२. पुरिसविमानं

५. महारथवग्गो

१. मण्डूकदेवपुत्तविमानवण्णना

महारथवग्गे को मे वन्दति पादानीति मण्डूकदेवपुत्तविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा चम्पायं विहरति गग्गराय पोक्खरणिया तीरे. सो पच्चूसवेलायं बुद्धाचिण्णं महाकरुणासमापत्तिं समापज्जित्वा ततो वुट्ठाय वेनेय्यबन्धवे सत्ते वोलोकेन्तो अद्दस ‘‘अज्ज मयि सायन्हसमये धम्मं देसेन्ते एको मण्डूको मम सरे निमित्तं गण्हन्तो परूपक्कमेन मरित्वा देवलोके निब्बत्तित्वा महता देवपरिवारेन महाजनस्स पस्सन्तस्सेव आगमिस्सति, तत्थ बहूनं धम्माभिसमयो भविस्सती’’ति दिस्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं चम्पानगरं पिण्डाय पविसित्वा, भिक्खूनं सुलभपिण्डपातं कत्वा कतभत्तकिच्चो विहारं पविसित्वा भिक्खूसु वत्तं दस्सेत्वा, अत्तनो अत्तनो दिवाट्ठानं गतेसु गन्धकुटिं पविसित्वा फलसमापत्तिसुखेन दिवसभागं खेपेत्वा, सायन्हसमये चतूसु परिसासु सन्निपतितासु सुरभिगन्धकुटितो निक्खमित्वा तङ्खणानुरूपेन पाटिहारियेन पोक्खरणितीरे धम्मसभामण्डपं पविसित्वा अलङ्कतवरबुद्धासने निसिन्नो मनोसिलातले सीहनादं नदन्तो अछम्भीतकेसरसीहो विय अट्ठङ्गसमन्नागतं ब्रह्मस्सरं निच्छारेन्तो अचिन्तेय्येन बुद्धानुभावेन अनुपमाय बुद्धलीलाय धम्मं देसेतुं आरभि.

तस्मिञ्च खणे एको मण्डूको पोक्खरणितो आगन्त्वा ‘‘धम्मो एसो वुच्चती’’ति धम्मसञ्ञाय सरे निमित्तं गण्हन्तो परिसपरियन्ते निपज्जि. अथेको वच्छपालो तं पदेसं आगतो सत्थारं धम्मं देसेन्तं परिसञ्च परमेन उपसमेन धम्मं सुणन्तं दिस्वा तग्गतमानसो दण्डमोलुब्भ तिट्ठन्तो मण्डूकं अनोलोकेत्वा तस्स सीसे सन्निरुम्भित्वा अट्ठासि. सो धम्मसञ्ञाय पसन्नचित्तो तावदेव कालं कत्वा तावतिंसभवने द्वादसयोजनिके कनकविमाने निब्बत्तित्वा सुत्तप्पबुद्धो विय तत्थ अच्छरासङ्घपरिवुतं अत्तानं दिस्वा ‘‘कुतो नु खो इध अहं निब्बत्तो’’ति आवज्जेन्तो पुरिमजातिं दिस्वा ‘‘अहम्पि नाम इध उप्पज्जिं, ईदिसञ्च सम्पत्तिं पटिलभिं, किं नु खो कम्मं अकासि’’न्ति उपधारेन्तो अञ्ञं न अद्दस अञ्ञत्र भगवतो सरे निमित्तग्गाहा. सो तावदेव सह विमानेन आगन्त्वा विमानतो ओतरित्वा, महाजनस्स पस्सन्तस्सेव महता परिवारेन महन्तेन दिब्बानुभावेन उपसङ्कमित्वा, भगवतो पादे सिरसा वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह नमस्समानो अट्ठासि. अथ नं भगवा जानन्तोव महाजनस्स कम्मफलं बुद्धानुभावञ्च पच्चक्खं कातुं –

८५७. ‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं;

अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति. –

पुच्छि. तत्थ कोति देवनागयक्खमनुस्सादीसु को, कतमोति अत्थो. मेति मम. पादानीति पादे. इद्धियाति इमाय ईदिसाय देविद्धिया. यससाति इमिना ईदिसेन परिवारेन परिच्छेदेन च. जलन्ति विज्जोतमानो. अभिक्कन्तेनाति अतिविय कन्तेन कमनीयेन सुन्दरेन. वण्णेनाति छविवण्णेन, सरीरवण्णनिभायाति अत्थो.

अथ देवपुत्तो अत्तनो पुरिमजातिआदिं आवि करोन्तो इमाहि गाथाहि ब्याकासि –

८५८. ‘‘मण्डूकोहं पुरे आसिं, उदके वारिगोचरो;

तव धम्मं सुणन्तस्स, अवधी वच्छपालको.

८५९. ‘‘मुहुत्तं चित्तपसादस्स, इद्धिं पस्स यसञ्च मे;

आनुभावञ्च मे पस्स, वण्णं पस्स जुतिञ्च मे.

८६०. ‘‘ये च ते दीघमद्धानं, धम्मं अस्सोसुं गोतम;

पत्ता ते अचलट्ठानं, यत्थ गन्त्वा न सोचरे’’ति.

८५८. तत्थ पुरेति पुरिमजातियं. उदकेति इदं तदा अत्तनो उप्पत्तिट्ठानदस्सनं. उदके मण्डूकोति एतेन उद्धुमायिकादिकस्स थले मण्डूकस्स निवत्तनं कतं होति. गावो चरन्ति एत्थाति गोचरो, गोचरो वियाति गोचरो, घासेसनट्ठानं. वारि उदकं गोचरो एतस्साति वारिगोचरो. उदकचारीपि हि कोचि कच्छपादि अवारिगोचरोपि होतीति ‘‘वारिगोचरो’’ति विसेसेत्वा वुत्तं. तव धम्मं सुणन्तस्साति ब्रह्मस्सरेन करवीकरुतमञ्जुना देसेन्तस्स तव धम्मं ‘‘धम्मो एसो वुच्चती’’ति सरे निमित्तग्गाहवसेन सुणन्तस्स, अनादरे चेतं सामिवचनं वेदितब्बं. अवधी वच्छपालकोति वच्छे रक्खन्तो गोपालदारको मम समीपं आगन्त्वा दण्डमोलुब्भित्वा तिट्ठन्तो मम सीसे दण्डं सन्निरुम्भित्वा मं मारेसि.

८५९. मुहुत्तं चित्तपसादस्साति तव धम्मे मुहुत्तमत्तं उप्पन्नस्स चित्तपसादस्स हेतुभूतस्स इद्धिन्ति समिद्धिं, दिब्बविभूतिन्ति अत्थो. यसन्ति परिवारं. आनुभावन्ति कामवण्णितादिदिब्बानुभावं. वण्णन्ति सरीरवण्णसम्पत्तिं. जुतिन्ति द्वादसयोजनानि फरणसमत्थं पभाविसेसं.

८६०. येति ये सत्ता. च-सद्दो ब्यतिरेके. तेति तव. दीघमद्धानन्ति बहुवेलं. अस्सोसुन्ति सुणिंसु. गोतमाति भगवन्तं गोत्तेन आलपति. अचलट्ठानन्ति निब्बानं. अयञ्हेत्थ अत्थो – गोतम भगवा अहं विय इत्तरमेव कालं असुणित्वा ये पन कतपुञ्ञा चिरं कालं तव धम्मं अस्सोसुं सोतुं लभिंसु, ते दीघरत्तं संसारब्यसनाभिभूता इमे सत्ता यत्थ गन्त्वा न सोचेय्युं, तं असोकं सस्सतभावेन अचलं सन्तिपदं पत्ता एव, न तेसं तस्स पत्तिया अन्तरायोति.

अथस्स भगवा सम्पत्तपरिसाय च उपनिस्सयसम्पत्तिं ओलोकेत्वा वित्थारेन धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने सो देवपुत्तो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. देवपुत्तो भगवन्तं वन्दित्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा भिक्खुसङ्घस्स च अञ्जलिं कत्वा सह परिवारेन देवलोकमेव गतोति.

मण्डूकदेवपुत्तविमानवण्णना निट्ठिता.

२. रेवतीविमानवण्णना

उट्ठेहि रेवते सुपापधम्मेति रेवतीविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा बाराणसियं विहरति इसिपतने मिगदाये. तेन समयेन बाराणसियं सद्धासम्पन्नस्स कुलस्स पुत्तो नन्दियो नाम उपासको अहोसि सद्धासम्पन्नो दायको दानपति सङ्घुपट्ठाको. अथस्स मातापितरो सम्मुखगेहतो मातुलधीतरं रेवतिं नाम कञ्ञं आनेतुकामा अहेसुं. सा पन अस्सद्धा अदानसीला, नन्दियो तं न इच्छि. तस्स माता रेवतिं आह ‘‘अम्म, त्वं इमं गेहं आगन्त्वा भिक्खुसङ्घस्स निसीदनट्ठानं हरितेन गोमयेन उपलिम्पित्वा आसनानि पञ्ञापेहि, आधारके ठपेहि, भिक्खूनं आगतकाले वन्दित्वा पत्तं गहेत्वा निसीदापेत्वा धमकरणेन पानीयं परिस्सावेत्वा भुत्तकाले पत्तानि धोवाहि, एवं मे पुत्तस्स आराधिका भविस्ससी’’ति. सा तथा अकासि. अथ नं ‘‘ओवादक्खमा जाता’’ति पुत्तस्स आरोचेत्वा तेन ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छिते दिवसं ठपेत्वा आवाहं करिंसु.

अथ नं नन्दियो आह ‘‘सचे भिक्खुसङ्घं मातापितरो च मे उपट्ठहिस्ससि, एवं इमस्मिं गेहे वसितुं लभिस्ससि, अप्पमत्ता होही’’ति. सा ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा किञ्चि कालं सद्धा विय हुत्वा भत्तारं अनवत्तेन्ती द्वे पुत्ते विजायि. नन्दियस्स मातापितरो कालमकंसु. गेहे सब्बिस्सरियं तस्सा एव अहोसि. नन्दियोपि महादानपति हुत्वा भिक्खुसङ्घस्स दानं पट्ठपेसि, कपणद्धिकादीनम्पि गेहद्वारे पाकवत्तं पट्ठपेसि. इसिपतनमहाविहारे चतूहि गब्भेहि पटिमण्डितं चतुसालं कारेत्वा मञ्चपीठादीनि अत्थरापेत्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा तथागतस्स हत्थे दक्खिणोदकं पातेत्वा निय्यादेसि, सह दक्खिणोदकदानेन तावतिंसभवने आयामतो च वित्थारतो च समन्ता द्वादसयोजनिको योजनसतुब्बेधो सत्तरतनमयो अच्छरागणसहस्ससङ्घुट्ठो दिब्बपासादो उग्गञ्छि.

अथायस्मा महामोग्गल्लानो देवचारिकं चरन्तो तं पासादं दिस्वा अत्तानं वन्दितुं आगते देवपुत्ते पुच्छि ‘‘कस्सायं पासादो’’ति? ‘‘इमस्स, भन्ते, पासादस्स सामिको मनुस्सलोके बाराणसियं नन्दियो नाम कुटुम्बियपुत्तो सङ्घस्स इसिपतनमहाविहारे चतुसालं कारेसि, तस्सायं निब्बत्तो पासादो’’ति आहंसु. पासादे निब्बत्तदेवच्छरायोपि थेरं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, मयं बाराणसियं नन्दियस्स नाम उपासकस्स परिचारिका भवितुं इध निब्बत्ता, तस्स एवं वदेथ ‘‘तुय्हं परिचारिका भवितुं निब्बत्ता, देवतायो तयि चिरायन्ते उक्कण्ठिता, देवलोकसम्पत्ति नाम मत्तिकाभाजनं भिन्दित्वा सुवण्णभाजनस्स गहणं विय अतिमनाप’न्ति वत्वा इधागमनत्थाय तस्स वदेथा’’ति आहंसु. थेरो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा सहसा देवलोकतो आगन्त्वा चतुपरिसमज्झे भगवन्तं पुच्छि ‘‘निब्बत्तति नु खो, भन्ते, कतपुञ्ञानं मनुस्सलोके ठितानंयेव दिब्बसम्पत्ती’’ति? ‘‘ननु ते, मोग्गल्लान, नन्दियस्स देवलोके निब्बत्ता दिब्बसम्पत्ति सामं दिट्ठा, कस्मा मं पुच्छसी’’ति? ‘‘एवं, भन्ते, निब्बत्तती’’ति. अथस्स सत्था ‘‘यथा चिरं विप्पवसित्वा आगतं पुरिसं मित्तबन्धवा अभिनन्दन्ति सम्पटिच्छन्ति, एवं कतपुञ्ञं पुग्गलं इतो परलोकं गतं सकानि पुञ्ञानि सम्पत्तिहत्थेहि सम्पटिच्छन्ति पटिग्गण्हन्ती’’ति दस्सेन्तो –

८६१. ‘‘चिरप्पवासिं पुरिसं, दूरतो सोत्थिमागतं;

ञातिमित्ता सुहज्जा च, अभिनन्दन्ति आगतं.

८६२. ‘‘तथेव कतपुञ्ञम्पि, अस्मा लोका परं गतं;

पुञ्ञानि पटिग्गण्हन्ति, पियं ञातीव आगत’’न्ति. – गाथा अभासि;

नन्दियो तं सुत्वा भिय्योसोमत्ताय दानानि देति, पुञ्ञानि करोति, सो वणिज्जाय गच्छन्तो रेवतिं आह ‘‘भद्दे, मया पट्ठपितं सङ्घस्स दानं अनाथानं पाकवत्तञ्च त्वं अप्पमत्ता पवत्तेय्यासी’’ति. सा ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणि. सो पवासगतोपि यत्थ यत्थ वासं कप्पेति, तत्थ तत्थ भिक्खूनं अनाथानञ्च यथाविभवं दानं देतियेव. तस्स अनुकम्पाय खीणासवा दूरतोपि आगन्त्वा दानं सम्पटिच्छन्ति. रेवती पन तस्मिं गते कतिपाहमेव दानं पवत्तेत्वा अनाथानं भत्तं उपच्छिन्दि, भिक्खूनम्पि भत्तं कणाजकं बिलङ्गदुतियं अदासि. भिक्खूनं भुत्तट्ठाने अत्तना भुत्तावसेसानि सित्थानि मच्छमंसखण्डमिस्सकानि चलकट्ठिकानि च पकिरित्वा मनुस्सानं दस्सेति ‘‘पस्सथ समणानं कम्मं, सद्धादेय्यं नाम एवं छड्डेन्ती’’ति.

अथ नन्दियो वोहारकसिद्धि यथालाभो आगन्त्वा तं पवत्तिं सुत्वा रेवतिं गेहतो नीहरित्वा गेहं पाविसि. दुतियदिवसे बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं पवत्तेत्वा निच्चभत्तं अनाथभत्तञ्च सम्मदेव पवत्तेसि, अत्तनो सहायेहि उपनीतं रेवतिं घासच्छादनपरमताय ठपेसि. सो अपरेन समयेन कालं कत्वा तावतिंसभवने अत्तनो विमानेयेव निब्बत्ति. रेवती पन सब्बं दानं पच्छिन्दित्वा ‘‘इमेसं वसेन मय्हं लाभसक्कारो परिहायी’’ति भिक्खुसङ्घं अक्कोसन्ती परिभासन्ती विचरति. अथ वेस्सवणो द्वे यक्खे आणापेसि ‘‘गच्छथ, भणे, बाराणसिनगरे उग्घोसथ ‘‘इतो सत्तमे दिवसे रेवती जीवन्तीयेव निरये पक्खिपीयती’ति’’. तं सुत्वा महाजनो संवेगजातो भीततसितो अहोसि.

अथ रेवती पन पासादं अभिरुहित्वा द्वारं थकेत्वा निसीदि. सत्तमे दिवसे तस्सा पापकम्मसञ्चोदितेन वेस्सवणेन रञ्ञा आणत्ता जलितकपिलकेसमस्सुका चिपिटविरूपनासिका परिणतदाठा लोहितक्खा सजलधरसमानवण्णा अतिविय भयानकरूपा द्वे यक्खा उपगन्त्वा ‘‘उट्ठेहि, रेवते, सुपापधम्मे’’तिआदीनि वदन्ता नानाबाहासु गहेत्वा ‘‘महाजनो पस्सतू’’ति सकलनगरे वीथितो वीथिं परिब्भमापेत्वा आकासं अब्भुग्गन्त्वा तावतिंसभवनं नेत्वा नन्दियस्स विमानं सम्पत्तिञ्चस्सा दस्सेत्वा तं विलपन्तिंयेव उस्सदनिरयसमीपं पापेसुं. तं यमपुरिसा उस्सदनिरये खिपिंसु. तेनाह –

८६३. ‘‘उट्ठेहि रेवते सुपापधम्मे, अपारुतद्वारे अदानसीले;

नेस्साम तं यत्थ थुनन्ति दुग्गता, समप्पिता नेरयिका दुखेना’’ति.

तत्थ उट्ठेहीति उट्ठह, न दानेस पासादो तं निरयभयतो रक्खितुं सक्कोति, तस्मा सीघं उट्ठहित्वा आगच्छाहीति अत्थो. रेवतेति तं नामेन आलपति. सुपापधम्मेतिआदिना उट्ठानस्स कारणं वदति. यस्मा त्वं अरियानं अक्कोसनपरिभासनादिना सुट्टु लामकपापधम्मा, यस्मा च अपारुतं द्वारं निरयस्स तव पवेसनत्थं, तस्मा उट्ठेहीति. अदानसीलेति कस्सचि किञ्चि न दानसीले कदरिये मच्छरिनी, इदम्पि उट्ठानस्सेव कारणवचनं. यस्मा दानसीलानं अमच्छरीनं तव सामिकसदिसानं सुगतियं निवासो, तादिसानं पन अदानसीलानं मच्छरीनं निरये निवासो, तस्मा उट्ठेहि, मुहुत्तमत्तम्पि तव इध ठातुं न दस्सामीति अधिप्पायो. यत्थ थुनन्ति दुग्गताति दुक्खगतत्ता दुग्गता. नेरयिकाति निरयदुक्खेन समप्पिता समङ्गीभूता यस्मिं निरये थुनन्ति, याव पापकम्मं न ब्यन्ति होति, ताव निक्खमितुं अलभन्ता नित्थुनन्ति, तत्थ तं नेस्साम नयिस्साम खिपिस्सामाति योजना.

८६४. ‘‘इच्चेव वत्वान यमस्स दूता, ते द्वे यक्खा लोहितक्खा ब्रहन्ता;

पच्चेकबाहासु गहेत्वा रेवतं, पक्कामयुं देवगणस्स सन्तिके’’ति. –

इदं सङ्गीतिकारवचनं.

तत्थ इच्चेव वत्वानाति इति एव ‘‘उट्ठेही’’तिआदिना वत्वा, वचनसमनन्तरमेवाति अत्थो. यमस्स दूताति अप्पटिसेधनियतस्स यमस्स रञ्ञो दूतसदिसा. वेस्सवणेन हि ते पेसिता. तथा हि ते तावतिंसभवनं नयिंसु. केचि ‘‘न यमस्स दूता’’ति न-कारं ‘‘यमस्सा’’ति पदेन सम्बन्धित्वा ‘‘वेस्सवणस्स दूता’’ति अत्थं वदन्ति, तं न युज्जति. न हि न यमदूतताय वेस्सवणस्स दूताति सिज्झति. यजन्ति तत्थ बलिं उपहरन्तीति यक्खा. लोहितक्खाति रत्तनयना. यक्खानञ्हि नेत्तानि अतिलोहितानि होन्ति. ब्रहन्ताति महन्ता. पच्चेकबाहासूति एको एकबाहायं, इतरो इतरबाहायन्ति पच्चेकं बाहासु. रेवतन्ति रेवतिं. रेवतातिपि तस्सा नाममेव. तथा हि ‘‘रेवते’’ति वुत्तं. पक्कामयुन्ति पक्कामेसुं, उपनेसुन्ति अत्थो. देवगणस्साति तावतिंसभवने देवसङ्घस्स.

एवं तेहि यक्खेहि तावतिंसभवनं नेत्वा नन्दियविमानस्स अविदूरे ठपिता रेवती तं सूरियमण्डलसदिसं अतिविय पभस्सरं दिस्वा –

८६५. ‘‘आदिच्चवण्णं रुचिरं पभस्सरं, ब्यम्हं सुभं कञ्चनजालछन्नं;

कस्सेतमाकिण्णजनं विमानं, सुरियस्स रंसीरिव जोतमानं.

८६६. ‘‘नारीगणा चन्दनसारलित्ता, उभतो विमानं उपसोभयन्ति;

तं दिस्सति सुरियसमानवण्णं, को मोदति सग्गपत्तो विमाने’’ति. –

ते यक्खे पुच्छि. तेपि तस्सा –

८६७. ‘‘बाराणसियं नन्दियो नामासि, उपासको अमच्छरी दानपति वदञ्ञू;

तस्सेतमाकिण्णजनं विमानं, सूरियस्स रंसीरिव जोतमानं.

८६८. ‘‘नारीगणा चन्दनसारलित्ता, उभतो विमानं उपसोभयन्ति;

तं दिस्सति सूरियसमानवण्णं, सो मोदति सग्गपत्तो विमाने’’ति. –

आचिक्खिंसु.

८६८. तत्थ चन्दनसारलित्ताति सारभूतेन चन्दनगन्धेन अनुलित्तसरीरा. उभतो विमानन्ति विमानं उभतो अन्तो चेव बहि च सङ्गीतादीहि उपेच्च सोभयन्ति.

अथ रेवती –

८६९. ‘‘नन्दियस्साहं भरिया, अगारिनी सब्बकुलस्स इस्सरा;

भत्तु विमाने रमिस्सामि दानहं, न पत्थये निरयं दस्सनाया’’ति. –

आह. तत्थ अगारिनीति गेहसामिनी. ‘‘भरिया सगामिनी’’तिपि पठन्ति, भरिया सहगामिनीति अत्थो. सब्बकुलस्स इस्सरा भत्तूति मम भत्तु नन्दियस्स सब्बकुटुम्बिकस्स इस्सरा सामिनी अहोसिं, तस्मा इदानिपि विमाने इस्सरा भविस्सामीति आह. विमाने रमिस्सामि दानहन्ति एवं पलोभेतुमेव हि तं ते तत्थ नेसुं. न पत्थये निरयं दस्सनायाति यं पन निरयं मं तुम्हे नेतुकामा, तं निरयं दस्सनायपि न पत्थये, कुतो पविसितुन्ति वदति.

एवं वदन्तिमेव ‘‘त्वं तं पत्थेहि वा मा वा, किं तव पत्थनाया’’ति निरयसमीपं नेत्वा –

८७०. ‘‘एसो ते निरयो सुपापधम्मे, पुञ्ञं तया अकतं जीवलोके;

न हि मच्छरी रोसको पापधम्मो, सग्गूपगानं लभति सहब्यत’’न्ति. –

गाथमाहंसु. तस्सत्थो – एसो तव निरयो, तया दीघरत्तं महादुक्खं अनुभवितब्बट्ठानभूतो. कस्मा? पुञ्ञं तया अकतं जीवलोके, यस्मा मनुस्सलोके अप्पमत्तकम्पि तया पुञ्ञं नाम न कतं, एवं अकतपुञ्ञो पन तादिसो सत्तो मच्छरी अत्तनो सम्पत्तिनिगूहनलक्खणेन मच्छरेन समन्नागतो, परेसं रोसुप्पादनेन रोसको, लोभादीहि पापधम्मेहि समङ्गीभावतो पापधम्मो सग्गूपगानं देवानं सहब्यतं सहभावं न लभतीति योजना.

एवं पन वत्वा ते द्वे यक्खा तत्थेवन्तरधायिंसु. तंसदिसे पन द्वे निरयपाले संसवके नाम गूथनिरये पक्खिपितुं आकड्ढन्ते पस्सित्वा –

८७१. ‘‘किं नु गूथञ्च मुत्तञ्च, असुचि पटिदिस्सति;

दुग्गन्धं किमिदं मीळ्हं, किमेतं उपवायती’’ति. –

तं निरयं पुच्छि.

८७२. ‘‘एस संसवको नाम, गम्भीरो सतपोरिसो;

यत्थ वस्ससहस्सानि, तुवं पच्चसि रेवते’’ति. –

तस्मिं कथिते तत्थ अत्तनो निब्बत्तिहेतुभूतं कम्मं पुच्छन्ती –

८७३. ‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं;

केन संसवको लद्धो, गम्भीरो सतपोरिसो’’ति. – आह;

८७४. ‘‘समणे ब्राह्मणे चापि, अञ्ञे वापि वनिब्बके;

मुसावादेन वञ्चेसि, तं पापं पकतं तया’’ति. –

तस्सा तं कम्मं कथेत्वा पुन ते –

८७५. ‘‘तेन संसवको लद्धो, गम्भीरो सतपोरिसो;

तत्थे वस्ससहस्सानि, तुवं पच्चसि रेवते’’ति. –

आहंसु. तत्थ संसवको नामाति निच्चकालं गूथमुत्तादिअसुचिस्स संसवनतो पग्घरणतो संसवको नाम.

न केवलं तुय्हं इध संसवकलाभो एव, अथ खो एत्थ अनेकानि वस्ससहस्सानि पच्चित्वा उत्तिण्णाय हत्थच्छेदादिलाभोपीति दस्सेतुं –

८७६. ‘‘हत्थेपि छिन्दन्ति अथोपि पादे, कण्णेपि छिन्दन्ति अथोपि नासं;

अथोपि काकोळगणा समेच्च, सङ्गम्म खादन्ति विफन्दमान’’न्ति. –

तत्थ लद्धब्बकारणं आहंसु. तत्थ काकोळगणाति काकसङ्घा. ते किरस्सा तिगावुतप्पमाणे सरीरे अनेकसतानि अनेकसहस्सानि पतित्वा तालक्खन्धपरिमाणेहि सुनिसितग्गेहि अयोमयेहि मुखतुण्डेहि विज्झित्वा विज्झित्वा खादन्ति, मंसं गहितगहितट्ठाने कम्मबलेन पूरतेव. तेनाह ‘‘काकोळगणा समेच्च, सङ्गम्म खादन्ति विफन्दमान’’न्ति.

पुन सा मनुस्सलोकं पच्चानयनाय याचनादिवसेन तं तं विप्पलपि. तेन वुत्तं –

८७७. ‘‘साधु खो मं पटिनेथ, काहामि कुसलं बहुं;

दानेन समचरियाय, संयमेन दमेन च;

यं कत्वा सुखिता होन्ति, न च पच्छानुतप्परे’’ति.

पुन निरयपाला –

८७८. ‘‘पुरे तुवं पमज्जित्वा, इदानि परिदेवसि;

सयं कतानं कम्मानं, विपाकं अनुभोस्ससी’’ति. –

आहंसु. पुन सा आह –

८७९. ‘‘को देवलोकतो मनुस्सलोकं, गन्त्वान पुट्ठो मे एवं वदेय्य;

निक्खित्तदण्डेसु ददाथ दानं, अच्छादनं सेय्यमथन्नपानं;

न हि मच्छरी रोसको पापधम्मो, सग्गूपगानं लभति सहब्यतं.

८८०. ‘‘साहं नून इतो गन्त्वा, योनिं लद्धान मानुसिं;

वदञ्ञू सीलसम्पन्ना, काहामि कुसलं बहुं;

दानेन समचरियाय, संयमेन दमेन च.

८८१. ‘‘आरामानि च रोपिस्सं, दुग्गे सङ्कमानि च;

पपञ्च उदपानञ्च, विप्पसन्नेन चेतसा.

८८२. ‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी;

पाटिहारियपक्खञ्च, अट्ठङ्गसुसमागतं.

८८३. ‘‘उपोसथं उपवसिस्सं, सदा सीलेसु संवुता;

न च दाने पमज्जिस्सं, सामं दिट्ठमिदं मया’’ति.

८८४. ‘‘इच्चेवं विप्पलपन्तिं, फन्दमानं ततो ततो;

खिपिंसु निरये घोरे, उद्धंपादं अवंसिर’’न्ति. –

इदं सङ्गीतिकारवचनं. पुन सा –

८८५. ‘‘अहं पुरे मच्छरिनी अहोसिं, परिभासिका समणब्राह्मणानं;

वितथेन च सामिकं वञ्चयित्वा, पच्चामहं निरये घोररूपे’’ति. –

ओसानगाथमाह. तत्थ ‘‘अहं पुरे मच्छरिनी’’ति गाथा निरये निब्बत्ताय वुत्ता, इतरा अनिब्बत्ताय एवाति वेदितब्बा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेवाति.

भिक्खू रेवतिया यक्खेहि गहेत्वा नीतभावं भगवतो आरोचेसुं. तं सुत्वा भगवा आदितो पट्ठाय इमं वत्थुं कथेत्वा उपरि वित्थारेन धम्मं देसेसि, देसनापरियोसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसु. कामञ्चेतं रेवतीपटिबद्धाय कथाय येभुय्यभावतो ‘‘रेवतीविमान’’न्ति वोहरीयति, यस्मा पन रेवती विमानदेवता न होति, नन्दियस्स पन देवपुत्तस्स विमानादिसम्पत्तिपटिसंयुत्तञ्चेतं, तस्मा पुरिसविमानेस्वेव सङ्गहं आरोपितन्ति दट्ठब्बं.

रेवतीविमानवण्णना निट्ठिता.

३. छत्तमाणवकविमानवण्णना

यो वदतं पवरो मनुजेसूति छत्तमाणवकविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन समयेन सेतब्यायं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स किच्छालद्धो पुत्तो छत्तो नाम ब्राह्मणमाणवो अहोसि. सो वयप्पत्तो पितरा पेसितो उक्कट्ठं गन्त्वा ब्राह्मणस्स पोक्खरसातिस्स सन्तिके मेधाविताय अनलसताय च न चिरेनेव मन्ते विज्जाट्ठानानि च उग्गहेत्वा ब्राह्मणसिप्पे निप्फत्तिं पत्तो. सो आचरियं अभिवादेत्वा ‘‘मया तुम्हाकं सन्तिके सिप्पं सिक्खितं, किं वो गरुदक्खिणं देमी’’ति आह. आचरियो ‘‘गरुदक्खिणा नाम अन्तेवासिकस्स विभवानुरूपा, कहापणसहस्समानेही’’ति आह. छत्तमाणवो आचरियं अभिवादेत्वा सेतब्यं गन्त्वा मातापितरो वन्दित्वा तेहि अभिनन्दियमानो कतपटिसन्थारो तमत्थं पितु आरोचेत्वा ‘‘देथ मे दातब्बयुत्तकं, अज्जेव दत्वा आगमिस्सामी’’ति आह. तं मातापितरो ‘‘तात, अज्ज विकालो, स्वे गमिस्ससी’’ति वत्वा कहापणे नीहरित्वा भण्डिकं बन्धापेत्वा ठपेसुं. चोरा तं पवत्तिं ञत्वा छत्तमाणवकस्स गमनमग्गे अञ्ञतरस्मिं वनगहने निलीना अच्छिंसु ‘‘माणवं मारेत्वा कहापणे गण्हिस्सामा’’ति.

भगवा पच्चूससमये महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो छत्तमाणवकस्स सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठानं, चोरेहि मारितस्स देवलोके निब्बत्तिं, ततो सह विमानेन आगतस्स तत्थ सन्निपतितपरिसाय च धम्माभिसमयं दिस्वा पठमतरमेव गन्त्वा माणवकस्स गमनमग्गे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. माणवो आचरियधनं गहेत्वा सेतब्यतो उक्कट्ठाभिमुखो गच्छन्तो अन्तरामग्गे भगवन्तं निसिन्नं दिस्वा उपसङ्कमित्वा अट्ठासि. ‘‘कुहिं गमिस्ससी’’ति भगवता वुत्तो ‘‘उक्कट्ठं, भो गोतम, गमिस्सामि मय्हं आचरियस्स पोक्खरसातिस्स गरुदक्खिणं दातु’’न्ति आह. अथ भगवा ‘‘जानासि पन त्वं, माणव, तीणि सरणानि, पञ्च सीलानी’’ति वत्वा तेन ‘‘नाहं जानामि, किमत्थियानि पनेतानि कीदिसानि चा’’ति वुत्ते ‘‘इदमीदिस’’न्ति सरणगमनस्स सीलसमादानस्स च फलानिसंसं विभावेत्वा ‘‘उग्गण्हाहि ताव, माणवक, सरणगमनविधि’’न्ति वत्वा ‘‘साधु उग्गण्हिस्सामि, कथेथ भन्ते भगवा’’ति तेन याचितो तस्स रुचिया अनुरूपं गाथाबन्धवसेन सरणगमनविधिं दस्सेन्तो –

८८६. ‘‘यो वदतं पवरो मनुजेसु, सक्यमुनी भगवा कतकिच्चो;

पारगतो बलवीरियसमङ्गी, तं सुगतं सरणत्थमुपेहि.

८८७. ‘‘रागविरागमनेजमसोकं, धम्ममसङ्खतमप्पटिकूलं;

मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तं, धम्ममिमं सरणत्थमुपेहि.

८८८. ‘‘यत्थ च दिन्न महप्फलमाहु, चतूसु सुचीसु पुरिसयुगेसु;

अट्ठ च पुग्गल धम्मदसा ते, सङ्घमिमं सरणत्थमुपेही’’ति. –

तिस्सो गाथायो अभासि.

८८६. तत्थ योति अनियमितवचनं, तस्स ‘‘त’’न्ति इमिना नियमनं वेदितब्बं. वदतन्ति वदन्तानं. पवरोति सेट्ठो, कथिकानं उत्तमो वादीवरोति अत्थो. मनुजेसूति उक्कट्ठनिद्देसो यथा ‘‘सत्था देवमनुस्सान’’न्ति. भगवा पन देवमनुस्सानम्पि ब्रह्मानम्पि सब्बेसम्पि सत्तानं पवरोयेव, भगवतो च चरिमभवे मनुस्सेसु उप्पन्नताय वुत्तं ‘‘मनुजेसू’’ति. तेनेवाह ‘‘सक्यमुनी’’ति. सक्यकुलप्पसुतताय सक्यो, कायमोनेय्यादीहि समन्नागततो अनवसेसस्स च ञेय्यस्स मुननतो मुनि चाति सक्यमुनि. भाग्यवन्ततादीहि चतूहि कारणेहि भगवा. चतूहि मग्गेहि कातब्बस्स परिञ्ञादिपभेदस्स सोळसविधस्स किच्चस्स कतत्ता निप्फादितत्ता कतकिच्चो. पारं सक्कायस्स परतीरं निब्बानं गतो सयम्भुञाणेन अधिगतोति पारगतो. असदिसेन कायबलेन, अनञ्ञसाधारणेन ञाणबलेन, चतुब्बिधसम्मप्पधानवीरियेन च समन्नागतत्ता बलवीरियसमङ्गी. सोभनगमनत्ता, सुन्दरं ठानं गतत्ता, सम्मा गतत्ता, सम्मा च गदितत्ता सुगतो. तं सुगतं सम्मासम्बुद्धं सरणत्थं सरणाय परायणाय अपायदुक्खवट्टदुक्खपरित्ताणाय उपेहि उपगच्छ, अज्ज पट्ठाय अहितनिवत्तनेन हितसंवड्ढनेन ‘‘अयं मे भगवा सरणं ताणं लेणं परायणं गति पटिसरण’’न्ति भज सेव, एवं जानाहि वा बुज्झस्सूति अत्थो.

८८७. रागविरागन्ति अरियमग्गमाह. तेन हि अरिया अनादिकालभावितम्पि रागं विरज्जेन्ति. अनेजमसोकन्ति अरियफलं. तञ्हि एजासङ्खाताय तण्हाय अवसिट्ठानञ्च सोकनिमित्तानं किलेसानं सब्बसो पटिप्पस्सम्भनतो ‘‘अनेजं असोक’’न्ति च वुच्चति. धम्मन्ति सभावधम्मं. सभावतो गहेतब्बधम्मो हेस यदिदं मग्गफलनिब्बानानि, न परियत्तिधम्मो विय पञ्ञत्तिधम्मवसेन. धम्मन्ति वा परमत्थधम्मं, निब्बानन्ति अत्थो. समेच्च सम्भुय्य पच्चयेहि कतं सङ्खतं, न सङ्खतन्ति असङ्खतं. तदेव निब्बानं. नत्थि एत्थ किञ्चिपि पटिकूलन्ति अप्पटिकूलं. सवनवेलायं उपपरिक्खणवेलायं पटिपज्जनवेलायन्ति सब्बदापि इट्ठमेवाति मधुरं. सब्बञ्ञुतञ्ञाणसन्निस्सयाय पटिभानसम्पदाय पवत्तितत्ता सुप्पवत्तिभावतो निपुणभावतो च पगुणं. विभजितब्बस्स अत्थस्स खन्धादिवसेन कुसलादिवसेन उद्देसादिवसेन च सुट्ठु विभजनतो सुविभत्तं. तीहिपि पदेहि परियत्तिधम्ममेव वदति. तेनेव हिस्स आपाथकाले विय विमद्दनकालेपि कथेन्तस्स विय सुणन्तस्सापि सम्मुखीभावतो उभतोपच्चक्खताय दस्सनत्थं ‘‘इम’’न्ति वुत्तं. धम्मन्ति यथावपटिपज्जन्ते अपायदुक्खपाततो धारणत्थेन धम्मं, इदं चतुब्बिधस्सापि धम्मस्स साधारणवचनं. परियत्तिधम्मोपि हि सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठानमत्तायपि यथावपटिपत्तिया अपायदुक्खपाततो धारेति एव. इमस्स च अत्थस्स इदमेव विमानं साधकन्ति दट्ठब्बं. साधारणभावेन यथावुत्तधम्मस्स पच्चक्खं कत्वा दस्सेन्तो पुन ‘‘इम’’न्ति आह.

८८८. यत्थाति यस्मिं अरियसङ्घे. दिन्नन्ति परिच्चत्तं अन्नादिदेय्यधम्मं. दिन्न महप्फलन्ति गाथासुखत्थं अनुनासिकलोपो कतो. अच्चन्तमेव किलेसासुचितो विसुज्झनेन सुचीसु ‘‘सोतापन्नो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो’’तिआदिना (अ. नि. ८.६०) वुत्तेसु चतूसु पुरिसयुगेसु. अट्ठाति मग्गट्ठफलट्ठेसु युगळे अकत्वा विसुं विसुं गहणेन अट्ठ पुग्गला. गाथासुखत्थमेव चेत्थ ‘‘पुग्गल धम्मदसा’’ति रस्सं कत्वा निद्देसो. धम्मदसाति चतुसच्चधम्मस्स निब्बानधम्मस्स च पच्चक्खतो दस्सनका. दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतभावेन सङ्घं.

एवं भगवता तीहि गाथाहि सरणगुणसन्दस्सनेन सद्धिं सरणगमनविधिम्हि वुत्ते माणवो तंतंसरणगुणानुस्सरणमुखेन सरणगमनविधिनो अत्तनो हदये ठपितभावं विभावेन्तो तस्सा तस्सा गाथाय अनन्तरं ‘‘यो वदतं पवरो’’तिआदिना तं तं गाथं पच्चनुभासि. एवं पच्चनुभासित्वा ठितस्स पञ्च सिक्खापदानि सरूपतो फलानिसंसतो च विभावेत्वा तेसं समादानविधिं कथेसि. सो तम्पि सुट्ठु उपधारेत्वा पसन्नमानसो ‘‘हन्दाहं भगवा गमिस्सामी’’ति वत्वा रतनत्तयगुणं अनुस्सरन्तो तंयेव मग्गं पटिपज्जि. भगवापि ‘‘अलं इमस्स एत्तकं कुसलं देवलोकूपपत्तिया’’ति जेतवनमेव अगमासि.

माणवस्स पन पसन्नचित्तस्स रतनत्तयगुणं सल्लक्खणवसेन ‘‘सरणं उपेमी’’ति पवत्तचित्तुप्पादताय सरणेसु च, भगवता वुत्तनयेन पञ्चन्नं सीलानं अधिट्ठानेन सीलेसु च पतिट्ठितस्स तेनेव नयेन रतनत्तयगुणे अनुस्सरन्तस्सेव गच्छन्तस्स चोरा मग्गे परियुट्ठिंसु. सो ते अगणेत्वा रतनत्तयगुणे अनुस्सरन्तोयेव गच्छति. तञ्चेको चोरो गुम्बन्तरं उपनिस्साय ठितो विसपीतेन सरेन सहसाव विज्झित्वा जीवितक्खयं पापेत्वा कहापणभण्डिकं गहेत्वा अत्तनो सहायेहि सद्धिं पक्कामि. माणवो पन कालं कत्वा तावतिंसभवने तिंसयोजनिके कनकविमाने सुत्तप्पबुद्धो विय अच्छरासहस्सपरिवुतो सट्ठिसकटभारालङ्कारपटिमण्डितत्तभावो निब्बत्ति, तस्स विमानस्स आभा सातिरेकानि वीसतियोजनानि फरित्वा तिट्ठति.

अथ माणवं कालकतं दिस्वा सेतब्यगामवासिनो मनुस्सा सेतब्यं गन्त्वा तस्स मातापितूनं उक्कट्ठगामवासिनो च उक्कट्ठं गन्त्वा ब्राह्मणस्स पोक्खरसातिस्स कथेसुं. तं सुत्वा तस्स मातापितरो ञातिमित्ता ब्राह्मणो च पोक्खरसाति सपरिवारा अस्सुमुखा रोदमाना तं पदेसं अगमंसु, येभुय्येन सेतब्यवासिनो च उक्कट्ठवासिनो च इच्छानङ्गलवासिनो च सन्निपतिंसु, महासमागमो अहोसि. अथ माणवस्स मातापितरो मग्गस्स अविदूरे चितकं सज्जेत्वा सरीरकिच्चं कातुं आरभिंसु.

अथ भगवा चिन्तेसि ‘‘मयि गते छत्तमाणवो मं वन्दितुं आगमिस्सति, आगतञ्च तं कतकम्मं कथापेन्तो कम्मफलं पच्चक्खं कारेत्वा धम्मं देसेस्सामि, एवं महाजनस्स धम्माभिसमयो भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं तं पदेसं उपगन्त्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि छब्बण्णबुद्धरंसियो विस्सज्जेन्तो. अथ छत्तमाणवदेवपुत्तोपि अत्तनो सम्पत्तिं पच्चवेक्खित्वा, तस्सा कारणं उपधारेन्तो सरणगमनञ्च सीलसमादानञ्च दिस्वा, विम्हयजातो भगवति सञ्जातपसादबहुमानो ‘‘इदानेवाहं गन्त्वा भगवन्तञ्च भिक्खुसङ्घञ्च वन्दिस्सामि, रतनत्तयगुणे च महाजनस्स पाकटे करिस्सामी’’ति कतञ्ञुतं निस्साय सकलं तं अरञ्ञपदेसं एकालोकं करोन्तो, सह विमानेन आगन्त्वा विमानतो ओरुय्ह महता परिवारेन सद्धिं दिस्समानरूपो उपसङ्कमित्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतन्तो अभिवादेत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह एकमन्तं अट्ठासि. तं दिस्वा महाजनो ‘‘को नु खो अयं देवो वा ब्रह्मा वा’’ति अच्छरियब्भुतजातो उपसङ्कमित्वा भगवन्तं परिवारेसि. भगवा तेन कतपुञ्ञकम्मं पाकटं कातुं –

८८९. ‘‘न तथा तपति नभे सूरियो, चन्दो च न भासति न फुस्सो;

यथा अतुलमिदं महप्पभासं, को नु त्वं तिदिवा महिं उपागा.

८९०. ‘‘छिन्दति रंसी पभङ्करस्स, साधिकवीसतियोजनानि आभा;

रत्तिमपि यथा दिवं करोति, परिसुद्धं विमलं सुभं विमानं.

८९१. ‘‘बहुपदुमविचित्रपुण्डरीकं, वोकिण्णं कुसुमेहि नेकचित्तं;

अरजविरजहेमजालछन्नं, आकासे तपति यथापि सूरियो.

८९२. ‘‘रत्तम्बरपीतवाससाहि, अगरुपियङ्गुचन्दनुस्सदाहि;

कञ्चनतनुसन्निभत्तचाहि, परिपूरं गगनंव तारकाहि.

८९३. ‘‘नरनारियो बहुकेत्थनेकवण्णा, कुसुमविभूसिताभरणेत्थ सुमना;

अनिलपमुञ्चिता पवन्ति सुरभिं, तपनियवितता सुवण्णछन्ना.

८९४. ‘‘किस्स संयमस्स अयं विपाको, केनासि कम्मफलेनिधूपपन्नो;

यथा च ते अधिगतमिदं विमानं, तदनुपदं अवचासि इग्घ पुट्ठो’’ति. –

तं देवपुत्तं पटिपुच्छि.

८८६. तत्थ तपतीति दिप्पति. नभेति आकासे. फुस्सोति फुस्सतारका. अतुलन्ति अनुपमं, अप्पमाणं वा. इदं वुत्तं होति – यथा इदं तव विमानं अनुपमं अप्पमाणं पभस्सरभावेन ततो एव महप्पभासं आकासे दिप्पति, न तथा तारकरूपानि दिप्पन्ति, न चन्दो, तानि ताव तिट्ठन्तु, नापि सूरियो दिप्पति, एवंभूतो को नु त्वं देवलोकतो इमं भूमिपदेसं उपगतो, तं पाकटं कत्वा इमस्स महाजनस्स कथेहीति.

८९०. छिन्दतीति विच्छिन्दति, पवत्तितुं अदेन्तो पटिहनतीति अत्थो. रंसीति रस्मियो. पभङ्करस्साति सूरियस्स. तस्स च विमानस्स पभा समन्ततो पञ्चवीसति योजनानि फरित्वा तिट्ठति. तेनाह ‘‘साधिकवीसतियोजनानि आभा’’ति. रत्तिमपि यथा दिवं करोतीति अत्तनो पभाय अन्धकारं विधमन्तं रत्तिभागम्पि दिवसभागं विय करोति. परिसमन्ततो अन्तो चेव बहि च सुद्धताय परिसुद्धं. सब्बसो मलाभावेन विमलं. सुन्दरताय सुभं.

८९१. बहुपदुमविचित्रपुण्डरीकन्ति बहुविधरत्तकमलञ्चेव विचित्तवण्णसेतकमलञ्च. सेतकमलं पदुमं, रत्तकमलं पुण्डरीकन्ति वदन्ति. वोकिण्णं कुसुमेहीति अञ्ञेहि च नानाविधेहि पुप्फेहि समोकिण्णं. नेकचित्तन्ति मालाकम्मलताकम्मादिनानाविधविचित्तं. अरजविरजहेमजालछन्नन्ति सयं अपगतरजं विरजेन निद्दोसेन कञ्चनजालेन छादितं.

८९२. रत्तम्बरपीतवाससाहीति रत्तवत्थाहि चेव पीतवत्थाहि च. एका हि रत्तं दिब्बवत्थं निवासेत्वा पीतं उत्तरियं करोति, अपरा पीतं निवासेत्वा रत्तं उत्तरियं करोति. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘रत्तम्बरपीतवाससाही’’ति. अगरुपियङ्गुचन्दनुस्सदाहीति अगरुगन्धेन पियङ्गुमालाहि चन्दनगन्धेहि च उस्सदाहि, उस्सन्नदिब्बागरुगन्धादिकाहीति अत्थो. कञ्चनतनुसन्निभत्तचाहीति कनकसदिससुखुमच्छवीहि. परिपूरन्ति तहं तहं विचरन्तीहि सङ्गीतिपसुताहि च परिपुण्णं.

८९३. बहुकेत्थाति बहुका एत्थ. अनेकवण्णाति नानारूपा. कुसमविभूसिताभरणाति विसेसतो सुरभिवायनत्थं दिब्बकुसुमेहि अलङ्कतदिब्बाभरणा. एत्थाति एतस्मिं विमाने. सुमनाति सुन्दरमना पमुदितचित्ता. अनिलपमुञ्चिता पवन्ति सुरभिन्ति अनिलेन पमुञ्चितगन्धानं पुप्फानं वायुना विमुत्तपत्तपुटं विय विबन्धताय विकसितताय च सुगन्धं पवायन्ति. ‘‘अनिलपधूपिता’’तिपि पठन्ति, वातेन मन्दं आवुय्हमाना हेममयपुप्फाति अत्थो. कनकचीरकादीहि वेणिआदीसु ओततताय तपनियवितता. येभुय्येन कञ्चनाभरणेहि अच्छादितसरीरताय सुवण्णछन्ना. नरनारियोति देवपुत्ता देवधीतरो च बहुका एत्थ तव विमानेति दस्सेति.

८९४. इङ्घाति चोदनत्थे निपातो पुट्ठोति पुच्छितो इमस्स महाजनस्स कम्मफलपच्चक्खभावायाति अधिप्पायो.

ततो देवपुत्तो इमाहि गाथाहि ब्याकासि –

८९५. ‘‘सयमिध पथे समेच्च माणवेन, सत्थानुसासि अनुकम्पमानो;

तव रतनवरस्स धम्मं सुत्वा, करिस्सामीति च ब्रवित्थ छत्तो.

८९६. ‘‘जिनवरपवरं उपेहि सरणं, धम्मञ्चापि तथेव भिक्खुसङ्घं;

नोति पठमं अवोचहं भन्ते, पच्छा ते वचनं तथेवकासिं.

८९७. ‘‘मा च पाणवधं विविधं चरस्सु असुचिं,

न हि पाणेसु असञ्ञतं अवण्णयिंसु सप्पञ्ञा;

नोति पठमं अवोचहं भन्ते, पच्छा ते वचनं तथेवकासिं.

८९८. ‘‘मा च परजनस्स रक्खितम्पि, आदातब्बममञ्ञिथो अदिन्नं;