नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
खुद्दकनिकाये
विमानवत्थु-अट्ठकथा
गन्थारम्भकथा
महाकारुणिकं नाथं, ञेय्यसागरपारगुं;
वन्दे निपुणगम्भीर-विचित्रनयदेसनं.
विज्जाचरणसम्पन्ना, येन निय्यन्ति लोकतो;
वन्दे तमुत्तमं धम्मं, सम्मासम्बुद्धपूजितं.
सीलादिगुणसम्पन्नो, ठितो मग्गफलेसु यो;
वन्दे अरियसङ्घं तं, पुञ्ञक्खेत्तं अनुत्तरं.
वन्दनाजनितं पुञ्ञं, इति यं रतनत्तये;
हतन्तरायो सब्बत्थ, हुत्वाहं तस्स तेजसा.
देवताहि कतं पुञ्ञं, यं यं पुरिमजातिसु;
तस्स तस्स विमानादि-फलसम्पत्तिभेदतो.
पुच्छावसेन या तासं, विस्सज्जनवसेन च;
पवत्ता देसना कम्म-फलपच्चक्खकारिनी.
विमानवत्थु इच्चेव, नामेन वसिनो पुरे;
यं खुद्दकनिकायस्मिं, सङ्गायिंसु महेसयो.
तस्साहमवलम्बित्वा, पोराणट्ठकथानयं;
तत्थ तत्थ निदानानि, विभावेन्तो विसेसतो.
सुविसुद्धं असंकिण्णं, निपुणत्थविनिच्छयं;
महाविहारवासीनं, समयं अविलोमयं.
यथाबलं करिस्सामि, अत्थसंवण्णनं सुभं;
सक्कच्चं भासतो तं मे, निसामयथ साधवोति.
तत्थ विमानानीति विसिट्ठमानानि देवतानं कीळानिवासट्ठानानि. तानि हि तासं सुचरितकम्मानुभावनिब्बत्तानि योजनिकद्वियोजनिकादिपमाणविसेसयुत्तताय, नानारतनसमुज्जलानि विचित्तवण्णसण्ठानानि सोभातिसययोगेन विसेसतो माननीयताय च ‘‘विमानानी’’ति वुच्चन्ति. विमानानं वत्थु कारणं एतिस्साति विमानवत्थु, ‘‘पीठं ते सोवण्णमय’’न्तिआदिनयप्पवत्ता देसना. निदस्सनमत्तञ्चेतं तासं देवतानं रूपभोगपरिवारादिसम्पत्तियो तंनिब्बत्तककम्मञ्च निस्साय इमिस्सा देसनाय पवत्तत्ता. विपाकमुखेन वा कम्मन्तरमानस्स कारणभावतो विमानवत्थूति वेदितब्बं.
तयिदं केन भासितं, कत्थ भासितं, कदा भासितं, कस्मा च भासितन्ति? वुच्चते – इदञ्हि विमानवत्थु दुविधेन पवत्तं – पुच्छावसेन विस्सज्जनवसेन च. तत्थ विस्सज्जनगाथा ताहि ताहि देवताहि भासिता, पुच्छागाथा पन काचि भगवता भासिता, काचि सक्कादीहि, काचि सावकेहि थेरेहि. तत्थापि येभुय्येन यो सो कप्पानं सतसहस्साधिकं एकं असङ्ख्येय्यं बुद्धस्स भगवतो अग्गसावकभावाय पुञ्ञञाणसम्भारे सम्भरन्तो अनुक्कमेन सावकपारमियो पूरेत्वा, छळभिञ्ञाचतुपटिसम्भिदादिगुणविसेसपरिवारस्स, सकलस्स सावकपारमिञाणस्स मत्थकं पत्तो दुतिये अग्गसावकट्ठाने ठितो इद्धिमन्तेसु च भगवता एतदग्गे ठपितो आयस्मा महामोग्गल्लानो, तेन भासिता.
भासन्तेन च पठमं ताव लोकहिताय देवचारिकं चरन्तेन देवलोके देवतानं पुच्छावसेन पुन ततो मनुस्सलोकं आगन्त्वा मनुस्सानं पुञ्ञफलस्स पच्चक्खकरणत्थं पुच्छं विस्सज्जनञ्च एकज्झं कत्वा भगवतो पवेदेत्वा भिक्खूनं भासिता, सक्केन पुच्छावसेन, देवताहि तस्स विस्सज्जनवसेन भासितापि महामोग्गल्लानत्थेरस्स भासिता एव. एवं भगवता थेरेहि च देवताहि च पुच्छावसेन, देवताहि तस्सा विस्सज्जनवसेन च तत्थ तत्थ भासिता पच्छा धम्मविनयं सङ्गायन्तेहि धम्मसङ्गाहकेहि एकतो कत्वा ‘‘विमानवत्थु’’इच्चेव सङ्गहं आरोपिता. अयं तावेत्थ ‘‘केन भासित’’न्तिआदीनं पदानं सङ्खेपतो साधारणतो च विस्सज्जना.
वित्थारतो पन ‘‘केन भासित’’न्ति पदस्स अनोमदस्सिस्स भगवतो पादमूले कतपणिधानतो पट्ठाय महाथेरस्स आगमनीयपटिपदा कथेतब्बा, सा पन आगमट्ठकथासु तत्थ तत्थ वित्थारिताति तत्थ आगतनयेनेव वेदितब्बा. असाधारणतो ‘‘कत्थ भासित’’न्तिआदीनं पदानं विस्सज्जना तस्स तस्स विमानस्स अत्थवण्णनानयेनेव आगमिस्सति.
अपरे पन भणन्ति – एकदिवसं आयस्मतो महामोग्गल्लानस्स रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘एतरहि खो मनुस्सा असतिपि वत्थुसम्पत्तिया खेत्तसम्पत्तिया अत्तनो च चित्तपसादसम्पत्तिया तानि तानि पुञ्ञानि कत्वा देवलोके निब्बत्ता उळारसम्पत्तिं पच्चनुभोन्ति, यंनूनाहं देवचारिकं चरन्तो ता देवता कायसक्खिं कत्वा ताहि यथूपचितं पुञ्ञं यथाधिगतञ्च पुञ्ञफलं कथापेत्वा तमत्थं भगवतो आरोचेय्यं. एवं मे सत्था गगनतले पुण्णचन्दं उट्ठापेन्तो विय मनुस्सानं कम्मफलं पच्चक्खतो दस्सेन्तो अप्पकानम्पि कारानं आयतनगताय सद्धाय वसेन उळारफलतं विभावेन्तो तं तं विमानवत्थुं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा महतिं धम्मदेसनं पवत्तेस्सति, सा होति बहुजनस्स अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान’’न्ति. सो आसना वुट्ठहित्वा रत्तदुपट्टं निवासेत्वा अपरं रत्तदुपट्टं एकंसं कत्वा समन्ततो जातिहिङ्गुलिकधारा विज्जुलता विय सञ्झापभानुरञ्जितो विय च जङ्गमो अञ्जनगिरिसिखरो, भगवन्तं उपसङ्कमित्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं निसिन्नो अत्तनो अधिप्पायं आरोचेत्वा भगवता अनुञ्ञातो उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा अभिञ्ञापादकं चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा, ततो वुट्ठाय इद्धिबलेन तङ्खणञ्ञेव तावतिंसभवनं गन्त्वा तत्थ तत्थ ताहि ताहि देवताहि यथूपचितं पुञ्ञकम्मं पुच्छि, तस्स ता कथेसुं. ततो मनुस्सलोकं आगन्त्वा तं सब्बं तत्थ पवत्तितनियामेनेव भगवतो आरोचेसि, तं समनुञ्ञो सत्था अहोसि. इच्चेतं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय वित्थारेन धम्मं देसेसीति.
तं पनेतं विमानवत्थु विनयपिटकं सुत्तन्तपिटकं अभिधम्मपिटकन्ति तीसु पिटकेसु सुत्तन्तपिटकपरियापन्नं, दीघनिकायो मज्झिमनिकायो संयुत्तनिकायो अङ्गुत्तरनिकायो खुद्दकनिकायोति पञ्चसु निकायेसु खुद्दकनिकायपरियापन्नं, सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथा उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लन्ति नवसु सासनङ्गेसु गाथासङ्गहं.
‘‘द्वासीति बुद्धतो गण्हिं, द्वे सहस्सानि भिक्खुतो;
चतुरासीति सहस्सानि, ये मे धम्मा पवत्तिनो’’ति. (थेरगा. १०२७) –
एवं धम्मभण्डागारिकेन पटिञ्ञातेसु चतुरासीतिया धम्मक्खन्धसहस्सेसु कतिपयधम्मक्खन्धसङ्गहं. वग्गतो पीठवग्गो चित्तलतावग्गो पारिच्छत्तकवग्गो मञ्जिट्ठकवग्गो महारथवग्गो पायासिवग्गो सुनिक्खित्तवग्गोति सत्त वग्गा. वत्थुतो पठमे वग्गे सत्तरस वत्थूनि, दुतिये एकादस, ततिये दस, चतुत्थे द्वादस, पञ्चमे चतुद्दस, छट्ठे दस, सत्तमे एकादसाति अन्तरविमानानं अग्गहणे पञ्चासीति, गहणे पन तेवीससतं वत्थूनि, गाथातो पन दियड्ढसहस्सगाथा. तस्स वग्गेसु पीठवग्गो आदि, वत्थूसु सोवण्णपीठवत्थु आदि, तस्सापि ‘‘पीठं ते सोवण्णमय’’न्ति गाथा आदि.
१. इत्थिविमानं
१. पीठवग्गो
१. पठमपीठविमानवण्णना
तत्थ पठमवत्थुस्स अयं अट्ठुप्पत्ति – भगवति सावत्थियं विहरन्ते जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे रञ्ञा पसेनदिना कोसलेन बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स सत्ताहं असदिसदाने पवत्तिते तदनुरूपेन अनाथपिण्डिकेन महासेट्ठिना तयो दिवसे, तथा विसाखाय महाउपासिकाय महादाने दिन्ने असदिसदानस्स पवत्ति सकलजम्बुदीपे पाकटा अहोसि. अथ महाजनो तत्थ तत्थ कथं समुट्ठापेसि ‘‘किं नु खो एवं उळारविभवपरिच्चागेनेव दानं महप्फलतरं भविस्सति, उदाहु अत्तनो विभवानुरूपपरिच्चागेनापी’’ति. भिक्खू तं कथं सुत्वा भगवतो आरोचेसुं. भगवा ‘‘न, भिक्खवे, देय्यधम्मसम्पत्तियाव दानं महप्फलतरं भविस्सति, अथ खो चित्तपसादसम्पत्तिया च खेत्तसम्पत्तिया च, तस्मा कुण्डकमुट्ठिमत्तम्पि पिलोतिकामत्तम्पि तिणपण्णसन्थारमत्तम्पि पूतिमुत्तहरीतकमत्तम्पि विप्पसन्नेन चेतसा दक्खिणेय्यपुग्गले पतिट्ठापितं, तम्पि महप्फलतरं भविस्सति महाजुतिकं महाविप्फार’’न्ति आह. तथा हि वुत्तं सक्केन देवानमिन्देन –
‘‘नत्थि चित्ते पसन्नम्हि, अप्पिका नाम दक्खिणा;
तथागते वा सम्बुद्धे, अथ वा तस्स सावके’’ति. (वि. व. ८०४);
सा पनेसा कथा सकलजम्बुदीपे वित्थारिका अहोसि. मनुस्सा समणब्राह्मणकपणद्धिकवणिब्बकयाचकानं यथाविभवं दानानि देन्ति, गेहङ्गणे पानीयं उपट्ठपेन्ति, द्वारकोट्ठकेसु आसनानि ठपेन्ति. तेन च समयेन अञ्ञतरो पिण्डपातचारिको थेरो पासादिकेन अभिक्कन्तेन पटिक्कन्तेन आलोकितेन विलोकितेन समिञ्जितेन पसारितेन ओक्खित्तचक्खु इरियापथसम्पन्नो पिण्डाय चरन्तो उपकट्ठे काले अञ्ञतरं गेहं सम्पापुणि. तत्थेका कुलधीता सद्धा पसन्ना थेरं पस्सित्वा सञ्जातगारवबहुमाना उळारपीतिसोमनस्सं उप्पादेत्वा गेहं पवेसेत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा अत्तनो पीठं पञ्ञापेत्वा तस्स उपरि पीतकं मट्ठवत्थं अत्थरित्वा अदासि. अथ थेरे तत्थ निसिन्ने ‘‘इदं मय्हं उत्तमं पुञ्ञक्खेत्तं उपट्ठित’’न्ति पसन्नचित्ता यथाविभवं आहारेन परिविसि, बीजनिञ्च गहेत्वा बीजि. सो थेरो कतभत्तकिच्चो आसनदानभोजनदानादिपटिसंयुत्तं धम्मिं कथं कथेत्वा पक्कामि. सा इत्थी तं अत्तनो दानं तञ्च धम्मकथं पच्चवेक्खन्ती पीतिया निरन्तरं फुट्ठसरीरा हुत्वा तं पीठम्पि थेरस्स अदासि.
ततो अपरेन समयेन अञ्ञतरेन रोगेन फुट्ठा कालं कत्वा तावतिंसभवने द्वादसयोजनिके कनकविमाने निब्बत्ति. अच्छरासहस्सं चस्सा परिवारो अहोसि, पीठदानानुभावेन चस्सा योजनिको कनकपल्लङ्को निब्बत्ति आकासचारी सीघजवो उपरि कूटागारसण्ठानो, तेन तं ‘‘पीठविमान’’न्ति वुच्चति. तञ्हि सुवण्णवण्णं वत्थं अत्थरित्वा दिन्नत्ता कम्मसरिक्खतं विभावेन्तं सुवण्णमयं अहोसि, पीतिवेगस्स बलवभावेन सीघजवं, दक्खिणेय्यस्स चित्तरुचिवसेन दिन्नत्ता यथारुचिगामी, पसादसम्पत्तिया उळारताय सब्बसोव पासादिकं सोभातिसययुत्तञ्च अहोसि.
अथेकस्मिं उस्सवदिवसे देवतासु यथासकं दिब्बानुभावेन उय्यानकीळनत्थं नन्दनवनं गच्छन्तीसु सा देवता दिब्बवत्थनिवत्था दिब्बाभरणविभूसिता अच्छरासहस्सपरिवारा सकभवना निक्खमित्वा तं पीठविमानं अभिरुय्ह महतिया देविद्धिया महन्तेन सिरिसोभग्गेन समन्ततो चन्दो विय सूरियो विय च ओभासेन्ती उय्यानं गच्छति. तेन च समयेन आयस्मा महामोग्गल्लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव देवचारिकं चरन्तो तावतिंसभवनं उपगतो तस्सा देवताय अविदूरे अत्तानं दस्सेसि. अथ सा देवता तं दिस्वा समुप्पन्नबलवपसादगारवा सहसा पल्लङ्कतो ओरुय्ह थेरं उपसङ्कमित्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं पग्गय्ह नमस्समाना अट्ठासि. थेरो किञ्चापि ताय अञ्ञेहि च सत्तेहि यथूपचितं कुसलाकुसलं अत्तनो यथाकम्मूपगञाणानुभावेन हत्थतले ठपितआमलकं विय पञ्ञाबलभेदेन पच्चक्खतो पस्सति, तथापि यस्मा देवतानं उपपत्तिसमनन्तरमेव ‘‘कुतो नु खो अहं चवित्वा इधूपपन्ना, किं नु खो कुसलकम्मं कत्वा इमं सम्पत्तिं पटिलभामी’’ति अतीतभवं यथूपचितञ्च कम्मं उद्दिस्स येभुय्येन धम्मतासिद्धा उपधारणा, तस्सा च याथावतो ञाणं उप्पज्जति, तस्मा ताय देवताय कतकम्मं कथापेत्वा सदेवकस्स लोकस्स कम्मफलं पच्चक्खं कातुकामो –
१. ‘‘पीठं ते सोवण्णमयं उळारं, मनोजवं गच्छति येनकामं;
अलङ्कते मल्यधरे सुवत्थे, ओभाससि विज्जुरिवब्भ कूटं.
२. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.
३. ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे,
मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;
केनासि एवं जलितानुभावा,
वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति. आह –
४. ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्लानेन पुच्छिता;
पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
५. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, अब्भागतानासनकं अदासिं;
अभिवादयिं अञ्जलिकं अकासिं, यथानुभावञ्च अदासि दानं.
६. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया.
७. ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्ञं;
तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति.
१. तत्थ पीठन्ति यंकिञ्चि तादिसं दारुक्खन्धम्पि आपणम्पि बलिकरणपीठम्पि वेत्तासनम्पि मसारकादिविसेसनामं दारुमयादिआसनम्पि वुच्चति. तथा हि ‘‘पादपीठं पादकथलिक’’न्ति (महाव. २०९; चूळव. ७५) एत्थ पादठपनयोग्गं पीठादिकं दारुक्खन्धं वुच्चति, ‘‘पीठसप्पी’’ति (मि. प. ५.३.१) एत्थ हत्थेन गहणयोग्गं. ‘‘पीठिका’’ति पन एकच्चेसु जनपदेसु देसवोहारेन आपणं. ‘‘भूतपीठिका देवकुलपीठिका’’ति एत्थ देवतानं बलिकरणट्ठानभूतं पीठं. ‘‘भद्दपीठ’’न्ति एत्थ वेत्तलतादीहि उपरि वीतं आसनं, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘भद्दपीठं उपानयी’’ति. ‘‘सुपञ्ञत्तं मञ्चपीठं. मञ्चं वा पीठं वा कारयमानेना’’ति (पाचि. ५२२) च आदीसु मसारकादिभेदं दारुमयादिआसनं. इध पन पल्लङ्काकारसण्ठितं देवताय पुञ्ञानुभावाभिनिब्बत्तं योजनिकं कनकविमानं वेदितब्बं.
तेति ते-सद्दो ‘‘न ते सुखं पजानन्ति, ये न पस्सन्ति नन्दन’’न्तिआदीसु (सं. नि. १.११, २२६) त-सद्दस्स वसेन पच्चत्तबहुवचने आगतो. ‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञ, नमो ते पुरिसुत्तम (दी. नि. ३.२७८; सु. नि. ५४९). नमो ते बुद्ध वीरत्थू’’ति (सं. नि. १.९०) च आदीसु तुम्ह-सद्दस्स वसेन सम्पदाने, तुय्हन्ति अत्थो. ‘‘किं ते दिट्ठं किन्ति ते सुतं. उपधी ते समतिक्कन्ता, आसवा ते पदालिता’’ति (म. नि. २.४००; सु. नि. ५५१) च आदीसु करणे. ‘‘किं ते वतं किं पन ब्रह्मचरिय’’न्तिआदीसु (वि. व. १२५१; जा. १.१०.९२) सामिअत्थे. इधापि सामिअत्थे दट्ठब्बो. तवाति हि अत्थो.
सोवण्णमयन्ति एत्थ सुवण्ण-सद्दो ‘‘सुवण्णे दुब्बण्णे सुगते दुग्गते’’ति (म. नि. १.१४८) च ‘‘सुवण्णता सुसरता’’ति (खु. पा. ८.११) च एवमादीसु छविसम्पत्तियं आगतो. ‘‘काकं सुवण्णा परिवारयन्ती’’तिआदीसु (जा. १.१.७७) गरुळे. ‘‘सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो’’तिआदीसु (दी. नि. ३.२००) जातरूपे. इधापि जातरूपे एव दट्ठब्बो. तञ्हि बुद्धानं समानवण्णताय सोभनो वण्णो एतस्साति सुवण्णन्ति वुच्चति. सुवण्णमेव सोवण्णं यथा ‘‘वेकतं वेसम’’न्ति च. मय-सद्दो च ‘‘अनुञ्ञातपटिञ्ञाता, तेविज्जा मयमस्मुभो’’तिआदीसु (सु. नि. ५९९; म. नि. २.४५५) अस्मदत्थे आगतो. ‘‘मयं निस्साय हेमाय, जातमण्डो दरी सुभा’’ति एत्थ पञ्ञत्तियं. ‘‘मनोमया पीतिभक्खा सयंपभा’’तिआदीसु (दी. नि. १.३९; ३.३८) निब्बत्तिअत्थे, बाहिरेन पच्चयेन विना मनसाव निब्बत्ताति मनोमयाति वुत्ता. ‘‘यंनूनाहं सामं चिक्खल्लं मद्दित्वा सब्बमत्तिकामयं कुटिकं करेय्य’’न्तिआदीसु (पारा. ८४) विकारत्थे. ‘‘दानमयं सीलमय’’न्तिआदीसु (दी. नि. ३.३०५) पदपूरणमत्ते. इधापि विकारत्थे, पदपूरणमत्ते वा दट्ठब्बो. यदा हि सुवण्णेन निब्बत्तं सोवण्णमयन्ति अयमत्थो, तदा सुवण्णस्स विकारो सोवण्णमयन्ति विकारत्थे मय-सद्दो दट्ठब्बो, ‘‘निब्बत्तिअत्थे’’तिपि वत्तुं वट्टतियेव. यदा पन सुवण्णेन निब्बत्तं सोवण्णन्ति अयमत्थो, तदा सोवण्णमेव सोवण्णमयन्ति पदपूरणमत्ते मय-सद्दो दट्ठब्बो.
उळारन्ति पणीतम्पि सेट्ठम्पि महन्तम्पि. उळार-सद्दो हि ‘‘पुब्बेनापरं उळारं विसेसं अधिगच्छती’’तिआदीसु (सं. नि. ५.३७६) पणीते आगतो. ‘‘उळाराय खलु भवं वच्छायनो समणं गोतमं पसंसाय पसंसती’’तिआदीसु (म. नि. १.२८८) सेट्ठे. ‘‘उळारभोगा उळारयसा ओळारिक’’न्ति च आदीसु (ध. स. ८९४, ८९६; म. नि. १.२४४) महन्ते. तम्पि च विमानं मनुञ्ञभावेन उपभुञ्जन्तानं अतित्तिकरणत्थेन पणीतं, समन्तपासादिकतादिना पसंसितताय सेट्ठं, पमाणमहन्तताय च महग्घताय च महन्तं, तीहिपि अत्थेहि उळारमेवाति वुत्तं उळारन्ति.
मनोजवन्ति एत्थ मनोति चित्तं. यदिपि मनो-सद्दो सब्बेसम्पि कुसलाकुसलाब्याकतचित्तानं साधारणवाची, ‘‘मनोजव’’न्ति पन वुत्तत्ता यत्थ कत्थचि आरम्मणे पवत्तनकस्स किरियमयचित्तस्स वसेन वेदितब्बं. तस्मा मनसो विय जवो एतस्साति मनोजवं यथा ओट्ठमुखोति, अतिविय सीघगमनन्ति अत्थो. मनो हि लहुपरिवत्तिताय अतिदूरेपि विसये खणेनेव निपतति, तेनाह भगवा – ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि यं एवं लहुपरिवत्तं, यथयिदं, भिक्खवे, चित्त’’न्ति (अ. नि. १.४८) ‘‘दूरङ्गमं एकचर’’न्ति (ध. प. ३७) च. गच्छतीति तस्सा देवताय वसनविमानतो उय्यानं उद्दिस्स आकासेन गच्छति.
येनकामन्ति एत्थ काम-सद्दो ‘‘कामा हि चित्रा मधुरा मनोरमा, विरूपरूपेन मथेन्ति चित्त’’न्तिआदीसु (सु. नि. ५०; थेरगा. ७८७) मनापिये रूपादिविसये आगतो. ‘‘छन्दो कामो रागो कामो’’तिआदीसु (विभ. ५६४; महानि. १; चूळनि. ८ अजितमाणवपुच्छानिद्देस) छन्दरागे. ‘‘किलेसकामो कामुपादान’’न्तिआदीसु (ध. स. १२१९; महानि. २) सब्बस्मिं लोभे. ‘‘अत्तकामपारिचरियाय वण्णं भासेय्या’’तिआदीसु (पारा. २९१) गामधम्मे. ‘‘सन्तेत्थ तयो कुलपुत्ता अत्तकामरूपा विहरन्ती’’तिआदीसु (म. नि. १.३२५; महाव. ४६६) हितच्छन्दे. ‘‘अत्ताधीनो अपराधीनो भुजिस्सो येनकामंगमो’’तिआदीसु (दी. नि. १.२२१; म. नि. १.४२६) सेरिभावे. इधापि सेरिभावे एव दट्ठब्बो, तस्मा येनकामन्ति यथारुचि, देवताय इच्छानुरूपन्ति अत्थो.
अलङ्कतेति अलङ्कतगत्ते, नानाविधरंसिजालसमुज्जलविविधरतनविज्जोतितेहि हत्थूपगपादूपगादिभेदेहि सट्ठिसकटभारपरिमाणेहि दिब्बालङ्कारेहि विभूसितसरीरेति अत्थो. सम्बोधने चेतं एकवचनं. मल्यधरेति कप्परुक्खपारिच्छत्तकसन्तानकलतादिसम्भवेहि, सुविसुद्धचामीकरविविधरतनमयपत्तकिञ्जक्खकेसरेहि, समन्ततो विज्जोतमानविप्फुरन्तकिरणनिकररुचिरेहि दिब्बकुसुमेहि सुमण्डितकेसहत्थादिताय मालाभारिनी. सुवत्थेति कप्पलतानिब्बत्तानं, नानाविरागवण्णविसेसानं सुपरिसुद्धभासुरप्पभानं निवासनुत्तरियपटिच्छदादीनं दिब्बवत्थानं वसेन सुन्दरवत्थे. ओभाससीति विज्जोतसि. विज्जुरिवाति विज्जुलता विय. अब्भकूटन्ति वलाहकसिखरे. भुम्मत्थे हि एतं उपयोगवचनं. ओभाससीति वा अन्तोगधहेतुअत्थवचनं, ओभासेसीति अत्थो. इमस्मिं पक्खे ‘‘अब्भकूट’’न्ति उपयोगत्थे एव उपयोगवचनं दट्ठब्बं.
अयञ्हेत्थ अत्थो – यथा नाम सञ्झापभानुरञ्जितं रत्तवलाहकसिखरं पकतियापि ओभासमानं समन्ततो विज्जोतमाना विज्जुलता निच्छरन्ती विसेसतो ओभासेति, एवमेवं सुपरिसुद्धतपनीयमयं नानारतनसमुज्जलं पकतिपभस्सरं इमं विमानं त्वं सब्बालङ्कारेहि विभूसिता सब्बसो विज्जोतयन्तीहि अत्तनो सरीरप्पभाहि वत्थाभरणोभासेहि च विसेसतो ओभासेसीति.
एत्थ हि ‘‘पीठ’’न्ति निदस्सेतब्बवचनमेतं, ‘‘अब्भकूट’’न्ति निदस्सनवचनं. तथा ‘‘ते’’ति निदस्सेतब्बवचनं. तञ्हि ‘‘पीठ’’न्ति इदं अपेक्खित्वा सामिवचनेन वुत्तम्पि ‘‘अलङ्कते मल्यधरे सुवत्थे ओभाससी’’ति इमानि पदानि अपेक्खित्वा पच्चत्तवसेन परिणमति, तस्मा ‘‘त्व’’न्ति वुत्तं होति. ‘‘विज्जुरिवा’’ति निदस्सनवचनं. ‘‘ओभाससी’’ति इदं द्विन्नम्पि उपमेय्युपमानानं सम्बन्धदस्सनं. ‘‘ओभाससी’’ति हि इदं ‘‘त्व’’न्ति पदं अपेक्खित्वा मज्झिमपुरिसवसेन वुत्तं, ‘‘पीठ’’न्ति इदं अपेक्खित्वा पठमपुरिसवसेन परिणमति. च-सद्दो चेत्थ लुत्तनिद्दिट्ठो दट्ठब्बो. ‘‘गच्छति येनकामं ओभाससी’’ति च ‘‘विज्जुलतोभासितं अब्भकूटं विया’’ति पच्चत्तवसेन चेतं उपयोगवचनं परिणमति. तथा ‘‘पीठ’’न्ति विसेसितब्बवचनमेतं, ‘‘ते सोवण्णमयं उळार’’न्तिआदि तस्स विसेसनं.
ननु च ‘‘सोवण्णमय’’न्ति वत्वा सुवण्णस्स अग्गलोहताय सेट्ठभावतो दिब्बस्स च इधाधिप्पेतत्ता ‘‘उळार’’न्ति न वत्तब्बन्ति? न, किञ्चि विसेससब्भावतो. यथेव हि मनुस्सपरिभोगसुवण्णविकतितो रसविद्धं सेट्ठं सुविसुद्धं, ततो आकरुप्पन्नं, ततो यंकिञ्चि दिब्बं सेट्ठं, एवं दिब्बसुवण्णेपि चामीकरं, चामीकरतो सातकुम्भं, सातकुम्भतो जम्बुनदं, जम्बुनदतो सिङ्गीसुवण्णं. तञ्हि सब्बसेट्ठं. तेनाह सक्को देवानमिन्दो –
‘‘मुत्तो मुत्तेहि सह पुराणजटिलेहि, विप्पमुत्तो विप्पमुत्तेहि;
सिङ्गीनिक्खसवण्णो, राजगहं पाविसि भगवा’’ति. (महाव. ५८);
तस्मा ‘‘सोवण्णमय’’न्ति वत्वापि ‘‘उळार’’न्ति वुत्तं. अथ वा ‘‘उळार’’न्ति इदं न तस्स सेट्ठपणीतभावमेव सन्धाय वुत्तं, अथ खो महन्तभावम्पीति वुत्तोवायमत्थो. एत्थ च ‘‘पीठ’’न्तिआदि फलस्स कम्मसरिक्खतादस्सनं. तत्थापि ‘‘सोवण्णमय’’न्ति इमिना तस्स विमानस्स वत्थुसम्पदं दस्सेति, ‘‘उळार’’न्ति इमिना सोभातिसयसम्पदं, ‘‘मनोजव’’न्ति इमिना गमनसम्पदं. ‘‘गच्छति येनकाम’’न्ति इमिना सीघजवताय पीठसम्पत्तिभावसम्पदं दस्सेति.
अथ वा ‘‘सोवण्णमय’’न्ति इमिना तस्स पणीतभावं दस्सेति, ‘‘उळार’’न्ति इमिना वेपुल्लमहत्तं. ‘‘मनोजव’’न्ति इमिना आनुभावमहत्तं. ‘‘गच्छति येनकाम’’न्ति इमिना विहारसुखत्तं दस्सेति. ‘‘सोवण्णमय’’न्ति वा इमिना तस्स अभिरूपतं वण्णपोक्खरतञ्च दस्सेति, ‘‘उळार’’न्ति इमिना दस्सनीयतं पासादिकतञ्च दस्सेति, ‘‘मनोजव’’न्ति इमिना सीघसम्पदं, ‘‘गच्छति येनकाम’’न्ति इमिना कत्थचि अप्पटिहतचारतं दस्सेति.
अथ वा तं विमानं यस्स पुञ्ञकम्मस्स निस्सन्दफलं, तस्स अलोभनिस्सन्दताय सोवण्णमयं, अदोसनिस्सन्दताय उळारं, अमोहनिस्सन्दताय मनोजवं गच्छति येनकामं. तथा तस्स कम्मस्स सद्धानिस्सन्दभावेन सोवण्णमयं, पञ्ञानिस्सन्दभावेन उळारं, वीरियनिस्सन्दभावेन मनोजवं, समाधिनिस्सन्दभावेन गच्छति येनकामं. सद्धासमाधिनिस्सन्दभावेन वा सोवण्णमयं, समाधिपञ्ञानिस्सन्दभावेन उळारं, समाधिवीरियनिस्सन्दभावेन मनोजवं, समाधिसतिनिस्सन्दभावेन गच्छति येनकामन्ति वेदितब्बं.
तत्थ यथा ‘‘पीठ’’न्तिआदि विमानसम्पत्तिदस्सनवसेन तस्सा देवताय पुञ्ञफलविभवसम्पत्तिकित्तनं, एवं ‘‘अलङ्कते’’तिआदि अत्तभावसम्पत्तिदस्सनवसेन पुञ्ञफलविभवसम्पत्तिकित्तनं. यथा हि सुसिक्खितसिप्पाचरियविरचितोपि रत्तसुवण्णालङ्कारो विविधरंसिजालसमुज्जलमणिरतनखचितो एव सोभति, न केवलो, एवं सब्बङ्गसम्पन्नो चतुरस्ससोभनोपि अत्तभावो सुमण्डितपसाधितोव सोभति, न केवलो. तेनस्सा ‘‘अलङ्कते’’तिआदिना आहरिमं सोभाविसेसं दस्सेति, ‘‘ओभाससी’’ति इमिना अनाहरिमं. तथा पुरिमेन वत्तमानपच्चयनिमित्तं सोभातिसयं दस्सेति, पच्छिमेन अतीतपच्चयनिमित्तं. पुरिमेन वा तस्सा उपभोगवत्थुसम्पदं दस्सेति, पच्छिमेन उपभुञ्जनकवत्थुसम्पदं.
एत्थाह ‘‘किं पन तं विमानं युत्तवाहं, उदाहु अयुत्तवाह’’न्ति? यदिपि देवलोके रथविमानानि युत्तवाहानिपि होन्ति ‘‘सहस्सयुत्तं आजञ्ञरथ’’न्ति (सं. नि. १.२६४) आदिवचनतो, ते पन देवपुत्ता एव किच्चकरणकाले वाहरूपेन अत्तानं दस्सेन्ति यथा एरावणो देवपुत्तो कीळनकाले हत्थिरूपेन. इदं पन अञ्ञञ्च एदिसं अयुत्तवाहं दट्ठब्बं.
यदि एवं किं तस्स विमानस्स अब्भन्तरा वायोधातु गमने विसेसपच्चयो, उदाहु बाहिराति? अब्भन्तराति गहेतब्बं. यथा हि चन्दविमानसूरियविमानादीनं देसन्तरगमने तदुपजीवीनं सत्तानं साधारणकम्मनिब्बत्तं अतिविय सीघजवं महन्तं वायुमण्डलं तानि पेलेन्तं पवत्तेति, न एवं तं पेलेत्वा पवत्तेन्ती बाहिरा वायोधातु अत्थि. यथा च पन चक्करतनं अन्तोसमुट्ठिताय वायोधातुया वसेन पवत्तति. न हि तस्स चन्दविमानादीनं विय बाहिरा वायोधातु पेलेत्वा पवत्तिका अत्थि रञ्ञो चक्कवत्तिस्स चित्तवसेन ‘‘पवत्ततु भवं चक्करतन’’न्तिआदिवचनसमननन्तरमेव पवत्तनतो, एवं तस्सा देवताय चित्तवसेन अत्तसन्निस्सिताय वायोधातुया गच्छतीति वेदितब्बं. तेन वुत्तं ‘‘मनोजवं गच्छति येनकाम’’न्ति.
२. एवं पठमगाथाय तस्सा देवताय पुञ्ञफलसम्पत्तिं कित्तेत्वा इदानि तस्सा कारणभूतं पुञ्ञसम्पदं विभावेतुं ‘‘केन तेतादिसो वण्णो’’तिआदि गाथाद्वयं वुत्तं. तत्थ केनाति किं-सद्दो ‘‘किं राजा यो लोकं न रक्खति, किं नु खो नाम तुम्हे मं वत्तब्बं मञ्ञथा’’तिआदीसु (पारा. ४२४) गरहणे आगतो. ‘‘यंकिञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्न’’न्तिआदीसु (म. नि. १.२४४; सं. नि. ३.५९) अनियमे. ‘‘किं सूध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठ’’न्तिआदीसु (सु. नि. १८३; सं. नि. १.७३) पुच्छायं. इधापि पुच्छायमेव दट्ठब्बो. ‘‘केना’’ति च हेतुअत्थे करणवचनं, केन हेतुनाति अत्थो. तेति तव. एतादिसोति एदिसो, एतरहि यथादिस्समानोति अत्थो. वण्णोति वण्ण-सद्दो ‘‘कदा सञ्ञूळ्हा पन ते, गहपति, इमे समणस्स गोतमस्स वण्णा’’तिआदीसु (म. नि. २.७७) गुणे आगतो. ‘‘अनेकपरियायेन बुद्धस्स वण्णं भासति, धम्मस्स वण्णं भासति, सङ्घस्स वण्णं भासती’’तिआदीसु (दी. नि. १.४) थुतियं. ‘‘अथ केन नु वण्णेन, गन्धथेनोति वुच्चती’’तिआदीसु (सं. नि. १.२३४; जा. १.६.११६) कारणे. ‘‘तयो पत्तस्स वण्णा’’तिआदीसु (पारा. ६०२) पमाणे. ‘‘चत्तारोमे, भो गोतम, वण्णा’’तिआदीसु (दी. नि. ३.११५; म. नि. २.३७९-३८०) जातियं. ‘‘महन्तं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा’’तिआदीसु सण्ठाने. ‘‘सुवण्णवण्णोसि भगवा, सुसुक्कदाठोसि वीरियवा’’तिआदीसु (म. नि. २.३९९; सु. नि. ५५३) छविवण्णे. इधापि छविवण्णे एव दट्ठब्बो. अयञ्हेत्थ अत्थो – केन कीदिसेन पुञ्ञविसेसेन हेतुभूतेन देवते, तव एतादिसो एवंविधो द्वादसयोजनानि फरणकप्पभो सरीरवण्णो जातोति?
केन ते इध मिज्झतीति केन पुञ्ञातिसयेन ते इध इमस्मिं ठाने इदानि तयि लब्भमानं उळारं सुचरितफलं इज्झति निप्फज्जति. उप्पज्जन्तीति निब्बत्तन्ति, अविच्छेदवसेन उपरूपरि वत्तन्तीति अत्थो. भोगाति परिभुञ्जितब्बट्ठेन ‘‘भोगा’’ति लद्धनामा वत्थाभरणादिवित्तूपकरणविसेसा. येति सामञ्ञेन अनियमनिद्देसो, केचीति पकारभेदं आमसित्वा अनियमनिद्देसो, उभयेनापि पणीतपणीततरादिभेदे तत्थ लब्भमाने तादिसे भोगे अनवसेसतो ब्यापेत्वा सङ्गण्हाति. अनवसेसब्यापको हि अयं निद्देसो यथा ‘‘ये केचि सङ्खारा’’ति. मनसो पियाति मनसा पियायितब्बा, मनापियाति अत्थो.
एत्थ च ‘‘एतादिसो वण्णो’’ति इमिना हेट्ठा वुत्तविसेसा तस्सा देवताय अत्तभावपरियापन्ना वण्णसम्पदा दस्सिता. ‘‘भोगा’’ति इमिना उपभोगपरिभोगवत्थुभूता दिब्बरूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बभेदा कामगुणसम्पदा. ‘‘मनसो पिया’’ति इमिना तेसं रूपादीनं इट्ठकन्तमनापता. ‘‘इध मिज्झती’’ति इमिना पन दिब्बआयुवण्णयससुखआधिपतेय्यसम्पदा दस्सिता. ‘‘ये केचि मनसो पिया’’ति इमिना यानि ‘‘सो अञ्ञे देवे दसहि ठानेहि अधिग्गण्हाति दिब्बेन आयुना दिब्बेन वण्णेन दिब्बेन सुखेन दिब्बेन यसेन दिब्बेन आधिपतेय्येन दिब्बेहि रूपेहि दिब्बेहि सद्देहि दिब्बेहि गन्धेहि दिब्बेहि रसेहि दिब्बेहि फोट्ठब्बेही’’ति (सं. नि. ४.३४१) सुत्ते आगतानि दस ठानानि. तेसं इध अनवसेसतो सङ्गहो दस्सितोति वेदितब्बो.
३. पुच्छामीति पञ्हं करोमि, ञातुमिच्छामीति अत्थो. कामञ्चेतं ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति. किमकासि पुञ्ञं, केनासि एवं जलितानुभावा’’ति च किं-सद्दग्गहणेनेव अत्थन्तरस्स असम्भवतो पुच्छावसेन गाथात्तयं वुत्तन्ति विञ्ञायति. पुच्छाविसेसभावञापनत्थं पन ‘‘पुच्छामी’’ति वुत्तं. अयञ्हि पुच्छा अदिट्ठजोतना ताव न होति एदिसस्स अत्थस्स महाथेरस्स अदिट्ठभावाभावतो, विमतिच्छेदनापि न होति सब्बसो समुग्घातितसंसयत्ता, अनुमतिपुच्छापि न होति ‘‘तं किं मञ्ञसि राजञ्ञा’’तिआदीसु (दी. नि. २.४१३) विय अनुमतिगहणाकारेन अप्पवत्तत्ता, कथेतुकम्यतापुच्छापि न होति तस्सा देवताय कथेतुकम्यतावसेन थेरेन अपुच्छितत्ता. विसेसेन पन दिट्ठसंसन्दनाति वेदितब्बा. स्वायमत्थो हेट्ठा अट्ठुप्पत्तिकथायं ‘‘थेरो किञ्चापी’’तिआदिना विभावितो एव. तन्ति त्वं. तयिदं पुब्बापरापेक्खं, पुब्बापेक्खताय उपयोगेकवचनं, परापेक्खताय पन पच्चत्तेकवचनं दट्ठब्बं.
देवीति एत्थ देव-सद्दो ‘‘इमानि ते देव चतुरासीति नगरसहस्सानि कुसवतीराजधानिपमुखानि, एत्थ, देव, छन्दं करोहि जीविते अपेक्ख’’न्ति च आदीसु (दी. नि. २.२६६) सम्मुतिदेववसेन आगतो, ‘‘तस्स देवातिदेवस्स, सासनं सब्बदस्सिनो’’तिआदीसु विसुद्धिदेववसेन. विसुद्धिदेवानञ्हि भगवतो अतिदेवभावे वुत्ते इतरेसं वुत्तो एव होतीति. ‘‘चातुमहाराजिका देवा दीघायुका वण्णवन्तो सुखबहुला’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३३७) उपपत्तिदेववसेन. इधापि उपपत्तिदेववसेनेव वेदितब्बो. पदत्थतो पन – दिब्बति अत्तनो पुञ्ञिद्धिया कीळति लळति पञ्चहि कामगुणेहि रमति, अथ वा हेट्ठा वुत्तनयेन जोतति ओभासति, आकासेन विमानेन च गच्छतीति देवी. ‘‘त्वं देवी’’ति सम्बोधने चेतं एकवचनं. महानुभावेति उळारप्पभावे, सो पनस्सानुभावो हेट्ठा द्वीहि गाथाहि दस्सितोयेव.
मनुस्सभूताति एत्थ मनस्स उस्सन्नताय मनुस्सा, सतिसूरभावब्रह्मचरिययोग्यतादिगुणवसेन उपचितमानसा उक्कट्ठगुणचित्ता. के पन ते? जम्बुदीपवासिनो सत्तविसेसा. तेनाह भगवा –
‘‘तीहि, भिक्खवे, ठानेहि जम्बुदीपका मनुस्सा उत्तरकुरुके मनुस्से अधिग्गण्हन्ति देवे च तावतिंसे. कतमेहि तीहि? सूरा, सतिमन्तो, इध ब्रह्मचरियवासो’’ति (अ. नि. ९.२१).
तथा हि बुद्धा भगवन्तो पच्चेकबुद्धा अग्गसावका महासावका चक्कवत्तिनो अञ्ञे च महानुभावा सत्ता एत्थेव उप्पज्जन्ति. तेहि समानरूपादिताय पन सद्धिं परित्तदीपवासीहि इतरमहादीपवासिनोपि ‘‘मनुस्सा’’त्वेव पञ्ञायिंसूति एके.
अपरे पन भणन्ति – लोभादीहि अलोभादीहि च सहितस्स मनस्स उस्सन्नताय मनुस्सा. ये हि सत्ता मनुस्सजातिका, तेसु विसेसतो लोभादयो अलोभादयो च उस्सन्ना, ते लोभादिउस्सन्नताय अपायमग्गं, अलोभादिउस्सन्नताय सुगतिमग्गं निब्बानगामिमग्गञ्च पूरेन्ति, तस्मा लोभादीहि अलोभादीहि च सहितस्स मनस्स उस्सन्नताय परित्तदीपवासीहि सद्धिं चतुमहादीपवासिनो सत्तविसेसा ‘‘मनुस्सा’’ति वुच्चन्तीति.
लोकिया पन ‘‘मनुनो अपच्चभावेन मनुस्सा’’ति वदन्ति. मनु नाम पठमकप्पिको लोकमरियादाय आदिभूतो हिताहितविधायको सत्तानं पितुट्ठानियो, यो सासने ‘‘महासम्मतो’’ति वुच्चति. पच्चक्खतो परम्पराय च तस्स ओवादानुसासनियं ठिता सत्ता पुत्तसदिसताय ‘‘मनुस्सा’’ति वुच्चन्ति. ततो एव हि ते माणवा ‘‘मनुजा’’ति च वोहरीयन्ति. मनुस्सेसु भूता जाता, मनुस्सभावं वा पत्ताति मनुस्सभूता.
किमकासि पुञ्ञन्ति किं दानसीलादिप्पभेदेसु कीदिसं पुज्जभावफलनिब्बत्तनतो, यत्थ सयं उप्पन्नं, तं सन्तानं पुनाति विसोधेतीति च ‘‘पुञ्ञ’’न्ति लद्धनामं सुचरितं कुसलकम्मं अकासि, उपचिनि निब्बत्तेसीति अत्थो. जलितानुभावाति सब्बसो विज्जोतमानपुञ्ञिद्धिका.
कस्मा पनेत्थ ‘‘मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञ’’न्ति वुत्तं, किं अञ्ञासु गतीसु पुञ्ञकिरिया नत्थीति? नो नत्थि. यस्मा निरयेपि नाम कामावचरकुसलचित्तपवत्ति कदाचि लब्भतेव, किमङ्गं पनञ्ञत्थ, ननु अवोचुम्हा ‘‘दिट्ठसंसन्दना पुच्छा’’ति. तस्मा महाथेरो मनुस्सत्तभावे ठत्वा पुञ्ञकम्मं कत्वा उप्पन्नं तं दिस्वा भूतत्थवसेन पुच्छन्तो ‘‘मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञ’’न्ति अवोच.
अथ वा अञ्ञासु गतीसु एकन्तसुखताय एकन्तदुक्खताय दुक्खबहुलताय च पुञ्ञकिरियाय ओकासो न सुलभरूपो सप्पुरिसूपनिस्सयादिपच्चयसमवायस्स सुदुल्लभभावतो. कदाचि उप्पज्जमानोपि यथावुत्तकारणेन उळारो विपुलो न च होति, मनुस्सगतियं पन सुखबहुलताय पुञ्ञकिरियाय ओकासो सुलभरूपो सप्पुरिसूपनिस्सयादिपच्चयसमवायस्स येभुय्येन सुलभभावतो. यञ्च तत्थ दुक्खं उप्पज्जति, तम्पि विसेसतो पुञ्ञकिरियाय उपनिस्सयो होति. दुक्खूपनिस्सया हि सद्धाति. यथा हि अयोघनेन सत्थके निप्फादियमाने तस्स एकन्ततो न अग्गिम्हि तापनं उदकेन वा तेमनं छेदनकिरियासमत्थताय विसेसपच्चयो, तापेत्वा पन पमाणयोगतो उदकतेमनं तस्सा विसेसपच्चयो, एवमेव सत्तसन्तानस्स एकन्तदुक्खसमङ्गिता दुक्खबहुलता एकन्तसुखसमङ्गिता च पुञ्ञकिरियाय न विसेसपच्चयो होति. सति पन दुक्खसन्तापने पमाणयोगतो सुखूपब्रूहने च लद्धूपनिस्सया पुञ्ञकिरिया उप्पज्जति, उप्पज्जमाना च महाजुतिका महाविप्फारा पटिपक्खछेदनसमत्था च होति, तस्मा मनुस्सभावो पुञ्ञकिरियाय विसेसपच्चयो. तेन वुत्तं ‘‘मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञ’’न्ति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
४. एवं पन थेरेन पुच्छिता सा देवता पञ्हं विस्सज्जेसि. तमत्थं दस्सेतुं ‘‘सा देवता अत्तमना’’ति गाथा वुत्ता. केन पनायं गाथा वुत्ता? धम्मसङ्गाहकेहि. तत्थ साति या पुब्बे ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे’’ति वुत्ता, सा. देवताति देवपुत्तोपि ब्रह्मापि देवधीतापि वुच्चति. ‘‘अथ खो अञ्ञतरा देवता अभिक्कन्ताय रत्तिया अभिक्कन्तवण्णा’’तिआदीसु (सं. नि. १.१; खु. पा. ५.१) हि देवपुत्तो ‘‘देवता’’ति वुत्तो देवोयेव देवताति कत्वा. तथा ‘‘ता देवता सत्तसता उळारा, ब्रह्मविमाना अभिनिक्खमित्वा’’तिआदीसु ब्रह्मानो.
‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते;
ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका’’ति. (वि. व. ७५) –
आदीसु देवधीता. इधापि देवधीता एव दट्ठब्बा. अत्तमनाति तुट्ठमना पीतिसोमनस्सेहि गहितमना. पीतिसोमनस्ससहगतञ्हि चित्तं दोमनस्सस्स अनोकासतो तेहि तं सकं कत्वा गहितं विय होति. अत्तमनाति वा सकमना. अनवज्जपीतिसोमनस्ससम्पयुत्तञ्हि चित्तं सम्पति आयतिञ्च तंसमङ्गिनो हितसुखावहतो ‘‘सक’’न्ति वत्तब्बतं लभति, न इतरं.
मोग्गल्लानेनाति मोग्गल्लानगोत्तस्स ब्राह्मणमहासालस्स पुत्तभावतो सो महाथेरो गोत्तवसेन ‘‘मोग्गल्लानो’’ति पञ्ञातो, तेन मोग्गल्लानेन. पुच्छिताति दिट्ठसंसन्दनवसेन पुच्छिता, अत्तमना सा देवता पञ्हं ब्याकासीति योजना. अत्तमनता चस्सा ‘‘तम्पि नाम परित्तकम्पि कम्मं एवं महतिया दिब्बसम्पत्तिया कारणं अहोसी’’ति पुब्बेपि सा अत्तनो पुञ्ञफलं पटिच्च अन्तरन्तरा सोमनस्सं पटिसंवेदेति, इदानि पन ‘‘अञ्ञतरस्स थेरस्स कतोपि नाम कारो एवं उळारफलो, अयं पन बुद्धानं अग्गसावको उळारगुणो महानुभावो, इमम्पि पस्सितुं निपच्चकारञ्च कातुं लभामि, मम पुञ्ञफलपटिसंयुत्तमेव च पुच्छं करोती’’ति द्वीहि कारणेहि उप्पन्ना. एवं सञ्जातबलवपीतिसोमनस्सा सा थेरस्स वचनं सिरसा सम्पटिच्छित्वा पञ्हं पुट्ठा ब्याकासि.
पञ्हन्ति ञातुं इच्छितं तं अत्थं वियाकासि कथेसि विस्सज्जेसि. कथं पन ब्याकासि? पुट्ठाति पुट्ठाकारतो, पुच्छिताकारेनेवाति अत्थो. एत्थ हि ‘‘पुच्छिता’’ति वत्वा पुन ‘‘पुट्ठा’’ति वचनं विसेसत्थनियमनं दट्ठब्बं. सिद्धे हि सति आरम्भो विसेसत्थञापकोव होति. को पनेसो विसेसत्थो? ब्याकरणस्स पुच्छानुरूपता. यञ्हि कम्मफलं दस्सेत्वा तस्स कारणभूतं कम्मं पुच्छितं, तदुभयस्स अञ्ञमञ्ञानुरूपभावविभावना. येन च आकारेन पुच्छा पवत्ता अत्थतो च ब्यञ्जनतो च, तदाकारस्स ब्याकरणस्स पुच्छानुरूपता, तथा चेव विस्सज्जनं पवत्तं. इति इमस्स विसेसस्स ञापनत्थं ‘‘पुच्छिता’’ति वत्वा पुन ‘‘पुट्ठा’’ति वुत्तं.
‘‘पुच्छिता’’ति वा ताय देवताय विसेसनमुखेन पुट्ठभावस्स पञ्हब्याकरणस्स च कारणकित्तनं. इदं वुत्तं होति – ‘‘केन तेतादिसो वण्णो’’तिआदिना थेरेन पुच्छीयतीति पुच्छा, ताय देवताय कतकम्मं, तस्सा पुच्छाय कारिता आचिक्खिता वाति सा देवता ‘‘पुच्छिता’’ति वुत्ता. यस्मा पुच्छिता पुच्छियमानस्स कम्मस्स कारिता, तस्मा पञ्हं पुट्ठा. यस्मा च पुच्छिता पुच्छियमानस्स कम्मस्स आचिक्खनसभावा, तस्मा पञ्हं ब्याकासीति. यस्स कम्मस्सिदं फलन्ति इदं ‘‘पञ्ह’’न्ति वुत्तस्स अत्थस्स सरूपदस्सनं. अयं चेत्थ अत्थो – इदं पुच्छन्तस्स पुच्छियमानाय च पच्चक्खभूतं अनन्तरं वुत्तप्पकारं पुञ्ञफलं, यस्स कम्मस्स तं ञातुं इच्छितत्ता पञ्हन्ति वुत्तं पुञ्ञकम्मं ब्याकासीति.
५. अहं मनुस्सेसूतिआदि पञ्हस्स ब्याकरणाकारो. तत्थ अहन्ति देवता अत्तानं निद्दिसति. ‘‘मनुस्सेसू’’ति वत्वा पुन ‘‘मनुस्सभूता’’ति वचनं तदा अत्तनि मनुस्सगुणानं विज्जमानतादस्सनत्थं. यो हि मनुस्सजातिकोव समानो पाणातिपातादिं अकत्तब्बं कत्वा दण्डारहो तत्थ तत्थ राजादितो हत्थच्छेदादिकम्मकारणं पापुणन्तो महादुक्खं अनुभवति, अयं मनुस्सनेरयिको नाम. अपरो मनुस्सजातिकोव समानो पुब्बेकतकम्मुना घासच्छादनम्पि न लभति, खुप्पिपासाभिभूतो दुक्खबहुलो कत्थचि पतिट्ठं अलभमानो विचरति, अयं मनुस्सपेतो नाम. अपरो मनुस्सजातिकोव समानो पराधीनवुत्ति परेसं भारं वहन्तो भिन्नमरियादो वा अनाचारं आचरित्वा परेहि सन्तज्जितो मरणभयभीतो गहननिस्सितो दुक्खबहुलो विचरति हिताहितं अजानन्तो निद्दाजिघच्छादुक्खविनोदनादिपरो, अयं मनुस्सतिरच्छानो नाम. यो पन अत्तनो हिताहितं जानन्तो कम्मफलं सद्दहन्तो हिरोत्तप्पसम्पन्नो दयापन्नो सब्बसत्तेसु संवेगबहुलो अकुसलकम्मपथे परिवज्जेन्तो कुसलकम्मपथे समाचरन्तो पुञ्ञकिरियवत्थूनि परिपूरेति, अयं मनुस्सधम्मे पतिट्ठितो परमत्थतो मनुस्सो नाम. अयम्पि तादिसा अहोसि. तेन वुत्तं ‘‘मनुस्सेसु मनुस्सभूता’’ति. मनुस्से सत्तनिकाये मनुस्सभावं पत्ता मनुस्सधम्मञ्च अप्पहाय ठिताति अत्थो.
अब्भागतानन्ति अभिआगतानं, सम्पत्तआगन्तुकानन्ति अत्थो. दुविधा हि आगन्तुका अतिथि अब्भागतोति. तेसु कतपरिचयो आगन्तुको अतिथि, अकतपरिचयो अब्भागतो. कतपरिचयो अकतपरिचयोपि वा पुरेतरं आगतो अतिथि, भोजनवेलायं उपट्ठितो सम्पति आगतो अब्भागतो. निमन्तितो वा भत्तेन अतिथि, अनिमन्तितो अब्भागतो. अयं पन अकतपरिचयो अनिमन्तितो सम्पति आगतो च, तं सन्धायाह ‘‘अब्भागतान’’न्ति, गरुकारेन पनेत्थ बहुवचनं वुत्तं. आसति निसीदति एत्थाति आसनं. यंकिञ्चि निसीदनयोग्गं, इध पन पीठं अधिप्पेतं, तस्स च अप्पकत्ता अनुळारत्ता च ‘‘आसनक’’न्ति आह. अदासिन्ति ‘‘इदमस्स थेरस्स दिन्नं मय्हं महप्फलं भविस्सति महानिसंस’’न्ति सञ्जातसोमनस्सा कम्मं कम्मफलञ्च सद्दहित्वा तस्स थेरस्स परिभोगत्थाय अदासिं, निरपेक्खपरिच्चागवसेन परिच्चजिन्ति अत्थो.
अभिवादयिन्ति अभिवादनमकासिं, पञ्चपतिट्ठितेन दक्खिणेय्यपुग्गले वन्दिन्ति अन्तो. वन्दमाना हि तं तायेव वन्दनकिरियाय वन्दियमानं ‘‘सुखिनी होहि, अरोगा होही’’तिआदिना आसिवादं अत्थतो वदापेसि नाम. अञ्जलिकं अकासिन्ति दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं सिरसि पग्गण्हन्ती गुणविसिट्ठानं अपचायनं अकासिन्ति अत्थो. यथानुभावन्ति यथाबलं, तदा मम विज्जमानविभवानुरूपन्ति अत्थो. अदासि दानन्ति अन्नपानादिदेय्यधम्मपरिच्चागेन दक्खिणेय्यं भोजेन्ती दानमयं पुञ्ञं पसविं.
एत्थ च ‘‘अह’’न्ति इदं कम्मस्स फलस्स च एकसन्ततिपतिततादस्सनेन सम्बन्धभावदस्सनं, ‘‘मनुस्सेसु मनुस्सभूता’’ति इदं तस्सा पुञ्ञकिरियाय अधिट्ठानभूतसन्तानविसेसदस्सनं, ‘‘अब्भागतान’’न्ति इदं चित्तसम्पत्तिदस्सनञ्चेव खेत्तसम्पत्तिदस्सनञ्च दानस्स विय पटिग्गहणस्स च किञ्चि अनपेक्खित्वा पवत्तितभावदीपनतो. ‘‘आसनकं अदासिं यथानुभावञ्च अदासि दान’’न्ति इदं भोगसारदानदस्सनं, ‘‘अभिवादयिं अञ्जलिकं अकासि’’न्ति इदं कायसारदानदस्सनं.
६. तेनाति तेन यथावुत्तेन पुञ्ञेन हेतुभूतेन. मेति अयं मे-सद्दो ‘‘किच्छेन मे अधिगतं, हलं दानि पकासितु’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.६५; म. नि. १.२८१; सं. नि. १.१७२) करणे आगतो, मयाति अत्थो. ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतू’’तिआदीसु (सं. नि. ३.१८२; अ. नि. ४.२५७) सम्पदाने, मय्हन्ति अत्थो. ‘‘पुब्बेव मे, भिक्खवे, सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्सेव सतो’’तिआदीसु (म. नि. १.२०६; सं. नि. ४.१४; अ. नि. ३.१०४) सामिअत्थे आगतो, इधापि सामिअत्थे एव, ममाति अत्थो. स्वायं मे-सद्दो तेन मे पुञ्ञेनाति च मे एतादिसोति च उभयत्थ सम्बन्धितब्बो. सेसं वुत्तनयमेव.
एवं ताय देवताय पञ्हे ब्याकते आयस्मा महामोग्गल्लानो वित्थारेन धम्मं देसेसि. सा देसना सपरिवाराय तस्सा देवताय सात्थिका अहोसि. थेरो ततो मनुस्सलोकं आगन्त्वा सब्बं तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि. भगवा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि. गाथा एव पन सङ्गहं आरुळ्हाति.
पठमपीठविमानवण्णना निट्ठिता.
२. दुतियपीठविमानवण्णना
पीठं ते वेळुरियमयन्ति दुतियपीठविमानं. तस्स अट्ठुप्पत्ति च अत्थवण्णना च पठमे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. अयं पन विसेसो – सावत्थिवासिनी किर एका इत्थी अत्तनो गेहं पिण्डाय पविट्ठं एकं थेरं पस्सित्वा पसन्नचित्ता तस्स आसनं देन्ती अत्तनो पीठं उपरि नीलवत्थेन अत्थरित्वा अदासि. तेन तस्सा देवलोके निब्बत्ताय वेळुरियमयं पल्लङ्कविमानं निब्बत्तं. तेन वुत्तं –
८. ‘‘पीठं ते वेळुरियमयं उळारं, मनोजवं गच्छति येनकामं;
अलङ्कते मल्यधरे सुवत्थे, ओभाससि विज्जुरिवब्भ कूटं.
९. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.
१०. ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.
११. ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्लानेन पुच्छिता;
पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
१२. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, अब्भागतानासनकं अदासिं;
अभिवादयिं अञ्जलिकं अकासिं, यथानुभावञ्च अदासि दानं.
१३. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया.
१४. ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्ञं;
तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति.
८. तत्थ वेळुरियमयन्ति वेळुरियमणिमयं. वेळुरियमणि नाम विळूरपब्बतस्स विळूरगामस्स च अविदूरे उप्पज्जनकमणि. तस्स किर विळूरगामट्ठाने आकरो, विळूरस्स पन अविदूरे भवत्ता वेळुरियन्तेव पञ्ञायित्थ. तंसदिसवण्णनिभताय देवलोकेपिस्स तथेव नामं जातं यथा तं मनुस्सलोके लद्धनामवसेनेव देवलोके देवपुत्तानं. तं पन मयूरगीववण्णं वा होति, वायसपत्तवण्णं वा, सिनिद्धवेणुपत्तवण्णं वा. इध पन मयूरगीववण्णं वेदितब्बं. सेसं सब्बं पठमपीठविमाने वुत्तसदिसमेवाति.
दुतियपीठविमानवण्णना निट्ठिता.
३. ततियपीठविमानवण्णना
पीठं ते सोवण्णमयन्ति ततियपीठविमानं. तस्स वत्थु राजगहे समुट्ठितं. अञ्ञतरो किर खीणासवत्थेरो राजगहे पिण्डाय चरित्वा भत्तं गहेत्वा उपकट्ठे काले भत्तकिच्चं कातुकामो एकं विवटद्वारगेहं उपसङ्कमि. तस्मिं पन गेहे गेहसामिनी इत्थी सद्धा पसन्ना थेरस्स आकारं सल्लक्खेत्वा ‘‘एथ, भन्ते, इध निसीदित्वा भत्तकिच्चं करोथा’’ति अत्तनो भद्दपीठं पञ्ञापेत्वा उपरि पीतवत्थं अत्थरित्वा निरपेक्खपरिच्चागवसेन अदासि, ‘‘इदं मे पुञ्ञं आयतिं सोवण्णपीठपटिलाभाय होतू’’ति पत्थनञ्च पट्ठपेसि. अथ थेरे तत्थ निसीदित्वा भत्तकिच्चं कत्वा पत्तं धोवित्वा उट्ठाय गच्छन्ते ‘‘भन्ते, इदमासनं तुम्हाकंयेव परिच्चत्तं, मय्हं अनुग्गहत्थं परिभुञ्जथा’’ति आह. थेरो तस्सा अनुकम्पाय तं पीठं सम्पटिच्छित्वा सङ्घस्स दापेसि. सा अपरेन समयेन अञ्ञतरेन रोगेन फुट्ठा कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्तीतिआदि सब्बं पठमविमानवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. तेन वुत्तं –
१५. ‘‘पीठं ते सोवण्णमयं उळारं, मनोजवं गच्छति येनकामं;
अलङ्कते मल्यधरे सुवत्थे,ओभाससि विज्जुरिवब्भकूटं.
१६. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.
१७. ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.
१८. ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्लानेन पुच्छिता;
पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
१९. ‘‘अप्पस्स कम्मस्स फलं ममेदं, येनम्हि एवं जलितानुभावा;
अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके.
२०. ‘‘अद्दसं विरजं भिक्खुं, विप्पसन्नमनाविलं;
तस्स अदासहं पीठं, पसन्ना सेहि पाणिभि.
२१. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ती च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया.
२२. ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्ञं;
तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति.
१९. यञ्च पन पञ्चमगाथायं पुरिमाय जातिया मनुस्सलोकेतिआदि, एत्थ जाति-सद्दो अत्थेव सङ्खतलक्खणे ‘‘जाति द्वीहि खन्धेहि सङ्गहिता’’तिआदीसु (धातु. ७१). अत्थि निकाये ‘‘निगण्ठा नाम समणजाती’’तिआदीसु (अ. नि. ३.७१). अत्थि पटिसन्धियं ‘‘यं मातुकुच्छिस्मिं पठमं चित्तं उप्पन्नं, पठमं विञ्ञाणं पातुभूतं, तदुपादाय सावस्स जाती’’तिआदीसु (महाव. १२४). अत्थि कुले ‘‘अक्खित्तो अनुपकुट्ठो जातिवादेना’’तिआदीसु (दी. नि. १.३०३). अत्थि पसुतियं ‘‘सम्पतिजातो, आनन्द, बोधिसत्तो’’तिआदीसु (दी. नि. २.३१; म. नि. ३.२०७). अत्थि भवे ‘‘एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो’’तिआदीसु (दी. नि. १.२४४; म. नि. १.५३). इधापि भवे एव दट्ठब्बो. तस्मा पुरिमाय जातिया पुरिमस्मिं भवे अनन्तरातीते पुरिमे अत्तभावेति अत्थो. भुम्मत्थे हिदं करणवचनं. मनुस्सलोकेति मनुस्सलोकभवे, राजगहं सन्धाय वदति. ओकासलोको हि इध अधिप्पेतो, सत्तलोको पन ‘‘मनुस्सेसू’’ति इमिना वुत्तोयेव.
२०. अद्दसन्ति अद्दक्खिं. विरजन्ति विगतरागादिरजत्ता विरजं. भिक्खुन्ति भिन्नकिलेसत्ता भिक्खुं, सब्बसो किलेसकालुस्सियाभावेन विप्पसन्नचित्तताय विप्पसन्नं, अनाविलसङ्कप्पताय अनाविलं. पुरिमं पुरिमञ्चेत्थ पदं पच्छिमस्स पच्छिमस्स कारणवचनं, विगतरागादिरजत्ता भिन्नकिलेसताय भिक्खुं, भिन्नकिलेसत्ता किलेसकालुस्सियाभावेन विप्पसन्नं, विप्पसन्नमनत्ता अनाविलन्ति. पच्छिमं पच्छिमं वा पदं पुरिमस्स पुरिमस्स कारणवचनं, विरजं भिक्खुगुणयोगतो. भिन्नकिलेसो हि भिक्खु. भिक्खुं विप्पसन्नभावतो. किलेसकालुस्सियाभावेन विप्पसन्नमानसो हि भिक्खु. विप्पसन्नं अनाविलसङ्कप्पभावतोति. रागरजाभावेन वा ‘‘विरज’’न्ति वुत्तं, दोसकालुस्सियाभावेन ‘‘विप्पसन्न’’न्ति, मोहब्याकुलाभावेन ‘‘अनाविल’’न्ति. एवंभूतो परमत्थतो भिक्खु नाम होतीति ‘‘भिक्खु’’न्ति वुत्तं. अदासहन्ति अदासिं अहं. पीठन्ति तदा मम सन्तिके विज्जमानं भद्दपीठं. पसन्नाति कम्मफलसद्धाय रतनत्तयसद्धाय च पसन्नचित्ता. सेहि पाणिभीति अञ्ञं अनाणापेत्वा अत्तनो हत्थेहि उपनीय पीठं पञ्ञापेत्वा अदासिन्ति अत्थो.
एत्थ च ‘‘विरजं भिक्खुं विप्पसन्नमनाविल’’न्ति इमिना खेत्तसम्पत्तिं दस्सेति, ‘‘पसन्ना’’ति इमिना चित्तसम्पत्तिं, ‘‘सेहि पाणिभी’’ति इमिना पयोगसम्पत्तिं. तथा ‘‘पसन्ना’’ति इमिना सक्कच्चदानं अनुपहच्चदानन्ति च इमे द्वे दानगुणा दस्सिता, ‘‘सेहि पाणिभी’’ति इमिना सहत्थेन दानं अनुपविद्धदानन्ति इमे द्वे दानगुणा दस्सिता, पीतवत्थस्स अत्थरणेन निसीदनकालञ्ञुताय चित्तिं कत्वा दानं कालेन दानन्ति इमे द्वे दानगुणा दस्सिताति वेदितब्बा. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव.
ततियपीठविमानवण्णना निट्ठिता.
४. चतुत्थपीठविमानवण्णना
पीठं ते वेळुरियमयन्ति चतुत्थपीठविमानं. इमस्सापि वत्थु राजगहे समुट्ठितं, तं दुतियविमाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. नीलवत्थेन हि अत्थरित्वा पीठस्स दिन्नत्ता इमिस्सापि विमानं वेळुरियमयं निब्बत्तं. सेसं पठमविमाने वुत्तसदिसं. तेन वुत्तं –
२३. ‘‘पीठं ते वेळुरियमयं उळारं, मनोजवं गच्छति येनकामं;
अलङ्कते मल्यधरे सुवत्थे, ओभाससि विज्जुरिवब्भकूटं.
२४. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.
२५. ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;