खुद्दसिक्खा-अभिनवटीका

गन्थारम्भकथा

तिलोकतिलकं वन्दे, सद्धम्मामतनिम्मितं;

संसुट्ठुकतसम्भत्तिं, जिनं जनमनोरमं.

सारिपुत्तं महासामिं, नेकसत्थविसारदं;

महागुणं महापञ्ञं, नमो मे सिरसा गरुं.

खुद्दसिक्खाय टीका या, पुरातना समीरिता;

न ताय सक्का सक्कच्चं, अत्थो सब्बत्थ ञातवे.

ततोनेकगुणानं यो, मञ्जूसा रतनानव;

सुमङ्गलसनामेन, तेन पञ्ञवता सता.

अज्झेसितो यतिन्देन, सदारञ्ञनिवासिना;

सविनिच्छयमेतिस्सा, करिस्सामत्थवण्णनं.

गन्थारम्भकथावण्णना

(क) एत्थाह – किमत्थमादितोवायं गाथा निक्खित्ता, ननु यथाधिप्पेतमेव पकरणमारभनीयन्ति? वुच्चते – सप्पयोजनत्ता. सप्पयोजनञ्हि तंदस्सनं ताय रतनत्तयप्पणामाभिधेय्यकरणप्पकारप्पयोजनाभिधानसन्दस्सनतो. तानि च पन सप्पयोजनानि अनन्तरायेन गन्थपरिसमापनादिप्पयोजनानमभिनिप्फादनतो. तथा हि सोतूनमत्तनो च यथाधिप्पेतत्थनिप्फादनं रतनत्तयप्पणामकरणप्पयोजनं. विदिताभिधेय्यस्स गन्थस्स विञ्ञूनमादरणीयता अभिधेय्यकथनप्पयोजनं. सोतुजनसमुस्साहजननं करणप्पकारप्पयोजनकथनप्पयोजनं. वोहारसुखता पन अभिधानकथनप्पयोजनं.

तत्थ वन्दित्वा रतनत्तयन्ति इमिना रतनत्तयप्पणामो दस्सितो, खुद्दसिक्खन्ति इमिना खुद्दभूतानं सिक्खानं इध पटिपादेतब्बतादीपनेन अभिधेय्यं, अभिधेय्यो च नामेस समुदितेन सत्थेन वचनीयत्थोति. अभिधानञ्च पन इमिनाव दस्सितं तेन अत्थानुगतसमञ्ञापरिदीपनतो. समातिकन्ति इमिना करणप्पकारो, खुद्दसिक्खन्ति इमिना च, तेन खुद्दभूतानं सिक्खानं इध दस्सेतब्बभावप्पकासनतो. आदितो उपसम्पन्न सिक्खितब्बन्ति इमिना पयोजनपयोजनं पन इमिनाव सामत्थियतो दस्सितमेव, तासं सिक्खितब्बप्पकासनेन हि सिक्खने सति तम्मूलिकाय दिट्ठधम्मिकसम्परायिकत्थनिप्फत्तिया संसिज्झनतो. पकरणप्पयोजनानं साधनसाधियलक्खणो सम्बन्धो तन्निस्सयदस्सनेनेव दस्सितोयेवाति अयमेत्थ समुदायत्थो.

अयं पनेत्थावयवत्थो – रतनत्तयं वन्दित्वा खुद्दसिक्खं पवक्खामीति सम्बन्धो. रतिजननट्ठेन रतनानि, बुद्धधम्मसङ्घानमेतं अधिवचनं. अथ वा चित्तीकतादिना कारणेन रतनानि, बुद्धादयोव रतनानि. तथा च वुत्तं –

‘‘चित्तीकतं महग्घञ्च, अतुलं दुल्लभदस्सनं;

अनोमसत्तपरिभोगं, रतनं तेन वुच्चती’’ति. (दी. नि. अट्ठ. २.३३; सं. नि. अट्ठ. ३.५.२२३; खु. पा. अट्ठ. ३; सु. नि. अट्ठ. १.२२६; उदा. अट्ठ. ४५; महानि. अट्ठ. ५०);

तयो अवयवा अस्साति तयं, समुदायापेक्खं एकवचनं, अवयवविनिमुत्तस्स पन समुदायस्स अभावतो तीणि एव रतनानि वुच्चन्ति. रतनानं तयं रतनत्तयं. वन्दित्वाति तीहि द्वारेहि नमस्सित्वा. ‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, वन्दना कायेन वन्दति, वचसा वन्दति, मनसा वन्दती’’ति (अ. नि. ३.१५५) हि वुत्तं. तत्थ विञ्ञत्तिं अनुप्पादेत्वा केवलं रतनत्तयगुणानुस्सरणवसेन मनोद्वारे बहुलप्पवत्ता कुसलचेतना मनोद्वारवन्दना. तं तं विञ्ञत्तिं उप्पादेत्वा पन पवत्ता कायवचीद्वारवन्दना. सिक्खितब्बाति सिक्खा, अधिसीलअधिचित्तअधिपञ्ञावसेन तिस्सो सिक्खा. सिक्खनञ्चेत्थ यथाक्कमं सीलादिधम्मानं संवरणवसेन, एकारम्मणे चित्तचेतसिकानं समाधानवसेन, आरम्मणजाननलक्खणप्पटिवेधमग्गपातुभावपापनवसेन च आसेवनं दट्ठब्बं. अञ्ञत्थ बहुविधा सिक्खा, इध तु सङ्खेपनयत्ता अप्पकादिअनेकत्थसम्भवेपि खुद्द-सद्दस्स अप्पकत्थोवेत्थ युत्ततरोति खुद्दा अप्पका सिक्खाति खुद्दसिक्खा. इध पन खुद्दसिक्खाप्पकासको गन्थो तब्बोहारूपचारतो इत्थिलिङ्गवसेन ‘‘खुद्दसिक्खा’’ति वुच्चति यथा ‘‘वरुणानगर’’न्ति. तं खुद्दसिक्खं. पवक्खामीति कथेस्सामि.

कीदिसन्ति आह ‘‘आदितो उपसम्पन्नसिक्खितब्ब’’न्तिआदि. आदि-सद्दोयमत्थि अवयववचनो यथा ‘‘सब्बादीनि सब्बनामानी’’ति. अत्थि अपादानवचनो यथा ‘‘पब्बतादीनि खेत्तानी’’ति. तत्थावयववाची कम्मसाधनो ‘‘आदियतीत्यादी’’ति. इतरो अपादानसाधनो ‘‘आदियति एतस्मात्यादी’’ति. तत्थ यो अवयववचनो, तस्सेदं गहणं, तस्मा उपसम्पन्नक्खणम्पि अन्तो कत्वा आदिभूता उपसम्पन्नक्खणतोयेव पट्ठायाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एव-सद्दो पनेत्थ सब्बवाक्यानं अवधारणफलत्ता लब्भति. तो-पच्चयो अवधिम्हियेव, न आधारे. तत्थ हि तोपच्चये आधारे वत्तमाने आदिम्हियेव मज्झअन्तानं अवयवभूते उपसम्पन्नक्खणेयेवाति अत्थो भवेय्य, तथा सति अवधारणनिच्छयो नियमोति अत्थन्तरत्ता आदिक्खणनियमेन मज्झादयो निवत्तियेय्युं. अपादानवचनस्सापि गहणे अवधिभूतो उपसम्पन्नक्खणो निवत्तियेय्य ‘‘पब्बतादीनि खेत्तानी’’ति एत्थ आदिभूतपब्बतपरिच्चागेन खेत्तग्गहणं वियाति दट्ठब्बं. टीकायं पन आधारत्थोपि वुत्तो, सो यथावुत्तदोसं नातिगच्छति. सब्बत्थ ‘‘टीकाय’’न्ति च वुत्ते एत्थेव पुराणटीकायन्ति गहेतब्बं. आदितोति इमिना इदं दीपेति – अतिदुल्लभं खणसमवायं लभित्वा आलसियदोसेन अप्पटिपज्जन्तेहि च अञ्ञाणदोसेन अञ्ञथा पटिपज्जन्तेहि च अहुत्वा आदितो पट्ठाय निरन्तरमेव तीसु सिक्खासु सम्मापटिपज्जनवसेन आदरो जनेतब्बोति.

उपसम्पन्नेन उपसम्पन्नाय च सिक्खितब्बं आसेवितब्बन्ति उपसम्पन्नसिक्खितब्बं, एकसेसनयेन उपसम्पन्नतासामञ्ञेन वा उपसम्पन्नायपि एत्थेवाविरोधोति उपसम्पन्नेन सिक्खितब्बन्ति समासो. ननु अधिसीलादयोव सिक्खितब्बा, एवं सति कथं पकरणं सिक्खितब्बत्तेन वुत्तन्ति? नायं दोसो, सिक्खाय सिक्खितब्बत्ते सति तद्दीपकगन्थस्सापि आसेवितब्बता आपज्जतीति. सुखग्गहणत्थं वत्तब्बविनिच्छयं सकलम्पि सङ्गहेत्वा मातिकाय ठपनतो सह मातिकायाति समातिकं. तग्गुणसंविञ्ञाणोयं बहुब्बीहि तस्स खुद्दसिक्खासङ्खातस्स अञ्ञपदत्थस्स यो गुणो मातिकासङ्खातं विसेसनं, तस्स इध विञ्ञायमानत्ता. सुखेनेव हि गहणं सिया मातिकानुसारेन तं तं विनिच्छयं ओलोकेन्तानं संसयापगमतो.

मातिकावण्णना

(ख-ज) इदानि ‘‘समातिक’’न्ति वुत्तत्ता मातिकापदानि ताव उद्दिसितुं ‘‘पाराजिका च चत्तारो’’तिआदि आरद्धं. एत्थाह – तीसु सिक्खासु अधिसीलसिक्खाव कस्मा पठमं वुत्ताति? सब्बसिक्खानं मूलभूतत्ता. ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावय’’न्ति (सं. नि. १.२३; पेटको. २२; मि. प. २.१.९) हि वुत्तं. तत्रापि महासावज्जत्ता मूलच्छेज्जवसेन पवत्तनतो सब्बपठमं जानितब्बाति पाराजिकाव पठमं वुत्ताति वेदितब्बं. मातिकापदानं पन अत्थो तस्स तस्स मातिकापदस्स निद्देसवसेनेव विञ्ञायतीति न इध विसुं दस्सयिस्साम. अविञ्ञायमानं पन तत्थ तत्थेव पकासयिस्साम.

इदानि उद्दिट्ठपदानुक्कमेन निद्देसं आरभन्तो ‘‘पाराजिका च चत्तारो’’ति पठमं मातिकापदं उद्धरि. एवमुपरिपि. इदानि पाराजिकायो उद्दिसित्वा उद्दिट्ठपदानुक्कमेन निद्देसं आरभन्तो ‘‘गरुका नवा’’ति दुतियं पदं उद्धरीतिआदिना यथायोगं वत्तब्बं. तत्थ सिक्खापदं अतिक्कमित्वा आपत्तिं आपन्ना पुग्गला ताय पराजयन्तीति पराजिया. तेयेव पाराजिका उपसग्गस्स वुद्धिं कत्वा य-कारस्स क-कारकरणेन. ते पन गणनपरिच्छेदवसेन चत्तारोति अत्थो.

१. पाराजिकनिद्देसवण्णना

१-२. इदानि ते दस्सेतुं ‘‘मग्गत्तये’’तिआदि आरद्धं. एवमुपरिपि यथायोगं योजेतब्बं. तत्थ मग्गत्तयेति एत्थ मग्गा च नाम तिंस मग्गा. मनुस्सामनुस्सतिरच्छानगतवसेन हि तिस्सो इत्थियो. तत्थ तिरच्छानगताय अयं परिच्छेदो –

‘‘अपदानं अही मच्छा, द्विपदानञ्च कुक्कुटी;

चतुप्पदानं मज्जारी, वत्थु पाराजिकस्सिमा’’ति. (पारा. अट्ठ. १.५५);

तासं वच्चपस्सावमुखमग्गवसेन तयो तयो कत्वा नव मग्गा, तथा उभतोब्यञ्जनकानं, पुरिसानं पन वच्चमुखमग्गवसेन द्वे द्वे कत्वा छ, तथा पण्डकानन्ति तिंस. तेसं तये. कीदिसेति आह ‘‘सन्थतसन्थते’’ति. सन्थते असन्थतेति पदच्छेदो. न सन्थतं असन्थतं. तस्मिं असन्थते. न-कारो एत्थ ‘‘अब्राह्मणो’’तिआदीसु विय पयिरुदासे, तं किरियायुत्तस्स तादिसस्स अञ्ञस्स वत्थुनो विधानेन सन्थतस्स वत्थुनो पयिरुदासनं परिच्चजनं पयिरुदासोति. न पसज्जप्पटिसेधे, सन्थतं पसज्ज पत्वा तस्स ‘‘ब्राह्मणो न भविस्सती’’तिआदीसु विय न निसेधोति. वा-सद्दो पनेत्थ वचनयुत्तिबलेनेव लब्भति, तस्स पलिवेठेत्वा, अन्तो वा पवेसेत्वा वत्थादिना केनचि पटिच्छन्ने वा अप्पटिच्छन्ने वाति अत्थो. तथाभूते अल्लोकासे पकतिवातेन असम्फुट्ठे तिन्तप्पदेसे. निमित्तन्ति अङ्गजातं. सन्तिआदि तब्बिसेसनं. सन्ति अत्तनियं. सं-सद्दो हि अत्तनि अत्तनिये च वत्तति. सन्थतं असन्थतन्ति यथावुत्तनयेन पटिच्छन्नं वा अप्पटिच्छन्नं वा. उपादिण्णन्ति अनट्ठकायप्पसादं. कित्तकन्ति आह ‘‘तिलमत्तम्पी’’ति. तिलस्स मत्तं साकल्लं यस्स तं तिलमत्तं. ‘‘मत्तं साकल्लं निच्छये’’ति हि निघण्डु. एत्थापि अवयवेन विग्गहो समुदायो समासत्थो, तिलबीजप्पमाणम्पीति वुत्तं होति. किं तं? निमित्तं, पवेसनं वा. अपि-सद्दो सम्भावने, ‘‘तिलबीजमत्तम्पी’’ति सम्भावीयति, अधिके का नाम कथाति इदमेत्थ सम्भावनं, एवंभूतं सं अङ्गजातं यथावुत्ते मग्गत्तये तिलमत्तम्पि पवेसन्तो भिक्खु चुतो परिभट्ठो, पाराजिको नाम होति सासनतोति विञ्ञायति गम्ममानत्थस्स सद्दस्स पयोगं पति कामाचारत्ता. कीदिसोति आह ‘‘अनिक्खित्तसिक्खो’’ति. निक्खित्तसिक्खो पन अभिक्खुकत्ता परिच्चत्तो. तत्थ निक्खित्ता ओहिता परिच्चत्ता पच्चक्खाता सिक्खा एतेनाति विग्गहो. यथालक्खणं न निक्खित्तसिक्खो अनिक्खित्तसिक्खो. तत्थ चित्तखेत्तकालप्पयोगपुग्गलविजाननवसेन सिक्खापच्चक्खानं ञत्वा तदभावेन अपच्चक्खानं वेदितब्बं.

तत्थ उपसम्पन्नभावतो चवितुकामताचित्तं चित्तं नाम. ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’तिआदीनि ‘‘गिहीति मं धारेहि, उपासको, आरामिको, सामणेरोति मं धारेही’’ति ‘‘अलं मे बुद्धेना’’तिआदीनि छ खेत्तपदानि खेत्तं नाम. ‘‘पच्चक्खामी’’तिआदिना वुत्तो वत्तमानकालोयेव कालो नाम. याय कायचि भासाय वसेन वाचसिकप्पयोगोव पयोगो नाम. अनुम्मत्तादिको पच्चक्खातो च मनुस्सजातिको सोव पुग्गलो नाम. पच्चक्खातकस्स वचनसमनन्तरमेव ‘‘अयं उक्कण्ठितो’’ति वा ‘‘गिहिभावं पत्थयती’’ति वा सोतुनो जाननं विजाननं नामाति वेदितब्बं.

तत्थ नट्ठकायप्पसादं पन पिळकं वा चम्मखिलं वा लोमं वा पवेसन्तस्स दुक्कटं. अक्खिनासकण्णच्छिद्दवत्थिकोसेसु, सत्थकादीहि कतवणे वा मेथुनरागेन निमित्तं पवेसन्तस्स थुल्लच्चयं. अवसेससरीरेसु उपकच्छकादीसु दुक्कटं. तिरच्छानगतानं हत्थिअस्सगोगद्रभओट्ठमहिंसादीनं नासाय थुल्लच्चयं, वत्थिकोसे थुल्लच्चयमेव. सब्बेसम्पि तिरच्छानगतानं अक्खिकण्णवणेसु दुक्कटं. तथा अवसेससरीरे कायसंसग्गरागेन, मेथुनरागेन वा जीवमानकपुरिसस्स वत्थिकोसं अप्पवेसन्तो निमित्तेन निमित्तं छुपति, दुक्कटं. बहि निक्खन्तदन्तेसु वायमन्तस्स पन थुल्लच्चयन्ति अयमेत्थ सविनिच्छयो अत्थवण्णनक्कमो.

इदानि पवेसनं नाम न केवलं अत्तुपक्कमेनेव, परूपक्कमेनापि होति, तत्रापि सादियन्तोव चुतो होतीति दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अथ वाति अयं निपातो, निपातसमुदायो वा पक्खन्तरारम्भे. पवेसनञ्च ठितञ्च उद्धारो च पविट्ठञ्च पवेसन…पे… पविट्ठानि, इतरीतरयोगद्वन्दो. इतरीतरयोगो नाम अञ्ञमञ्ञत्थोपादानताति पवेसनादीनि ठितादिअत्थानिपि होन्तीति पविट्ठ-सद्दोपि पवेसनादिअत्थो होति, ततोयेवेत्थ तस्मा बहुवचनसम्भवो. अञ्ञथा द्वन्दे अवयवत्थपधानत्ता एकत्थवाचकापि पविट्ठ-सद्दा कथं बहुवचनप्पसङ्गो. समाहारे वा द्वन्दो. खणोति कालविसेसो. सो च योगवन्तानं खणन्तरविनिमुत्तो नत्थीति पवेसन…पे…पविट्ठानियेव खणोति कम्मधारयो, अभेदे भेदपरिकप्पनाय वा पवेसन…पे… पविट्ठानं खणोति छट्ठीतप्पुरिसो. तस्स सादको, तस्मिं वा सादको पवेसन…पे… सादको. खण-सद्दो पनेत्थ पच्चेकं योजेतब्बो द्वन्दसमासत्ता, पवेसनकालं ठितकालं उद्धारकालं पविट्ठकालं, तस्मिं वा सादियन्तोति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एवं सेवनचित्तपच्चुपट्ठानेन सादको भिक्खु चुतोति योजेतब्बं. तत्थ यथावुत्तप्पदेसस्स अन्तोकरणं पवेसनं नाम. याव उद्धरणारम्भा निवत्तं ठितं नाम. अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. १.५८) पन मातुगामस्स सुक्कविस्सट्ठिं पत्वा सब्बथा वायमतो ओरमित्वा ठितकालं सन्धाय ‘‘सुक्कविस्सट्ठिसमये’’ति वुत्तं. याव अग्गा नीहरणं उद्धारो नाम. याव पवेसनारहट्ठाना अन्तोकतं पविट्ठं नाम.

पठमं.

३-४. इदानि दुतियं दस्सेतुं ‘‘आदियेय्या’’तिआदिमाह. तत्थ अदिन्नं थेय्यचित्तेन आदियेय्य…पे… सङ्केतं वीतिनामये, पाराजिको भवेति सम्बन्धो. अदिन्नन्ति मनुस्ससामिकेहि कायवाचाहि न दिन्नं. थेय्यचित्तेनाति थेनोति चोरो, तस्स भावो थेय्यं न-कारस्स य-कारं कत्वा द्वित्तेन. भवन्ति एतस्मा अभिधानबुद्धीति भावो, सद्दप्पवत्तिनिमित्तं जातिगुणादि. इध पन अवहरणचित्तसङ्खातं दब्बं थेय्यं. थेय्यञ्च तं चित्तञ्चाति थेय्यचित्तं, तेन. आदियेय्याति आरामादिं अभियुञ्जित्वा गण्हेय्य. हरेय्याति हरन्तो गण्हेय्य. अवहरेय्याति उपनिक्खित्तं भण्डं ‘‘देहि मे भण्ड’’न्ति वुच्चमानो ‘‘न मया गहित’’न्तिआदीनि वदन्तो गण्हेय्य. इरियापथं कोपेय्याति भण्डहारकस्स गमनादिइरियापथं विच्छिन्दित्वा गण्हेय्य. कोपं कत्वा गण्हातीति हि एतस्मिं अत्थे ‘‘कोपी’’ति नामधातु. ठाना चावेय्याति ठपितट्ठानतो चावेय्य. सङ्केतं वीतिनामयेति परिकप्पितट्ठानं वा सुङ्कघातं वा अतिक्कामेय्य.

एत्थ च आरामादिअभियुञ्जने, सामिकस्स विमतुप्पादनधुरनिक्खेपे, भण्डहारकस्स सीसभारामसनफन्दापनखन्धोरोपने, उपनिक्खित्ते ‘‘देहि मे भण्ड’’न्ति चोदियमानस्स ‘‘नाहं गण्हामी’’ति भणनविमतुप्पादनधुरनिक्खेपे, थलट्ठस्स थेय्यचित्तेनामसनफन्दापनठानाचावने चाति चतूसु पच्चेकं यथाक्कमं दुक्कटथुल्लच्चयपाराजिकायो वेदितब्बा. ‘‘सहभण्डहारकं नेस्सामी’’ति पठमदुतियपादसङ्कामने, परिकप्पितसुङ्कघातट्ठानतो पठमदुतियपादातिक्कामे चाति द्वीसु पच्चेकं कमेन थुल्लच्चयपाराजिकायो वेदितब्बा. अयमेत्थ सविञ्ञाणकाविञ्ञाणकमिस्सकत्ता नानाभण्डवसेन योजना. एकभण्डवसेन पन सस्सामिकस्स दासस्स वा तिरच्छानगतस्स वा यथावुत्तेन अभियोगादिना नयेन आदियनहरणादिवसेन योजना दट्ठब्बा.

अपिच इमानि छ पदानि वण्णयन्तेन नानाभण्डएकभण्डसाहत्थिकपुब्बप्पयोगथेय्यावहारसङ्खाते पञ्चपञ्चके समोधानेत्वा पञ्चवीसति अवहारा दस्सेतब्बा छप्पदन्तोगधत्ता सब्बेसम्पि अवहारानं. ते पन अवहारा येन केनचि अभियोगादिआकारनानत्तमत्तेन भिन्नाति तंवसेन पञ्चपञ्चकं नाम जातं. एवं संवण्णितञ्हि इदं अदिन्नादानपाराजिकं सुवण्णितं नाम होतीति दट्ठब्बं. तत्थ पुरिमानि द्वे पञ्चकानि ‘‘आदियेय्या’’तिआदीनं पञ्चन्नं पदानं वसेन लब्भन्ति. यं पनेतं ‘‘सङ्केतं वीतिनामये’’ति छट्ठं पदं, तं ततियपञ्चमेसु पञ्चकेसु निस्सग्गियपरिकप्पावहारवसेन योजेतब्बं.

तत्थ साहत्थिक-सद्देन उपचारतो तंसहचरितपञ्चकं गहेत्वा ‘‘साहत्थिकञ्च तं पञ्चकञ्चा’’ति वा ‘‘साहत्थिकादि पञ्चक’’न्ति मज्झेपदलोपवसेन वा साहत्थिकपञ्चकं. एवमुपरिपि. तं पन साहत्थिको आणत्तिको निस्सग्गियो अत्थसाधको धुरनिक्खेपो चाति. तत्थ सको हत्थो सहत्थो, सहत्थेन निब्बत्तो साहत्थिको. एवं आणत्तिको. सुङ्कघातपरिकप्पितोकासानं अन्तो ठत्वा बहि निस्सज्जनं निस्सग्गो, सो एव निस्सग्गियो. कालं अनियमेत्वा आणत्तस्स भण्डग्गहणतो च परस्स तेलकुम्भिया पादग्घनकं तेलं अवस्सं पिवनकानं उपाहनादीनं निक्खित्तानं तेलपातनतो च पुरेतरमेव पाराजिकसङ्खातं अत्थं साधेतीति अत्थसाधको. सो पन आणापनप्पयोगो, उपाहनादीनं निक्खेपप्पयोगो च. आरामाभियोगे च उपनिक्खित्तभण्डे च तावकालिकभण्डदेय्यानमदाने च धुरस्स निक्खेपो धुरनिक्खेपो.

पुब्बप्पयोगपञ्चकं नाम पुब्बप्पयोगो सहप्पयोगो संविधावहारो सङ्केतकम्मं निमित्तकम्मन्ति. तत्थ आणापनं भण्डग्गहणतो पुब्बत्ता पुब्बप्पयोगो नाम. ठानाचावनखिलसङ्कामनप्पयोगेन सह वत्तमानो सहप्पयोगो. संविधाय सम्मन्तयित्वा गतेसु एकेनापि भण्डे ठाना चाविते सब्बेसं अवहारो संविधावहारो. सङ्केतकम्मन्ति पुब्बण्हादिकालपरिच्छेदवसेन सञ्जाननकरणं. निमित्तकम्मं नाम सञ्ञुप्पादनत्थं अक्खिनिखणनादिकरणं.

थेय्यावहारपञ्चकं पन सयमेव दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. ननु च छप्पदन्तोगधत्ता ‘‘सब्बेसम्पि अवहारान’’न्ति वुत्तं, एवं सति ‘‘अथ वा’’ति पक्खन्तरवसेन विसुं विय इदं पञ्चकं कस्मा वुत्तन्ति? ननु अवोचुम्हा ‘‘येन केनचि अभियोगादिआकारनानत्तमत्तेन भिन्ना’’ति, एतादिसस्स भेदस्स सम्भवतो पक्खन्तरवसेनापि युज्जतीति एवं वुत्तं. इमस्स पञ्चकस्स विसुं उद्धरित्वा वचनं पन पसिद्धिवसेनाति दट्ठब्बं, कुस-सद्देन कुससङ्कामनमधिप्पेतं अभेदोपचारेन. थेय्यञ्च बलञ्च कुसो च छन्नञ्च परिकप्पो च थेय्या…पे… परिकप्पं, दीघो सन्धिवसेन. तेन अवहारको पाराजिको भवेति सम्बन्धो. यो पन पटिच्छन्नेन अवहारको, सो अत्थतो पटिच्छन्नस्स अवहारको होतीति द्वन्दसमासन्तोगधत्तेपिचस्स विरोधाभावोभावसाधनो चायं छन्न-सद्दो दट्ठब्बो. तत्थ सन्धिच्छेदनादीनि कत्वा वा तुलाकूटमानकूटकहापणकूटादीहि वञ्चेत्वा वा गण्हन्तो थेय्यावहारको. बलक्कारेन परसन्तकं गण्हन्तो बलावहारको. कुसं सङ्कामेत्वा गण्हन्तो कुसावहारको. तिणपण्णादीहि यं किञ्चि पटिच्छादेत्वा पच्छा कस्स पटिच्छन्नस्स अवहारको पटिच्छन्नावहारको. साटकादिभण्डवसेन, गब्भद्वारादिओकासवसेन वा परिकप्पेत्वा गण्हन्तो परिकप्पावहारको. एत्थ पन परिकप्पितभण्डग्गहणे परिकप्पितपरिच्छेदातिक्कमे च पाराजिकं वेदितब्बं.

इदानि पनेत्थ विनिच्छयं दस्सेतुं ‘‘भण्डकालग्घदेसेही’’तिआदि वुत्तं. एत्थ अदिन्नादाने भण्डञ्च कालो च अग्घो च देसो च तेहि च परिभोगेन च विनिच्छयो कातब्बोति अत्थो. तत्थ अवहटभण्डस्स सस्सामिकस्सामिकभावं सस्सामिकेपि सामिकानं सालयनिरालयभावञ्च उपपरिक्खित्वा सालयकाले चे अवहटं, भण्डं अग्घापेत्वा कातब्बो विनिच्छयो भण्डेन विनिच्छयो. निरालयकाले चे अवहटं, पाराजिकं नत्थि, सामिकेसु पुन आहरापेन्तेसु दातब्बं. तदेव हि भण्डं कदाचि महग्घं, कदाचि अप्पग्घं, तस्मा यस्मिं काले भण्डं अवहटं, तस्मिंयेव काले यो तस्स अग्घो, तेन कातब्बो विनिच्छयो कालेन विनिच्छयो. नवभण्डस्स यो अग्घो, सो पच्छा परिहायति, तस्मा सब्बदा पकतिअग्घवसेन अकत्वा कातब्बो विनिच्छयो अग्घेन विनिच्छयो. भण्डुट्ठानदेसे भण्डं अप्पग्घं होति, अञ्ञत्थ महग्घं, तस्मा यस्मिं देसे भण्डं अवहटं, तस्मिंयेव देसे अग्घेन कातब्बो विनिच्छयो देसेन विनिच्छयो. परिभोगेन साटकादिनो भण्डस्स अग्घो परिहायति, तस्मा तस्स परिभोगवसेन परिहीनापरिहीनभावं उपपरिक्खित्वा कातब्बो विनिच्छयो परिभोगेन विनिच्छयो.

दुतियं.

५-७. इदानि ततियं दस्सेतुं ‘‘मनुस्सविग्गह’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ मनुस्सविग्गहं कललतो पट्ठाय जीवमानकमनुस्सजातिकानं सरीरं. चिच्च पाणोति सञ्ञाय सद्धिंयेव ‘‘वधामि न’’न्ति वधकचेतनाय चेतेत्वा पकप्पेत्वा. जीविता वा वियोजयेति यो भिक्खु जातिउण्णंसुना समुद्धटतेलबिन्दुमत्तं कललरूपकाले तापनादीहि वा ततो वा उद्धमपि तदनुरूपेन उपक्कमेन रूपजीवितिन्द्रियोपक्कमे सति तदायत्तवुत्तिनो अरूपजीवितस्सापि वोरोपनसम्भवतो उभयजीविता वोरोपेय्य. वा-सद्दो विकप्पे. मरणचेतनोति मरणे चेतना यस्स सो मरणाधिप्पायो. सत्थहारकन्ति जीवितं हरतीति हारकं, सत्थञ्च तं हारकञ्चाति सत्थहारकं, तं. अस्स मनुस्सविग्गहस्स. उपनिक्खिपेति समीपे निक्खिपेय्य वा. एतेन थावरप्पयोगं दस्सेति. गाहेय्य मरणूपायन्ति ‘‘सत्थं वा आहर, विसं वा खादा’’तिआदिना नयेन मरणत्थाय उपायं गाहापेय्य वा. एतेन आणत्तिप्पयोगो दस्सितो. वदेय्य मरणे गुणन्ति कायवाचादूतलेखाहि ‘‘यो एवं मरति, सो धनं वा लभती’’तिआदिना नयेन मरणे गुणं पकासेय्य वा. उभयत्थ अधिकारवसेन वा-सद्दो आहरितब्बो. सो भिक्खु चुतोति सम्बन्धो, सासनतोति विञ्ञायति.

इदानि पनस्स छब्बिधे पयोगेदस्सेतुं ‘‘पयोगा’’तिआदिमाह. तत्थ साहत्थि…पे… इद्धिविज्जामया पयोगाति इमे छ पयोगाति सम्बन्धो. क-कारलोपेन पनेत्थ ‘‘साहत्थी’’ति वुत्तं. अथ वा अनेकत्थे अनेकतद्धितसम्भवेन सहत्थस्सायं पयोगो साहत्थीति पदसिद्धि वेदितब्बा. साहत्थि च निस्सग्गो च आणत्ति च थावरो चाति द्वन्दो. इद्धि च विज्जा च, तासमिमेति इद्धिविज्जामया, इद्धिमयो विज्जामयोति वुत्तं होति. पयोगाति इमे छप्पयोगा नाम होन्तीति अत्थो. तत्थ सयं मारेन्तस्स कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा पहरणं साहत्थिको पयोगो. दूरे ठितं मारेतुकामस्स कायादीहि उसुसत्तिआदीनं निस्सज्जनं निस्सग्गो. ‘‘असुकं नाम मारेही’’तिआदिना आणापेन्तस्स आणापनं आणत्ति, ओपातखणनं अपस्सेनसंविधानं असिआदीनं उपनिक्खिपनादि थावरो. मारणत्थं कम्मविपाकजाय इद्धिया पयोजनं इद्धिमयो. कम्मविपाकजिद्धि च नामेसा राजादीनं राजिद्धिआदयो. तत्थ पितुरञ्ञो सीहळिन्दस्स दाठाकोटनेन चूळसुमनकुटुम्बियमारणे राजिद्धि दट्ठब्बा, तदत्थमेव अथब्बणादिविज्जाय परिजप्पनं विज्जामयो पयोगो.

एवं छप्पयोगे दस्सेत्वा तेसु आणत्तिप्पयोगस्स नियामके दस्सेतुं ‘‘काला’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यथावुत्तं आणत्तिं नियमेन्ति सङ्केतविसङ्केततावसेन परिच्छिन्दन्तीति आणत्तिनियामका. ते पन कालो च वत्थु च आवुधञ्च इरियापथो चाति चत्तारो, तथा किरियाविसेसो ओकासोति गणनपरिच्छेदवसेन छ होन्तीति अत्थो. तत्थ कालो पुब्बण्हादि योब्बनादि च. वत्थु मारेतब्बो सत्तो. आवुधं असिआदि. इरियापथो मारेतब्बस्स गमनादि. किरियाविसेसो विज्झनादि. ओकासो गामादि. यो हि ‘‘अज्ज, स्वे’’ति अनियमेत्वा ‘‘पुब्बण्हे मारेही’’ति वुत्तो यदा कदाचि पुब्बण्हे मारेति, नत्थि विसङ्केतो. यो पन ‘‘पुब्बण्हे’’ति वुत्तो मज्झन्हादीसु मारेति, विसङ्केतो होति, आणापकस्स अनापत्ति. एवं कालस्स सङ्केतविसङ्केततावसेन नियामकता वेदितब्बा. इमिनाव नयेन वत्थुआदीसुपि विनिच्छयो वेदितब्बोति.

ततियं.

८-९. इदानि चतुत्थं दस्सेतुं ‘‘झानादिभेद’’न्तिआदिमाह. तत्थ अत्तनि नोसन्तं अत्तुपनायिकञ्च पच्चुप्पन्नभवस्सितञ्च अञ्ञापदेसरहितञ्च झानादिभेदं कोट्ठासं कत्वा वा एकेकं कत्वा वा कायेन वा वाचाय वा विञ्ञत्तिपथे दीपेन्तो नाधिमानिको ञाते चुतो भवेति सम्बन्धो. तत्थ अत्तनि सकसन्ताने नोसन्तं अनुप्पन्नत्तायेव अविज्जमानं, एत्थ नोसन्तोति अत्थे तप्पुरिसो. झानादिभेदन्ति झानं आदि यस्स ‘‘विमोक्खसमाधि समापत्ति ञाणदस्सन मग्गभावना फलसच्छि किरियाकिलेसप्पहानविनीवरणताचित्तस्स सुञ्ञागारे अभिरती’’ति (पारा. १९८) वुत्तस्स सो झानादि, सोव भेदो विसेसोति समासो. तं झानादिभेदं उत्तरिमनुस्सधम्मं. अत्तुपनायिकन्ति ‘‘अयं मयि अत्थी’’ति आरोचनवसेन अत्तनि उपनीयति, ‘‘अहं वा एत्थ सन्दिस्सामी’’ति अत्ता उपनीयति एत्थ धम्मेति वा अत्तुपनायिको, झानादिभेदो, तं. पच्चुप्पन्नभवस्सितन्ति पच्चुप्पन्नभवो नाम इदानि वत्तमानो अत्तभावो, तन्निस्सितोति समासो, सो च झानादिभेदोयेव, तं.

अञ्ञापदेसरहितन्ति ‘‘यो ते विहारे वसि, सो भिक्खु पठमं झानं समापज्जी’’तिआदिना (पारा. २२०) नयेन अञ्ञस्स अपदेसो, तेन रहितो चत्तोति तप्पुरिससमासो, सो रहितो तेनाति वा बहुब्बीहि, झानादिभेदोव, तं. कोट्ठासं कत्वा वाति ‘‘पठमं झानं दुतियं झानं समापज्जिं, पठमं झानं ततियं झानं समापज्जि’’न्तिआदिना नयेन कोट्ठासं कत्वा वा. एकेकं कत्वा वाति ‘‘पठमं झानं समापज्जिं, दुतियं झानं समापज्जि’’न्तिआदिना नयेन एकेकं कत्वा वा. एत्थ च एकन्ति ठिते विच्छायं द्वित्तं. एत्थ पन कत्वाति करणकिरियाय एकेकवसेन भिन्नस्स झानादिनो अत्थस्स सम्बन्धनिच्छा विच्छाति वेदितब्बा. टीकायं पन ‘‘कोट्ठासं वाति एत्थ ‘झानलाभी, विमोक्खलाभी, समाधिलाभी, समापत्तिलाभीम्ही’ति एवमादिना नयेन कोट्ठासतो वाति अत्थो’’ति च ‘‘एकेकं वाति ‘पठमस्स झानस्स लाभी, दुतियस्स झानस्स लाभीम्ही’ति एवमादिना नयेन एकेकं वाति अत्थो’’ति च वुत्तं. सो पाळियं अट्ठकथायञ्च अवुत्तक्कमोति वेदितब्बो. कायेन वाति हत्थमुद्दादिवसेन कायेन वा. वाचाति एत्थ य-कारो लुत्तनिद्दिट्ठो ‘‘अलज्जिता’’तिआदीसु विय. विञ्ञत्तिपथेति कायवचीविञ्ञत्तीनं गहणयोग्ये पदेसे ठत्वाति अज्झाहरितब्बं. दीपेन्तोति ‘‘इमिना च इमिना च कारणेन अयं धम्मो मयि अत्थी’’ति पकासेन्तो. नाधिमानिकोति अप्पत्ते पत्तसञ्ञितासङ्खातो अधिको मानो, सो नत्थि एतस्साति नाधिमानिको, भिक्खु. ञातेति विञ्ञुना मनुस्सजातिकेन सिक्खापच्चक्खाने वुत्तनयेन विञ्ञाते सति चुतो भवे सासनतोति विञ्ञायति. अञ्ञापदेसेन दीपयतो पन थुल्लच्चयं. एत्थ च –

दुक्कटं पठमस्सेव, सामन्तमिति वण्णितं;

सेसानं पन तिण्णम्पि, थुल्लच्चयमुदीरितन्ति.

चतुत्थं.

१०. इदानि चतुन्नम्पि चेतेसमसंवासतं अभब्बतञ्च दीपेतुं ‘‘पाराजिकेते’’तिआदि आरद्धं. एते चत्तारो पाराजिका पुग्गला यथा पुरे पुब्बे गिहिकाले, अनुपसम्पन्नकाले च विय असंवासाति सम्बन्धो. सह वसन्ति यस्मा सब्बेपि लज्जिनो एतेसु कम्मादीसु न एकोपि ततो बहिद्धा सन्दिस्सतीति एककम्मं एकुद्देसो समसिक्खताति इमे तयो संवासा नाम. तत्थ अपलोकनादिकं चतुब्बिधम्पि सङ्घकम्मं सीमापरिच्छिन्नेहि पकतत्तेहि भिक्खूहि एकतो कत्तब्बता एककम्मं नाम. तथा पञ्चविधोपि पातिमोक्खुद्देसो एकतो उद्दिसितब्बत्ता एकुद्देसो नाम. पञ्ञत्तं पन सिक्खापदं सब्बेहिपि लज्जीपुग्गलेहि समं सिक्खितब्बभावतो समसिक्खता नाम. नत्थि ते संवासा एतेसन्ति असंवासा. ‘‘अभब्बा’’तिआदीसु भिक्खुभावायाति तुमत्थे सम्पदानवचनं, तस्मा यथा सीसच्छिन्नो जीवितुं अभब्बो, एवं चत्तारोमे पुग्गला भिक्खुभावाय भिक्खू भवितुं अभब्बाति अत्थो.

११. इदानि परियायाणत्तीहि सम्भवन्ते दस्सेतुं ‘‘परियायो चा’’तिआदिमाह. परियायो च आणत्ति च ततिये मनुस्सविग्गहे लब्भतीति सम्बन्धो. तत्थ कायादीहि यथावुत्तेहि ‘‘यो एवं मरति, सो धनं वा लभती’’ति एवमादिविञ्ञापको ब्यञ्जनभूतो कायवचीपयोगो परियायो. इमिना इदं दीपेति – यथा अदिन्नादाने ‘‘आदियेय्या’’ति (पारा. ९२) वुत्तत्ता पारियायकथाय मुच्चति, न इध एवं. ‘‘संवण्णेय्या’’ति (पारा. १७२) परियायकयायपि न मुच्चतीति. ‘‘दुतिये पना’’तिआदीसु अत्थो पाकटोयेव. एवमुपरिपि पाकटमुपेक्खिस्साम.

१२. इदानि मेथुनधम्मादीनं अङ्गानि दस्सेतुं ‘‘सेवेतू’’तिआदिमाह. सेवेतुकामताचित्तन्ति मेथुनं सेवेतुं कामेतीति सेवेतुकामो, तस्स भावो नाम तण्हा, ताय सेवेतुकामताय सम्पयुत्तं चित्तन्ति तप्पुरिसो. मेथुनधम्मस्साति मिथुनानं इत्थिपुरिसानं इदन्ति मेथुनं, तमेव धम्मोति मेथुनधम्मो. इध पन उपचारवसेन पाराजिकापत्ति मेथुनधम्मो नाम. अथ वा मेथुनेन जातो धम्मो पाराजिकापत्ति मेथुनधम्मो, तस्स मेथुनधम्मस्स मेथुनधम्मपाराजिकापत्तिया. अङ्गद्वयन्ति अङ्गानं कारणानं द्वयं. बुधाति विनयधरा विञ्ञुनो.

१३. मनुस्ससन्ति मनुस्सानं सं मनुस्ससं, तदायत्तवत्थुका च. एतेन पेततिरच्छानगतायत्तं निवत्तेति. तथासञ्ञीति तथा तादिसा सञ्ञा तथासञ्ञा, सा अस्स अत्थीति तथासञ्ञी. परायत्तसञ्ञिता चाति अत्थो. भावप्पधाना इमे निद्देसा, भावपच्चयलोपो वा ‘‘बुद्धे रतन’’न्तिआदीसु (खु. पा. ६.३) विय. एवमुपरिपि ईदिसेसु. थेय्यचित्तन्ति थेनभावसङ्खातं चित्तञ्च. वत्थुनो गरुताति भण्डस्स पादअतिरेकपादारहभावेन गरुता च. ऊनपञ्चमासके वा अतिरेकमासके वा थुल्लच्चयं. मासके वा ऊनमासके वा दुक्कटं. अवहारोति पञ्चवीसतिया अवहारानं अञ्ञतरेन अवहरणञ्चाति इमे पञ्च अदिन्नादानहेतुयो अदिन्नादानपाराजिकापत्तिया अङ्गानि.

१४. पाणो मानुस्सकोति मनुस्सजातिसम्बन्धो पाणो च, पाणोति हि वोहारतो सत्तो, परमत्थतो पन जीवितिन्द्रियं वुच्चति. पाणसञ्ञिताति पाणोति सञ्ञिता च, घातनं घातो, सो एव चेतना घातचेतना, ‘‘वधामि न’’न्ति एवं पवत्ता सा च, तंसमुट्ठितो साहत्थिकादीनं छन्नमञ्ञतरो पयोगो च, तेन पयोगेन मरणञ्चाति एते यथावुत्ता पञ्च वधहेतुयो पाणघातापज्जितब्बआपत्तिया अङ्गानीति अत्थो.

१५. अत्तनि असन्तताति उत्तरिमनुस्सधम्मस्स सन्ताने अविज्जमानता च. पापमिच्छतायारोचनाति या सा ‘‘इधेकच्चो दुस्सीलो समानो ‘सीलवाति मं जनो जानातू’’तिआदिना (विभ. ८५१) नयेन वुत्ता पापइच्छताय समन्नागता, ताय उत्तरिमनुस्सधम्मस्स आरोचना च. तस्साति यस्स आरोचेति, तस्स. मनुस्सजातिताति मनुस्सानं जाति यस्स, तस्स भावो मनुस्सजातिता, सा च, नञ्ञापदेसोति न अञ्ञापदेसो अञ्ञापदेसाभावो च, तदेव जाननन्ति तङ्खणंयेव विजाननञ्चाति इमानि पञ्च एत्थ असन्तदीपने अस्मिं सन्ताने अविज्जमानउत्तरिमनुस्सधम्मप्पकासननिमित्ते पाराजिके अङ्गानि हेतुयोति अत्थो.

१६. एवं तेसमसंवासताभब्बतादीनि दस्सेत्वा इदानि न ते चत्तारोव, अथ खो सन्तञ्ञेपीति ते सब्बेपि समोधानेत्वा दस्सेन्तो ‘‘असाधारणा’’तिआदिमाह. तत्थ असाधारणाति पाराजिका धम्मा अधिप्पेता. तेनेव चेत्थ पुल्लिङ्गनिद्देसो. तस्मा भिक्खुनीनं भिक्खूहि असाधारणा पाराजिका धम्मा चत्तारो चाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. उपचारवसेन तु उब्भजाणुमण्डलिकादिका पाराजिकापन्ना परिग्गय्हन्ति. तासु या अवस्सुता अवस्सुतस्स मनुस्सपुरिसस्स अक्खकानं अधो जाणुमण्डलानं कप्परानञ्च उपरि कायसंसग्गं सादियति, अयं उब्भजाणुमण्डलिका. या पन अञ्ञिस्सा भिक्खुनिया पाराजिकं पटिच्छादेति, सा वज्जप्पटिच्छादिका. या उक्खित्तकं भिक्खुं तस्सा दिट्ठिया गहणवसेन अनुवत्तति, सा उक्खित्तानुवत्तिका. कायसंसग्गरागेन तिन्तस्स हत्थग्गहणं सङ्घाटिकण्णग्गहणं कायसंसग्गत्थाय पुरिसस्स हत्थपासे ठानं ठत्वा सल्लपनं सङ्केतगमनं पुरिसस्सागमनसादियनं पटिच्छन्नोकासवविसनं हत्थपासे ठत्वा कायोपसंहरणन्ति इमानि अट्ठ वत्थूनि यस्सा अवस्सुताय, सा अट्ठवत्थुका नाम.

अभब्बका एकादस चाति एत्थ पण्डको थेय्यसंवासको तित्थियपक्कन्तको तिरच्छानगतो मातुघातको पितुघातको अरहन्तघातको भिक्खुनिदूसको सङ्घभेदको लोहितुप्पादको उभतोब्यञ्जनकोति इमे अभब्बा एकादस च. तेसु पण्डकोति ओपक्कमिकनपुंसकपण्डका च पण्डकभावपक्खे पक्खपण्डको च इध अधिप्पेता. आसित्तउसूयपण्डकानं पन पब्बज्जा च उपसम्पदा च न वारिता. थेय्यसंवासको पन लिङ्गत्थेनकादिवसेन तिविधो. तत्थ सयं पब्बजितत्ता लिङ्गमत्तं थेनेतीति लिङ्गत्थेनको. भिक्खुवस्सगणनादिकं संवासं थेनेतीति संवासत्थेनको. सिक्खं पच्चक्खाय एवं पटिपज्जन्तेपि एसेव नयो. यथावुत्तमुभयं थेनेतीति उभयत्थेनको. ठपेत्वा पन इमं तिविधं –

राजदुब्भिक्खकन्तार-रोगवेरिभयेन वा;

चीवराहरणत्थं वा, लिङ्गं आदियतीध यो.

संवासं नाधिवासेति, याव सो सुद्धमानसो;

थेय्यसंवासको नाम, ताव एस न वुच्चतीति. (महाव. अट्ठ. ११०; कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना);

तित्थियपक्कन्तकादयो तु तंतंवचनत्थानुसारेन वेदितब्बा. तिरच्छानगतो पन ठपेत्वा मनुस्सजातिकं अवसेसो सब्बो वेदितब्बो. इमे एकादस पुग्गला भिक्खुभावाय अभब्बत्ता पाराजिकापन्नसदिसताय ‘‘पाराजिका’’ति वुच्चन्ति. विब्भन्ता भिक्खुनीति गिहिनिवासननिवत्था भिक्खुनी च. सा हि एत्तावता पाराजिका. मुदुका पिट्ठि यस्स, सो च. सो हि अनभिरतिया पीळितो यदा अत्तनो अङ्गजातं अत्तनो वच्चमुखमग्गेसु पवेसेति, तदा पाराजिको होति.

१७-१८. लम्बमानमङ्गजातमेतस्साति लम्बी. सो यथावुत्तेसु पवेसितो पाराजिको. मुखेन गण्हन्तो अङ्गजातं परस्स चाति यो अनभिरतिया पीळितो परस्स सुत्तस्स वा मतस्स वा अङ्गजातं मुखेन गण्हाति, सो परस्स अङ्गजातं मुखेन गण्हन्तो च. तत्थेवाभिनिसीदन्तोति यो अनभिरतिया पीळितो तत्थेव परस्स अङ्गजाते वच्चमग्गेन अभिनिसीदति, सो चाति एते द्वयंद्वयसमापत्तिया अभावेपि मग्गे मग्गप्पवेसनहेतु मेथुनस्स अनुलोमिका चत्तारो च. इधागता चत्तारोति इध खुद्दसिक्खायं यथावुत्ता मेथुनधम्मा पाराजिकादयो चत्तारो चाति समोधाना पिण्डीकरणवसेन चतुवीसति पाराजिका भवन्तीति सेसो. एत्थ च गाथाबन्धवसेन रस्सं कत्वा ‘‘पराजिका’’ति वुत्तं. एत्थाह – मातुघातकादयो ततियं पाराजिकं आपन्ना, भिक्खुनिदूसको, मुदुपिट्ठिकादयो चत्तारो च पठमपाराजिकं आपन्ना एवाति कुतो चतुवीसतीति? वुच्चते – मातुघातकादयो हि चत्तारो इध अनुपसम्पन्ना एव अधिप्पेता. मुदुपिट्ठिकादयो चत्तारो किञ्चापि पठमपाराजिकेन सङ्गहिता, यस्मा पन एकेन परियायेन मेथुनधम्मं अप्पटिसेविनो होन्ति, तस्मा विसुं वुत्ताति.

पाराजिकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२. सङ्घादिसेसनिद्देसवण्णना

१९. वुट्ठानस्स गरुकत्ता गरुकाति सङ्घादिसेसा वुच्चन्ति. नवाति तेसं गणनपरिच्छेदो. ननु ‘‘नवा’’ति कस्मा वुत्तं, ‘‘तेरसा’’ति वत्तब्बन्ति? नायं दोसो, चिरेनापज्जितब्बे चत्तारो यावततियके ठपेत्वा वीतिक्कमक्खणेयेव आपज्जितब्बा पठमापत्तिका वुच्चन्तीति. इदानि ते दस्सेतुं ‘‘मोचेतुकामता’’तिआदि आरद्धं. तत्थ सुक्कस्साति आसयधातुनानत्ततो नीलादिवसेन दसविधे सुक्के यस्स कस्सचि सुक्कस्स. मोचेतुकामताति मोचेतुकामताय, य-कारो लुत्तनिद्दिट्ठो. इमिना पन वचनेन मोचनस्साद मुच्चनस्साद मुत्तस्सादमेथुनस्साद फस्सस्साद कण्डुवनस्साद दस्सनस्साद निसज्जनस्साद वाचस्साद गेहसितपेम वनभङ्गिय सङ्खातेसु एकादसस्सादेसु एकंयेव मोचनस्सादं दस्सेति.

तत्थ मोचनाय अस्सादो सुखवेदना मोचनस्सादो. मुच्चने अत्तनो धम्मताय मुच्चने अस्सादो मुच्चनस्सादो. एवं सब्बत्थ सत्तमीतप्पुरिसेन अत्थो दट्ठब्बो. इमेहि पन नवहि पदेहि सम्पयुत्तअस्सादसीसेन रागो वुत्तो. गेहनिस्सितेसु मातादीसु पेमं गेहे सितं पेमन्ति गेहसितपेमं, इमिना सरूपेनेव रागो वुत्तो. सन्थवकरणत्थाय इत्थिया पेसितपुप्फादि वनभङ्गियं, इमिना च वत्थुवसेन रागो वुत्तो. मेथुनस्सादोपि इत्थिया गहणप्पयोगेन वेदितब्बो. सब्बत्थेव च पन चेतनानिमित्तुपक्कममोचने सति विसङ्केताभावो वेदितब्बो. उपक्कम्म हत्थादिना निमित्ते उपक्कमित्वा. अञ्ञत्र सुपिनन्तेनाति सुपिनोयेव सुपिनन्तो ‘‘कम्ममेव कम्मन्तो’’तिआदीसु विय अन्त-सद्दस्स तब्भाववुत्तित्ता. तं सुपिनन्तं विना विमोचयं सुक्कं विमोचेन्तो समणो यो कोचि भिक्खु गरुकं गरुकापत्तिसङ्खातं सङ्घादिसेसं फुसे फुसेय्य, आपज्जेय्याति वुत्तं होति. एत्थ च अज्झत्तरूपबहिद्धारूपउभयरूपआकासेकटिकम्पनसङ्खातेसु चतूसु उपायेसु सति रागूपत्थम्भादीसु च कालेसु येन केनचि अङ्गजाते कम्मञ्ञतं पत्ते ‘‘आरोग्यत्थाया’’तिआदीसु येन केनचि अधिप्पायेन अधिप्पायवत्थुभूतं यं किञ्चि सुक्कं मोचनस्सादचेतनाय एव निमित्ते उपक्कम्म मोचेन्तो सङ्घादिसेसं आपज्जतीति सब्बथा अधिप्पायो दट्ठब्बो.

पठमो.

२०. कायसंसग्गरागवाति काये संसग्गो, तस्मिं रागो, सो अस्स अत्थीति वन्तु, कायसंसग्गरागसमङ्गीति अत्थो. समणो इत्थिसञ्ञीति सम्बन्धो. उपक्कम्माति कायेन वायमित्वा. मनुस्सित्थिं सम्फुसन्तोति अन्तमसो लोमेनपि परामसन्तो गरुकं फुसेति योजना. मनुस्सभूता अमता इत्थी मनुस्सित्थी. तत्थ ‘‘कायसंसग्गरागवा’’ति इमिना मातुपेमादिं, इत्थिया गहितमोक्खाधिप्पायञ्च पटिक्खिपति. इत्थिया वेमतिकस्स, पण्डकपुरिसतिरच्छानगतसञ्ञिस्स च थुल्लच्चयं. इत्थिया पन कायेन कायप्पटिबद्धामसने, कायप्पटिबद्धेन कायामसने च यक्खीपेतीपण्डकानं कायेन कायामसने च पुरिसतिरच्छानगतित्थीनं कायेन कायामसनेपि दुक्कटं, तथायक्खीआदीनं कायेन कायप्पटिबद्धादीसु च. मतित्थिया पन थुल्लच्चयं. इत्थिया पन फुसियमानो सेवनाधिप्पायोपि सचे कायेन न वायमति, अनापत्ति.

दुतियो.

२१. तथाति इत्थिसञ्ञी. सुणन्तिन्ति विञ्ञत्तिपथे ठत्वा अत्तनो वचनं सुणन्तिञ्च. विञ्ञुञ्चाति दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लसल्लक्खणसमत्थञ्च मनुस्सित्थिं. मग्गं वाति वच्चमग्गपस्सावमग्गानं वसेन मग्गं वा मेथुनं वा आरब्भाति सम्बन्धो. दुट्ठुल्लवाचारागेनाति दुट्ठा च सा असद्धम्मप्पटिसंयुत्तताय थूला च लामकजनसाधारणतायाति दुट्ठुल्ला. साव पुन वाचा दुट्ठुल्लवाचा. तस्सं अस्सादसम्पयुत्तो रागोति समासो, तेन. ओभासित्वाति वण्णावण्णयाचनादिवसेन असद्धम्मवचनं वत्वा. असुणन्तिया पन दूतेन वा पण्णेन वा आरोचिते अनापत्ति. तत्थ द्विन्नं मग्गानं वसेन वण्णावण्णेहि, मेथुनयाचनादीहि वा ‘‘सिखरणीसि, सम्भिन्नासि, उभतोब्यञ्जनकासी’’ति इमेसु तीसु अञ्ञतरेन अक्कोसवचनेन वा ओभासन्तस्स सङ्घादिसेसो, अधक्खकउब्भजाणुमण्डलं आदिस्स वण्णादिभणने थुल्लच्चयं, तथा यक्खीपेतीपण्डकानं वच्चमग्गपस्सावमग्गे आदिस्स वण्णादिभणने मेथुनयाचनादीसुपि. तेसं पन अधक्खकादिके दुक्कटं, तथा मनुस्सित्थीनं उब्भक्खके अधोजाणुमण्डले कायप्पटिबद्धे च.

ततियो.

२२. अत्तकामुपट्ठानन्ति मेथुनधम्मसङ्खातेन कामेन उपट्ठानं कामुपट्ठानं. अत्तनो अत्थाय कामुपट्ठानं अत्तकामुपट्ठानं. अथ वा कामीयतीति कामं, अत्तनो कामं अत्तकामं, सयं मेथुनरागवसेन पत्थितन्ति अत्थो. अत्तकामञ्च तं उपट्ठानञ्चाति अत्तकामुपट्ठानं. तस्स वण्णो गुणो, तं. वत्वाति ‘‘यदिदं कामुपट्ठानं नाम, एतदग्गं उपट्ठानान’’न्ति कामुपट्ठाने वण्णं अन्तमसो हत्थमुद्दायपि इत्थीति सञ्ञी पकासेत्वाति अत्थो. वाचाति वाचाय यकारलोपवसेन. मेथुनयुत्तेनाति मेथुनयुत्ताय, लिङ्गविपल्लासवसेन ताय ‘‘अरहसि त्वं मय्हं मेथुनं धम्मं दातु’’न्तिआदिकाय मेथुनधम्मप्पटिसंयुत्ताय वाचाय मेथुनयाचने मेथुनरागिनोति सम्बन्धो. मेथुनेरागो, सो अस्स अत्थीति मेथुनरागी, तस्स. गरु होतीति गरुकापत्ति होतीति अत्थो. म-कारो पदसन्धिकरो. एत्थ पन पण्डके पण्डकसञ्ञिनो थुल्लच्चयं, तस्मिंयेव इत्थिसञ्ञिनो दुक्कटं.

चतुत्थो.

२३. इत्थिया वा पुरिसस्स वा सन्देसं पटिग्गहेत्वाति सम्बन्धो. इत्थिया वाति ‘‘दस इत्थियो मातुरक्खिता पितुरक्खिता’’तिआदिना (पारा. ३०३) च ‘‘दस भरियायो धनक्कीता छन्दवासिनी’’तिआदिना (पारा. ३०३) च वुत्ताय वीसतिविधाय इत्थिया वा पुरिसस्स वा तंसम्बन्धवसेन तेसं मातादीनं वा. सन्देसन्ति इत्थिया वा पुरिसेन वा उभिन्नं मातादीहि वा ‘‘एहि, भन्ते, इत्थन्नामं इत्थिं वा पुरिसं वा एवं भणाही’’ति वुत्तं जायम्पतिभावसन्निस्सितं सन्देसवचनं. पटिग्गहेत्वाति ‘‘साधू’’ति कायेन वा वाचाय वा सम्पटिच्छित्वा. वीमंसित्वाति यत्थ पेसितो, तेसं अधिप्पायं उपपरिक्खित्वा वा उपपरिक्खापेत्वा वा. हरं पच्चाति इत्थी वा पुरिसो वा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छतु वा, मा वा, येहि पेसितो, तेसं पच्चाहरन्तो वा हरापेन्तो वा, जायम्पतिभावो होतु वा, मा वा, अकारणमेतं. इमाय तिवङ्गसम्पत्तिया सङ्घादिसेसो च, द्वीहि अङ्गेहि पण्डके च अङ्गत्तयेनापि थुल्लच्चयं, एकेन दुक्कटं. केचि पन ‘‘हरं पच्छा’’ति विपाठं परिकप्पेत्वा ‘‘पच्छा हर’’न्ति योजेन्ति, तं न सुन्दरं पच्चाति उपसग्गत्ता. पदस्स उपरि अत्थे सज्जेन्तो पकासेन्तो गच्छतीति हि उपसग्गो नाम, तस्मा ‘‘पति आ’’ति उपसग्गानं ‘‘हर’’न्तिमस्स पदस्स उपरि भवितब्बन्ति.

पञ्चमो.

२४. संयाचितपरिक्खारन्ति सं अत्तना याचितो वासिआदिको परिक्खारो यस्सा, तं. अदेसितवत्थुकन्ति उत्तिदुतियकम्मेन अदेसितं वत्थु कुटिकरणप्पदेसो यस्साति विग्गहो, तं. पमाणातिक्कन्तन्ति इदानि मज्झिमस्स पुरिसस्स तिस्सो विदत्थियो सुगतविदत्थि नाम, ताय ‘‘दीघसो द्वादस विदत्थियो सुगतस्स विदत्थिया तिरियं सत्तन्तरा’’ति (पारा. ३४८) एवं वुत्तप्पमाणं एकतोभागेनापि अतिक्कन्ता पमाणातिक्कन्ताति तं तिरियं चतुहत्थसङ्खातहेट्ठिमप्पमाणे सति दीघतो वुत्तप्पमाणतो केसग्गमत्तम्पि वड्ढेतुं न वट्टति. ततो ऊनके, दीघतो च वड्ढिते अयं कुटिसङ्खं न गच्छतीति. ‘‘मय्हं वासागारं एत’’न्ति एवं अत्ता उद्देसो एतिस्साति अत्तुद्देसा. कुटिन्ति उल्लित्तादिकं कुटिं कत्वाति सम्बन्धो. तत्थ उल्लित्ता नाम अन्तो उद्धंमुखं लित्ता. अवलित्ता नाम बहि अधोमुखं लित्ता. उभयथा उल्लित्तावलित्ता. कत्वाति अन्तोभूतकारितत्थवसेन कारापेत्वा वा.

तत्थायं वत्थुदेसनक्कमो – तेन कुटिकारकेन भिक्खुना कुटिवत्थुं सोधेत्वा सङ्घं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं पादे वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पणामेत्वा पदभाजने (पारा. ३४९) वुत्तनयेन सङ्घं तिक्खत्तुं याचित्वा सब्बे वा सङ्घपरियापन्ना, सङ्घेन वा सम्मता द्वे तयो भिक्खू तत्थ नेतब्बा. तेहि च किपिल्लिकादीहि सोळसहि उपद्दवेहि विरहितत्ता अनारम्भं अनुपद्दवं द्वीहि चतूहि वा बलिबद्देहि युत्तेन सकटेन एकचक्कं निब्बोदकपतनट्ठाने एकं बहि कत्वा आविञ्छितुं सक्कुणेय्यताय ‘‘सपरिक्कमन’’न्ति सल्लक्खेत्वा सचेपि सङ्घप्पहोनका होन्ति, तत्थेव, नो चे, सङ्घमज्झं गन्त्वा तेन भिक्खुना याचितेहि पदभाजने (पारा. ५०, ५१) वुत्ताय ञत्तिदुतियकम्मवाचाय वत्थु देसेतब्बन्ति. अदेसितवत्थुकं पमाणातिक्कन्तं कुटिं करिस्सामीति सब्बप्पयोगे दुक्कटं, इदानि द्वीहि पिण्डेहि निट्ठानं गमिस्सतीति पठमपिण्डदाने थुल्लच्चयं, दुतियदानेन लेपे सङ्घटिते सचे अदेसितवत्थुका एव वा होति, पमाणातिक्कन्ता एव वा, एको सङ्घादिसेसो, सारम्भअपरिक्कमनताय द्वे च दुक्कटानीति सचे उभयविपन्ना, द्वे च सङ्घादिसेसा द्वे च दुक्कटानीति सब्बं ञेय्यं.

छट्ठो.

२५. महल्लकन्ति सस्सामिकभावेन संयाचितकुटितो महन्तभावेन, वत्थुं देसापेत्वा पमाणातिक्कमेनापि कातब्बभावेन च महन्तताय महत्तं लाति आददातीति महल्लको. महत्तलक इति ठिते त्तस्स लोपो लस्स च द्वित्तं, तं. वसनं अत्थो पयोजनं वसनत्थो, ताय. एत्थ पन अदेसितवत्थुभावे एको सङ्घादिसेसो. सेसं अनन्तरसदिसमेव. इध च तत्थ च लेणगुहातिणकुटिपण्णच्छदनगेहेसु अञ्ञतरं कारेन्तस्स च कुटिम्पि अञ्ञस्स वासत्थाय वासागारं वा ठपेत्वा उपोसथागारादीसु अञ्ञतरत्थाय करोन्तस्स च अनापत्ति.

सत्तमो.

२६. अमूलकेन अन्तिमेन वत्थुनाति सम्बन्धो. अमूलकेनाति दस्सनसङ्खातस्स, सवनसङ्खातस्स, दिट्ठसुतमुतवसेन पवत्तपरिसङ्कासङ्खातस्स च मूलस्स अभावेन नत्थि मूलमेतस्साति अमूलकं, तेन. तं पन सो आपन्नो वा होतु, नो वा, एतं इध अप्पमाणं. तत्थ भिक्खुञ्च मातुगामञ्च तथारूपे ठाने दिस्वा परिसङ्कति, अयं दिट्ठपरिसङ्का. अन्धकारे वा पटिच्छन्ने वा भिक्खुस्स च मातुगामस्स च वचनं सुत्वा अञ्ञस्स अत्थिभावं अजानन्तो परिसङ्कति, अयं सुतपरिसङ्का. धुत्तानं इत्थीहि सद्धिं पच्चन्तविहारेसु पुप्फगन्धसुरादीहि अनुभवित्वा गतट्ठानं दिस्वा ‘‘केन नु खो इदं कत’’न्ति वीमंसन्तो तत्थ केनचि भिक्खुना गन्धादीहि पूजा कता होति, भेसज्जत्थाय अरिट्ठं वा पीतं, सो तस्स गन्धं घायित्वा ‘‘अयं सो भविस्सती’’ति परिसङ्कति. अयं मुतपरिसङ्का नाम. अन्तिमेन चाति ततो परं वज्जाभावेन अन्ते भवत्ता अन्तिमेनेव. वत्थुनाति भिक्खुनो अनुरूपेसु एकूनवीसतिया पाराजिकेसु धम्मेसु अञ्ञतरेन पाराजिकेन धम्मेन. च-कारो पनेत्थ अवधारणे, तेन सङ्घादिसेसादिं निवत्तेति. अथ वा च-कारो अट्ठानप्पयुत्तो.

चोदेन्तो वा चोदापेन्तोवाचाति योजेतब्बो. चावेतुन्ति ब्रह्मचरिया चावनत्थाय. एतेन एकं चावनाधिप्पायं गहेत्वा अवसेसे अक्कोसाधिप्पायवुट्ठापनाधिप्पायादिके सत्ताधिप्पाये पटिक्खिपति. सुणमानन्ति इदं ‘‘चोदेन्तो’’तिआदीनं कम्मपदं, इमिना परम्मुखा चोदनं पटिक्खिपति. परम्मुखा पन सत्तहि आपत्तिक्खन्धेहि वदन्तस्स दुक्कटं. चोदेन्तोति ‘‘वत्थुसन्दस्सना आपत्तिसन्दस्सना संवासप्पटिक्खेपो सामीचिप्पटिक्खेपो’’ति (पारा. अट्ठ. २.३८५-३८६) सङ्खेपतो वुत्तानं चतुन्नं चोदनानं वसेन सयं चोदेन्तो वा. चोदापेन्तो वाति परेन येन केनचि चोदापेन्तो वा. तस्मा यो भिक्खुस्स समीपे ठत्वा ‘‘त्वं मेथुनं धम्मं सेवि, अस्समणोसी’’तिआदिना वत्थुसन्दस्सनवसेन वा ‘‘त्वं मेथुनधम्मापत्तिं आपन्नोसी’’तिआदिना आपत्तिसन्दस्सनवसेन वा ‘‘अस्समणोसि, नत्थि तया सद्धिं उपोसथो वा पवारणा वा सङ्घकम्मं वा, अस्समणोसी’’तिआदिना संवासप्पटिक्खेपवसेन वा अभिवादनादिसंवासे पटिक्खित्ते अस्समणोति कस्माति पुट्ठस्स ‘‘अस्समणोसी’’तिआदिवचनेहि सामीचिप्पटिक्खेपवसेन वा अन्तमसो हत्थमुद्दाय एव वापि एतमत्थं दीपयतो ‘‘करोतु मे आयस्मा ओकासं, अहं तं वत्तुकामो’’ति एवं ओकासे अकारिते वाचाय सङ्घादिसेसो चेव दुक्कटञ्च, ओकासं कारेत्वा चोदेन्तस्स पन सङ्घादिसेसोव दट्ठब्बो.

अट्ठमो.

२७. अञ्ञस्साति खत्तियादिजातिकस्स परस्स. किरियन्ति मेथुनवीतिक्कमसङ्खातं किरियं. तेनाति अञ्ञस्स वीतिक्कमसङ्खातस्स मेथुनवीतिक्कमसन्दस्सनेन करणभूतेन. लेसेनाति यस्स जातिआदयो ततो अञ्ञम्पि वत्थुं लिस्सति उद्दिट्ठे वित्थारं सिलिस्सति वोहारमत्तेनेवाति जातिआदयोव ‘‘लेसा’’ति वुच्चन्ति, तेन जातिलेसनामलेसादिना लेसेन. अञ्ञन्ति यो वीतिक्कमन्तो दिट्ठो, ततो अपरम्पि भिक्खुं चावेतुं अन्तिमेन वत्थुना चोदयन्ति सम्बन्धो. कथं? कोचि खत्तियजातियो वीतिक्कमन्तो दिट्ठो, ततो अञ्ञं अत्तनो वेरिं खत्तियजातिकं भिक्खुं पस्सित्वा तं खत्तियं जातिलेसं गहेत्वा ‘‘खत्तियो मया दिट्ठो वीतिक्कमन्तो, त्वं खत्तियो पाराजिकं धम्मं आपन्नोसी’’ति चोदेति चोदापेति वा. एवं नामलेसादयोपि वेदितब्बा. सेसा विनिच्छयकथा अट्ठमे वुत्तसदिसायेव.

नवमो.

२८. एत्तावता ‘‘गरुका नवा’’ति उद्दिट्ठे वित्थारतो दस्सेत्वा इदानि तेसु आपन्नेसु पटिपज्जितब्बाकारं दस्सेतुं ‘‘छादेति जानमापन्न’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ यो भिक्खु अत्तना आपन्नं सङ्घादिसेसापत्तिं आपत्तिवसेन वा वत्थुवसेन वा जानं जानन्तो यावता यत्तकानि अहानि छादेति पटिच्छादेति, तावता तत्तकानि अहानि तस्स परिवासो होतीति एवं पदसन्धिवसेन अत्थो वेदितब्बो. तत्थ पटिच्छन्नपरिवासो सुद्धन्तपरिवासो समोधानपरिवासोति तिविधो परिवासो. तेसं पन अतिसङ्खेपनयेन मुखमत्तेपि दस्सिते वित्थारविनिच्छयपवेसोपायसम्भवो सियाति मुखमत्तं दस्सयिस्साम.

तत्थ पटिच्छन्नपरिवासो नाम यथापटिच्छन्नाय आपत्तिया दातब्बो, तस्मा पटिच्छन्नदिवसे च आपत्तियो च सल्लक्खेत्वा सचे एकाहप्पटिच्छन्ना होति, ‘‘अहं, भन्ते, सम्बहुला आपत्तियो आपज्जिं एकाहप्पटिच्छन्नायो’’तिआदिना खन्धके (चूळव. ९८-९९) आगतनयेन याचापेत्वा ‘‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो, अयं इत्थन्नामो भिक्खु सम्बहुला आपत्तियो आपज्जि एकाहप्पटिच्छन्नायो’’तिआदिना खन्धके आगतनयेनेव कम्मवाचं वत्वा परिवासो दातब्बो. एकं आपज्जित्वा ‘‘सम्बहुला’’ति विनयकम्मं करोन्तस्सापि वुट्ठातीति ‘‘सम्बहुला’’ति वुत्तं. नानावत्थुकासुपि एसेव नयो. अथ द्वीहादिप्पटिच्छन्ना होन्ति, पक्खअतिरेकपक्खमासअतिरेकमाससंवच्छरअतिरेकसंवच्छरप्पटिच्छन्ना वा, ‘‘द्वीहप्पटिच्छन्नायो वा’’तिआदिना वत्वा यो यो आपन्नो होति, तस्स तस्स नामञ्च गहेत्वा योजना कातब्बा.

कम्मवाचापरियोसाने च सचे अप्पभिक्खुको आवासो होति, सक्का रत्तिच्छेदं अनापज्जन्तेन वसितुं, तत्थेव ‘‘परिवासं समादियामि, वत्तं समादियामी’ति वत्तं समादाय तत्थेव सङ्घस्स ‘‘अहं, भन्ते, सम्बहुला सङ्घादिसेसा आपत्तियो आपज्जिं एकाहप्पटिच्छन्नायो’’तिआदिना आरोचेत्वा पुन आगतागतानं भिक्खूनं आरोचेन्तेन पकतत्तेन भिक्खुना सद्धिं एकच्छन्ने सहवासो, तेन च विनावासो, आगन्तुकादीनं उपचारगतानं अनारोचनाति एतेसु एकेनापि रत्तिच्छेदञ्च वत्तभेदञ्च अकत्वा परिवत्थब्बं.

सचे न सक्का होति परिवासं सोधेतुं, निक्खित्तवत्तेन वसितुकामो होति, तत्थेव सङ्घमज्झे वा एकस्स पुग्गलस्स वा सन्तिके ‘‘परिवासं निक्खिपामि, वत्तं निक्खिपामी’’ति परिवासो निक्खिपितब्बो. निक्खित्तकालतो पट्ठाय पकतत्तट्ठाने तिट्ठति. अथानेन पच्चूससमये एकेन भिक्खुना सद्धिं परिक्खित्तस्स विहारस्स परिक्खेपतो, अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानतो द्वे लेड्डुपाते अतिक्कमित्वा महामग्गतो ओक्कम्म पटिच्छन्नट्ठाने निसीदित्वा अन्तोअरुणेयेव वत्तं समादियित्वा आरोचेतब्बं. सचे बहि ठितानम्पि सद्दं सुणाति, पस्सति वा, दूरं गन्त्वापि आरोचेतब्बं, अनारोचेन्ते रत्तिच्छेदो चेव वत्तभेददुक्कटञ्च. सचे अजानन्तस्सेव उपचारसीमं पविसित्वा गच्छन्ति, रत्तिच्छेदोव होति, न वत्तभेदो. अरुणे उट्ठिते तस्स सन्तिके वत्तं निक्खिपित्वा विहारं गन्तब्बं. एवं याव रत्तियो पूरेन्ति, ताव परिवत्थब्बं. अयं ताव पटिच्छन्नपरिवासो.

सुद्धन्तो दुविधो चूळसुद्धन्तो महासुद्धन्तोति. तत्थ यो ‘‘उपसम्पदतो पट्ठाय यत्तकं नाम कालं अहं सुद्धो’’ति जानाति, तत्तकं अपनेत्वा ततो अवसेसे रत्तिपरिच्छेदे एकतो कत्वा दातब्बपरिवासो चूळसुद्धन्तो. यो पन सब्बसो रत्तिपरियन्तं न जानाति नस्सरति, तत्थ च वेमतिको, तस्स दातब्बो महासुद्धन्तो. आपत्तिपरियन्तं जानातु वा, मा वा, अकारणमेतं.

समोधानपरिवासो नाम तिविधो ओधानसमोधानो अग्घसमोधानो मिस्सकसमोधानोति. तत्थ यो निट्ठितपरिवासोपि वा निट्ठितमानत्तोपि वा अनिक्खित्तवत्तो अञ्ञं आपत्तिं आपज्जित्वा पुरिमापत्तिया समा वा ऊनतरा वा रत्तियो पटिच्छादेति, तस्स मूलाय पटिकस्सनेन ते परिवुत्थदिवसे च मानत्तचिण्णदिवसे च ओधुनित्वा मक्खेत्वा पुरिमाय आपत्तिया मूलदिवसपरिच्छेदे पच्छा आपन्नं आपत्तिं समोदहित्वा पुन आदितो पट्ठाय दातब्बपरिवासो ओधानसमोधानो नाम. सचे कस्सचि एकापत्ति एकाहप्पटिच्छन्ना, द्वीहप्पटिच्छन्ना, एवं याव दसाहप्पटिच्छन्ना, तासं अग्घेन समोधाय तासं दसाहप्पटिच्छन्नवसेन अवसेसानं एकाहप्पटिच्छन्नादीनम्पि दातब्बपरिवासो अग्घसमोधानो नाम. यो पन नानावत्थुका आपत्तियो एकतो कत्वा दातब्बपरिवासो मिस्सकसमोधानो नाम. दानविधि पन सब्बत्थ खन्धके (चूळव. १३४ आदयो) आगतनयेनेव वेदितब्बो.

एवं परिवुत्थपरिवासो भिक्खु मानत्तं भिक्खूनं माननभावं छ रत्तियो अखण्डं कत्वा चरेय्य करेय्य, सम्पादेय्याति वुत्तं होति. तत्थ सङ्घेन गणेन पुग्गलेन कतं तेन भिक्खुना सङ्घमज्झे वत्तं समादापेत्वा ‘‘अहं, भन्ते, सम्बहुला आपत्तियो आपज्जि’’न्तिआदिना खन्धके वुत्तनयेन याचापेत्वा तत्थेव वुत्तनयेन मानत्तदानादयोपि वेदितब्बा. इमिनापि वत्तं निक्खिपितुकामेन चे वत्तं निक्खिपित्वा चतूहि पञ्चहि सद्धिं परिवासे वुत्तप्पकारं पदेसं गन्त्वा पुरिमनयेनेव हेट्ठा वुत्तं सहवासादिं अन्तमसो चतूहि ऊनत्ता ऊने गणे चरणदोसञ्च वज्जेत्वा पटिपज्जितब्बं. अप्पटिच्छन्नापत्तिकस्स पन परिवासं अदत्वा मानत्तमेव दातब्बं. एवं चिण्णं कतं परिनिट्ठापितं मानत्तं येन, तं भिक्खुं. वीसति सङ्घो गणो अस्साति वीसतीगणो दीघं कत्वा, सो सङ्घो अब्भेय्य सम्पटिच्छेय्य, अब्भानकम्मवसेन ओसारेय्याति वुत्तं होति, अव्हेय्याति वा अत्थो. एत्थापि समादानआरोचनयाचनानि, कम्मवाचा च खन्धके वुत्तनयेन वेदितब्बा.

२९. एवं तेसु पटिपज्जितब्बाकारं दस्सेत्वा इदानि छादनस्स अङ्गानि दस्सेतुं ‘‘आपत्ती’’तिआदिमाह. तत्थ न उक्खित्तो अनुक्खित्तो, नत्थि अन्तरायो अस्साति अनन्तरायो. सकत्थे त्तपच्चयवसेन वा, पहुनो भावो पहुत्तं, तं अस्सत्थीति सद्धादिवसेन वा पहुत्तो. अनुक्खित्तो च अनन्तरायो च पहुत्तो चाति द्वन्दो, तेसं भावो अनुक्खित्तादिगुणो अनुक्खित्त…पे… पहुत्तता. आपत्ति च अनुक्खित्त…पे… पहुत्तता च आपत्ति…पे… पहुत्ततायो. म-कारो पदसन्धिजो. तथा तेन पकारेन आपत्तिआदीसु चतूसु आपत्तादिपकारेन सञ्ञी तथसञ्ञी रस्सवसेन. तस्स भावो तथसञ्ञिता, यथावुत्तआपत्तादिसञ्ञिताति वुत्तं होति. च-कारो वुत्तसमुच्चयत्थो. कमनं पत्थनं कामो, छादेतुं कामो छादेतुकामो. इति यथावुत्ता नव, अथ छादना चाति एवं दस च तानि अङ्गानि चाति, तेहि. अरुणुग्गमम्हि अरुणसङ्खातस्स पठमबालसूरियरंसिनो उग्गमने सति छन्ना होति, आपत्तीति सेसो.

तत्थायमधिप्पायो – यो भिक्खु राजचोरअग्गिउदकमनुस्सअमनुस्सवाळसरीसपजीवितब्रह्मचरियन्तरायानं दसन्नमेकस्सापि नत्थिताय अनन्तरायिको समानो अनन्तरायिकसञ्ञी हुत्वा भिक्खुनो सन्तिकं गन्तुञ्चेव आरोचेतुञ्च सक्कुणेय्यताय पहु समानो पहुसञ्ञी हुत्वा तिविधउक्खेपनीयकम्माकरणेन अनुक्खित्तो समानो अनुक्खित्तसञ्ञी हुत्वा गरुकापत्तीति सञ्ञी गरुकंयेव आपत्तिं छादेतुकामो हुत्वा छादेति, तस्सायं आपत्ति च छन्ना होतीति. सचे पनेत्थ अनापत्तिसञ्ञी वा होति अञ्ञापत्तिक्खन्धसञ्ञी वा वेमतिको वा, अच्छन्ना होन्ति. आरोचेन्तेन पन ‘‘मम एकापत्तिं आपन्नभावं जानाही’’तिआदिना नयेन आरोचेतब्बं. सचे पन वत्थुसभागापत्तिकस्स आरोचेति, ताव तप्पच्चया दुक्कटं आपज्जति.

सङ्घादिसेसनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

३. चीवरनिद्देसवण्णना

३०. ‘‘खोमञ्च कोसेय्यञ्चा’’तिआदिना नपुंसकविग्गहेन द्वन्दे कते खोम…पे… भङ्गानि. तत्थ खोमन्ति गच्छजाति. उपचारतो पन खोमेन खोमसुत्तेन वायितन्ति तद्धितेन उपचारेन वा खोमं खोमपटचीवरं, तथा अवसेसानि. साणं साणवाकसुत्तेहि वायितं चीवरं. भङ्गं खोमसुत्तादीनि सब्बानि एकच्चानि वा वोमिस्सेत्वा वायितचीवरं. वाकमयमेव वाति केचि. कम्बलन्ति मनुस्सलोमं वाळलोमञ्च ठपेत्वा सेसलोमेहि वायितं. एतानीति खोमादीनि यथावुत्तानि. सह अनुलोमेहीति सानुलोमानि. जातितो कप्पियानि छ चीवरानि भवन्ति.

३१. इदानि ‘‘दुकूल’’न्तिआदिना तेसं अनुलोमानि दस्सेति. तत्थ दुकूलन्ति दुकूलसङ्खातेन केनचि वाकविसेसेन वायितं चीवरं. चेवाति समुच्चये, सो उपरि आकड्ढितब्बो. पट्टुण्णन्ति पट्टुण्णेसु जातं पट्टुण्णं. देसवाचिनो बहुवचनन्ताति बहुवचनेन विग्गहो. तथा सोमारा च चीना च, तेसु जातं सोमारचीनजं. इमानि तीणि पाणकेहि कतसुत्तमयानि. एहिभिक्खूनं पुञ्ञिद्धिया जातं इद्धिजं, तं पन खोमादीनं अञ्ञतरं. देवदिन्नन्ति देवेहि दिन्नं कप्परुक्खे निब्बत्तं चीवरं. तदेतं दुकूलादि तस्स तस्स यथावुत्तस्स खोमादिनो अनुलोमिकं होति. तत्थ लोमानि अनुगतं अनुलोमं, यथा सेसलोमानि अनुगतं लोमं तदनुकूलत्ता ‘‘अनुलोम’’न्ति वुच्चति, तथा तंजातियकं येसं केसञ्चि अनुकूलं सब्बम्पि रुळ्हीवसेन ‘‘अनुलोम’’न्ति वुच्चति. तमेव अनुलोमिकं, अनुकूलन्ति अत्थो. कथं? दुकूलं साणस्स अनुलोमं, पट्टुण्णादीनि तीणि कोसेय्यस्स अनुलोमानि, इद्धिजं देवदिन्नञ्च खोमादीनमनुलोमन्ति.

३२-३. एवं सानुलोमानि चीवरानि दस्सेत्वा इदानि अधिट्ठानादिकं दस्सेतुं ‘‘तिचीवर’’न्तिआदिमाह. तत्थ अवुत्तेपि अवस्सं वत्तब्बताय सब्बत्थ च-सद्दो अज्झाहरितब्बो, तिचीवरञ्च…पे… कण्डुच्छादिञ्च अधिट्ठेय्य न विकप्पेय्याति सम्बन्धो. तत्थ तिण्णं चीवरानं समाहारो तिचीवरं. परिक्खारञ्च तं चोळञ्चाति परिक्खारचोळं. वस्सस्स योग्गा वस्सिका, साव साटिका वस्सिकसाटिका. पुञ्छति अनेनाति पुञ्छनं, मुखस्स पुञ्छनं मुखपुञ्छनं. निसीदन्ति एत्थाति निसीदनं, मुखपुञ्छनञ्च निसीदनञ्च मुखपुञ्छननिसीदनं. सयनसुखादिं पटिच्च अत्थरीयतीति पच्चत्थरणं, तदेव पच्चत्थरणकं. कण्डुं छादेतीति कण्डुच्छादि. अधिट्ठहेति ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’तिआदिना नवन्नं नामं गहेत्वा अधिट्ठेय्य. न विकप्पेय्याति तस्स तस्स नामं गहेत्वा न विकप्पेय्य, तस्स तस्स पन नामं अग्गहेत्वा ‘‘इमं चीवरं तुय्हं विकप्पेमी’’ति विकप्पेय्याति अधिप्पायो. एत्थाति इमेसु नवसु चीवरेसु. तिचीवरन्ति तिचीवरनामेन अधिट्ठितं. तथा हि अधिट्ठानतो पुब्बे विसुं तिचीवरं नाम नत्थि सङ्घाटिआदिप्पहोनकस्स पच्चत्थरणादिवसेनापि अधिट्ठातुं अनुञ्ञातत्ता. तं विना एकाहं एकदिवसम्पि. न वसेय्याति अलद्धसम्मुतिको भिक्खु अविप्पवाससीमतो अञ्ञत्थ वासं न करेय्याति अत्थो. एवं सति तिचीवरञ्च निस्सज्जितब्बं होति, पाचित्तियञ्च आपत्तिं आपज्जतीति दीपेति. निसीदनं विना चातुमासं न वसेय्याति सम्बन्धो. चतुन्नं मासानं समाहारो चतुमासं, तमेव चातुमासं. तं अच्चन्तसंयोगवसेन.

३४. इदानि ‘‘इम’’न्तिआदिना ‘‘अधिट्ठेय्या’’ति वुत्तमधिट्ठानं दस्सेति. सङ्घाटिं ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति अधिट्ठहेति सम्बन्धो. तत्थ अधिट्ठहेति हत्थपासे ठितं एवं अधिट्ठेय्य. अहत्थपासन्ति हत्थस्स पासो समीपो हत्थपासो, अड्ढतेय्यहत्थब्भन्तरो. द्वादसहत्थब्भन्तरोतिपि वदन्ति. नत्थि हत्थपासो एतिस्साति अहत्थपासा, तं एतन्ति अधिट्ठहेति सम्बन्धो. किं वुत्तं होति? अन्तोगब्भे वा उपरिपासादे वा तदहेव गन्त्वा निवत्तनयोग्गे पदेसे वा ठितं चीवरं सल्लक्खेत्वा ‘‘एतं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति अधिट्ठेय्याति वुत्तं होति. ततो दूरे ठितम्पि अधिट्ठातब्बन्तिपि वदन्ति. सेसेसुपीति उत्तरासङ्गादिकण्डुप्पटिच्छादिपरियन्तेसुपि अवसेसचीवरेसु. अयं नयोति अयमेव नयो. यथा सङ्घाटिया, एवं ‘‘इमं उत्तरासङ्गं अधिट्ठामी’’तिआदि वुत्तनयोवाति वुत्तं होति. अधिट्ठहन्तेन पन हत्थेन गहेत्वा कायविकारं करोन्तेन ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति चित्तेन आभोगं कत्वा कायेन वा अधिट्ठातब्बं, वचीभेदमत्तं कत्वा वाचाय वा. परिक्खारचोळं नाम पाटेक्कं निधानमुखन्ति तिचीवरं परिक्खारचोळम्पि अधिट्ठातुं वट्टतीति.

३५. इदानि एवं अधिट्ठहतो अञ्ञं लद्धा अधिट्ठातुकामेन पच्चुद्धरित्वा अधिट्ठातब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘अधिट्ठहन्तो’’तिआदिमाह. तत्थ सङ्घाटि पभुति आदि यस्स तं सङ्घाटिप्पभुति. एतं ‘‘अधिट्ठहन्तो’’ति एत्थापि ‘‘अधिट्ठेय्या’’ति एत्थापि कम्मपदं, ‘‘पुब्बचीवर’’न्ति एत्थ पन विसेसनं हुत्वा तिट्ठति. पच्चुद्धरित्वाति परिच्चजित्वा. परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठहित्वा ठपितवत्थेहि सङ्घाटिआदीनि करोति, निट्ठिते रजने च कप्पे च इमं परिक्खारचोळं पच्चुद्धरित्वा पुन अधिट्ठातब्बानि. पत्ताधिट्ठहनेति पत्तस्स अधिट्ठाने. तथाति च यथा चीवरे, तथा पत्तेपि अधिट्ठानादिकं सब्बन्ति अत्थो. एत्थ पन ‘‘इमं पत्तं, एतं पत्त’’न्ति वा विसेसो.

३६. इदानि पच्चुद्धारविधिं दस्सेतुं ‘‘एत’’न्तिआदिमाह. तत्थ इमं व इति वा-सद्दो रस्सं कत्वा निद्दिट्ठो, सो इति-सद्दतो परं योजेतब्बो, तस्मा ‘‘एतं सङ्घाटिं पच्चुद्धरामी’’ति वा ‘‘इमं सङ्घाटिं पच्चुद्धरामी’’ति वा संसेति सम्बन्धो वेदितब्बो. संसेति वदेय्य. एवन्ति यथा नामेन सङ्घाटि पच्चुद्धरितब्बा, तथा उत्तरासङ्गादीनीति अत्थो. विदूति पच्चुद्धरेतिमस्स कत्तुपदं, पञ्ञवाति अत्थो. सब्बत्थापि दूरासन्नतादी वुत्तनयेन वेदितब्बा.

३७-८. इदानि सङ्घाटिआदीनं छन्नं पमाणपरिच्छेदं दस्सेति ‘‘सङ्घाटी’’तिआदिना. पच्छिमो अन्तो पच्छिमन्तो, तेन, पच्छिमकोटियाति अत्थो. दीघसोति दीघतो. मुट्ठिया सहितं पञ्चकं यस्सा सा मुट्ठिपञ्चका, लिङ्गविपल्लासवसेन पन मुट्ठिपञ्चको. मुट्ठि-सद्देनेत्थ उपचारवसेन कतमुट्ठिको हत्थोव वुत्तो. सुगतस्स चीवरतो ऊनाति समासो. अपीति वुत्तसमुच्चये, तेन यथावुत्तपच्छिमप्पमाणा च अयञ्च उत्तमप्पमाणाति अत्थो. ‘‘पच्छिमन्तेना’’ति इदं मुट्ठित्तिकञ्च तिरियन्ति एत्थापि अनुवत्तेत्वा अत्थो वेदितब्बो. च-सद्दो ‘‘उत्तमन्तेन सुगतचीवरूनापि वट्टती’’ति इदं समुच्चिनोति. तत्थ इदानि मज्झिमस्स पुरिसस्स तिस्सो विदत्थियो एका सुगतविदत्थि, ताय विदत्थिया नव विदत्थियो दीघतो सुगतचीवरप्पमाणं, तिरियं छ विदत्थियो, तं पन वड्ढकिहत्थेन दीघतो तेरस हत्था एका च विदत्थि, तिरियतो नव हत्था होन्ति. तंवसेन उभयत्थ ऊनता विञ्ञातब्बा.

उत्तरासङ्गोपि तत्तकोवाति दस्सेतुं ‘‘तथा एकंसिकस्सपी’’ति आह. एको अंसो एकंसो, तत्थ कातब्बन्ति तद्धिते एकंसिकं. ‘‘अन्तरवासको’’च्चादिना निवासनं दस्सेति. तत्थ अन्तरं मज्झपदेसो, अन्तरे मज्झे कटिप्पदेसे वासो वत्थं अन्तरवासो, सोयेव अन्तरवासको. चापीति समुदायो, एको वा समुच्चयो. अड्ढेन ततियो भागो अड्ढतेय्यो. एत्थ द्विन्नं हत्थकोट्ठासानं सम्पुण्णानं ततियकोट्ठाससंसिज्झने करणभूता अड्ढ-सद्दनिद्दिट्ठा या विदत्थि, साव ततियोति निद्दिट्ठोति उपड्ढहत्थसङ्खातो ततियो भागो अड्ढतेय्यो. सो च नानन्तरेन द्विहत्थततियता लब्भतीति द्वे हत्था, एका च विदत्थि अड्ढतेय्यो. तंसन्नियोगेन पनेत्थ अन्तरवासकोव अड्ढतेय्योति वेदितब्बो. द्वे हत्था यस्साति बाहिरत्थसमासो. पारुपनेनापि सक्का नाभिं पटिच्छादेतुन्ति ‘‘द्विहत्थो’’ति वुत्तं. वा-सद्दो अड्ढतेय्यं विकप्पेति. तिरियस्स अन्तोति छट्ठीतप्पुरिसो, तिरियमेव अन्तोति वा कम्मधारयो ‘‘गामन्तो’’तिआदीसु विय.

३९. ‘‘निसीदनस्सा’’तिआदिना निसीदनचीवरं दस्सेति. एत्थ निसीदनं नाम समे भूमिभागे एळकलोमानि उपरूपरि सन्थरित्वा कञ्जिकादीहि सिञ्चित्वा कतो द्वीसु ठानेसु फालितत्ता तीहि दसाहि युत्तो परिक्खारविसेसो. विदत्थी द्वेति द्वे विदत्थी. विसालतो पुथुलतो.

४०. ‘‘कण्डुप्पटिच्छादी’’तिआदिना कण्डुप्पटिच्छादिं दस्सेति. तत्थ कण्डूति हि न अत्थतो नानं, तग्गहणेन पनेत्थ पिळकस्सावथुल्लकच्छाबाधं गय्हति. कण्डुं यथावुत्तं पिळकादिं पटिच्छादेतीति कण्डुप्पटिच्छादि. पटिच्छदनं वा पटिच्छादो, यथावुत्तकण्डुया पटिच्छादो कण्डुप्पटिच्छादो, सो अस्स अत्थीति कण्डुप्पटिच्छादी, तस्स. तिरियन्ति तिरियतो.

४१. ‘‘वस्सिका’’तिआदिना वस्सिकसाटिकं दस्सेति, तं सुविञ्ञेय्यं.

४२. एवं पमाणवन्तानं पमाणं दस्सेत्वा वुत्तप्पमाणातिक्कमे दोसं, केसञ्चि पमाणाभावगणनाभावञ्च दस्सेतुं ‘‘एत्था’’तिआदिमाह. तत्थ एत्थाति वुत्तप्पमाणवन्तेसु चीवरेसु. तदुत्तरि ततो वुत्तप्पमाणतो उत्तरि निपातेन उत्तरि-सद्देन तप्पुरिसो. करोन्तस्स सम्पादेन्तस्स. छेदनपाचित्तीति छेदनेन सहिता पाचित्ति, अतिरेकं छिन्दित्वा पाचित्तियं देसेतब्बन्ति वुत्तं होति. वुत्तप्पमाणतो पन अतिरेकञ्च ऊनकञ्च ‘‘परिक्खारचोळ’’न्ति अधिट्ठातब्बं. येन मुखं पुञ्छन्ति, तं मुखसम्बन्धीति मुखस्स चोळन्ति समासे द्वन्दो. आकङ्खितं इच्छितं पमाणन्ति कम्मधारयो. तमेतेसमत्थीति आकङ्खितप्पमाणिका. एत्थ च तिचीवरादीसु अवुत्तेपि गणनविभागे पच्चत्थरणमुखपुञ्छनपरिक्खारचोळे ठपेत्वा आदितो पट्ठाय छक्कमेकेकमेव वट्टति. मुखपुञ्छनचोळानि पच्चत्थरणानि च बहूनिपीति विञ्ञातब्बं.

४३. गणनाति एत्थ नपुंसकस्स इत्थिवचनेन योगाभावा ‘‘न दीपिता’’ति लिङ्गं विपरिणामेत्वा सम्बन्धितब्बं, अट्ठकथायं न पकासिताति अत्थो. तिण्णं पनेतेसं उक्कट्ठपरिच्छेदवसेनेव वुत्तं, विकप्पनूपगपच्छिमेन पच्छिमप्पमाणं अत्थियेव. इदानि यस्मा तत्थ तं सब्बं न दीपितं, तस्मा विकप्पनूपगथविकादि सब्बं एकं ‘‘परिक्खारचोळ’’न्ति, बहूनि एकतो कत्वा ‘‘परिक्खारचोळानी’’तिपि वत्वा अधिट्ठातब्बन्ति दस्सेन्तो ‘‘तथा’’तिआदिमाह. इमिना परिक्खारचोळं नाम पाटेक्कं निधानमुखन्ति दस्सेति. थविकादिं थविका आदि यस्स परिस्सावनादिनोति समासो. विकप्पस्स उपगं विकप्पियं, तञ्च उपरि वक्खति.

४४. इदानि तिण्णं चीवरानं पटिभागं दस्सेतुं ‘‘अहता’’तिआदि आरद्धं. तत्थ अहतेन नवेन अधोतेन कप्पं सदिसं अहतकप्पं, एकवारधोतं. अहतञ्च अहतकप्पञ्च अहताहतकप्पानि, वत्थानि, तेसं. द्वे गुणा पटलानि यस्स साति दुगुणा. ‘‘गुणो पटलरासीसू’’ति हि अभिधानप्पदीपिका. दुगुणा दुपट्टा, उत्तरस्मिं देहभागे आसञ्जीयतीति उक्करासङ्गो. एकच्चं एकपट्टं अस्स अत्थीति एकच्ची, एकपट्टोति अत्थो. निपातो वा एकच्चीति. तथाति समुच्चये, अन्तरवासको चाति वुत्तं होति. उपमायं वा, यथा उत्तरासङ्गो एकच्चियो, एवं अन्तरवासकोति अत्थो.

४५. ‘‘उतू’’ति अनेकउतु गहिताति उतुतो दीघकालतो उद्धटा उतुद्धटा, तेसं पिलोतिकानन्ति अत्थो. सेसाति उत्तरासङ्गअन्तरवासका. पंसु विय कुच्छितं उलति पवत्ततीति पंसुकूलं, रथिकासुसानसङ्कारकूटादीनं यत्थ कत्थचि ठितं चोळखण्डं, तस्मिं. या या रुचीति अब्ययीभावे यथारुचि, यावदत्थं सतपट्टम्पि वट्टतीति अधिप्पायो.

४६. इदानि तीसु छिन्दित्वा कातुं अप्पहोन्तेसु कातब्बविधिं दस्सेतुं ‘‘तीसू’’तिआदिमाह. तत्थ तिचीवरसमुदायतो एकदेसभूतानं द्विन्नमेकस्स च सङ्खागुणेन निद्धारियमानत्ता तीसूति निद्धारणे भुम्मं. एकवचनस्स बह्वत्थेन योगाभावतो द्विचीवरसङ्खातबह्वत्थवसेन वचनं विपरिणामेत्वा यानि पहोन्ति, तानि द्वे वापि छिन्दितब्बानि, यं पहोति, तं एकं वा छिन्दितब्बन्ति योजेतब्बं. पहोन्तीति पच्छिमचीवरप्पमाणछिन्नकानि पहोन्ति. अपीति सम्भावने, तीसु का कथाति अत्थो. अन्वाधिन्ति आगन्तुकपत्तं. अनु पच्छा आधीयतीति अन्वाधि, यं चीवरस्सोपरि सङ्घाटिआकारेन आरोपेतब्बं. अनादिण्णन्ति अनारोपितं अन्वाधिकं. न धारेय्याति इमिना यदि धारेय्य, दुक्कटन्ति दीपेति.

४७-८. इदानि ‘‘तिचीवरं न वसेय्य विनेकाह’’न्ति वुत्तानं तिण्णं अविप्पवासलक्खणं दस्सेतुं ‘‘गामे’’तिआदिना उदोसितसिक्खापदे (पारा. ४७१ आदयो) वुत्तपरिहारमाह. तत्थ गामे वा…पे… विहारे वा तिचीवरं निक्खिपित्वाति सम्बन्धो. तत्थ ‘‘पटो दड्ढो’’तिआदीसु विय अवयवेपि समुदायवोहारवसेन तीसु एकम्पि ‘‘तिचीवर’’न्ति वुत्तं. भिक्खुसम्मुतियञ्ञत्राति सङ्घेन गिलानस्स भिक्खुनो दीयमानं चीवरेन विप्पवाससम्मुतिं विना. विप्पवत्थुन्ति एकूपचारनानूपचारगामादितो बहि, अथ वा निवेसनादीनं, तत्थ च गब्भोवरकानं चीवरस्स वा हत्थपासं अतिक्कम्म चीवरेन विप्पयुत्तो हुत्वा वसितुं. एत्थ च गामादीनं एकूपचारनानूपचारता एककुलनानाकुलसन्तकस्स गामादिनो परिक्खेपस्स, परिक्खेपोकासस्स च वसेन सत्थअब्भोकासानं सत्तब्भन्तरवसेन च वेदितब्बा. तत्थ एको अब्भन्तरो अट्ठवीसतिहत्थो होति. एत्थ च निवेसनादीनि गामतो बहि सन्निविट्ठानीति दट्ठब्बं विसुं गामस्स गहितत्ता, तथा उदोसितादीहि अञ्ञं निवेसनं.

तत्थ उदोसितो नाम यानादीनं भण्डानं साला. पासादो दीघपासादो. हम्मियं मुण्डच्छदनपासादो. नावा च अट्टो च माळो च आरामो च नावा…पे… आरामं, तस्मिं. अट्टो नाम पटिराजादीनं पटिबाहनत्थं इट्ठकाहि कतो बहलभित्तिको चतुपञ्चभूमिको पतिस्सयविसेसो. माळो एककूटसङ्गहितो चतुरस्सपासादो. आरामो पुप्फारामो वा फलारामो वा. सत्थो च खेत्तञ्च खलञ्चाति द्वन्दो. सत्थो नाम जङ्घसत्थो वा सकटसत्थो वा. खलं वुच्चति धञ्ञकरणं. दुमो नाम दुममूलं छायाय फुट्ठोकासो उपचारवसेन. अब्भोकासो पन अगामके अरञ्ञेव अधिप्पेतो.

४९. इदानि ‘‘एतं…पे… सङ्घाटि’’न्तिआदिना नवन्नमेव पच्चुद्धारो वुत्तो, न पन तेसं कालपरिच्छेदोति तं दस्सेतुं ‘‘रोगा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ देवदत्तो दत्तोति नामेकदेसेनापि नामवोहारतो वस्सिकसाटिकाव ‘‘साटिका’’ति पकरणवसेन गम्ममानत्थत्ता वुत्ता. कण्डुप्पटिच्छादिका च रोगवस्सानपरियन्ता. रोगा च वस्साना च मासा रोगवस्साना, ते तदतिक्कमेन पच्चुद्धरितब्बताय परियन्ता यासन्ति विग्गहो.

किं वुत्तं होति? वस्सिकसाटिका वस्सानमासातिक्कमे कत्तिकपुण्णमाय एव पच्चुद्धरितब्बा. तथा कण्डुप्पटिच्छादिका आबाधेसु वूपसन्तेसूति वुत्तं होति. ‘‘पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा’’ति हि अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.४६९) वुत्तं. एत्थ पन केचि आचरिया ‘‘पच्चुद्धरित्वाति वस्सिकसाटिकभावतो अपनेत्वा’’ति वदिंसु, तं न युज्जति. पच्चुद्धारविनयकम्मविसयेयेव पच्चुद्धार-सद्दस्स दिट्ठत्ता, ‘‘चातुमासं अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) पाळिवचनतो च. ‘‘चातुमासं अधिट्ठातु’’न्ति च चतुन्नं मासानं अधिट्ठानेन सह अच्चन्तसंयोगो दस्सितोति न तेन अधिट्ठानभेदो विञ्ञायति. तेनेव कुरुन्दट्ठकथायम्पि ‘‘वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) वचनतो कत्तिकपुण्णमाय एव पच्चुद्धरित्वा हेमन्ते विकप्पेतब्बाति वुत्तं. तस्मा ‘‘वस्सिकसाटिका वस्सानमासातिक्कमेनापि कण्डुप्पटिच्छादि आबाधवूपसमेनापि अधिट्ठानं विजहती’’ति (कङ्का. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना) वुत्तं. मातिकाट्ठकथायम्पि पच्चुद्धारवसेनापि अधिट्ठानं विजहतीति एवमत्थो गहेतब्बो. एवञ्हि सति सब्बट्ठकथायो समेन्ति, युत्ति च अविरुद्धा होन्तीति. ततो परन्ति पच्चुद्धारतो उपरि. विकप्पेय्याति कण्डुप्पटिच्छादिं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेय्य. वस्सिकसाटिकं कत्तिकपुण्णमायं पच्चुद्धरित्वा हेमन्तस्स पठमदिवसे विकप्पेय्य, एवं असति दुक्कटन्ति अधिप्पायो. सेसाति अपरे सत्त चीवरानि सेसा. नत्थि परियन्तं वुत्तसदिसो कालपरिच्छेदो एतेसन्ति अपरियन्तिका.

५०. इदानि पच्चत्थरणादिकं चीवरचतुक्कं सदसादिकं वट्टति, नापरन्ति दस्सेतुं ‘‘पच्चत्थरणा’’तिआदिमाह. तत्थ परिक्खारो च मुखपुञ्छनञ्चाति द्वन्दो. परिक्खारमुखपुञ्छनमेव चोळकन्ति कम्मधारयो. द्वन्दसमासन्ते सुय्यमानत्ता पन चोळक-सद्दो परिक्खार-सद्दतो च परं दट्ठब्बो ‘‘परिक्खारचोळक’’न्ति. तं पन सामञ्ञजोतनाय विसेसेपि अवट्ठानतो ठपेत्वा पञ्च चीवरानि परिक्खारचोळनामेनाधिट्ठितानि अवसेसं दट्ठब्बं. पच्चत्थरणञ्च परिक्खारमुखपुञ्छनचोळकञ्च पच्चत्थरण…पे… चोळकञ्च निसीदनञ्चाति एतं चीवरचतुक्कं सदसम्पि अरत्तम्पि अनादिण्णकप्पम्पि लब्भन्ति सम्बन्धो. सदसन्ति सह याहि काहिचि दसाहीति सदसं. सदसके लब्भमाने अदसम्पि लब्भतेवाति सदसम्पि अदसम्पि पुप्फदसम्पीति एत्थ अत्थो. पि-सद्दो वुत्तावुत्तसम्पिण्डनत्थो. अरत्तन्ति नीलपीतादिरजनेन अरञ्जितम्पि. पि-सद्देन रञ्जितनीलपीतादिकम्पि अनादिण्णकप्पम्पीति. आदिण्णो कप्पो यस्स नत्थीति तं अनादिण्णकप्पम्पि. पि-सद्देन आदिण्णकप्पम्पि.

ननु च ‘‘न भिक्खवे सब्बनीलकानि चीवरानि धारेतब्बानी’’तिआदिना (महाव. ३७२) सब्बनीलकसब्बपीतकसब्बलोहितकचीवरानि सामञ्ञेन पटिक्खित्तानीति कथमिदं चीवरचतुक्कं सदसादिकं वट्टति, कथञ्च अनादिण्णकप्पम्पि वट्टतीति? वुच्चते – ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु कुसचीरं निवासेत्वा’’तिआदिना उप्पन्नवत्थूसु (महाव. ३७१) ‘‘न भिक्खवे कुसचीरं…पे… तित्थियद्धजो धारेतब्बो. यो धारेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’तिआदिना (महाव. ३७१) उप्पन्नवत्थुवसेनेव निवासनपारुपनसङ्खातधारणस्स पटिक्खित्तत्ता च तत्थेव अट्ठकथायञ्च (महाव. अट्ठ. ३७२) ‘‘सब्बनीलकादीनि रजनं धोवित्वा पुन रजित्वा धारेतब्बानि, न सक्का चे होन्ति धोवितुं, पच्चत्थरणानि वा कातब्बानि, दुपट्टचीवरस्स वा मज्झे दातब्बानि, अच्छिन्नदसदीघदसानि दसा छिन्दित्वा धारेतब्बानि, कञ्चुकं लभित्वा फालेत्वा रजित्वा परिभुञ्जितुं वट्टति, वेठनेपि एसेव नयो’’ति निवासनपारुपनवसेनेव धारणपरिभोगानं वुत्तत्ता च दुब्बण्णकरणसिक्खापदे (पाचि. अट्ठ. ३६८) ‘‘यं निवासेतुं वा पारुपितुं वा सक्का होति, तदेव चीवरन्ति वेदितब्ब’’न्ति पञ्चन्नंयेव कप्पबिन्दुनो अनुञ्ञातत्ता च तिचीवरकण्डुप्पटिच्छादिवस्सिकसाटिकसङ्खातानि पञ्च चीवरानि कायपरिहारियानेव अदसानि असब्बनीलकादीनि कप्पियरजनरजितानि आदिण्णकप्पानियेव होन्ति, न नियमेन निवत्तितानि परानि चत्तारीति चीवरचतुक्कमेव सदसादिकं अनादिण्णकप्पम्पि वट्टतीति.

५१. सेसचीवरपञ्चकं अदसंयेव रजितंयेव आदिण्णकप्पंव कप्पतीति योजना. रजितन्ति कप्पियरजनेन रजितं. निसीदनस्स यथावुत्तेनत्थेन सब्बत्थ अदसत्थं निसेधेतुं ‘‘सदसंव निसीदन’’न्ति वुत्तं. सति हि सम्भवे ब्यभिचारे च विसेसनं सात्थकं होति.

५२. इदानि अनधिट्ठिते अनिस्सट्ठे च का पवत्तीति तं दस्सेतुं ‘‘अनधिट्ठित’’न्तिआदिमाह. तत्थ अनधिट्ठितन्ति तिचीवरादिवसेन अनधिट्ठितं. अनिस्सट्ठन्ति यस्स कस्सचि दानलक्खणेन अदिन्नं. विकप्पेत्वा परिभुञ्जयेति वक्खमाननयेन एकबहुभावं, सन्निहितासन्निहितभावञ्च सल्लक्खेत्वा विकप्पेत्वा पच्चुद्धरित्वा परिभुञ्जेय्य. वक्खमाननयेन पन विञ्ञायतीति ‘‘पच्चुद्धरित्वा’’ति न वुत्तं.

इदानि ‘‘विकप्पेत्वा’’ति वुत्तं कीदिसं तं हेट्ठिमन्तेन विकप्पियन्ति आह ‘‘हत्था’’तिआदि. तत्थ हत्थो दीघेन यस्स तं हत्थदीघं. ततोति तस्मा हत्थतो. उपड्ढो हत्थस्स दुतियो भागो विदत्थिसङ्खातो वित्थारेन यस्स तं उपड्ढवित्थारं.

५३. इदानि यथावुत्तविधानं तेचीवरिकस्सेव वसेन, अपरो पन अञ्ञथा पटिपज्जतीति तं दस्सेतुं ‘‘तिचीवरस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ नामेनाधिट्ठितानि तीणि चीवरानि एतस्साति तिचीवरो. तस्स विनयतेचीवरिकस्साति अत्थो, न परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठितचीवरस्स. विनयतेचीवरिकस्स पन उदोसितसिक्खापदे वुत्तपरिहारो नत्थि. परिक्खारचोळियोति परिक्खारचोळमस्स अत्थीति णिकेन य-कारो. सब्बन्ति सकलं नवविधम्पि चीवरं. तथा वत्वाति एकबहुभावं, सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘इमं परिक्खारचोळं अधिट्ठामी’’तिआदिना वत्वा. अधिट्ठतीति अधिट्ठाति.

५४. अधिट्ठितचीवरं पन परिभुञ्जतो कथं अधिट्ठानं विजहतीति तं दस्सेन्तो ‘‘अच्छेदा’’तिआदिमाह. तत्थ अच्छेदो च विस्सज्जनञ्च गाहो च विब्भमो चाति द्वन्दो. अच्छेदो नाम चोरादीहि अच्छिन्दित्वा गहणं. विस्सज्जनं परेसं दानं. गाहो विस्सासेन गहणं. विब्भमो सिक्खं अप्पच्चक्खाय गिहिभावूपगमनं. तदापि तस्स अञ्ञस्स दाने विय चीवरस्स निरालयभावेन पन परिच्चागोति. टीकायं पन भादिसो भिक्खुयेवाति अधिट्ठानं न विजहतीति अत्थं विकप्पेत्वा भिक्खुनिया गिहिभावूपगमनं वुत्तं, तं न गहेतब्बं, कारणं पनेत्थ अम्हाकं गरूहियेव सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. २.४६९) ‘‘भिक्खुनिया ‘हीनायावत्तनेना’ति विसेसेत्वा अवुत्तत्ता भिक्खुनिया हि गिहिभावूपगमने अधिट्ठानविजहनं विसुं वत्तब्बं नत्थि तस्सा विब्भमनेनेव अस्समणीभावतो’’ति वुत्तं. ननु च भिक्खुनो अप्पच्चक्खातसिक्खस्स गिहिभावूपगमनेन अधिट्ठानविजहनेन निरालयभावो कारणभावेन वुत्तो, एवं सति परिवत्तलिङ्गस्स नत्थि निरालयभावोति कथमस्स अधिट्ठानं विजहतीति? सच्चमेतं, तथापि बुद्धमतञ्ञूहि अट्ठकथाचरियेहि अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. १.६९) ‘‘यं पनस्स भिक्खुभावे अधिट्ठितं तिचीवरञ्च पत्तो च, तं अधिट्ठानं विजहति, पुन अधिट्ठातब्ब’’न्ति वुत्तत्ता नत्थेत्थ दोसोति.

मारणलिङ्गसिक्खाति उत्तरपदलोपेन उपचारेन वा लिङ्गपरिवत्तनं सिक्खापच्चक्खानञ्च ‘‘लिङ्गसिक्खा’’ति च वुत्तं. इति एते अट्ठ सब्बेसु नवसु चीवरेसु अधिट्ठानस्स वियोगो विप्पवासो, तस्स कारणा होन्तीति पाठसेसो. तिचीवरस्स पन न केवलं इमेयेव अट्ठ, विनिविद्धछिद्दञ्च अधिट्ठानवियोगकारणन्ति लिङ्गवचनञ्च परिवत्तेत्वा योजेतब्बं. तत्थ अब्भन्तरे एकस्सपि तन्तुनो अभावेन विनिविद्धं विनिविज्झित्वा गतछिद्दंकनिट्ठङ्गुलिनखपिट्ठिप्पमाणं विनिविद्धछिद्दं. तत्थ सङ्घाटिया च उत्तरासङ्गस्स च दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्स, तिरियन्ततो अट्ठङ्गुलप्पमाणस्स, अन्तरवासकस्स पन दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्सेव तिरियन्ततो चतुरङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, सूचिकम्मं कत्वा पुन अधिट्ठातब्बं. सूचिकम्मं करोन्तेन च छिन्दित्वा दुब्बलट्ठानापनयनेन छिद्दं अदस्सेत्वा कातब्बं.

५५. इदानि अकप्पियानि दस्सेतुं ‘‘कुसा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कुसा च वाका च फलकानि च, तेसं चीरानि कुस…पे… चीरानि. तत्थ कुसेन गन्थेत्वा कतं कुसचीरं. तथा वाकेन गन्थेत्वा कतं वाकचीरं, तापसानं वक्कलं. फलकसण्ठानानि फलकानि सिब्बित्वा कतं फलकचीरं. केसवालजन्ति केसेहि च वालेहि च जातं वायितं कम्बलन्ति सम्बन्धो. उलूकपक्खाजिनक्खिपेति उलूकानं कोसियसकुणानं पक्खं पक्खेन कतं निवासनञ्च अजिनक्खिपं सलोमं सखुरं अजिनमिगानं चम्मञ्च धारयतो थुल्लच्चयन्ति सम्बन्धो.

५६. कदलेरकक्कदुस्सेसूति कदलियो च एरको च अक्को च, तेसं दुस्सानि वत्थानि, तेसु चेव मकचिवाकेहि कते पोत्थके चापि दुक्कटं. निमित्तत्थे चेतं भुम्मं. कदलिदुस्सादिसद्देन तंधारणमधिप्पेतं, तस्मा तंधारणनिमित्तं दुक्कटं होतीति अत्थो. एवं सब्बत्थ. ‘‘नीलको चा’’तिआदिना द्वन्दो. सब्बा नीलक…पे… कण्हकाति कम्मधारयो. नीलादिवण्णयोगेन वत्थं नीलादि. नीलकं उमापुप्फवण्णं. मञ्जेट्ठं मञ्जेट्ठिकवण्णं. पीतं कणिकारपुप्फवण्णं. लोहितं जयसुमनपुप्फवण्णं. कण्हकं अद्दारिट्ठकवण्णं. सब्ब-सद्दो पनेत्थ पच्चेकं योजेतब्बो.

५७. महा…पे… रत्तेति महारङ्गो च महानामरङ्गो च, तेहि रत्ते. एत्थापि पुन सुय्यमानं सब्बसद्दमनुवत्तियं, ‘‘सब्बमहारङ्गरत्ते’’तिआदिना अत्थो वेदितब्बो. इमिना च असब्बनीलकादि कप्पियरजनरजितं परिभुञ्जन्तस्स नत्थि दोसोति दीपेति. तत्थ महारङ्गो सतपदिपिट्ठिवण्णो. महानामरङ्गो सम्भिन्नवण्णो, सो पन पण्डुपलासवण्णो होति, पदुमवण्णोतिपि वदन्ति. तिरीटकेति तं नामक रुक्खतचे. अच्छिन्नदीघदसकेति सब्बसो अच्छिन्नत्ता अच्छिन्ना च मज्झे छिन्नत्ता दीघा च सा दसा च वत्थकोटि यस्साति अञ्ञपदत्थसमासो. फलपुप्फदसेति अञ्ञमञ्ञं संसिब्बित्वा कता फलसदिसा दसा ‘‘फला’’ति वुच्चन्ति, केतकादि पुप्फसदिसानि ‘‘पुप्फानी’’ति च, फला च पुप्फा च दसा यस्स, फलसदिसे दसे, पुप्फसदिसे दसे चाति अत्थो. वेठनेति सीसवेठने. तथाति इमिना सब्बनीलकादीसु दुक्कटं अतिदिसति. सब्बन्ति कुसचीरादिकं सकलं. अच्छिन्नं चीवरं यस्स सो लभतीति सम्बन्धो.

चीवरनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

४. रजननिद्देसवण्णना

५८. मूलञ्च खन्धो च तचो च पत्तञ्च फलञ्च पुप्फञ्च, तेसं पभेदोति छट्ठीतप्पुरिसो. अथ वा पभेद-सद्दस्स कम्मसाधनत्ते तानियेव पभेदोति कम्मधारयो, ततो. रजन्ति एतेहीति रजनानि, मूलादीनि. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, छ रजनानि मूलरजन’’न्तिआदिना (महाव. ३४४) भगवता अनुञ्ञातत्ता वुत्तं ‘‘रजना छप्पकारानि, अनुञ्ञातानि सत्थुना’’ति.

५९. मूलेति मूलरजने हलिद्दिं विवज्जिय सब्बं लब्भन्ति सम्बन्धो. एवं सब्बत्थ. मञ्जेट्ठि च तुङ्गहारको चाति द्वन्दो. अल्लि-सद्देन नीलि-सद्देन च तेसं गच्छजातीनं पत्तानि गहितानि उपचारेन, तथा लोद्द-सद्देन कण्डुल-सद्देन च तचो, कुसुम्भ-सद्देन किं सुक-सद्देन च पुप्फानि. तेनेव च तानि नपुंसकानि. तुङ्गहारको नाम एको कण्टकरुक्खो, तस्स हरितालवण्णं खन्धरजनं होति. अल्लिपत्तेन एकवारं गिहिपरिभुत्तं रजितुं वट्टति. फलरजने सब्बम्पि वट्टति.

रजननिद्देसवण्णना निट्ठिता.

५. पत्तनिद्देसवण्णना

६०. अयोपत्तो नाम अयसा काळलोहेन निब्बत्तो पत्तो. जातिया उक्कट्ठादीनं सामञ्ञवसेन. पमाणतोति परिच्छेदतो. तयो पत्ताति पाठसेसो.

६१. ‘‘मगधेसू’’ति वत्तब्बे मगधेति वचनविपल्लासेन वा ‘‘पच्चासा सती’’तिआदीसु विय सु-सद्दलोपेन वा वुत्तं. नाळिद्वयतण्डुलसाधितन्ति एत्थ मगधापेक्खोपि नाळि-सद्दो द्वय-सद्देन समासो होति गम्मकत्ताति नाळिया द्वयं नाळिद्वयं. तत्थ मगधनाळि नाम अड्ढतेरसपला होति. एत्थ च अड्ढतेरसपलानि मासानन्ति वदन्ति. नाळिद्वयेन पमिता तण्डुला सुकोट्टितपरिसुद्धा अनुपहतपुराणसालितण्डुला नाळिद्वयतण्डुला, तेहि साधितं पचितन्ति अत्थो. ओदनन्ति सम्मा सम्पादितं अवस्सावितोदनं. सूपन्ति ओदनस्स चतुत्थभागप्पमाणं नातिघनं नातितनुकं हत्थहारियं सब्बसम्भारसङ्खतं मुग्गसुपं. ब्यञ्जनञ्च तदूपियन्ति तस्स ओदनस्स उपियं अनुरूपं याव चरिमालोपप्पहोनकं मच्छमंसादिब्यञ्जनञ्च उक्कट्ठो गण्हातीति सम्बन्धो.

६२. तस्साति यथावुत्तओदनादिनो. उपड्ढोति उपड्ढं नाळिकोदनादि अस्स अत्थीति उपड्ढो. एव-कारेन अतिरेकं निवत्तेति. ततोति यथावुत्तनाळिकोदनादितो. उक्कट्ठतो उक्कट्ठो च ओमकोमको च अपत्तोति योजना. ओमकतो ओमको ओमकोमको. इमिना पुन पत्तद्वयदस्सनेन पमाणतो तयोपि पत्ता विभागतो नव होन्तीति दीपेति. तत्थ यस्मिं मगधनाळिद्वयतण्डुलोदनादिकं सब्बम्पि वड्ढनपक्खे ठितं पक्खित्तं सचे पत्तस्स मुखवट्टिया हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, सुत्तेन वा हीरेन वा छिन्दन्तस्स सुत्तस्स वा हीरस्स वा हेट्ठिमन्तं फुसति, अयं उक्कट्ठो नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कम्म थूपीकतं तिट्ठति, अयं उक्कट्ठोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति अन्तोगतमेव, अयं उक्कट्ठुक्कट्ठो नाम पत्तो. ‘‘एकं नाळिकोदनादि सब्बम्पि पक्खित्तं वुत्तनयेनेव हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं मज्झिमो नाम पत्तो’’तिआदिना मज्झिममज्झिमोमकमज्झिमुक्कट्ठा च ‘‘यत्थ उपड्ढनाळिकोदनादि सब्बम्पि पक्खित्तं हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, अयं ओमको नाम पत्तो’’तिआदिना ओमकओमकोमकओमकुक्कट्ठा च पत्ता उक्कट्ठे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. तेसु द्वे अपत्ता भाजनपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बा, नाधिट्ठानूपगा, न विकप्पनूपगा.

६३. कप्पो सको अतिरेकपत्तो दसाहपरमं धारेय्याति योजना. तत्थ कप्पोति कप्पियो. सकोति अत्तनो सन्तको. कप्पियत्ता पन अत्तसन्तकत्ता च सत्तन्नम्पि अधिट्ठानविकप्पनूपगता वेदितब्बा. तत्थ अयोपत्तो पञ्चहि पाकेहि, मत्तिकापत्तो द्वीहि पाकेहि पक्को अधिट्ठानूपगो च विकप्पनूपगो च, तथा उभोपि काकणिकमत्तस्सापि मूलस्स अनवसेसेत्वा दिन्ने, सब्बसो अत्तसन्तकत्ते विञ्ञाते च अधिट्ठानविकप्पनूपगाति दट्ठब्बं. अतिरेकपत्तोति अनधिट्ठिताविकप्पितताय अतिरेकपत्तो. अधिट्ठानपच्चुद्धारा पनेत्थ चीवरे वुत्ताव. विकप्पेन्तेन पन पत्तानं एकबहुभावं, सन्निहितासन्निहितभावञ्च ञत्वा ‘‘इमं पत्त’’न्ति वा ‘‘इमे पत्ते’’ति वा ‘‘एतं पत्त’’न्ति वा ‘‘एते पत्ते’’ति वा वत्वा ‘‘तुय्हं विकप्पेमी’’ति वत्तब्बं. सम्मुखादिभेदो पनेत्थ चीवरे वक्खमाननयेन वेदितब्बो. दसाहपरमन्ति दस अहानि परमो परिच्छेदो अस्साति दहाहपरमो, कालो, तं. अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. धारेय्योति परिभोगवसेन धारेतब्बो. तस्मिंकाले अतिनामिते पत्तो निस्सग्गियो होतीति योजना. अतिनामितेति अतिक्कामिते निस्सग्गियो होति, एकादसे अरुणुग्गमने सङ्घस्स वा गणस्स वा पुग्गलस्स वा पदभाजनीये (पारा. ६०२) वुत्तनयेन पत्तो निस्सज्जितब्बो होति, तथा सति पाचित्तियापत्ति चस्स होतीति अधिप्पायो.

६४. ‘‘अच्छेदा’’तिआदि चीवरे वुत्तनयत्ता उत्तानमेव. अयं पन विसेसो – मरणुद्धटाति उद्धरणं उद्धळं, पच्चुद्धारो. मरणञ्च उद्धटञ्च मरणुद्धटा, तस्मा. छिद्देनाति येन कङ्गुसित्थं निक्खमति चेव पविसति च, तेन मुखवट्टितो हेट्ठा द्वङ्गुलछिद्देन. पत्ताधिट्ठानमुज्झतीति पत्तो अधिट्ठानं उज्झति विस्सज्जति.

६५. इदानि ‘‘पत्त’’न्तिआदिना अञ्ञथा परिहरणे दुक्कटं दस्सेति. तत्थ सोदकं पत्तं न पटिसामेय्याति योजना. न पटिसामेय्याति गुत्तट्ठाने न निक्खिपेय्य, ‘‘सोदकं पत्तं उण्हे न च ओतपे’’तिआदिना च योजनीयं. न च ओतपेति नेव ईसकं तापेय्य. न निदहेति निरुदकं कत्वापि भुसं न निदहेय्य, वोदकं कत्वा ईसकं तापेय्यातिपि ब्यतिरेकत्थो. भूम्या न ठपेति खराय भूमिया न ठपेय्य. यत्थ पन वण्णो न दुस्सति, एवरूपाय मत्तिकाय परिभण्डकताय भूमिया वा तथारूपाय एव वालिकाय वा निक्कुज्जित्वा उक्कुज्जित्वा ठपेतुं वट्टति. नो च लग्गयेति भित्तिखिलादीसु न ओलम्बेय्य.

६६. ‘‘मिड्ढन्ते वा’’तिआदिना वत्वा पत्तं ठपेतुं न च कप्पतीति योजेतब्बं. मिड्ढन्तेति आळिन्दकमिड्ढिकादीनं मिड्ढीनं अन्ते. सचे पन परिवत्तेत्वा तत्थेव पतिट्ठाति, एवरूपाय वित्थिण्णाय मिड्ढिया ठपेतुं वट्टति. परिभण्डन्ते वाति बाहिरपस्से कताय तनुकाय मिड्ढिकाय अन्ते वा. एत्थ वा-सद्दो समुच्चये, सो च पच्चेकं योजेतब्बो. अङ्के पन अंसबद्धकेन अंसकूटे लग्गेत्वा ठपेतुञ्च वट्टति. छत्तेपि भण्डकेन सद्धिं बन्धित्वा वा अट्टं कत्वा वा ठपेतुं वट्टति. मञ्चेपि अञ्ञेन सद्धिं बन्धित्वा ठपेतुं, अटनियं बन्धित्वा ओलम्बेतुं वट्टति.

६७. पत्तेन उच्छिट्ठोदकञ्च चलकट्ठिकञ्च न नीहरेय्याति सम्बन्धो. उच्छिट्ठोदकन्ति मुखविक्खालनोदकं. चलकानि च चब्बेत्वा अपविद्धामिसानि अट्ठिकानि मच्छमंसअट्ठिकानि च चलकट्ठिकं. पत्तं पटिग्गहं कत्वा हत्थं धोवितुम्पि हत्थधोतादि उदकम्पि पत्ते आकिरित्वा नीहरितुम्पि अनुच्छिट्ठं सुद्धपत्तं उच्छिट्ठहत्थेन गण्हितुम्पि न वट्टति. मच्छमंसफलाफलादीनि खादन्तो यं तत्थ अट्ठिं वा चलकं वा छड्डेतुकामो होति, तं पत्ते ठपेतुं न लभति. मुखतो नीहटं पन यं किञ्चि पुन अखादितुकामो पत्ते ठपेतुं न लभति. सिङ्गिवेरादीनि डंसित्वा पुन ठपेतुं लभति. पत्तहत्थोति पत्तो हत्थे यस्साति विग्गहो. ‘‘पत्तहत्थो, कवाट’’न्ति च उपलक्खणमेतं. यत्थ कत्थचि सरीरावयवे पन पत्तस्मिं सति येन केनचि सरीरावयवेन कवाटं पणामेतुं, घटिकं वा उक्खिपितुं, सूचिं वा कुञ्चिकाय अवापुरितुं न लभति. अंसकूटे पन पत्तं लग्गेत्वा यथासुखं अवापुरितुं लभति.

६८. भूमिया भूमिसम्बन्धी आधारको, तस्मिं दन्तवल्लिवेत्तादीहि कते वलयाधारके च एकदारुना कते दारुआधारके च बहूहि दण्डेहि कते दण्डाधारके च यत्थ ठपितो पत्तो यथा परिवत्तित्वा न परिपतति, तथा सुट्ठु सज्जिते तस्मिं पत्तस्सुपरि पत्तोति एवरूपे दुवे पत्ते ठपेय्याति पदत्थयोजना. भमकोटिसदिसो पन दारुआधारको तीहि दण्डकेहि बद्धो दण्डाधारको च एकस्सपि पत्तस्स अनोकासो, तत्थ ठपेत्वापि हत्थेन गहेत्वा निसीदितब्बं. भूमियन्ति कटसारकादिना अत्थताय भूमिया पन निक्कुज्जित्वा वा पटिकुज्जित्वा वा एकं पत्तं ठपेय्याति योजना.

६९. इदानि अकप्पियपत्ते दस्सेति ‘‘दारू’’तिआदिना. तत्थ सुवण्णमेव सोवण्णं. दारु च रूपियञ्च सोवण्णञ्च मणि च वेळुरियञ्च दारु…पे… वेळुरियानि, तेहि निब्बत्ता दारु…पे… मया. दीघो पन ‘‘वेळुरियामया’’ति गाथाबन्धसुखत्थं कतो. एवमुपरिपि तादिसं विञ्ञेय्यं. तत्थ इन्दनीलादि मणि नाम. कंसो च काचो च तिपु च सीसञ्च फलिका च तम्बलोहो चाति द्वन्दो, तेहि जाता कंस…पे… जा. तत्थ कंस-सद्देन वट्टलोहोपि सङ्गहितो. सेतं तिपु, कण्हं सीसं.

७०. छवसीसमयोति छवस्स मतमनुस्सस्स सीसं सीसकपालं, तेन निब्बत्तो छवसीसमयो. घटि च तुम्बञ्च, तेसं कटाहो, तेहि जाताति घटितुम्बकटाहजा. तत्थ घटीति घटोयेव. तुम्बं अलाबु. इति इमे सब्बे पत्ता अकप्पिया वुत्ता, दुक्कटवत्थुका च वुत्ताति योजना. तत्थ रूपियादीसु चतूसु सचे गिही भत्तग्गेसु सुवण्णतट्टकादीसु ब्यञ्जनं कत्वा उपनामेन्ति, आमसितुं न वट्टति. कंसकाचफलिकजानि पन तट्टकादीनि भाजनानि पुग्गलिकपरिभोगेनेव न वट्टन्ति, सङ्घिकपरिभोगेन वा गिहिविकटानि वा वट्टन्ति. घटितुम्बकटाहजा पन लभित्वा परिहरितुं न वट्टन्ति, तावकालिकं परिभुञ्जितुं वट्टन्ति.

पत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

६. थालकनिद्देसवण्णना

७१-२. दारु …पे… वेळुरियामया अकप्पिया, फलिकाकाचकंसजा थालका गिहिसन्तका सङ्घिका च कप्पिया, तुम्बघटिजा तावकालिका कप्पियाति सम्बन्धो. कप्पन्ति परिकप्पन्ति अविरोधिभावेनेवाति कप्पा, तथा कप्पिया. न कप्पा अकप्पा. सङ्घस्स इमे सङ्घिका. ताव-सद्दो अवधिम्हि. ताव भोजनावधिभूतो कालो एतासन्ति तावकालिका, भुञ्जित्वा छड्डेतब्बा, न परिहरितब्बाति अधिप्पायो.

थालकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.