७. सुनिक्खित्तविमानवग्गो
१. चित्तलताविमानवण्णना
यथा वनं चित्तलतं पभासतीति चित्तलताविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन समयेन सावत्थियं अञ्ञतरो उपासको दलिद्दो अप्पभोगो परेसं कम्मं कत्वा जीवति. सो सद्धो पसन्नो जिण्णे वुड्ढे मातापितरो पोसेन्तो ‘‘इत्थियो नाम पतिकुले ठिता इस्सरियं करोन्ति, सस्सुससुरानं मनापचारिनियो दुल्लभा’’ति मातापितूनं चित्तदुक्खं परिहरन्तो दारपरिग्गहं अकत्वा सयमेव ने उपट्ठहति, सीलानि रक्खति, उपोसथं उपवसति, यथाविभवं दानानि देति. सो अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु द्वादसयोजनिके विमाने निब्बत्ति. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो हेट्ठा वुत्तनयेन गन्त्वा कतकम्मं इमाहि गाथाहि पटिपुच्छि –
१११४. ‘‘यथा वनं चित्तलतं पभासति, उय्यानसेट्ठं तिदसानमुत्तमं;
तथूपमं तुय्हमिदं विमानं, ओभासयं तिट्ठति अन्तलिक्खे.
१११५. ‘‘देविद्धिपत्तोसि महानुभावो…पे…
वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.
१११६. ‘‘सो देवपुत्तो अत्तमनो…पे… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
१११७. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूतो, दलिद्दो अताणो कपणो कम्मकरो अहोसिं;
जिण्णे च मातापितरो अभारिं, पिया च मे सीलवन्तो अहेसुं;
अन्नञ्च पानञ्च पसन्नचित्तो, सक्कच्च दानं विपुलं अदासिं.
१११८. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति. –
सोपि तस्स ब्याकासि. सेसं वुत्तनयमेव.
चित्तलताविमानवण्णना निट्ठिता.
२. नन्दनविमानवण्णना
यथा वनं नन्दनं पभासतीति नन्दनविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन समयेन सावत्थियं अञ्ञतरो उपासकोतिआदि सब्बं अनन्तरविमानसदिसं. अयं पन दारपरिग्गहं कत्वा मातापितरो पोसेसीति अयमेव विसेसो.
११२०. यथा वनं नन्दनं पभासति, उय्यानसेट्ठं तिदसानमुत्तमं;
तथूपमं तुय्हमिदं विमानं, ओभासयं तिट्ठति अन्तलिक्खे.
११२१. ‘‘देविद्धिपत्तोसि महानुभावो…पे…वण्णो च ते सब्बदिसा पभासतीति.
११२२. ‘‘सो देवपुत्तो अत्तमनो…पे… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
११२३. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूतो, दलिद्दो अताणो कपणो कम्मकरो अहोसिं;
जिण्णे च मातापितरो अभारिं, पिया च मे सीलवन्तो अहेसुं;
अन्नञ्च पानञ्च पसन्नचित्तो, सक्कच्च दानं विपुलं अदासिं.
११२४. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति. –
गाथाहि ब्याकासि. तत्थ गाथासुपि अपुब्बं नत्थि.
नन्दनविमानवण्णना निट्ठिता.
३. मणिथूणविमानवण्णना
उच्चमिदं मणिथूणं विमानन्ति मणिथूणविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन समयेन सम्बहुला थेरा भिक्खू अरञ्ञायतने विहरन्ति. तेसं गामं पिण्डाय गमनमग्गे एको उपासको विसमं समं करोति, कण्टके नीहरति, गच्छगुम्बे अपनेति, उदककाले मातिकासु सेतुं बन्धति, विवनट्ठानेसु छायारुक्खे रोपेति, जलासयेसु मत्तिकं उद्धरित्वा ते पुथुलगम्भीरे करोति, तित्थे सम्पादेति, यथाविभवं दानं देति, सीलं रक्खति. सो अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु द्वादसयोजनिके कनकविमाने निब्बत्ति. तं आयस्मा महामोग्गल्लानत्थेरो उपसङ्कमित्वा इमाहि गाथाहि पटिपुच्छि –
११२६. ‘‘उच्चमिदं मणिथूणं विमानं, समन्ततो द्वादस योजनानि;
कूटागारा सत्तसता उळारा, वेळुरियथम्भा रुचकत्थता सुभा.
११२७. ‘‘तत्थच्छसि पिवसि खादसि च, दिब्बा च वीणा पवदन्ति वग्गुं;
दिब्बा रसा कामगुणेत्थ पञ्च, नारियो च नच्चन्ति सुवण्णच्छन्ना.
११२८. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो…पे…वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.
सोपि तस्स गाथाहि ब्याकासि –
११३०. ‘‘सो देवपुत्तो अत्तमनो…पे… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
११३१. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूतो, विवने पथे सङ्कमनं अकासिं;
आरामरुक्खानि च रोपयिस्सं, पिया च मे सीलवन्तो अहेसुं;
अन्नञ्च पानञ्च पसन्नचित्तो, सक्कच्च दानं विपुलं अदासिं.
११३२. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे…वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति.
११३१. तत्थ विवनेति अरञ्ञे. आरामरुक्खानि चा आरामभूते रुक्खे, आरामं कत्वा तत्थ रुक्खे रोपेसिन्ति अत्थो. सेसं सब्बं वुत्तनयमेव.
मणिथूणविमानवण्णना निट्ठिता.
४. सुवण्णविमानवण्णना
सोवण्णमये पब्बतस्मिन्ति सुवण्णविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा अन्धकविन्दे विहरति. तेन समयेन अञ्ञतरो उपासको सद्धो पसन्नो विभवसम्पन्नो तस्स गामस्स अविदूरे अञ्ञतरस्मिं मुण्डकपब्बते सब्बाकारसम्पन्नं भगवतो वसनानुच्छविकं गन्धकुटिं कारेत्वा तत्थ भगवन्तं वसापेन्तो सक्कच्चं उपट्ठहि, सयञ्च निच्चसीले पतिट्ठितो सुविसुद्धसीलसंवरो हुत्वा कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति. तस्स कम्मानुभावसंसूचकं नानारतनरंसिजालसमुज्जलं विचित्तवेदिकापरिक्खित्तं विविधविपुलालङ्कारोपसोभितं सुविभत्तभित्तित्थम्भसोपानं आरामरमणीयकं कञ्चनपब्बतमुद्धनि विमानं उप्पज्जि. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो देवचारिकं चरन्तो दिस्वा इमाहि गाथाहि पटिपुच्छि –
११३४. ‘‘सोवण्णमये पब्बतस्मिं, विमानं सब्बतोपभं;
हेमजालपटिच्छन्नं, किङ्किणिजालकप्पितं.
११३५. ‘‘अट्ठंसा सुकता थम्भा, सब्बे वेळुरियामया;
एकमेकाय अंसिया, रतना सत्त निम्मिता.
११३६. ‘‘वेळूरियसुवण्णस्स, फलिका रूपियस्स च;
मसारगल्लमुत्ताहि, लोहितङ्गमणीहि च.
११३७. ‘‘चित्रा मनोरमा भूमि, न तत्थुद्धंसती रजो;
गोपानसीगणा पीता, कूटं दारेन्ति निम्मिता.
११३८. ‘‘सोपानानि च चत्तारि, निम्मिता चतुरो दिसा;
नानारतनगब्भेहि, आदिच्चोव विरोचति.
११३९. ‘‘वेदिया चतस्सो तत्थ, विभत्ता भागसो मिता;
दद्दल्लमाना आभन्ति, समन्ता चतुरो दिसा.
११४०. ‘‘तस्मिं विमाने पवरे, देवपुत्तो महप्पभो;
अतिरोचसि वण्णेन, उदयन्तोव भाणुमा.
११४१. ‘‘दानस्स ते इदं फलं, अथो सीलस्स वा पन;
अथो अञ्जलिकम्मस्स, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति.
सोपिस्स इमाहि गाथाहि ब्याकासि –
११४२. ‘‘सो देवपुत्तो अत्तमनो…पे… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
११४३. ‘‘अहं अन्धकविन्दस्मिं, बुद्धस्सादिच्चबन्धुनो;
विहारं सत्थु कारेसिं, पसन्नो सेहि पाणिभि.
११४४. ‘‘तत्थ गन्धञ्च मालञ्च, पच्चयञ्च विलेपनं;
विहारं सत्थु अदासिं, विप्पसन्नेन चेतसा;
तेन मय्हं इदं लद्धं, वसं वत्तेमि नन्दने.
११४५. ‘‘नन्दने च वने रम्मे, नानादिजगणायुते;
रमामि नच्चगीतेहि, अच्छराहि पुरक्खतो’’ति.
११३४. तत्थ सब्बतोपभन्ति सब्बभागेहि पभासन्तं पभामुञ्चनकं. किङ्किणिजालकप्पितन्ति कप्पितकिङ्किणिकजालं.
११३५. सब्बे वेळुरियामयाति सब्बे थम्भा वेळुरियमणिमया. तत्थ पन एकमेकाय अंसियाति अट्ठंसेसु थम्भेसु एकमेकस्मिं अंसभागे. रतना सत्त निम्मिताति सत्तरतनकम्मनिम्मिता, एकेको अंसो सत्तरतनमयोति अत्थो.
११३६. ‘‘वेळूरियसुवण्णस्सा’’तिआदिना नानारतनानि दस्सेति. तत्थ वेळूरियसुवण्णस्साति वेळुरियेन च सुवण्णेन च निम्मिता, चित्राति वा योजना. करणत्थे हि इदं सामिवचनं. फलिका रूपियस्स चाति एत्थापि एसेव नयो. मसारगल्लमुत्ताहीति कबरमणीहि. लोहितङ्गमणीहि चाति रत्तमणीहि.
११३७. न तत्थुद्धंसती रजोति मणिमयभूमिकत्ता न तस्मिं विमाने रजो उग्गच्छति. गोपानसीगणाति गोपानसीसमूहा. पीताति पीतवण्णा, सुवण्णमया चेव फुस्सरागादिमणिमया चाति अत्थो. कूटं धारेन्तीति सत्तरतनमयं कण्णिकं धारेन्ति.
११३८-९. नानारतनगब्भेहीति नानारतनमयेहि ओवरकेहि. वेदियाति वेदिका. चतस्सोति चतूसु दिसासु चतस्सो. तेनाह ‘‘समन्ता चतुरो दिसा’’ति.
११४०. महप्पभोति महाजुतिको. उदयन्तोति उग्गच्छन्तो. भाणुमाति आदिच्चो.
११४३. सेहि पाणिभीति कायसारं पुञ्ञं पसवन्तो अत्तनो पाणीहि तं तं किच्चं करोन्तो विहारं सत्थु कारेसिन्ति योजना. अथ वा सेहि पाणिभीति तत्थ अन्धकविन्दस्मिं गन्धञ्च मालञ्च पच्चयञ्च विलेपनञ्च पूजावसेन. यथा कथं? विहारञ्च विप्पसन्नेन चेतसा सत्थुनो अदासिं पूजेसिं निय्यादेसिं चाति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा.
११४४. तेनाति तेन यथावुत्तेन पुञ्ञकम्मेन कारणभूतेन. मय्हन्ति मया. इदन्ति इदं पुञ्ञफलं, इदं वा दिब्बं आधिपतेय्यं. तेनाह ‘‘वसं वत्तेमी’’ति.
११४५. नन्दनेति नन्दिया दिब्बसमिद्धिया उप्पज्जनट्ठाने इमस्मिं देवलोके, तत्थापि विसेसतो नन्दने वने रम्मे, एवं रमणीये इमस्मिं नन्दने वने रमामीति योजना. सेसं वुत्तनयमेव.
एवं देवताय अत्तनो पुञ्ञकम्मे आविकते थेरो सपरिवारस्स तस्स देवपुत्तस्स धम्मं देसेत्वा भगवतो तमत्थं निवेदेसि. भगवा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि. सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति.
सुवण्णविमानवण्णना निट्ठिता.
५. अम्बविमानवण्णना
उच्चमिदं मणिथूणन्ति अम्बविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने. तेन समयेन राजगहे अञ्ञतरो दुग्गतपुरिसो परेसं भत्तवेतनभतो हुत्वा अम्बवनं रक्खति. सो एकदिवसं आयस्मन्तं सारिपुत्तं गिम्हसमये सूरियातपसन्तत्ते उण्हवालिकानिप्पीळिते विप्फन्दमानमरीचिजालवित्थते भूमिप्पदेसे तस्स अम्बारामस्स अविदूरेन मग्गेन सेदागतेन गत्तेन गच्छन्तं दिस्वा सञ्जातगारवबहुमानो उपसङ्कमित्वा एवमाह ‘‘महा अयं, भन्ते, घम्मपरिळाहो, अतिविय परिस्सन्तरूपो विय दिस्सति, साधु, भन्ते, अय्यो इमं अम्बारामं पविसित्वा मुहुत्तं विस्समित्वा अद्धानपरिस्समं पटिविनोदेत्वा गच्छथ अनुकम्पं उपादाया’’ति. थेरो विसेसतो तस्स चित्तप्पसादं परिब्रूहेतुकामो तं आरामं पविसित्वा अञ्ञतरस्स अम्बरुक्खस्स मूले निसीदि.
पुन सो पुरिसो आह ‘‘सचे, भन्ते, न्हायितुकामत्थ, अहं इतो कूपतो उदकं उद्धरित्वा तुम्हे न्हापेस्सामि, पानीयञ्च दस्सामी’’ति. थेरोपि अधिवासेसि तुण्हीभावेन. सो कूपतो उदकं उद्धरित्वा परिस्सावेत्वा थेरं न्हापेसि, न्हापेत्वा च हत्थपादे धोवित्वा निसिन्नस्स पानीयं उपनेसि. थेरो पानीयं पिवित्वा पटिप्पस्सद्धदरथो तस्स पुरिसस्स उदकदाने चेव न्हापने च अनुमोदनं वत्वा पक्कामि. अथ सो पुरिसो ‘‘घम्माभितत्तस्स वत थेरस्स घम्मपरिळाहं पटिप्पस्सम्भेसिं, बहुं वत मया पुञ्ञं पसुत’’न्ति उळारपीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेसि. सो अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पज्जि. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो उपसङ्कमित्वा इमाहि गाथाहि कतपुञ्ञं पुच्छि.
११४६. ‘‘उच्चमिदं मणिथूणं विमानं, समन्ततो द्वादस योजनानि;
कूटागारा सत्तसता उळारा, वेळुरियथम्भा रुचकत्थता सुभा.
११४७. ‘‘तत्थच्छसि पिवसि खादसि च, दिब्बा च वीणा पवदन्ति वग्गुं;
दिब्बा रसा कामगुणेत्थ पञ्च, नारियो च नच्चन्ति सुवण्णछन्ना.
११४८. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो…पे…
वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.
११५०. ‘‘सो देवपुत्तो अत्तमनो…पे…
यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
११५१. ‘‘गिम्हानं पच्छिमे मासे, पतपन्ते दिवङ्करे;
परेसं भतको पोसो, अम्बाराममसिञ्चति.
११५२. ‘‘अथ तेनागमा भिक्खु, सारिपुत्तोति विस्सुतो;
किलन्तरूपो कायेन, अकिलन्तोव चेतसा.
११५३. ‘‘तञ्च दिस्वान आयन्तं, अवोचं अम्बसिञ्चको;
साधु तं भन्ते न्हापेय्यं, यं ममस्स सुखावहं.
११५४. ‘‘तस्स मे अनुकम्पाय, निक्खिपि पत्तचीवरं;
निसीदि रुक्खमूलस्मिं, छायाय एकचीवरो.
११५५. ‘‘तञ्च अच्छेन वारिना, पसन्नमानसो नरो;
न्हापयी रुक्खमूलस्मिं, छायाय एकचीवरं.
११५६. ‘‘अम्बो च सित्तो समणो च न्हापितो,
मया च पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं;
इति सो पीतिया कायं, सब्बं फरति अत्तनो.
११५७. ‘‘तदेव एत्तकं कम्मं, अकासिं ताय जातिया;
पहाय मानुसं देहं, उपपन्नोम्हि नन्दनं.
११५८. ‘‘नन्दने च वने रम्मे, नानादिजगणायुते;
रमामि नच्चगीतेहि, अच्छराहि पुरक्खतो’’ति. –
सोपि तस्स इमाहि गाथाहि ब्याकासि.
११५१. तत्थ गिम्हानं पच्छिमे मासेति आसाळ्हिमासे. पतपन्तेति अतिविय दिप्पन्ते, सब्बसो उण्हं विस्सज्जेन्तेति अत्थो. दिवङ्करेति दिवाकरे, अयमेव वा पाठो. असिञ्चतीति सिञ्चति, -कारो निपातमत्तं, सिञ्चति अम्बरुक्खमूलेसु धुवं जलसेकं करोतीति अत्थो. ‘‘असिञ्चथा’’ति च पाठो, सिञ्चित्थाति अत्थो. ‘‘असिञ्चह’’न्ति च पठन्ति, परेसं भतको पोसो हुत्वा तदा अम्बारामं असिञ्चिं अहन्ति अत्थो.
११५२. तेनाति येन दिसाभागेन सो अम्बारामो, तेन अगमा अगञ्छि. अकिलन्तोव चेतसाति चेतोदुक्खस्स मग्गेनेव पहीनत्ता चेतसा अकिलन्तोपि समानो किलन्तुरूपो कायेन तेन मग्गेन अगमाति योजना.
११५३-४. अवोचं अहं तदा अम्बसिञ्चको हुत्वाति योजना. एकचीवरोति न्हायितुकामोति अधिप्पायो.
११५६. इतीति एवं ‘‘अम्बो च सित्तो, समणो च न्हापितो, मया च पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं, एकेनेव पयोगेन तिविधोपि अत्थो साधितो’’ति इमिनाकारेन पवत्ताय पीतिया सो पुरिसो अत्तनो सब्बं कायं फरति, निरन्तरं फुटं करोतीति योजना. अतीतत्थे चेतं वत्तमानवचनं, फरीति अत्थो.
११५७. तदेव एत्तकं कम्मन्ति तं एत्तकं एवं पानीयदानमत्तकं कम्मं अकासिं, ताय तस्सं जातियं अञ्ञं नानुस्सरामीति अधिप्पायो. तेसं वुत्तनयमेव.
अम्बविमानवण्णना निट्ठिता.
६. गोपालविमानवण्णना
दिस्वान देवं पटिपुच्छि भिक्खूति गोपालविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने. तेन समयेन राजगहवासी अञ्ञतरो गोपालको पातरासत्थाय पिलोतिकाय पुटबद्धं कुम्मासं गहेत्वा नगरतो निक्खमित्वा गावीनं चरणट्ठानभूतं गोचरभूमिं सम्पापुणि. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो ‘‘अयं इदानेव कालं करिस्सति, मय्हञ्च कुम्मासं दत्वा तावतिंसेसु उप्पज्जिस्सती’’ति च ञत्वा तस्स समीपं अगमासि. सो वेलं ओलोकेत्वा थेरस्स कुम्मासं दातुकामो अहोसि. तेन च समयेन गावियो मासक्खेत्तं पविसन्ति. अथ सो गोपालो चिन्तेसि ‘‘किं नु खो थेरस्स कुम्मासं ददेय्यं, उदाहु गावियो मासक्खेत्ततो नीहरेय्य’’न्ति. अथस्स एतदहोसि ‘‘माससामिका मं यं इच्छन्ति, तं करोन्तु, थेरे पन गते कुम्मासदानन्तरायो मे सिया, हन्दाहं पठमं अय्यस्स कुम्मासं दस्सामी’’ति तं थेरस्स उपनेसि. पटिग्गहेसि थेरो अनुकम्पं उपादाय.
अथ नं गावियो निवत्तेतुं परिस्सयं अनोलोकेत्वा वेगेन उपधावन्तं पादेन फुट्ठो आसीविसो डंसि. थेरोपि तं अनुकम्पमानो तं कुम्मासं परिभुञ्जितुं आरभि. गोपालकोपि गावियो निवत्तेत्वा आगतो थेरं कुम्मासं परिभुञ्जन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेन्तो निसीदि. तावदेवस्स सकलसरीरं विसं अज्झोत्थरि. मुहुत्तमेव वेगे मुद्धपत्ते कालमकासि, कालकतो च तावतिंसेसु द्वादसयोजनिके कनकविमाने निब्बत्ति. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो दिस्वा इमाहि गाथाहि पटिपुच्छि –
११५९. ‘‘दिस्वान देवं पटिपुच्छि भिक्खु, उच्चे विमानम्हि चिरट्ठितिके;
आमुत्तहत्थाभरणं यसस्सिं, दिब्बे विमानम्हि यथापि चन्दिमा.
११६०. ‘‘अलङ्कतो मल्यधरो सुवत्थो, सुकुण्डली कप्पितकेसमस्सु;
आमुत्तहत्थाभरणो यसस्सी, दिब्बे विमानम्हि यथापि चन्दिमा.
११६१. ‘‘दिब्बा च वीणा पवदन्ति वग्गुं; अट्ठट्ठका सिक्खिता साधुरूपा;
दिब्बा च कञ्ञा तिदसचरा उळारा, नच्चन्ति गायन्ति पमोदयन्ति.
११६२. ‘‘देविद्धिपत्तोसि महानुभावो…पे…
वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.
सोपि तस्स ब्याकासि –
११६३. ‘‘सो देवपुत्तो अत्तमनो…पे…यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
११६४. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूतो, सङ्गम्म रक्खिस्सं परेसं धेनुयो;
ततो च आगा समणो ममन्तिके, गावो च मासे अगमंसु खादितुं.
११६५. ‘‘द्वयज्ज किच्चं उभयञ्च कारियं, इच्चेवहं भन्ते तदा विचिन्तयिं;
ततो च सञ्ञं पटिलद्ध योनिसो, ‘ददामि भन्ते’ति खिपिं अनन्तकं.
११६६. ‘‘सो मासखेत्तं तुरितो अवासरिं, पुरा अयं भञ्जति यस्सिदं धनं;
ततो च कण्हो उरगो महाविसो, अडंसि पादे तुरितस्स मे सतो.
११६७. ‘‘स्वाहं अट्टोम्हि दुक्खेन पीळितो, भिक्खु च तं सामं मुञ्चित्वानन्तकं;
अहासि कुम्मासं ममानुकम्पया, ततो चुतो कालकतोम्हि देवता.
११६८. ‘‘तदेव कम्मं कुसलं कतं मया, सुखञ्च कम्मं अनुभोमि अत्तना;
तया हि भन्ते अनुकम्पितो भुसं, कतञ्ञुताय अभिवादयामि तं.
११६९. ‘‘सदेवके लोके समारके च, अञ्ञो मुनि नत्थि तयानुकम्पको;
तया हि भन्ते अनुकम्पितो भुसं, कतञ्ञुताय अभिवादयामि तं.
११७०. ‘‘इमस्मिं लोके परस्मिं वा पन, अञ्ञो मुनी नत्थि तयानुकम्पको;
तया हि भन्ते अनुकम्पितो भुसं, कतञ्ञुताय अभिवादयामि त’’न्ति.
अथायस्मा महामोग्गल्लानो अत्तना च देवताय च कथितनियामेनेव तं भगवतो आरोचेसि. सत्था तमत्थं पच्चनुभासित्वा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेतुं ‘‘दिस्वान देवं पटिपुच्छि भिक्खू’’तिआदिमाह.
११५९. तत्थ देवन्ति गोपालदेवपुत्तं. भिक्खूति आयस्मन्तं महामोग्गल्लानं सन्धाय सत्था वदति. सो हि सब्बसो भिन्नकिलेसताय भिक्खु. विमानस्स बहुकालावट्ठायिताय कप्पट्ठितिकताय एव वा ‘‘चिरट्ठितिके’’ति वुत्तं, ‘‘चिरट्ठितिक’’न्तिपि केचि पठन्ति. तञ्हि ‘‘देव’’न्ति इमिना सम्बन्धितब्बं. सोपि हि सट्ठिसतसहस्साधिका तिस्सो वस्सकोटियो तत्थ अवट्ठानतो ‘‘चिरट्ठितिके’’ति वत्तब्बतं लभति. यथापि चन्दिमाति यथा चन्दिमा देवपुत्तो कन्तसीतलमनोहरकिरणजालसमुज्जले अत्तनो दिब्बे विमानम्हि विरोचति, एवं विरोचमानन्ति वचनसेसा.
११६०. अलङ्कतोतिआदि तस्स देवपुत्तस्स थेरेन पुच्छिताकारदस्सनं, तं हेट्ठा वुत्तत्थमेव.
११६४. सङ्गम्माति सङ्गमेत्वा, सङ्गम्माति वा सङ्गहेत्वा. हेत्वत्थोपि हि इध अन्तोनीतो, बहू एकतो हुत्वाति अत्थो. आगाति आगञ्छि. मासेति माससस्सानि.
११६५. द्वयज्जाति द्वयं अज्ज एतरहि किच्चं कातब्बं. उभयञ्च कारियन्ति वुत्तस्सेवत्थस्स परियायवचनं. सञ्ञन्ति धम्मसञ्ञं. तेनाह ‘‘योनिसो’’ति पटिलद्धाति पटिलभित्वा. खिपिन्ति पनिग्गाहापनवसेन हत्थे खिपिं. अनन्तकन्ति नन्तकं कुम्मासं पक्खिपित्वा बन्धित्वा ठपितं पिलोतिकं. अ-कारो चेत्थ निपातमत्तं.
११६६. सोति सो अहं. तुरितोति तुरितो सम्भमन्तो. अवासरिन्ति उपगच्छि, पाविसिं वा. पुरा अयं भञ्जति यस्सिदं धनन्ति यस्स खेत्तसामिकस्स इदं माससस्सं धनं, तं अयं गोगणो भञ्जति पुरा तस्स भञ्जनतो, आमद्दनतो पुरेतरमेवाति अत्थो. ततोति तत्थ. तुरितस्स मे सतोति सम्भमन्तस्स मे समानस्स, सहसा गमनेन मग्गे कण्हसप्पं अनोलोकेत्वा गतस्साति अधिप्पायो.
११६७. अट्टोम्हि दुक्खेन पीळितोति तेन आसीविसडंसनेन अट्टो अट्टितो उपद्दुतो मरणदुक्खेन बाधितो भवामि. अहासीति अज्झोहरि, परिभुञ्जीति अत्थो. ततो चुतो कालकतोम्हि देवताति ततो मनुस्सत्तभावतो चुतो मरणकालप्पत्तिया, तत्थ वा आयुसङ्खारस्स खेपनसङ्खातस्स कालस्स कतत्ता कालकतो, तदनन्तरमेव च अम्हि देवता देवत्तभावप्पत्तिया देवता होमीति अत्थो.
११६९. तयाति तया सदिसो अञ्ञो मुनि मोनेय्यगुणयुत्तो इसि नत्थि. तयाति वा निस्सक्के इदं करणवचनं. सेसं वुत्तनयमेव.
गोपालविमानवण्णना निट्ठिता.