पच्चयपच्चनीयानुलोमवण्णना

१९०. इदानि पच्चनीयानुलोमे गणनं दस्सेतुं नहेतुपच्चया आरम्मणे द्वेतिआदि आरद्धं. तत्थ हेतुम्हि पच्चनीकतो ठिते ठपेत्वा अधिपतिं अवसेसा अनुलोमतो लब्भन्ति. पच्छाजातो पन अनुलोमतो सब्बत्थेव न लब्भति, ये नव पच्चया ‘‘अरूपानञ्ञेवा’’ति वुत्ता, तेसु पुरेजातञ्च आसेवनञ्च ठपेत्वा अवसेसेसु सत्तसु पच्चनीकतो ठितेसु सेसा अरूपट्ठानिका अनुलोमतो न लब्भन्ति. यो हि आरम्मणादीहि नुप्पज्जति, न सो अनन्तरादयो लभति. पटिसन्धिविपाको पन पुरेजाततो, सब्बविपाको च सद्धिं किरियमनोधातुया आसेवनतो अनुप्पज्जमानोपि अनन्तरादयो लभति, तस्मा ‘‘पुरेजातञ्च आसेवनञ्च ठपेत्वा’’ति वुत्तं.

पुरेजातपच्छाजातआसेवनविपाकविप्पयुत्तेसु पच्चनीकतो ठितेसु एकं ठपेत्वा अवसेसा अनुलोमतो लब्भन्ति. कम्मपच्चये पच्चनीकतो ठिते ठपेत्वा विपाकपच्चयं अवसेसा अनुलोमतो लब्भन्ति. आहारिन्द्रियेसु पच्चनीकतो ठितेसु ठपेत्वा सब्बट्ठानिके चेव अञ्ञमञ्ञकम्माहारिन्द्रियपच्चये च अवसेसा अनुलोमतो न लब्भन्ति, इतरे युज्जमानकवसेन लब्भन्ति. झानपच्चये पच्चनीकतो ठिते. हेताधिपतिआसेवनमग्गपच्चया अनुलोमतो न लब्भन्ति. मग्गपच्चये पच्चनीकतो ठिते हेताधिपतिपच्चया अनुलोमतो न लब्भन्ति. विप्पयुत्तपच्चये पच्चनीकतो ठिते पुरेजातपच्चयं ठपेत्वा अवसेसा अनुलोमतो लब्भन्ति. एवं तेसु तेसु पच्चयेसु पच्चनीकतो ठितेसु ये ये अनुलोमतो न लब्भन्ति, ते ते ञत्वा तेसं तेसं पच्चयानं संसन्दने ऊनतरगणनानं वसेन गणना वेदितब्बा.

१९१-१९५. दुमूलकादीसु च नयेसु यं यं पच्चयं आदिं कत्वा ये ये दुकादयो दस्सिता, ते ते लब्भमानालब्भमानपच्चयवसेन यथा यथा दस्सिता, तथा तथा साधुकं सल्लक्खेतब्बा. तत्थ यं नहेतुवसेन दुमूलकादयो नये दस्सेन्तेन नहेतुपच्चया नारम्मणपच्चया…पे… नासेवनपच्चयाति वत्वा ‘‘याव आसेवना सब्बं सदिस’’न्ति वुत्तं. तस्स, ‘‘नअञ्ञमञ्ञपच्चया सहजाते एक’’न्तिआदीहि सदिसता वेदितब्बा. यं पन ‘‘नकम्मे गणिते पञ्च गण्हाती’’ति सीहळभासाय लिखितं, तस्सत्थो – नहेतुपच्चयं आदिं कत्वा नकम्मपच्चयाति एवं नकम्मपच्चयेन घटिते सहजाते एकन्ति एवं दस्सिता पञ्चेव पच्चया अनुलोमतो लब्भन्ति, न अञ्ञेति. एवं अञ्ञेसुपि एवरूपेसु ठानेसु ब्यञ्जनं अनादियित्वा अधिप्पेतत्थोयेव गहेतब्बो. एवरूपञ्हि ब्यञ्जनं अत्तनो सञ्ञानिबन्धनत्थं पोराणेहि सकसकभासाय लिखितं.

अपिच इमस्मिं पच्चनीयानुलोमे पच्चयुप्पन्नधम्मेसुपि अत्थि धम्मो कम्मपच्चयं लभति, न इन्द्रियपच्चयं. सो असञ्ञेसु चेव पञ्चवोकारे पवत्ते च रूपजीवितिन्द्रियवसेन वेदितब्बो. अत्थि धम्मो मग्गपच्चयं लभति, नहेतुपच्चयं. सो विचिकिच्छुद्धच्चसहजातमोहवसेन वेदितब्बो. अत्थि धम्मो झानपच्चयं लभति, नमग्गपच्चयं. सो मनोधातुअहेतुकमनोविञ्ञाणधातुवसेन वेदितब्बो. यत्थ कटत्तारूपानि नानाक्खणिककम्मवसेनेव कम्मपच्चयं लभन्ति, तत्थ रूपधम्मा हेताधिपतिविपाकिन्द्रियझानमग्गपच्चये न लभन्ति, सब्बट्ठानिका पच्चनीया न होन्ति. अहेतुके अधिपतिपच्चयो नत्थीति इमेसम्पि पकिण्णकानं वसेनेत्थ गणनवारो असम्मोहतो वेदितब्बो.

तत्रायं नयो – नहेतुपच्चया आरम्मणे द्वेति एत्थ ताव अहेतुकमोहो चेव अहेतुकविपाककिरिया च पच्चयुप्पन्नं, तस्मा अकुसलेनाकुसलं, अब्याकतेन अब्याकतं सन्धायेत्थ द्वेति वुत्तं. सेसेसुपि एसेव नयो. आसेवने पन विपाकं न लब्भति, तथा किरियमनोधातु. तस्मा किरियाहेतुमनोविञ्ञाणधातुवसेनेत्थ अब्याकतेन अब्याकतं वेदितब्बं. विपाके एकन्ति अब्याकतेन अब्याकतमेव. मग्गे एकन्ति अकुसलेन अकुसलमेव.

१९६-१९७. नारम्मणमूलके हेतुया पञ्चाति रूपमेव सन्धाय वुत्तं. तञ्हि कुसलं अकुसलं अब्याकतं कुसलाब्याकतं अकुसलाब्याकतञ्चाति पञ्च कोट्ठासे पटिच्च उप्पज्जति. सब्बपञ्चकेसु एसेव नयो. अञ्ञमञ्ञे एकन्ति भूतरूपानि चेव वत्थुञ्च सन्धाय वुत्तं. तानि हि नारम्मणपच्चया अञ्ञमञ्ञपच्चया उप्पज्जन्ति. तिमूलकेपि एसेव नयो.

१९८-२०२. नाधिपतिमूलके हेतुया नवाति अनुलोमे हेतुम्हि वुत्तानेव. तीणीतिआदीनिपि हेट्ठा अनुलोमे वुत्तसदिसानेव. तिमूलके द्वेति हेट्ठा नहेतुपच्चया आरम्मणे वुत्तसदिसानेव.

२०३-२३३. नपुरेजातमूलके हेतुया सत्ताति हेट्ठा ‘‘आरुप्पे कुसलं एकं खन्धं पटिच्चा’’तिआदिना नयेन पुरेजाते दस्सितानेव. सब्बसत्तकेसु एसेव नयो. नकम्ममूलके हेतुया तीणीतिआदीसु चेतनाव पच्चयुप्पन्ना. तस्मा कुसलं अकुसलं अब्याकतञ्च पटिच्च उप्पत्तिं सन्धाय तीणीति वुत्तं. इमिना नयेन ‘‘एकं द्वे तीणि पञ्च सत्त नवा’’ति आगतट्ठानेसु गणना वेदितब्बा. ‘‘चत्तारि छ अट्ठा’’ति इमा पन तिस्सो गणना नत्थेवाति.

पच्चयपच्चनीयानुलोमवण्णना.

निट्ठिता च पटिच्चवारस्स अत्थवण्णना.