१०. सेरीसकविमानवण्णना
सुणोथ यक्खस्स च वाणिजान चाति सेरीसकविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवति परिनिब्बुते आयस्मा कुमारकस्सपो पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं सेतब्यनगरं सम्पत्तो. तत्थ पायासिराजञ्ञं अत्तनो सन्तिकं उपगतं विपरीतग्गाहतो विवेचेत्वा सम्मादस्सने पतिट्ठापेसि. सो ततो पट्ठाय पुञ्ञपसुतो हुत्वा समणब्राह्मणानं दानं देन्तो तत्थ अकतपरिचयताय असक्कच्चं दानं दत्वा अपरभागे कालं कत्वा चातुमहाराजिकभवने सुञ्ञे सेरीसके विमाने निब्बत्ति.
अतीते किर कस्सपस्स भगवतो काले एको खीणासवत्थेरो अञ्ञतरस्मिं गामे पिण्डाय चरित्वा बहिगामे देवसिकं एकस्मिं पदेसे भत्तकिच्चं अकासि. तं दिस्वा एको गोपालको ‘‘अय्यो सूरियातपेन किलमती’’ति पसन्नचित्तो चतूहि सिरीसथम्भेहि साखामण्डपं कत्वा अदासि, मण्डपस्स समीपे सिरीसरुक्खं रोपेसीति च वदन्ति. सो कालं कत्वा तेनेव पुञ्ञकम्मेन चातुमहाराजिकेसु निब्बत्ति, तस्स पुरिमकम्मस्स सूचकं विमानद्वारे सिरीसवनं निब्बत्ति वण्णगन्धसम्पन्नेहि पुप्फेहि सब्बकालं उपसोभमानं, तेन तं विमानं ‘‘सेरीसक’’न्ति पञ्ञायित्थ. सो च देवपुत्तो एकं बुद्धन्तरं देवेसु चेव मनुस्सेसु च संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे यसत्थेरस्स चतूसु विमलादीसु गिहिसहायेसु गवम्पति नाम हुत्वा भगवतो धम्मदेसनाय अरहत्ते पतिट्ठितो पुब्बाचिण्णवसेन तं सुञ्ञविमानं दिस्वा अभिण्हं दिवाविहारं गच्छति.
सो अपरभागे पायासिदेवपुत्तं तत्थ दिस्वा ‘‘कोसि त्वं, आवुसो’’ति पुच्छित्वा तेन ‘‘अहं, भन्ते, पायासिराजञ्ञो इधूपपन्नो’’ति वुत्ते ‘‘ननु त्वं मिच्छादिट्ठिको विपरीतदस्सनो कथमिधूपपन्नो’’ति आह. अथ नं पायासिदेवपुत्तो ‘‘अय्येनम्हि कुमारकस्सपत्थेरेन मिच्छादस्सनतो विवेचितो, पुञ्ञकिरियानं असक्कच्चकारिताय पन सुञ्ञे विमाने निब्बत्तो. साधु, भन्ते, मनुस्सलोकं गतकाले मम परिजनस्स आरोचेथ ‘पायासिराजञ्ञो असक्कच्चं दानं दत्वा सुञ्ञं सेरीसकविमानं उपपन्नो, तुम्हे पन सक्कच्चं पुञ्ञानि कत्वा तत्रूपपत्तिया चित्तं पणिदहथा’’ति. थेरो तस्सानुकम्पाय तथा अकासि. तेपि थेरस्स वचनं सुत्वा तथा चित्तं पणिधाय पुञ्ञानि कत्वा सेरीसके विमाने निब्बत्तिंसु. सेरीसकदेवपुत्तं पन वेस्सवणमहाराजा मरुभूमियं छायूदकरहिते मग्गे मग्गपटिपन्नानं मनुस्सानं अमनुस्सपरिपन्थ मोचनत्थं मग्गरक्खकं ठपेसि.
अथ अपरेन समयेन अङ्गमगधवासिनो वाणिजा सकटसहस्सं भण्डस्स पूरेत्वा सिन्धुसोवीरदेसं गच्छन्ता मरुकन्तारे दिवा उण्हभयेन मग्गं अप्पटिपज्जित्वा रत्तिं नक्खत्तसञ्ञाय मग्गं पटिपज्जिंसु. ते मग्गमूळ्हा हुत्वा अञ्ञं दिसं अगमंसु. तेसं अन्तरे एको उपासको अहोसि सद्धो पसन्नो सीलसम्पन्नो अरहत्तप्पत्तिया उपनिस्सयसम्पन्नो मातापितूनं उपट्ठानत्थं वणिज्जाय गतो. तं अनुग्गण्हन्तो सेरीसकदेवपुत्तो सह विमानेन अत्तानं दस्सेसि. दस्सेत्वा च पन ‘‘कस्मा तुम्हे इमं छायूदकरहितं वालुकाकन्तारं पटिपन्ना’’ति पुच्छि. ते चस्स तत्थ अत्तनो आगतप्पकारं कथेसुं, तदत्थदीपना देवपुत्तस्स वाणिजानञ्च वचनपटिवचनगाथा होन्ति. आदितो पन द्वे गाथा तासं सम्बन्धदस्सनत्थं धम्मसङ्गाहकेहि ठपिता –
१२२८. ‘‘सुणोथ यक्खस्स च वाणिजान च, समागमो यत्थ तदा अहोसि;
यथा कथं इतरितरेन चापि, सुभासितं तञ्च सुणाथ सब्बे.
१२२९. ‘‘यो सो अहु राजा पायासि नाम, भुम्मानं सहब्यगतो यसस्सी;
सो मोदमानोव सके विमाने, अमानुसो मानुसे अज्झभासी’’ति.
१२२८-९. तत्थ सुणोथाति सवनाणत्तिकवचनं. यं मयं इदानि भणाम, तं सुणोथाति. यक्खस्साति देवस्स. देवो हि मनुस्सानं एकच्चानं देवानञ्च पूजनीयभावतो ‘‘यक्खो’’ति वुच्चति. अपिच सक्कोपि चत्तारो महाराजानोपि वेस्सवणपारिसज्जापि पुरिसोपि ‘‘यक्खो’’ति वुच्चति. तथा हि ‘‘अतिबाळ्हं खो अयं यक्खो पमत्तो विहरति, यंनूनाहं इमं यक्खं संवेजेय्य’’न्तिआदीसु (म. नि. १.३९३) सक्को ‘‘यक्खो’’ति वुत्तो. ‘‘चत्तारो यक्खा खग्गहत्था’’तिआदीसु महाराजानो. ‘‘सन्ति हि, भन्ते, उळारा यक्खा भगवतो अप्पसन्ना’’तिआदीसु (दी. नि. ३.२७६) वेस्सवणपारिसज्जा. ‘‘एत्तावता यक्खस्स सुद्धी’’तिआदीसु (सु. नि. ४८२) पुरिसो. इध पन वेस्सवणपारिसज्जो अधिप्पेतो. वाणिजान चाति गाथाबन्धसुखत्थं अनुनासिकलोपं कत्वा वुत्तं. समागमोति समोधानं. यत्थाति यस्मिं वण्णुपथे. तदाति तस्मिं मग्गमूळ्हा हुत्वा गमनकाले. इतरितरेन चापीति इतरीतरञ्चापि, इदं यथाति इमिना योजेतब्बं. अयञ्हेत्थ अत्थो – सेरीसकदेवपुत्तस्स वाणिजानञ्च तदा यत्थ समागमो अहोसि, तं सुणोथ, यथा वापि तेहि अञ्ञमञ्ञं सुभासितं सुलपितं कथं पवत्तितं, तञ्च सब्बे ओहितचित्ता सुणाथाति. भुम्मानन्ति भुम्मदेवानं.
इदानि यक्खस्स पुच्छागाथायो होन्ति –
१२३०. ‘‘वङ्के अरञ्ञे अमनुस्सट्ठाने, कन्तारे अप्पोदके अप्पभक्खे;
सुदुग्गमे वण्णुपथस्स मज्झे, वङ्कंभया नट्ठमना मनुस्सा.
१२३१. ‘‘नयिध फला मूलमया च सन्ति, उपादानं नत्थि कुतोध भक्खो;
अञ्ञत्र पंसूहि च वालुकाहि च, तत्ताहि उण्हाहि च दारुणाहि च.
१२३२. ‘‘उज्जङ्गलं तत्तमिवं कपालं, अनायसं परलोकेन तुल्यं;
लुद्दानमावासमिदं पुराणं, भूमिप्पदेसो अभिसत्तरूपो.
१२३३. ‘‘अथ तुम्हे केन वण्णेन, किमासमाना इमं पदेसञ्हि;
अनुपविट्ठा सहसा समेच्च, लोभा भया अथ वा सम्पमूळ्हा’’ति.
१२३०. तत्थ वङ्केति संसयट्ठाने. यत्थ पविट्ठानं ‘‘जीविस्साम नु खो, मरिस्साम नु खो’’ति जीविते संसयो होति, तादिसे अरञ्ञे. अमनुस्सट्ठानेति अमनुस्सानं पिसाचादीनं सञ्चरणट्ठाने, मनुस्सानं वा अगोचरट्ठाने. कन्तारेति निरुदके इरिणे, कं तारेन्ति नयन्ति एत्थाति हि कन्तारो, उदकं गहेत्वा तरितब्बट्ठानं. तेनाह ‘‘अप्पोदके’’ति. अप्प-सद्दो हेत्थ अभावत्थो ‘‘अप्पिच्छो अप्पनिग्घोसो’’तिआदीसु (अ. नि. ८.२३; चूळव. ४५६) विय. वण्णुपथस्स मज्झेति वालुकाकन्तारमज्झेति अत्थो. वङ्कंभयाति वङ्केहि भीता. वङ्केहि भयं एतेसन्ति ‘‘वङ्कभया’’ति वत्तब्बे गाथासुखत्थं सानुनासिकं कत्वा ‘‘वङ्कंभया’’ति वुत्तं. इदञ्च वालुकाकन्तारपवेसनतो पुब्बे तेसं उप्पन्नभयं सन्धाय वुत्तं. नट्ठमनाति मग्गसतिविप्पवासेन नट्ठमानसा, मग्गमूळ्हाति अत्थो. मनुस्साति तेसं आलपनं.
१२३१. इधाति इमस्मिं मरुकन्तारे. फलाति अम्बजम्बुतालनाळिकेरादिफलानि न सन्तीति योजना. मूलमया चाति मूलानियेव मूलमया, वल्लिकन्दादीनि सन्धाय वदति. उपादानं नत्थीति किञ्चापि किञ्चि भक्खं नत्थि, उपादानं वा इन्धनं, अग्गिस्स इन्धनमत्तम्पि नत्थि, कुतो केन कारणेन इध मरुकन्तारे भक्खो सियाति अत्थो. यं पन अत्थि तत्थ, तं दस्सेतुं ‘‘अञ्ञत्र पंसूही’’तिआदि वुत्तं.
१२३२. उज्जङ्गलन्ति जङ्गलं वुच्चति लूखधूसरो अनुदको भूमिप्पदेसो, तं पन ठानं जङ्गलतोपि उक्कंसेन जङ्गलन्ति आह ‘‘उज्जङ्गल’’न्ति. तेनाह ‘‘तत्तमिवं कपाल’’न्ति, तत्तं अयोकपालसदिसन्ति अत्थो. गाथासुखत्थञ्चेत्थ सानुनासिकं कत्वा वुत्तं, तत्तमिवइच्चेव दट्ठब्बं. अनायसन्ति नत्थि एत्थ आयो सुखन्ति अनायं, ततो एव जीवितं सीयति विनासेतीति अनायसं. अथ वा न आयसन्ति अनायसं. परलोकेनाति नरकेन तुल्यं. नरकञ्हि सत्तानं एकन्तानत्थताय परभूतो पटिसत्तुभूतो लोकोति विसेसतो ‘‘परलोको’’ति वुच्चति, समन्ततो अयोमयत्ता आयसञ्च, इदं पन तदभावतो अनायसं, महतो दुक्खस्स उप्पत्तिट्ठानताय परलोकसदिसन्ति दस्सेति, ‘‘अनस्सय’’न्ति च केचि पठन्ति, सुखस्स अप्पतिट्ठानभूतन्ति अत्थो. लुद्दानमावासमिदं पुराणन्ति इदं ठानं चिरकालतो पट्ठाय लुद्दानं दारुणानं पिसाचादीनं आवासभूतं. अभिसत्तरूपोति ‘‘एवं लूखो घोराकारो होतू’’ति पोराणेहि इसीहि सपितसदिसो, दिन्नसपो वियाति अत्थो.
१२३३. केन वण्णेनाति केन कारणेन. किमासमानाति किं पच्चासीसन्ता. हीति निपातमत्तं. ‘‘पदेसम्पी’’ति च पठन्ति, इमम्पि नाम पदेसन्ति अत्थो. सहसा समेच्चाति सहसा आदीनवानिसंसे अविचारेत्वा समवायेन अनुपविट्ठा सप्पविट्ठा. लोभा भया अथ वा केनचि अनत्थकामेन पलोभिता लोभतो केनचि अमनुस्सादिना परिपातिता भया वा. अथ वा सम्पमूळ्हाति मग्गविप्पनट्ठा इमं पदेसं अनुपविट्ठाति योजना.
इदानि वाणिजा आहंसु –
१२३४. ‘‘मगधेसु अङ्गेसु च सत्थवाहा, आरोपयित्वा पणियं पुथुत्तं;
ते यामसे सिन्धुसोवीरभूमिं, धनत्थिका उद्दयं पत्थयाना.
१२३५. ‘‘दिवा पिपासंनधिवासयन्ता, योग्गानुकम्पञ्च समेक्खमाना;
एतेन वेगेन आयाम सब्बे, रत्तिं मग्गं पटिपन्ना विकाले.
१२३६. ‘‘ते दुप्पयाता अपरद्धमग्गा, अन्धाकुला विप्पनट्ठा अरञ्ञे;
सुदुग्गमे वण्णुपथस्स मज्झे, दिसं न जानाम पमूळ्हचित्ता.
१२३७. ‘‘इदञ्च दिस्वान अदिट्ठपुब्बं, विमानसेट्ठञ्च तवञ्च यक्ख;
ततुत्तरिं जीवितमासमाना, दिस्वा पतीता सुमना उदग्गा’’ति.
१२३४. तत्थ मगधेसु अङ्गेसु च सत्थवाहाति मगधरट्ठे च अङ्गरट्ठे च जाता संवड्ढा तंनिवासिनो सत्थे सत्थस्स च वाहनका सत्थका चेव सत्थसामिका च. पणियन्ति भण्डं. तेति ते मयं. यामसेति गच्छाम. सिन्धुसोवीरभूमिन्ति सिन्धुदेसं सोवीरदेसञ्च. उद्दयन्ति आनिसंसं अतिरेकलाभं.
१२३५. अनधिवासयन्ताति अधिवासेतुं असक्कोन्ता. योग्गानुकम्पन्ति गोणादीनं सत्तानं अनुग्गहं. एतेन वेगेनाति इमिना जवेन, येन तव दस्सनतो पुब्बे आयाम आगतम्ह. रत्तिं मग्गं पटिपन्नाति रत्तियं मग्गं पटिपन्ना. विकालेति अकाले अवेलायं.
१२३६. दुप्पयाताति दुट्ठु पयाता अपथे गता, ततो एव अपरद्धमग्गा. अन्धाकुलाति अन्धा विय आकुला, मग्गजाननसमत्थस्स पञ्ञाचक्खुनो अभावेन अन्धा, ततो एव आकुला, विप्पनट्ठा च मग्गसम्मूळ्हताय. दिसन्ति गन्तब्बदिसं, यस्सं दिसायं सिन्धुसोवीरदेसो, तं दिसं. पमूळ्हचित्ताति दिसासंसयसुमूळ्हचित्ता.
१२३७. तवञ्चाति तुवञ्च. यक्खाति आलपनं. ततुत्तरिं जीवितमासमानाति यो ‘‘इतो परं अम्हाकं जीवितं नत्थी’’ति जीवितसंसयो उप्पन्नो, इदानि ततो उत्तरिम्पि जीवितं आसीसन्ता. दिस्वाति दस्सनहेतु. पतीताति पहट्ठा. सुमनाति सोमनस्सप्पत्ता. उदग्गाति उदग्गाय पीतिया उदग्गचित्ता.
एवं वाणिजेहि अत्तनो पवत्तिया पकासिताय पुन देवपुत्तो द्वीहि गाथाहि पुच्छि –
१२३८. ‘‘पारं समुद्दस्स इमञ्च वण्णुं, वेत्ताचरं सङ्कुपथञ्च मग्गं;
नदियो पन पब्बतानञ्च दुग्गा, पुथुद्दिसा गच्छथ भोगहेतु.
१२३९. ‘‘पक्खन्दियान विजितं परेसं, वेरज्जके मानुसे पेक्खमाना;
यं वो सुतं वा अथ वापि दिट्ठं, अच्छेरकं तं वो सुणोम ताता’’ति.
तस्सत्थो – पारं समुद्दस्साति समुद्दस्स परतीरं, इमञ्च ईदिसं, वण्णुं वण्णुपथं वेत्तलता बन्धित्वा आचरितब्बतो वेत्ताचरं मग्गं, सङ्कुके खाणुके कोट्टेत्वा गन्तब्बतो सङ्कुपथं मग्गं, नदियो पन चन्दभागादिका, पब्बतानञ्च विसमप्पदेसाति एवं दुग्गा पुथुद्दिसा भोगनिमित्तं गच्छथ, एवं गच्छन्ता च पक्खन्दियान पक्खन्दित्वा अनुपविसित्वा, परेसं राजूनं विजितं तत्थ वेरज्जके विदेसवासिके मनुस्से पेक्खमाना गच्छथ, एवंभूतेहि वो तुम्हेहि यं सुतं वा अथ वा दिट्ठं वा अच्छेरकं अच्छरियं, तं वो सन्तिके ताता वाणिजा सुणोमाति अत्तनो विमानस्स अच्छरियभावं तेहि कथापेतुकामो पुच्छति.
एवं देवपुत्तेन पुट्ठा वाणिजा आहंसु –
१२४०. ‘‘इतोपि अच्छेरतरं कुमार, न नो सुतं वा अथ वापि दिट्ठं;
अतीतमानुसकमेव सब्बं, दिस्वा न तप्पाम अनोमवण्णं.
१२४१. ‘‘वेहायसं पोक्खरञ्ञो सवन्ति, पहूतमल्या बहुपुण्डरीका;
दुमा चिमे निच्चफलूपपन्ना, अतीव गन्धा सुरभिं पवायन्ति.
१२४२. ‘‘वेळूरियथम्भा सतमुस्सितासे, सिलापवाळस्स च आयतंसा;
मसारगल्ला सहलोहितङ्गा, थम्भा इमे जोतिरसामयासे.
१२४३. ‘‘सहस्सथम्भं अतुलानुभावं, तेसूपरि साधुमिदं विमानं;
रतनन्तरं कञ्चनवेदिमिस्सं, तपनीयपट्टेहि च साधुछन्नं.
१२४४. ‘‘जम्बोनदुत्तत्तमिदं सुमट्ठो, पासादसोपानफलूपपन्नो;
दळ्हो च वग्गु च सुसङ्गतो च, अतीव निज्झानखमो मनुञ्ञो.
१२४५. ‘‘रतनन्तरस्मिं बहुअन्नपानं, परिवारितो अच्छरासङ्गणेन;
मुरजआलम्बरतूरियघुट्ठो, अभिवन्दितोसि थुतिवन्दनाय.
१२४६. ‘‘सो मोदसि नारिगणप्पबोधनो, विमानपासादवरे मनोरमे;
अचिन्तियो सब्बगुणूपपन्नो, राजा यथा वेस्सवणो नळिन्या.
१२४७. ‘‘देवो नु आसि उदवासि यक्खो,
उदाहु देविन्दो मनुस्सभूतो;
पुच्छन्ति तं वाणिजा सत्थवाहा,
आचिक्ख को नाम तुवंसि यक्खो’’ति.
१२४०-२. तत्थ कुमाराति पठमवये ठितत्ता देवपुत्तं आलपति. सब्बन्ति देवपुत्तं तस्स विमानपटिबद्धञ्च सन्धाय वदति. पोक्खरञ्ञोति पोक्खरणियो. सतमुस्सितासेति सतरतनुब्बेधा. सिलापवाळस्साति सिलाय पवाळस्स च, सिलामया पवाळमयाति अत्थो. आयतंसाति दीघंसा. अथ वा आयता हुत्वा अट्ठसोळसद्वत्तिंसादिअंसवन्तो.
१२४२. तेसूपरीति तेसं थम्भानं उपरि. साधुमिदन्ति सुन्दरं इदं तव विमानं. रतनन्तरन्ति रतनन्तरवन्तं, भित्तिथम्भसोपानादीसु नानाविधेहि अञ्ञेहि रतनेहि युत्तं. कञ्चनवेदिमिस्सन्ति सुवण्णमयाय वेदिकाय सहितं परिक्खित्तं. तपनीयपट्टेहि च साधुछन्नन्ति तपनीयमयेहि अनेकरतनमयेहि च छदनेहि तत्थ तत्थ सुट्ठु छादितं.
१२४४. जम्बोनदुत्तत्तमिदन्ति इदं तव विमानं येभुय्येन उत्तत्तजम्बुनदभासुरं. सुमट्ठो पासादसोपानफलूपपन्नोति तस्स च सो सो पदेसो सुमट्ठो सुट्ठु मज्जितो, तेहि तेहि अनन्तरपासादेहि सोपानविसेसेहि रमणीयेहि फलकेहि च युत्तो. दळ्होति थिरो. वग्गूति अभिरूपो समुग्गतो. सुसङ्गतोति सुट्ठु सङ्गतावयवो अञ्ञमञ्ञानुरूपपासादावयवो. अतीव निज्झानखमोति पभस्सरभावेपि अतिविय ओलोकनक्खमो. मनुञ्ञोति मनोरमो.
१२४५. रतनन्तरस्मिन्ति रतनमये, रतनभूते वा सारभूते विमानस्स अब्भन्तरे. बहुअन्नपानन्ति पेसलं पहूतं अन्नञ्च पानञ्च विज्जति, उपलब्भतीति अधिप्पायो. मुरजआलम्बरतूरियघुट्ठोति मुदिङ्गानं आलम्बरानं अवसिट्ठतूरियानञ्च सद्देहि निच्चघोसितो. अभिवन्दितोसीति नमस्सितो, थोमितो वा असि. तेनाह ‘‘थूतिवन्दनाया’’ति.
१२४६. अचिन्तियोति अचिन्तेय्यानुभावो. नळिन्याति एवंनामके कीळनट्ठाने यथा वेस्सवणो महाराजा, एवं त्वं मोदसीति योजना.
१२४७. आसीति असि भवसि. देविन्दोति सक्को देवराजा. मनुस्सभूतोति मनुस्सेसु भूतो मनुस्सजातिको. यक्खोति देवादिभावं पुच्छित्वापि यक्खभावं आसङ्कन्ता वदन्ति.
इदानि सो देवपुत्तो अत्तानं जानापेन्तो –
१२४८. ‘‘सेरीसको नाम अहम्हि यक्खो, कन्तारियो वण्णुपथम्हि गुत्तो;
इमं पदेसं अभिपालयामि, वचनकरो वेस्सवणस्स रञ्ञो’’ति. –
आह. तत्थ अहम्ही यक्खोति अहं यक्खो अम्हि. कन्तारियोति आरक्खणत्थं कन्तारे नियुत्तो. गुत्तोति गोपको. तेनाह ‘‘अभिपालयामी’’ति.
इदानि वाणिजा तस्स कम्मादीनि पुच्छन्ता आहंसु –
१२४९. ‘‘अधिच्चलद्धं परिणामजं ते, सयंकतं उदाहु देवेहि दिन्नं;
पुच्छन्ति तं वाणिजा सत्थवाहा, कथं तया लद्धमिदं मनुञ्ञ’’न्ति.
तत्थ अधिच्चलद्धन्ति अधिच्चसमुप्पत्तिकं, यदिच्छकं लद्धन्ति अत्थो. परिणामजं तेति नियतिसङ्गतिभावपरिणतं, कालपरिणतं वा. सयंकतन्ति तया सयमेव कतं, देविद्धिया तया सयमेव निब्बत्तितन्ति अत्थो. उदाहु देवेहि दिन्नन्ति तया आराधितेहि देवेहि पसादवसेन निस्सट्ठं.
इदानि देवपुत्तो चतुरोपि पकारे पटिक्खिपित्वा पुञ्ञमेव अपदिसन्तो –
१२५०. ‘‘नाधिच्चलद्धं न परिणामजं मे, न सयंकतं न हि देवेहि दिन्नं;
सकेहि कम्मेहि अपापकेहि, पुञ्ञेहि मे लद्धमिदं मनुञ्ञ’’न्ति. –
गाथमाह.
तं सुत्वा वाणिजा पुन ‘‘नाधिच्चलद्ध’’न्ति गाथायं पुञ्ञाधिकमेव ते चतुरो पकारे आरोपेत्वा पुञ्ञस्स च सरूपं पुच्छिंसु –
१२५१. ‘‘किं ते वतं किं पन ब्रह्मचरियं, किस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको;
पुच्छन्ति तं वाणिजा सत्थवाहा, कथं तया लद्धमिदं विमान’’न्ति.
तत्थ वतन्ति वतसमादानं. ब्रह्मचरियन्ति सेट्ठचरियं.
पुन देवपुत्तो ते पटिक्खिपित्वा अत्तानं यथूपचितं पुञ्ञञ्च दस्सेन्तो –
१२५२. ‘‘ममं पायासीति अहु समञ्ञा, रज्जं यदा कारयिं कोसलानं;
नत्थिकदिट्ठि कदरियो पापधम्मो, उच्छेदवादी च तदा अहोसिं.
१२५३. ‘‘समणो च खो आसि कुमारकस्सपो, बहुस्सुतो चित्तकथी उळारो;
सो मे तदा धम्मकथं अभासि, दिट्ठिविसूकानि विनोदयी मे.
१२५४. ‘‘ताहं तस्स धम्मकथं सुणित्वा, उपासकत्तं पटिवेदयिस्सं;
पाणातिपाता विरतो अहोसिं, लोके अदिन्नं परिवज्जयिस्सं;
अमज्जपो नो च मुसा अभाणिं, सकेन दारेन च अहोसिं तुट्ठो.
१२५५. ‘‘तं मे वतं तं पन ब्रह्मचरियं, तस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको;
तेहेव कम्मेहि अपापकेहि, पुञ्ञेहि मे लद्धमिदं विमान’’न्ति. –
आह. तं सुविञ्ञेय्यमेव.
अथ वाणिजा देवपुत्तं विमानञ्चस्स पच्चक्खतो दिस्वा कम्मफलं सद्दहित्वा अत्तनो कम्मफले सद्धं पवेदेन्ता –
१२५६. ‘‘सच्चं किराहंसु नरा सपञ्ञा, अनञ्ञथा वचनं पण्डितानं;
यहिं यहिं गच्छति पुञ्ञकम्मो, तहिं तहिं मोदति कामकामी.
१२५७. ‘‘यहिं यहिं सोकपरिद्दवो च, वधो च बन्धो च परिक्किलेसो;
तहिं तहिं गच्छति पापकम्मो, न मुच्चति दुग्गतिया कदाची’’ति. –
गाथाद्वयं अवोचुं. तत्थ सोकपरिद्दवोति सोको च परिदेवो च. परिक्किलेसोति वुत्ता अनत्थुप्पत्ति.
एवं तेसु कथेन्तेसुयेव विमानद्वारे सिरीसरुक्खतो परिपाकेन मुत्तबन्धना परिपक्का सिपाटिका पति, तेन देवपुत्तो सपरिजनो दोमनस्सप्पत्तो अहोसि. तं दिस्वा वाणिजा –
१२५८. ‘‘सम्मूळ्हरूपोव जनो अहोसि, अस्मिं मुहुत्ते कललीकतोव;
जनस्सिमस्स तुय्हञ्च कुमार, अप्पच्चयो केन नु खो अहोसी’’ति. –
गाथमाहंसु. तत्थ सम्मूळ्हरूपोवाति सोकवसेन सब्बसो मूळ्हसभावो विय. जनोति देवजनो. अस्मिं मुहुत्तेति इमस्मिं मुहुत्तमत्ते. कललीकतोति कललं विय कतो, कललनिस्सितउदकीभूतो विय आविलोति अधिप्पायो. जनस्सिमस्स तुय्हञ्चाति इमस्स तव परिजनस्स तुय्हञ्च. अप्पच्चयोति दोमनस्सं.
तं सुत्वा देवपुत्तो –
१२५९. ‘‘इमे च सिरीसवना ताता, दिब्बा गन्धा सुरभी सम्पवन्ति;
ते सम्पवायन्ति इमं विमानं, दिवा च रत्तो च तमं निहन्त्वा.
१२६०. ‘‘इमेसञ्च खो वस्ससतच्चयेन, सिपाटिका फलति एकमेका;
मानुस्सकं वस्ससतं अतीतं, यदग्गे कायम्हि इधूपपन्नो.
१२६१. ‘‘दिस्वानहं वस्ससतानि पञ्च,
अस्मिं विमाने ठत्वान ताता;
आयुक्खया पुञ्ञक्खया चविस्सं,
तेनेव सोकेन पमुच्छितोस्मी’’ति. – आह;
१२५६. तत्थ सिरीसवनाति सिरीसविपिनतो. ताताति वाणिजे आलपति. इमे तुम्हाकं मय्हञ्च पच्चक्खभूता दिब्बा गन्धा सुरभी अतिविय सुगन्धायेव समन्ततो पवन्ति पवायन्ति. ते दिब्बा गन्धा एवं वायन्ता इमं विमानं सम्पवायन्ति सम्मदेव गन्धं गाहापेन्ति, न केवलं सम्पवायनमेव, अथ खो अत्तनो पभाय तमम्पि निहन्ति. तेनाह ‘‘दिवा च रत्तो च तमं निहन्त्वा’’ति.
१२६०-६१. इमेसन्ति सिरीसानं. सिपाटिकाति फलकुट्ठिलिका. फलतीति पच्चित्वा वण्टतो मुच्चति, पुटभेदं वा पत्वा सिस्सति. मानुस्सकं वस्ससतं अतीतन्ति यस्मा वस्ससतस्स अच्चयेन इमस्स सिरीसस्स सिपाटिका फलति, अयञ्च फलिता, तस्मा मय्हं मानुस्सकं वस्ससतं अतीतं. यदग्गे यतो पट्ठाय, कायम्हि इध इमस्मिं देवनिकाये उपपन्नो निब्बत्तो. मय्हञ्च देवगणनाय पञ्च वस्ससतानि आयु, तस्मा खीयति मे आयूति सोकवसेन सम्पमूळ्होति दस्सेति. तेनाह ‘‘दिस्वानहं वस्ससतानि पञ्च…पे… तेनेव सोकेन पमुच्छितोस्मी’’ति.
अथ नं वाणिजा समस्सासेन्तो –
१२६२. ‘‘कथं नु सोचेय्य तथाविधो सो, लद्धा विमानं अतुलं चिराय;
ये चापि खो इत्तरमुपपन्ना, ते नून सोचेय्युं परित्तपुञ्ञा’’ति. –
आहंसु. तत्थ यादिसेहि अप्पायुकेहि मरणं पटिच्च सोचितब्बं सिया, तादिसो पन एवं दिब्बानुभावसम्पन्नो नवुतिवस्ससतसहस्सायुको कथं नु सोचेय्य, न सोचितब्बमेवाति अधिप्पायो.
देवपुत्तो तत्तकेनेव समस्सासेत्वा तेसं वचनं सम्पटिच्छन्तो तेसञ्च उपदेसं देन्तो –
१२६३. ‘‘अनुच्छविं ओवदियञ्च मेतं, यं मं तुम्हे पेय्यवाचं वदेथ;
तुम्हे च खो ताता मयानुगुत्ता, येहिच्छकं तेन पलेथ सोत्थि’’न्ति. –
गाथमाह. तत्थ अनुच्छविन्ति अनुच्छविकं, तुम्हाकमेव तं युत्तरूपं. ओवदियञ्च मेतन्ति मे मय्हं तुम्हेहि ओवदियं ओवादवसेन वत्तब्बमेतं. यं यस्मा, मं मय्हं, तुम्हे ‘‘कथं नु सोचेय्य’’न्तिआदिना पेय्यवाचं पियवचनं वदेथ. यं वा पेय्यवाचाय वदनं कथनं, तं तुम्हाकमेव अनुच्छविकन्ति योजना. अथ वा यं यस्मा तुम्हे पेय्यवाचं वदेथ, तस्मा अनुच्छविकं ओवदियञ्च ओवदितब्बं ओवादानुरूपं कातब्बञ्च मे मया कतं, किं पन तन्ति आह ‘‘तुम्हे च खो ताता’’तिआदि. तत्थ मयानुगुत्ताति इमस्मिं अमनुस्सपरिग्गहे मरुकन्तारे याव कन्तारातिक्कमा मया अनुगुत्ता रक्खिता, येनिच्छकं यथारुचितेन, सोत्थिं खेमेन, पलेथ गच्छथाति अत्थो.
अथ वाणिजा कतञ्ञुभावं पकासेन्ता –
१२६४. ‘‘गन्त्वा मयं सिन्धुसोवीरभूमिं, धनत्थिका उद्दयं पत्थयाना;
यथापयोगा परिपुण्णचागा, काहाम सेरीसमहं उळारन्ति. –
गाथमाहंसु. तत्थ यथापयोगाति इदानि कतपटिञ्ञानुरूपपयोगा. परिपुण्णचागाति समत्तचागा, उळारस्स महस्स परियत्तपरिच्चागा. महन्ति उस्सवपूजं.
पुन देवपुत्तो महकरणं पटिक्खिपन्तो कत्तब्बेसु च ते नियोजेन्तो –
१२६५. ‘‘मा चेव सेरीसमहं अकत्थ, सब्बञ्च वो भविस्सति यं वदेथ;
पापानि कम्मानि विवज्जयाथ, धम्मानुयोगञ्च अधिट्ठहाथा’’ति. –
गाथमाह. तत्थ यं वदेथाति यं तुम्हे खेमेन सिन्धुसोवीरदेसपत्तिं तत्थ च विपुलं उद्दयं लाभं पच्चासीसन्ता ‘‘गन्त्वा मय’’न्तिआदीनि वदथ. सब्बं तं वो तुम्हाकं तथेव भविस्सति, तत्थ निक्कङ्खा होथ, तुम्हे पन इतो पट्ठाय पापानि कम्मानि पाणातिपातादीनि विवज्जयाथ परिवज्जेथ. धम्मानुयोगन्ति दानादिकुसलधम्मस्स अनुयुञ्जनं. अधिट्ठहाथाति अनुसिक्खथ इदं सेरीसकमहन्ति दस्सेति.
यं पन उपासकं अनुग्गण्हन्तो तेसं रक्खावरणं कातुकामो अहोसि, तस्स गुणं कित्तेत्वा तं तेसं उद्दिसन्तो इमा गाथायो आह –
१२६६. ‘‘उपासको अत्थि इमम्हि सङ्घे, बहुस्सुतो सीलवतूपपन्नो;
सद्धो च चागी च सुपेसलो च, विचक्खणो सन्तुसितो मुतीमा.
१२६७. ‘‘सञ्जानमानो न मुसा भणेय्य, परूपघाताय न चेतयेय्य;
वेभूतिकं पेसुणं नो करेय्य, सण्हञ्च वाचं सखिलं भणेय्य.
१२६८. ‘‘सगारवो सप्पतिस्सो विनीतो, अपापको अधिसीले विसुद्धो;
सो मातरं पितरञ्चापि जन्तु, धम्मेन पोसेति अरियवुत्ति.
१२६९. ‘‘मञ्ञे सो मातापितूनं कारणा, भोगानि परियेसति न अत्तहेतु;
मातापितूनञ्च यो अच्चयेन, नेक्खम्मपोणो चरिस्सति ब्रह्मचरियं.
१२७०. ‘‘उजू अवङ्को असठो अमायो, न लेसकप्पेन च वोहरेय्य;
सो तादिसो सुकतकम्मकारी, धम्मे ठितो किन्ति लभेथ दुक्खं.
१२७१. ‘‘तंकारणा पातुकतोम्हि अत्तना, तस्मा धम्मं पस्सथ वाणिजासे;
अञ्ञत्र तेनिह भस्मी भवेथ, अन्धाकुला विप्पनट्ठा अरञ्ञे;
तं खिप्पमानेन लहुं परेन, सुखो हवे सप्पुरिसेन सङ्गमो’’ति.
१२६६. तत्थ सङ्घेति सत्तसमूहे. विचक्खणोति तत्थ तत्थ कत्तब्बताय कुसलो. सन्तुसितोति सन्तुट्ठो. मुतीमाति कम्मस्सकतञाणादिना इधलोकपरलोकहितानं मुननतो मुतिमा.
१२६७. सञ्जानमानो न मुसा भणेय्याति सम्पजानमुसा न भासेय्य. वेभूतिकन्ति सहितानं विनाभावकरणतो ‘‘वेभूतिक’’न्ति लद्धनामं पिसुणं, नो करेय्य न वदेय्य.
१२६८. सप्पतिस्सोति पतिस्सयो गरुट्ठानियेसु निवातवुत्तिकत्ता सोरच्चं, सह पतिस्सेनाति सप्पतिस्सो. अधिसीलेति उपासकेन रक्खितब्बअधिसीलसिक्खाय. अरियवुत्तीति परिसुद्धवुत्ति.
१२६९. नेक्खम्मपोणोति निब्बाननिन्नो. चरिस्सति ब्रह्मचरियन्ति पब्बज्जं सासनब्रह्मचरियं चरिस्सति.
१२७०. लेसकप्पेनाति कप्पियलेसेन. न च वोहरेय्याति मायासाठेय्यवसेन वचनं न निच्छारेय्य. धम्मे ठितो किन्ति लभेथ दुक्खन्ति एवं वुत्तनयेन धम्मे ठितो धम्मचारी समचारी किन्ति केन पकारेन दुक्खं लभेथ पापुणेय्य.