९. मट्ठकुण्डलीविमानवण्णना

अलङ्कतो मट्ठकुण्डलीति मट्ठकुण्डलीविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन समयेन सावत्थिवासी एको ब्राह्मणो अद्धो महद्धनो महाभोगो अस्सद्धो अप्पसन्नो मिच्छादिट्ठिको कस्सचि किञ्चि न देति, अदानतो एव ‘‘अदिन्नपुब्बको’’ति पञ्ञायित्थ. सो मिच्छादिट्ठिभावेन च लुद्धभावेन च तथागतं वा तथागतसावकं वा दट्ठुम्पि न इच्छति. मट्ठकुण्डलं नाम अत्तनो पुत्तञ्च सिक्खापेसि ‘‘तात, तया समणो गोतमो तस्स सावका च न उपसङ्कमितब्बा न दट्ठब्बा’’ति. सोपि तथा अकासि. अथस्स पुत्तो गिलानो अहोसि, ब्राह्मणो धनक्खयभयेन भेसज्जं न कारेसि, रोगे पन वड्ढितेव वेज्जे पक्कोसित्वा दस्सेसि. वेज्जा तस्स सरीरं ओलोकेत्वा ‘‘अतेकिच्छो’’ति तं ञत्वा अपक्कमिंसु. ब्राह्मणो ‘‘पुत्ते अब्भन्तरे मते नीहरणं दुक्ख’’न्ति पुत्तं बहिद्वारकोट्ठके निपज्जापेसि.

भगवा रत्तिया पच्चूससमये महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो अद्दस मट्ठकुण्डलीमाणवं खीणायुकं तदहेव चवनधम्मं, निरयसंवत्तनिकञ्चस्स कम्मं कतोकासं. ‘‘सचे पनाहं तत्थ गमिस्सामि, सो मयि चित्तं पसादेत्वा देवलोके निब्बत्तित्वा पितरं आळाहने रोदमानं उपगन्त्वा संवेजेस्सति, एवं सो च तस्स पिता च मम सन्तिकं आगमिस्सति, महाजनकायो सन्निपतिस्सति तत्थ मया धम्मे देसिते महाधम्माभिसमयो भविस्सती’’ति एवं पन ञत्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं सावत्थिं पिण्डाय पविट्ठो मट्ठकुण्डलीमाणवस्स पितु गेहसमीपे ठत्वा छब्बण्णबुद्धरंसियो विस्सज्जेसि. ता दिस्वा माणवो ‘‘किमेत’’न्ति इतो चितो च विलोकेन्तो अद्दस भगवन्तं दन्तं गुत्तं सन्तिन्द्रियं द्वत्तिंसाय महापुरिसलक्खणेहि असीतिया अनुब्यञ्जनेहि ब्यामप्पभाय केतुमालाय च विज्जोतमानं अनुपमाय बुद्धसिरिया अचिन्तेय्येन बुद्धानुभावेन विरोचमानं. दिस्वा तस्स एतदहोसि ‘‘बुद्धो नु खो भगवा इधानुप्पत्तो, यस्सायं रूपसम्पदा अत्तनो तेजसा सूरियम्पि अभिभवति, कन्तभावेन चन्दिमं, उपसन्तभावेन सब्बेपि समणब्राह्मणे, उपसमेन नाम एत्थेव भवितब्बं, अयमेव च मञ्ञे इमस्मिं लोके अग्गपुग्गलो, ममेव च अनुकम्पाय इधानुप्पत्तो’’ति बुद्धारम्मणाय पीतिया निरन्तरं फुटसरीरो अनप्पकं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेन्तो पसन्नचित्तो अञ्जलिं पग्गय्ह निपज्जि. तं दिस्वा भगवा ‘‘अलं इमस्स एत्तकेन सग्गूपपत्तिया’’ति पक्कामि.

सोपि तं पीतिसोमनस्सं अविजहन्तोव कालं कत्वा तावतिंसेसु द्वादसयोजनिके विमाने निब्बत्ति. पिता पनस्स सरीरसक्कारं करित्वा दुतियदिवसे पच्चूसवेलायं आळाहनं गन्त्वा ‘‘हा हा मट्ठकुण्डलि, हा हा मट्ठकुण्डली’’ति परिदेवमानो आळाहनं अनुपरिक्कमन्तो रोदति. देवपुत्तो अत्तनो विभवसम्पत्तिं ओलोकेत्वा ‘‘कुतो नु खो अहं इधागतो किञ्च कम्मं कत्वा’’ति उपधारेन्तो अत्तनो पुरिमत्तभावं ञत्वा तत्थ च मरणकाले भगवति पवत्तितं चित्तप्पसादं मनोहरं अञ्जलिकरणमत्तं दिस्वा ‘‘अहो महानुभावा बुद्धा भगवन्तो’’ति सातिसयं तथागते सञ्जातप्पसादबहुमानो ‘‘अदिन्नपुब्बकब्राह्मणो नु खो किं करोती’’ति उपधारेन्तो आळाहने रोदमानं दिस्वा ‘‘अयं मय्हं पुब्बे भेसज्जमत्तम्पि अकत्वा इदानि निरत्थकं आळाहने रोदति, हन्द नं संवेजेत्वा कुसले पतिट्ठापेस्सामी’’ति देवलोकतो आगन्त्वा मट्ठकुण्डलीरूपेन रोदमानो ‘‘हा हा चन्द, हा हा सूरिया’’ति बाहा पग्गय्ह कन्दन्तो पितु समीपे अट्ठासि. अथ नं ब्राह्मणो ‘‘अयं मट्ठकुण्डली आगतो’’ति चिन्तेत्वा गाथाय अज्झभासि –

१२०७. ‘‘अलङ्कतो मट्ठकुण्डली, मालधारी हरिचन्दनुस्सदो;

बाहा पग्गय्ह कन्दसि, वनमज्झे किं दुक्खितो तुव’’न्ति.

तत्थ अलङ्कतोति विभूसितो. मट्ठकुण्डलीति सरीरप्पदेसस्स अघंसनत्थं मालालतादयो अदस्सेत्वा मट्ठाकारेनेव कतकुण्डलो. अथ वा मट्ठकुण्डलीति विसुद्धकुण्डलो, तापेत्वा जातिहिङ्गुलिकाय मज्जित्वा धोवित्वा सूकरलोमेन मज्जितकुण्डलोति अत्थो. मालधारीति मालं धारेन्तो, पिळन्धितमालोति अत्थो. हरिचन्दनुस्सदोति रत्तचन्दनेन सब्बसो अनुलित्तगत्तो. किन्ति पुच्छावचनं. दुक्खितोति दुक्खप्पत्तो. किंदुक्खितोति वा एकमेव पदं, केन दुक्खेन दुक्खितोति अत्थो.

अथ नं देवपुत्तो आह –

१२०८. ‘‘सोवण्णमयो पभस्सरो, उप्पन्नो रथपञ्जरो मम;

तस्स चक्कयुगं न विन्दामि, तेन दुक्खेन जहामि जीवित’’न्ति.

अथ नं ब्राह्मणो आह –

१२०९. ‘‘सोवण्णमयं मणिमयं, लोहितकमयं अथ रूपियमयं;

आचिक्ख मे भद्दमाणव, चक्कयुगं पटिपादयामि ते’’ति.

तं सुत्वा माणवो ‘‘अयं पुत्तस्स भेसज्जं अकत्वा पुत्तपतिरूपकं मं दिस्वा रोदन्तो ‘सुवण्णादिमयं रथचक्कं करोमी’ति वदति, होतु निग्गण्हिस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘कीव महन्तं मे चक्कयुगं करिस्ससी’’ति वत्वा ‘‘याव महन्तं आकङ्खसी’’ति वुत्ते ‘‘चन्दिमसूरियेहि मे अत्थो, ते मे देही’’ति याचन्तो –

१२१०. ‘‘सो माणवो तस्स पावदि, चन्दसूरिया उभयेत्थ दिस्सरे;

सोवण्णमयो रथो मम, तेन चक्कयुगेन सोभती’’ति.

अथ नं ब्राह्मणो आह –

१२११. ‘‘बालो खो त्वं असि माणव, यो त्वं पत्थयसे अपत्थियं;

मञ्ञामि तुवं मरिस्ससि, न हि त्वं लच्छसि चन्दसूरिये’’ति.

अथ नं माणवो ‘‘किं पन पञ्ञायमानस्सत्थाय रोदन्तो बालो होति, उदाहु अपञ्ञायमानस्सा’’ति वत्वा –

१२१२. ‘‘गमनागमनम्पि दिस्सति, वण्णधातु उभयत्थ वीथिया;

पेतो कालकतो न दिस्सति, को निध कन्दतं बाल्यतरो’’ति.

तं सुत्वा ब्राह्मणो ‘‘युत्तं एस वदती’’ति सल्लक्खेत्वा –

१२१३. ‘‘सच्चं खो वदेसि माणव, अहमेव कन्दतं बाल्यतरो;

चन्दं विय दारको रुदं, पेतं कालकताभिपत्थयि’’न्ति. –

वत्वा तस्स कथाय निस्सोको हुत्वा माणवस्स थुतिं करोन्तो इमा गाथा अभासि –

१२१४. ‘‘आदित्तं वत मं सन्तं, घतसित्तंव पावकं;

वारिना विय ओसिञ्चं, सब्बं निब्बापये दरं.

१२१५. ‘‘अब्बही वत मे सल्लं, सोकं हदयनिस्सितं;

यो मे सोकपरेतस्स, पुत्तसोकं अपानुदि.

१२१६. ‘‘स्वाहं अब्बूळ्हसल्लोस्मि, सीतिभूतोस्मि निब्बुतो;

न सोचामि न रोदामि, तव सुत्वान माणवा’’ति.

१२०८-१०. तत्थ रथपञ्जरोति रथूपत्थं. न विन्दामीति न लभामि. भद्दमाणवाति आलपनं. पटिपादयामीति सम्पादेत्वा ददामि, मा चक्कयुगाभावेन जीवितं जहीति अधिप्पायो. उभयेत्थ दिस्सरेति उभोपि एत्थ चन्दसूरिया आकासे दिस्सन्ति. य-कारो पदसन्धिकरो, उभये एत्थाति वा पदविभागो.

१२१२. गमनागमनन्ति दिवसे दिवसे ओगमनुग्गमनवसेन चन्दसूरियानं गमनं आगमनञ्च दिस्सति. ‘‘गमनोगमन’’न्तिपि पाळि, उग्गमनं ओगमनञ्चाति अत्थो. वण्णधातूति सीतिभावविसिट्ठा कन्तभावभासुरा, उण्हभावविसिट्ठा तिक्खभावभासुरा च वण्णनिभा. उभयत्थाति चन्दे सूरिये चाति द्वीसुपि वण्णधातु दिस्सतीति योजेतब्बं. वीथियाति पवत्तनवीथियं आकासे, नागवीथियादिवीथियं वा. ‘‘उभयेत्था’’तिपि पाठो, उभये एत्थाति पदविसन्धि. बाल्यतरोति बालतरो अतिसयेन बालो.

१२१३. इमं पन कथं सुत्वा ‘‘अलब्भनीयवत्थुं वताहं पत्थेत्वा केवलं सोकग्गिना डय्हामि, किं मे निरत्थकेन अनयब्यसनेना’’ति पटिसङ्खाने अट्ठासि. अथ देवपुत्तो मट्ठकुण्डलीरूपं पटिसंहरित्वा अत्तनो दिब्बरूपेनेव अट्ठासि. ब्राह्मणो पन तं अनोलोकेत्वा माणववोहारेनेव वोहरन्तो ‘‘सच्चं खो वदेसि माणवा’’तिआदिमाह. तत्थ चन्दं विय दारको रुदन्ति चन्दं अभिपत्थयं रुदन्तो दारको वियाति अत्थो. कालकताभिपत्थयिन्ति कालकतं अभिपत्थयिं. ‘‘अभिपत्थय’’न्तिपि पाठो.

१२१४-५. आदित्तन्ति सोकग्गिना आदित्तं. निब्बापये दरन्ति निब्बापयि दरथं सोकपरिळाहं. अब्बहीति उद्धरि.

अथ ब्राह्मणो सोकं विनोदेत्वा अत्तनो उपदेसदायकं दिब्बरूपेन ठितं दिस्वा ‘‘को नाम त्व’’न्ति पुच्छन्तो –

१२१७. ‘‘देवता नुसि गन्धब्बो, अदु सक्को पुरिन्ददो;

को वा त्वं कस्स वा पुत्तो, कथं जानेमु तं मय’’न्ति. –

आह. सोपि तस्स –

१२१८. ‘‘यञ्च कन्दसि यञ्च रोदसि, पुत्तं आळाहने सयं दहित्वा;

स्वाहं कुसलं करित्वा कम्मं, तिदसानं सहब्यतं गतो’’ति. –

अत्तानं कथेसि. तत्थ यञ्च कन्दसि यञ्च रोदसीति यं तव पुत्तं मट्ठकुण्डलिं उद्दिस्स रोदसि, अस्सूनि मुञ्चसि.

अथ नं ब्राह्मणो आह –

१२१९. ‘‘अप्पं वा बहुं वा नाद्दसाम, दानं ददन्तस्स सके अगारे;

उपोसथकम्मं वा तादिसं, केन कम्मेन गतोसि देवलोक’’न्ति.

तत्थ ‘‘उपोसथकम्मं वा तादिसं नाद्दसामा’’ति योजना.

अथ नं माणवो आह –

१२२०. ‘‘आबाधिकोहं दुक्खितो गिलानो, आतुररूपोम्हि सके निवेसने;

बुद्धं विगतरजं वितिण्णकङ्खं, अद्दक्खिं सुगतं अनोमपञ्ञं.

१२२१. ‘‘स्वाहं मुदितमनो पसन्नचित्तो, अञ्जलिं अकरिं तथागतस्स;

ताहं कुसलं करित्वान कम्मं, तिदसानं सहब्यतं गतो’’ति.

१२२०-२१. तत्थ आबाधिकोति आबाधसमङ्गी. दुक्खितोति तेनेव आबाधिकभावेन जातदुक्खो. गिलानोति गिलायमानोति अत्थो. आतुररूपोति दुक्खवेदनाभितुन्नकायो. विगतरजन्ति विगतरागादिरजं. वितिण्णकङ्खन्ति सब्बसो संसयानं समुच्छिन्नत्ता तिण्णविचिकिच्छं. अनोमपञ्ञन्ति परिपुण्णपञ्ञं, सब्बञ्ञुन्ति अत्थो. अकरिन्ति अकासिं. ताहन्ति तं अहं.

एवं तस्मिं कथेन्तेयेव ब्राह्मणस्स सकलसरीरं पीतिया परिपूरि. सो तं पीतिं पवेदेन्तो –

१२२२. ‘‘अच्छरियं वत अब्भुतं वत,

अञ्जलिकम्मस्स अयमीदिसो विपाको;

अहम्पि मुदितमनो पसन्नचित्तो,

अज्जेव बुद्धं सरणं वजामी’’ति. – आह;

तत्थ अनभिण्हप्पवत्तिताय अच्छरं पहरितुं योग्गन्ति अच्छरियं, अभूतपुब्बताय अब्भुतं. उभयेनपि विम्हयावहतंयेव दस्सेत्वा ‘‘अहम्पि मुदितमनो पसन्नचित्तो, अज्जेव बुद्धं सरणं वजामी’’ति आह.

अथ नं देवपुत्तो सरणगमने सीलसमादाने च नियोजेन्तो –

१२२३. ‘‘अज्जेव बुद्धं सरणं वजाहि, धम्मञ्च सङ्घञ्च पसन्नचित्तो;

तथेव सिक्खाय पदानि पञ्च, अखण्डफुल्लानि समादियस्सु.

१२२४. ‘‘पाणातिपाता विरमस्सु खिप्पं, लोके अदिन्नं परिवज्जयस्सु;

अमज्जपो मा च मुसा भणाहि, सकेन दारेन च होहि तुट्ठो’’ति. –

गाथाद्वयमाह.

१२२३. तत्थ तथेवाति यथा पसन्नचित्तो ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’ति बुद्धं सरणं वजेसि, तथेव ‘‘स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो सङ्घो’’ति पसन्नचित्तो धम्मञ्च सङ्घञ्च सरणं वजाहि. यथा वा पसन्नचित्तो रतनत्तयं सरणं वजेसि, तथेव ‘‘अयं एकंसतो दिट्ठेव धम्मे अभिसम्परायञ्च हितसुखावहो’’ति पसन्नचित्तो सिक्खाय अधिसीलसिक्खाय पदानि कोट्ठासभूतानि अधिचित्तअधिपञ्ञासिक्खाय वा उपायभूतानि पञ्चसीलानि अविकोपनतो च असंकिलिस्सनतो च अखण्डफुल्लानि समादियस्सु, समादाय वत्तस्सूति अत्थो.

एवं देवपुत्तेन सरणगमने सीलसमादाने च नियोजितो ब्राह्मणो तस्स वचनं सिरसा सम्पटिच्छन्तो –

१२२५. ‘‘अत्थकामोसि मे यक्ख, हितकामोसि देवते;

करोमि तुय्हं वचनं, त्वंसि आचरियो ममा’’ति. –

गाथं वत्वा तत्थ पतिट्ठहन्तो –

१२२६. ‘‘उपेमि सरणं बुद्धं, धम्मञ्चापि अनुत्तरं;

सङ्घञ्च नरदेवस्स, गच्छामि सरणं अहं.

१२२७. ‘‘पाणातिपाता विरमामि खिप्पं, लोके अदिन्नं परिवज्जयामि;

अमज्जपो नो च मुसा भणामि, सकेन दारेन च होमि तुट्ठो’’ति. –

गाथाद्वयमाह. तम्पि सुविञ्ञेय्यमेव.

ततो देवपुत्तो ‘‘कतं मया ब्राह्मणस्स कत्तब्बयुत्तकं, इदानि सयमेव भगवन्तं उपसङ्कमिस्सती’’ति तत्थेव अन्तरधायि. ब्राह्मणोपि खो भगवति सञ्जातपसादबहुमानो देवताय च चोदियमानो ‘‘समणं गोतमं उपसङ्कमिस्सामी’’ति विहाराभिमुखो गच्छति. तं दिस्वा महाजनो ‘‘अयं ब्राह्मणो एत्तकं कालं तथागतं अनुपसङ्कमित्वा अज्ज पुत्तसोकेन उपसङ्कमति, कीदिसी नु खो धम्मदेसना भविस्सती’’ति तं अनुबन्धि.

ब्राह्मणो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पटिसन्थारं कत्वा एवमाह ‘‘सक्का नु खो भो गोतम किञ्चि दानं अदत्वा सीलं वा अरक्खित्वा केवलं तुम्हेसु पसादमत्तेन सग्गे निब्बत्तितु’’न्ति. ‘‘ननु, ब्राह्मण, अज्ज पच्चूसवेलायं मट्ठकुण्डलिना देवपुत्तेन अत्तनो देवलोकूपपत्तिकारणं तुय्हं कथिक’’न्ति भगवा अवोच. तस्मिं खणे मट्ठकुण्डलीदेवपुत्तो सह विमानेन आगन्त्वा दिस्समानरूपो विमानतो ओरुय्ह भगवन्तं अभिवादेत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह एकमन्तं अट्ठासि. अथ भगवा तस्सं परिसति तेन देवपुत्तेन कतसुचरितं कथेत्वा परिसाय चित्तकल्लतं ञत्वा सामुक्कंसिकं धम्मदेसनं अकासि. देसनापरियोसाने देवपुत्तो च ब्राह्मणो च सन्निपतितपरिसा चाति चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसीति.

मट्ठकुण्डलीविमानवण्णना निट्ठिता.