितब्बो. एवं उपच्छिन्नपलिबोधेन –
‘‘पियो गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;
गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो चाट्ठाने नियोजको’’ति. (अ. नि. ७.३७) –
एवं वुत्तलक्खणं आचरियं उपसङ्कमित्वा कम्मट्ठानं उग्गहेतब्बं. तं दुविधं होति सब्बत्थककम्मट्ठानञ्च पारिहारियकम्मट्ठानञ्च. तत्थ सब्बत्थककम्मट्ठानं नाम भिक्खुसङ्घादीसु मेत्ता, मरणस्सति च, ‘‘असुभसञ्ञा’’तिपि एके. एतं पन तयं सब्बत्थ अत्थयितब्बं इच्छितब्बन्ति कत्वा, अधिप्पेतस्स च योगानुयोगकम्मस्स पदट्ठानत्ता ‘‘सब्बत्थककम्मट्ठान’’न्ति वुच्चति. अट्ठतिंसारम्मणेसु पन यं यस्स चरितानुकूलं, तं तस्स निच्चं परिहरितब्बत्ता यथावुत्तेनेव नयेन ‘‘पारिहारियकम्मट्ठान’’न्ति वुच्चति, ततो –
‘‘महावासं नवावासं, जरावासञ्च पन्थनिं;
सोण्डिं पण्णञ्च पुप्फञ्च, फलं पत्थितमेव च.
‘‘नगरं दारुना खेत्तं, विसभागेन पट्टनं;
पच्चन्तसीमासप्पायं, यत्थ मित्तो न लब्भति.
‘‘अट्ठारसेतानि ठानानि, इति विञ्ञाय पण्डितो;
आरका परिवज्जेय्य, मग्गं सप्पटिभयं यथा’’ति. (विसुद्धि. १.५२) –
वुत्तअट्ठारससेनासनदोसवज्जितं ‘‘इध, भिक्खवे, सेनासनं नातिदूरं होति नच्चासन्नं गमनागमनसम्पन्नं दिवा अप्पाकिण्णं रत्तिं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसं अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सं. तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स अप्पकसिरेनेव उप्पज्जन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारा. तस्मिं खो पन सेनासने थेरा भिक्खू विहरन्ति बहुस्सुता आगतागमा धम्मविनयधरा मातिकाधरा. ते कालेन कालं उपसङ्कमित्वा परिपुच्छति परिपञ्हति ‘इदं भन्ते कथं, इमस्स को अत्थो’ति. तस्स ते आयस्मन्तो अविवटञ्चेव विवरन्ति, अनुत्तानीकतञ्च उत्तानिं करोन्ति, अनेकविहितेसु च कङ्खाठानीयेसु धम्मेसु कङ्खं पटिविनोदेन्ति. एवं खो, भिक्खवे, सेनासनं पञ्चङ्गसमन्नागतं होती’’ति (अ. नि. १०.११) वुत्तपञ्चङ्गसमन्नागतं सेनासनं उपगम्म तत्थ वसन्तेन ‘‘दीघानि केसलोमनखानि छिन्दितब्बानि, जिण्णचीवरेसु अग्गळअनुवातपरिभण्डदानादिना दळ्हीकम्मं वा तन्तच्छेदादीसु तुन्नकम्मं वा कातब्बं, किलिट्ठानि रजितब्बानि, सचे पत्ते मलं होति, पत्तो पचितब्बो, मञ्चपीठादीनि सोधेतब्बानी’’ति एवं वुत्तउपच्छिन्नखुद्दकपलिबोधेन कतभत्तकिच्चेन भत्तसम्मदं विनोदेत्वा रतनत्तयगुणानुस्सरणेन चित्तं सम्पहंसेत्वा आचरियुग्गहतो एकपदम्पि असम्मुय्हन्तेन मनसि कातब्बन्ति.
चतुरारक्खनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
५०. विपस्सनानिद्देसवण्णना
४७१-२. नामरूपन्ति चित्तचेतसिकसङ्खातं नामञ्च अट्ठवीसतिविधं रूपञ्च. ‘‘नमनलक्खणं नामं, रुप्पनलक्खणं रूपं, नामरूपतो न अञ्ञो अत्तादिको कोचि अत्थी’’ति एवं झानलाभी चे, झानतो वुट्ठाय झानगतं वा विपस्सनायानिको चे, पकिण्णकभूतं नामरूपं परिग्गहेत्वा. पातिमोक्खसंवरादि सीलविसुद्धि, चतुरारक्खवसेन दीपिता सोपचारसमाधिसङ्खाता चित्तविसुद्धि च वुत्ताव नामाति इमिना दिट्ठिविसुद्धि कथिता. ततो तस्स पच्चयञ्च परिग्गहेत्वाति सम्बन्धो. तस्स पच्चयन्ति ‘‘पटिसन्धिक्खणे नामरूपद्वयमेव अविज्जातण्हाउपादानकम्मेहि उप्पज्जति, न इस्सरादिकारणेना’’तिआदिना तस्स कारणं, इमिना कङ्खावितरणविसुद्धि दस्सिता.
हुत्वा अभावतो अनिच्चाति सब्बेपि नामरूपसङ्खारा उप्पज्जित्वा अभावापज्जनतो अनिच्चा. उदयब्बयपीळना दुक्खाति उप्पादनिरोधवसेन पीळनतो दुक्खा. अवसवत्तित्ता अनत्ताति अत्तनो वसे अवत्तनतो अनत्ताति एवं सङ्खारेहि सद्धिं तिलक्खणं आरोपेत्वा. पुनप्पुनं सम्मसन्तोति यथावुत्तनयेन सम्मसन्तो समथयानिको विपस्सनायानिको च योगावचरो. इमिना मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि, पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि च दस्सिता. सङ्खारानमेव हि उदयब्बयादिनानुपस्सनतो उदयब्बयभङ्गभयआदीनवनिब्बिदामुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खानुपस्सनास- ङ्खारुपेक्खाञाणसङ्खातस्स अट्ठविधस्स ञाणस्स वसेन सिखाप्पत्तं विपस्सनाञाणं पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि नाम. अनुपुब्बेन सब्बसंयोजनक्खयं पापुणेय्याति इमिना ञाणदस्सनविसुद्धि दस्सिता. सब्बसंयोजनक्खयन्ति ओरम्भागियानं पञ्चन्नं संयोजनानं हेट्ठा मग्गत्तयेन खेपितत्ता, इतरेसं उद्धम्भागियानं संयोजनानं खेपितत्ता च सब्बेसं संयोजनानं खयन्ते जातं अरहत्तमग्गं.
निगमनकथावण्णना
४७३. यस्मा कारणा या सिक्खना, अयं भिक्खुकिच्चं, अतो तस्मा कारणाति अत्थो.
४७४. निच्चसो लोकविचारिनोति निच्चं लोके विचरतो. मालुतस्सेव परिस्समो न सम्भोतीति योजना. मालुतस्सेवाति वातस्स इव. न सम्भोतीति न होति.
४७५-६. तम्बपण्णि एव तम्बपण्णियो, केतु विय केतु, तम्बपण्णिये केतूति तप्पुरिसो. तेन रचिता धम्मविनयञ्ञुपसंसिता अयं खुद्दसिक्खा परिमाणतो गाथानं पञ्चमत्तेहि सतेहि एत्तावता निट्ठानमुपागताति सम्बन्धो.
निगमनकथावण्णना निट्ठिता.
निगमनकथा
कारापितेतिरुचिरे पवरे विहारे;
मानाधिकारिपुरिना गरुना गुणेन;
वस्सं वसं दमिळसो विधहं अकासिं;
आकङ्खटीक जिनसासनसम्पवुद्धिं.
पुञ्ञेन सत्थरचनाजनितेन तेन;
सम्बुद्धसासनवरोदयकारणेन;
लोकामिसेसु पन मे समयं अलग्गो;
सम्बुद्धसासनवरोदयमाचरेय्यं.
अत्थेसु अक्खरपदेसु विनिच्छयेसु;
पुब्बापरेसु लिखितं खलितं यदत्थि;
ओहाय खन्तुमरहन्ति वदन्तु सन्ता;
दिट्ठापराधमथ वा किमुलालनेन.
येनन्ततन्तरतनाकरमन्थनेन;
मन्थाचलोल्लसितञाणवरेन लद्धा;
सारामतातिसुखिता सुखयन्ति चञ्ञे;
ते मे जयन्ति गरवो गरवो गुणेहि.
परत्थसम्पादनतो, पुञ्ञेनाधिगतेनहं;
परत्थसम्पादनको, भवेय्यं जातिजातियं.
सिस्सो आह –
परमप्पिच्छतानेकसन्तोसोपसमेसिनं;
सुचिसल्लेखवुत्तीनं, सदारञ्ञनिवासिनं.
सासनुज्जोतकारीनं, आचेरत्तमुपागतं;
उदुम्बरगिरिख्यातयतीनं यतिपुङ्गवं.