अभिधम्मपिटके

कथावत्थु-अट्ठकथा

निसिन्नो देवलोकस्मिं, देवसङ्घपुरक्खतो;

सदेवकस्स लोकस्स, सत्था अप्पटिपुग्गलो.

सब्बपञ्ञत्तिकुसलो, पञ्ञत्तिपरिदीपनं;

वत्वा पुग्गलपञ्ञत्तिं, लोके उत्तमपुग्गलो.

यं पुग्गलकथादीनं, कथानं वत्थुभावतो;

कथावत्थुप्पकरणं, सङ्खेपेन अदेसयी.

मातिकाठपनेनेव, ठपितस्स सुरालये;

तस्स मोग्गलिपुत्तेन, विभत्तस्स महीतले.

इदानि यस्मा सम्पत्तो, अत्थसंवण्णनाक्कमो;

तस्मा नं वण्णयिस्सामि, तं सुणाथ समाहिताति.

निदानकथा

यमकपाटिहीरावसानस्मिञ्हि भगवा तिदसपुरे पारिच्छत्तकमूले पण्डुकम्बलसिलायं वस्सं उपगन्त्वा मातरं कायसक्खिं कत्वा देवपरिसाय अभिधम्मकथं कथेन्तो धम्मसङ्गणीविभङ्गधातुकथापुग्गलपञ्ञत्तिप्पकरणानि देसयित्वा कथावत्थुदेसनाय वारे सम्पत्ते ‘‘अनागते मम सावको महापञ्ञो मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो नाम उप्पन्नं सासनमलं सोधेत्वा ततियसङ्गीतिं करोन्तो भिक्खुसङ्घस्स मज्झे निसिन्नो सकवादे पञ्च सुत्तसतानि परवादे पञ्चाति सुत्तसहस्सं समोधानेत्वा इमं पकरणं भाजेस्सती’’ति तस्सोकासं करोन्तो या चेसा पुग्गलवादे ताव चतूसु पञ्हेसु द्विन्नं पञ्चकानं वसेन अट्ठमुखा वादयुत्ति, तं आदिं कत्वा सब्बकथामग्गेसु असम्पुण्णभाणवारमत्ताय तन्तिया मातिकं ठपेसि. अथावसेसं अभिधम्मकथं वित्थारनयेनेव कथेत्वा वुत्थवस्सो सुवण्णरजतसोपानमज्झे मणिमयेन सोपानेन देवलोकतो सङ्कस्सनगरे ओरुय्ह सत्तहितं सम्पादेन्तो यावतायुकं ठत्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि.

अथस्स महाकस्सपप्पमुखो वसीगणो अजातसत्तुराजानं सहायं गहेत्वा धम्मविनयसरीरं सङ्गहं आरोपेसि. ततो वस्ससतस्स अच्चयेन वज्जिपुत्तका भिक्खू दस वत्थूनि दीपयिंसु. तानि सुत्वा काकण्डकस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो यसत्थेरो सुसुनागपुत्तं कालासोकं नाम राजानं सहायं गहेत्वा द्वादसन्नं भिक्खुसतसहस्सानं अन्तरे सत्तथेरसतानि उच्चिनित्वा तानि दसवत्थूनि मद्दित्वा धम्मविनयसरीरं सङ्गहं आरोपेसि.

तेहि पन धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि निग्गहिता दससहस्सा वज्जिपुत्तका भिक्खू पक्खं परियेसमाना अत्तनो अनुरूपं दुब्बलपक्खं लभित्वा विसुं महासङ्घिकाचरियकुलं नाम अकंसु. ततो भिज्जित्वा अपरानि द्वे आचरियकुलानि जातानि – गोकुलिका च एकब्योहारिका च. गोकुलिकनिकायतो भिज्जित्वा अपरानि द्वे आचरियकुलानि जातानि – पण्णत्तिवादा च बाहुलिया च. बहुस्सुतिकातिपि तेसंयेव नामं. तेसंयेव अन्तरे चेतियवादा नाम अपरे आचरियवादा उप्पन्ना. एवं महासङ्घिकाचरियकुलतो दुतिये वस्ससते पञ्चाचरियकुलानि उप्पन्नानि. तानि महासङ्घिकेहि सद्धिं छ होन्ति.

तस्मिंयेव दुतिये वस्ससते थेरवादतो भिज्जित्वा द्वे आचरियवादा उप्पन्ना – महिसासका च वज्जिपुत्तका च. तत्थ वज्जिपुत्तकवादतो भिज्जित्वा अपरे चत्तारो आचरियवादा उप्पन्ना – धम्मुत्तरिया, भद्रयानिका, छन्नागारिका, समितियाति. पुन तस्मिंयेव दुतिये वस्ससते महिसासकवादतो भिज्जित्वा सब्बत्थिवादा धम्मगुत्तिकाति द्वे आचरियवादा उप्पन्ना. पुन सब्बत्थिवादकुलतो भिज्जित्वा कस्सपिका नाम जाता. कस्सपिकेसु भिन्नेसु अपरे सङ्कन्तिका नाम जाता. सङ्कन्तिकेसु भिन्नेसु सुत्तवादा नाम जाताति थेरवादतो भिज्जित्वा इमे एकादस आचरियवादा उप्पन्ना. ते थेरवादेहि सद्धिं द्वादस होन्ति. इति इमे च द्वादस, महासङ्घिकानञ्च छ आचरियवादाति सब्बेव अट्ठारस आचरियवादा दुतिये वस्ससते उप्पन्ना. अट्ठारस निकायातिपि, अट्ठारसाचरियकुलानीतिपि एतेसंयेव नामं. एतेसु पन सत्तरस वादा भिन्नका, थेरवादो असम्भिन्नकोति वेदितब्बो. वुत्तम्पि चेतं दीपवंसे –

‘‘निक्कड्ढिता पापभिक्खू, थेरेहि वज्जिपुत्तका;

अञ्ञं पक्खं लभित्वान, अधम्मवादी बहू जना.

‘‘दससहस्सा समागन्त्वा, अकंसु धम्मसङ्गहं;

तस्मायं धम्मसङ्गीति, महासङ्गीति वुच्चति.

‘‘महासङ्गीतिका भिक्खू, विलोमं अकंसु सासने;

भिन्दित्वा मूलसङ्गहं, अञ्ञं अकंसु सङ्गहं.

‘‘अञ्ञत्र सङ्गहिता सुत्तं, अञ्ञत्र अकरिंसु ते;

अत्थं धम्मञ्च भिन्दिंसु, विनये निकायेसु च पञ्चसु.

‘‘परियायदेसितञ्चापि, अथो निप्परियायदेसितं;

नीतत्थञ्चेव नेय्यत्थं, अजानित्वान भिक्खवो.

‘‘अञ्ञं सन्धाय भणितं, अञ्ञं अत्थं ठपयिंसु ते;

ब्यञ्जनच्छायाय ते भिक्खू, बहुं अत्थं विनासयुं.

‘‘छड्डेत्वान एकदेसं, सुत्तं विनयगम्भीरं;

पतिरूपं सुत्तं विनयं, तञ्च अञ्ञं करिंसु ते.

‘‘परिवारं अत्थुद्धारं, अभिधम्मं छप्पकरणं;

पटिसम्भिदञ्च निद्देसं, एकदेसञ्च जातकं.

‘‘एत्तकं विस्सज्जित्वान, अञ्ञानि अकरिंसु ते;

नामं लिङ्गं परिक्खारं, आकप्पकरणानि च.

‘‘पकतिभावं जहित्वा, तञ्च अञ्ञं अकंसु ते;

पुब्बङ्गमा भिन्नवादा, महासङ्गीतिकारका.

‘‘तेसञ्च अनुकारेन, भिन्नवादा बहू अहु;

ततो अपरकालम्हि, तस्मिं भेदो अजायथ.

‘‘गोकुलिका एकब्योहारि, द्विधा भिज्जित्थ भिक्खवो;

गोकुलिकानं द्वे भेदा, अपरकालम्हि जायथ.

‘‘बहुस्सुतिका च पञ्ञत्ति, द्विधा भिज्जित्थ भिक्खवो;

चेतिया च पुनवादी, महासङ्गीतिभेदका.

‘‘पञ्चवादा इमे सब्बे, महासङ्गीतिमूलका;

अत्थं धम्मञ्च भिन्दिंसु, एकदेसञ्च सङ्गहं.

‘‘गन्थञ्च एकदेसञ्हि, छड्डेत्वा अञ्ञं अकंसु ते;

नामं लिङ्गं परिक्खारं, आकप्पकरणानि च.

‘‘पकतिभावं जहित्वा, तञ्च अञ्ञं अकंसु ते;

विसुद्धत्थेरवादम्हि, पुन भेदो अजायथ.

‘‘महिसासका वज्जिपुत्तका, द्विधा भिज्जित्थ भिक्खवो;

वज्जिपुत्तकवादम्हि, चतुधा भेदो अजायथ.

‘‘धम्मुत्तरिका भद्दयानिका, छन्नागारिका च समिति;

महिसासकानं द्वे भेदा, अपरकालम्हि अजायथ.

‘‘सब्बत्थिवादा धम्मगुत्ता, द्विधा भिज्जित्थ भिक्खवो;

सब्बत्थिवादानं कस्सपिका, सङ्कन्तिकस्सपिकेन च.

‘‘सङ्कन्तिकानं सुत्तवादी, अनुपुब्बेन भिज्जथ;

इमे एकादस वादा, सम्भिन्ना थेरवादतो.

‘‘अत्थं धम्मञ्च भिन्दिंसु, एकदेसञ्च सङ्गहं;

गन्थञ्च एकदेसञ्हि, छड्डेत्वा अञ्ञं अकंसु ते.

‘‘नामं लिङ्गं परिक्खारं, आकप्पकरणानि च;

पकतिभावं जहित्वा, तञ्च अञ्ञं अकंसु ते.

‘‘सत्तरस भिन्नवादा, एकवादो अभिन्नको;

सब्बेवट्ठारस होन्ति, भिन्नवादेन ते सह.

‘‘निग्रोधोव महारुक्खो, थेर वादानमुत्तमो;

अनूनं अनधिकञ्च, केवलं जिनसासनं.

‘‘सन्तका विय रुक्खम्हि, निब्बत्ता वादसेसका;

पठमे वस्ससते नत्थि, दुतिये वस्ससतन्तरे;

भिन्ना सत्तरस वादा, उप्पन्ना जिनसासने’’ति.

अपरापरं पन हेमवतिका, राजगिरिका, सिद्धत्थिका, पुब्बसेलिया, अपरसेलिया, वाजिरियाति अञ्ञेपि छ आचरियवादा उप्पन्ना. ते इध अनधिप्पेता. पुरिमकानं पन अट्ठारसन्नं आचरियवादानं वसेन पवत्तमाने सासने पटिलद्धसद्धो असोको धम्मराजा दिवसे दिवसे बुद्धपूजाय सतसहस्सं, धम्मपूजाय सतसहस्सं, सङ्घपूजाय सतसहस्सं, अत्तनो आचरियस्स निग्रोधत्थेरस्स सतसहस्सं, चतूसु द्वारेसु भेसज्जत्थाय सतसहस्सन्ति पञ्चसतसहस्सानि परिच्चजन्तो सासने उळारं लाभसक्कारं पवत्तेसि.

तित्थिया हतलाभसक्कारा अन्तमसो घासच्छादनमत्तम्पि अलभन्ता लाभसक्कारं पत्थयमाना भिक्खूसु पब्बजित्वा सकानि सकानि दिट्ठिगतानि – ‘‘अयं धम्मो, अयं विनयो, इदं सत्थुसासन’’न्ति दीपेन्ति. पब्बज्जं अलभमानापि सयमेव केसे छिन्दित्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा विहारेसु विचरन्ता उपोसथकम्मादिकरणकाले सङ्घमज्झं पविसन्ति. ते भिक्खुसङ्घेन धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन निग्गय्हमानापि धम्मविनयानुलोमाय पटिपत्तिया असण्ठहन्ता अनेकरूपं सासनस्स अब्बुदञ्च मलञ्च कण्टकञ्च समुट्ठापेन्ति. केचि अग्गिं परिचरन्ति, केचि पञ्चातपे तपन्ति, केचि आदिच्चं अनुपरिवत्तन्ति, केचि ‘‘धम्मञ्च विनयञ्च वोभिन्दिस्सामा’’ति तथा तथा पग्गण्हिंसु. तदा भिक्खुसङ्घो न तेहि सद्धिं उपोसथं वा पवारणं वा अकासि. असोकारामे सत्त वस्सानि उपोसथो उपच्छिज्जि.

राजा ‘‘आणाय कारेस्सामी’’ति वायमन्तोपि कारेतुं नासक्खि, अञ्ञदत्थु दुग्गहितगाहिना बालेन अमच्चेन अनेकेसु भिक्खूसु जीविता वोरोपितेसु विप्पटिसारी अहोसि. सो तञ्च विप्पटिसारं तञ्च सासने उप्पन्नं अब्बुदं वूपसमेतुकामो ‘‘को नु खो इमस्मिं अत्थे पटिबलो’’ति सङ्घं पुच्छित्वा ‘‘मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो, महाराजा’’ति सुत्वा सङ्घस्स वचनेन अहोगङ्गापब्बततो थेरं पक्कोसापेत्वा इद्धिपाटिहारियदस्सनेन थेरस्स आनुभावे निब्बिचिकिच्छो अत्तनो कुक्कुच्चं पुच्छित्वा विप्पटिसारं वूपसमेसि. थेरोपि तं राजुय्यानेयेव वसन्तो सत्त दिवसानि समयं उग्गण्हापेसि. सो उग्गहितसमयो सत्तमे दिवसे असोकारामे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा साणिपाकारं परिक्खिपापेत्वा साणिपाकारन्तरे निसिन्नो एकलद्धिके एकलद्धिके भिक्खू एकतो एकतो कारेत्वा एकमेकं भिक्खुसमूहं पक्कोसापेत्वा पुच्छि – ‘‘भन्ते, किंवादी सम्मासम्बुद्धो’’ति? ततो सस्सतवादिनो – ‘‘सस्सतवादी’’ति आहंसु. एकच्चसस्सतिका, अन्तानन्तिका, अमराविक्खेपिका, अधिच्चसमुप्पन्निका, सञ्ञीवादा, असञ्ञीवादा, नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा, उच्छेदवादा, दिट्ठधम्मनिब्बानवादा – ‘‘दिट्ठधम्मनिब्बानवादी’’ति आहंसु. राजा पठममेव समयस्स उग्गहितत्ता नयिमे भिक्खू अञ्ञतित्थिया इमेति ञत्वा तेसं सेतकानि वत्थानि दत्वा उप्पब्बाजेसि. ते सब्बेपि सट्ठिसहस्सा अहेसुं.

अथञ्ञे भिक्खू पक्कोसापेत्वा पुच्छि – ‘‘किंवादी, भन्ते, सम्मासम्बुद्धो’’ति? ‘‘विभज्जवादी, महाराजा’’ति. एवं वुत्ते राजा थेरं पुच्छि – ‘‘विभज्जवादी, भन्ते, सम्मासम्बुद्धो’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ततो राजा ‘सुद्धं दानि, भन्ते, सासनं, करोतु भिक्खुसङ्घो उपोसथ’न्ति आरक्खं दत्वा नगरं पाविसि. समग्गो सङ्घो सन्निपतित्वा उपोसथं अकासि. तस्मिं सन्निपाते सट्ठिभिक्खुसतसहस्सानि अहेसुं. तस्मिं समागमे मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरो यानि च तदा उप्पन्नानि वत्थूनि, यानि च आयतिं उप्पज्जिस्सन्ति, सब्बेसम्पि तेसं पटिबाहनत्थं सत्थारा दिन्ननयवसेनेव तथागतेन ठपितमातिकं विभजन्तो सकवादे पञ्च सुत्तसतानि परवादे पञ्चाति सुत्तसहस्सं आहरित्वा इमं परप्पवादमथनं आयतिलक्खणं कथावत्थुप्पकरणं अभासि.

ततो सट्ठिसतसहस्ससङ्ख्येसु भिक्खू उच्चिनित्वा तिपिटकपरियत्तिधरानं पभिन्नपटिसम्भिदानं भिक्खूनं सहस्समेकं गहेत्वा यथा महाकस्सपत्थेरो च यसत्थेरो च धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिंसु; एवमेव सङ्गायन्तो सासनमलं विसोधेत्वा ततियसङ्गीतिं अकासि. तत्थ अभिधम्मं सङ्गायन्तो इमं यथाभासितं पकरणं सङ्गहं आरोपेसि. तेन वुत्तं –

‘‘यं पुग्गलकथादीनं, कथानं वत्थुभावतो;

कथावत्थुप्पकरणं, सङ्खेपेन अदेसयी.

‘‘मातिकाठपनेनेव, ठपितस्स सुरालये;

तस्स मोग्गलिपुत्तेन, विभत्तस्स महीतले.

‘‘इदानि यस्मा सम्पत्तो, अत्थसंवण्णनाक्कमो;

तस्मा नं वण्णयिस्सामि, तं सुणाथ समाहिता’’ति.

निदानकथा निट्ठिता.

महावग्गो

१. पुग्गलकथा

१. सुद्धसच्चिकट्ठो

१. अनुलोमपच्चनीकवण्णना

१. तत्थ पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति अयं पुच्छा. आमन्ताति अयं पटिजानना. कस्स पनायं पुच्छा, कस्स पटिजाननाति? असुकस्साति न वत्तब्बा. भगवता हि इमस्मिं पकरणे नानप्पकारानं लद्धीनं विसोधनत्थं तन्तिवसेन मातिका ठपिता. सा थेरेन सत्थारा दिन्ननये ठत्वा तन्तिवसेन विभत्ता. न हि थेरो यत्तका एत्थ वादमग्गा दस्सिता, तत्तकेहि वादीहि सद्धिं वादेन विग्गाहिककथं कथेसि. एवं सन्तेपि पन तासं तासं कथानं अत्थस्स सुखावधारणत्थं सकवादीपुच्छा, परवादीपुच्छा, सकवादीपटिञ्ञा, परवादीपटिञ्ञाति एवं विभागं दस्सेत्वाव अत्थवण्णनं करिस्साम.

पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति हि अयं सकवादीपुच्छा. ताय ‘‘ये अत्थि पुग्गलोति एवंलद्धिका पुग्गलवादिनो, ते एवं पुच्छितब्बा’’ति दीपेति. के पन पुग्गलवादिनोति? सासने वज्जिपुत्तका चेव समितिया च बहिद्धा च बहू अञ्ञतित्थिया. तत्थ पुग्गलोति अत्ता, सत्तो जीवो. उपलब्भतीति पञ्ञाय उपगन्त्वा लब्भति, ञायतीति अत्थो. सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति एत्थ सच्चिकट्ठोति मायामरीचिआदयो विय अभूताकारेन अग्गहेतब्बो भूतट्ठो. परमत्थोति अनुस्सवादिवसेन अग्गहेतब्बो उत्तमत्थो. उभयेनापि यो परतो ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेन, रूपञ्च उपलब्भती’’तिआदिना खन्धायतनधातुइन्द्रियवसेन सत्तपञ्ञासविधो धम्मप्पभेदो दस्सितो. यथा सो भूतेन सभावट्ठेन उपलब्भति, एवं तव पुग्गलो उपलब्भतीति पुच्छति. परवादी आमन्ताति पटिजानाति. पटिजाननञ्हि कत्थचि ‘‘आम, भन्ते’’ति आगच्छति, कत्थचि ‘‘आमो’’ति पटिजाननं आगच्छति. इध पन ‘‘आमन्ता’’ति आगतं. तत्रायं अधिप्पायो – सो हि यं तं परतो वुत्तं भगवता – ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति सुत्तं आगतं, तं गहेत्वा यस्मा पन भगवा सच्चवादी न विसंवादनपुरेक्खारो वाचं भासति, नापि अनुस्सवादिवसेन धम्मं देसेति, सदेवकं पन लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेति, तस्मा यो तेन वुत्तो ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति, सो सच्चिकट्ठपरमत्थेनेव अत्थीति लद्धिं गहेत्वा ‘‘आमन्ता’’ति पटिजानाति.

अथस्स तादिसस्स लेसवचनस्स छलवादस्स ओकासं अददमानो सकवादी यो सच्चिकट्ठोतिआदिमाह. तत्रायं अधिप्पायो – य्वायं परतो ‘‘सप्पच्चयो अप्पच्चयो, सङ्खतो असङ्खतो, सस्सतो, असस्सतो सनिमित्तो अनिमित्तो’’ति एवं परिदीपितो रूपादिसत्तपञ्ञासविधो धम्मप्पभेदो आगतो; न सम्मुतिसच्चवसेन, नापि अनुस्सवादिवसेन गहेतब्बो. अत्तनो पन भूतताय एव सच्चिकट्ठो, अत्तपच्चक्खताय च परमत्थो. तं सन्धायाह – ‘‘यो सच्चिकट्ठो परमत्थो, ततो सो पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.

ततोति करणवचनमेतं, तस्मा तेन सच्चिकट्ठपरमत्थेन सो पुग्गलो उपलब्भतीति अयमेत्थ अत्थो. इदं वुत्तं होति – रुप्पनादिभेदेन वा सप्पच्चयादिभेदेन वा आकारेन यो सच्चिकट्ठपरमत्थो उपलब्भति, किं ते पुग्गलोपि तेनाकारेन उपलब्भतीति? न हेवं वत्तब्बेति अवजानना परवादिस्स. सो हि तथारूपं पुग्गलं अनिच्छन्तो अवजानाति. तत्रायं पदच्छेदो – ‘न हि एवं वत्तब्बे’ति, न हि एवन्तिपि वट्टति. द्विन्नम्पि एवं न वत्तब्बोति अत्थो.

आजानाहि निग्गहन्ति सकवादिवचनं. यस्मा ते पुरिमाय वत्तब्बपटिञ्ञाय पच्छिमा नवत्तब्बपटिञ्ञा, पच्छिमाय च पुरिमा न सन्धियति, तस्मापि निग्गहं पत्तो. तं निग्गहं दोसं अपराधं सम्पटिच्छाहीति अत्थो. एवं निग्गहं आजानापेत्वा इदानि तं ठपनाय चेव अनुलोमपटिलोमतो पापनारोपनानञ्च वसेन पाकटं करोन्तो हञ्चि पुग्गलोतिआदिमाह. तत्थ हञ्चि पुग्गलो उपलब्भतीति यदि पुग्गलो उपलब्भति, सचे पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति अत्थो. अयं ताव परवादीपक्खस्स ठपनतो निग्गहपापनारोपनानं लक्खणभूता अनुलोमठपना नाम. तेन वत रेतिआदि अनुलोमपक्खे निग्गहस्स पापितत्ता अनुलोमपापना नाम. तत्थ तेनाति कारणवचनं. वताति ओकप्पनवचनं. रेति आमन्तनवचनं. इदं वुत्तं होति – तेन, रे वत्तब्बे वत, रे हम्भो, भद्रमुख, तेन कारणेन वत्तब्बोयेवाति. यं तत्थ वदेसीतिआदि अनुलोमपक्खे निग्गहस्स आरोपितत्ता अनुलोमरोपना नाम. यं तस्स परियोसाने मिच्छातिपदं तस्स पुरतो इदं ते’ति आहरितब्बं. इदं ते मिच्छाति अयञ्हेत्थ अत्थो. परतो च पाळियं एतं आगतमेव.

नो चे पन वत्तब्बेतिआदि ‘‘न हेवं वत्तब्बे’’ति पटिक्खित्तपक्खस्स ठपितत्ता पटिलोमतो निग्गहपापनारोपनानं लक्खणभूता पटिलोमठपना नाम. नो च वत रेतिआदि पटिलोमपक्खे निग्गहस्स पापितत्ता पटिलोमपापना नाम. पुन यं तत्थ वदेसीतिआदि पटिलोमपक्खे निग्गहस्स आरोपितत्ता पटिलोमरोपना नाम. इधापि परियोसाने मिच्छातिपदस्स पुरतो इदं तेति आहरितब्बमेव. परतोपि एवरूपेसु ठानेसु एसेव नयो.

तत्रायं आदितो पट्ठाय सङ्खेपत्थो – यदि पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेन, तेन वत भो सो उपलब्भतीति वत्तब्बो. यं पन तत्थ वदेसि ‘‘वत्तब्बो खो पुरिमपञ्हे ‘सच्चिकट्ठपरमत्थेन उपलब्भती’ति, नो च वत्तब्बो दुतियपञ्हे ‘ततो सो पुग्गलो उपलब्भती’’’ति, इदं ते मिच्छाति एवं ताव अनुलोमतो ठपनापापनारोपना होन्ति. अथ न वत्तब्बो दुतियपञ्हे ‘‘ततो सो उपलब्भती’’ति, पुरिमपञ्हेपि न वत्तब्बोव. यं पनेत्थ वदेसि ‘‘वत्तब्बो खो पुरिमपञ्हे ‘सच्चिकट्ठपरमत्थेन उपलब्भती’ति, नो च वत्तब्बो दुतियपञ्हे ‘ततो सो पुग्गलो उपलब्भती’’’ति, इदं ते मिच्छाति एवं पटिलोमतो ठपनापापनारोपना होन्ति. एवमेतं निग्गहस्स च अनुलोमपटिलोमतो चतुन्नं पापनारोपनानञ्च वुत्तत्ता उपलब्भतीतिआदिकं अनुलोमपञ्चकं नाम. एत्थ च किञ्चापि अनुलोमतो पापनारोपनाहि एको, पटिलोमतो पापनारोपनाहि एकोति द्वे निग्गहा कता. ‘आजानाहि निग्गह’न्ति एतस्सेव पनेत्थ पुग्गलो उपलब्भतीति पठमं वादं निस्साय पठमस्स निग्गहस्स द्वीहाकारेहि आरोपितत्ता एकोवायं निग्गहोति पठमो निग्गहो.

२. इदानि पच्चनीकनयो होति. तत्थ पुच्छा परवादिस्स. सो हि ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति गहितत्ता ‘‘नुपलब्भती’’ति असम्पटिच्छन्तो एवं पुच्छति. सकवादी यथा रूपादिधम्मा उपलब्भन्ति, एवं अनुपलब्भनीयतो आमन्ताति पटिजानाति. पुन इतरो अत्तना अधिप्पेतं सच्चिकट्ठंयेव सन्धाय यो सच्चिकट्ठोतिआदिमाह. सम्मुतिसच्चपरमत्थसच्चानि वा एकतो कत्वापि एवमाह. सकवादी ‘पुग्गलो’ति उपादापञ्ञत्तिसब्भावतोपि द्विन्नं सच्चानं एकतो कत्वा पुच्छितत्तापि न हेवन्ति पटिक्खिपति.

इदानि किञ्चापि तेन पठमं परमत्थसच्चवसेन नुपलब्भनीयता सम्पटिच्छिता, पच्छा सम्मुतिसच्चवसेन वोमिस्सकवसेन वा पटिक्खित्ता. परवादी पन ‘नुपलब्भती’ति वचनसामञ्ञमत्तं छलवादं निस्साय यं तया पठमं पटिञ्ञातं, तं पच्छा पटिक्खित्तन्ति भण्डनस्स पटिभण्डनं विय अत्तनो कतस्स निग्गहकम्मस्स पटिकम्मं करोन्तो आजानाहि पटिकम्मन्ति आह. इदानि यथास्स अनुलोमपञ्चके सकवादिना वादट्ठपनं कत्वा अनुलोमपटिलोमतो पापनारोपनाहि निग्गहो पाकटो कतो, एवं पटिकम्मं पाकटं करोन्तो हञ्चि पुग्गलोतिआदिमाह. तं हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थतो वेदितब्बं. यस्मा पनेत्थ ठपना नाम परवादीपक्खस्स ठपनतो ‘‘अयं तव दोसो’’ति दस्सेतुं ठपनमत्तमेव होति, न निग्गहस्स वा पटिकम्मस्स वा पाकटभावकरणं, पापनारोपनाहि पनस्स पाकटकरणं होति. तस्मा इदं अनुलोमपटिलोमतो पापनारोपनानं वसेन चतूहाकारेहि. पटिकम्मस्स कतत्ता पटिकम्मचतुक्कं नामाति एकं चतुक्कं वेदितब्बं.

३. एवं पटिकम्मं कत्वा इदानि य्वास्स अनुलोमपञ्चके सकवादिना निग्गहो कतो, तस्स तमेव छलवादं निस्साय दुक्कटभावं दस्सेन्तो त्वञ्चे पन मञ्ञसीतिआदिमाह. तत्थ त्वं चे पन मञ्ञसीति यदि त्वं मञ्ञसि. वत्तब्बे खोति इदं पच्चनीके आमन्ताति पटिञ्ञं सन्धाय वुत्तं. नो च वत्तब्बेति इदं पन न हेवाति अवजाननं सन्धाय वुत्तं. तेन तव तत्थाति तेन कारणेन त्वंयेव तस्मिं नुपलब्भतीति पक्खे – ‘‘हेवं पटिजानन्तन्ति आमन्ता’’ति एवं पटिजानन्तो. हेवं निग्गहेतब्बेति पुन न हेवाति अवजानन्तो एवं निग्गहेतब्बो. अथ तं निग्गण्हामाति अथेवं निग्गहारहं तं निग्गण्हाम. सुनिग्गहितो च होसीति सकेन मतेन निग्गहितत्ता सुनिग्गहितो च भवसि.

एवमस्स निग्गहेतब्बभावं दस्सेत्वा इदानि तं निग्गण्हन्तो हञ्चीतिआदिमाह. तत्थ ठपनापापनारोपना हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. परियोसाने पन इदं ते मिच्छाति इदं तव वचनं मिच्छा होतीति अत्थो. इदं छलवादेन चतूहि आकारेहि निग्गहस्स कतत्ता निग्गहचतुक्कं नाम.

४. एवं निग्गहं कत्वापि इदानि ‘‘यदि अयं मया तव मतेन कतो निग्गहो दुन्निग्गहो, यो मम तया हेट्ठा अनुलोमपञ्चके कतो निग्गहो, सोपि दुन्निग्गहो’’ति दस्सेन्तो एसे चे दुन्निग्गहितेतिआदिमाह. तत्थ एसे चे दुन्निग्गहितेति एसो चे तव वादो मया दुन्निग्गहितो. अथ वा एसो चे तव मया कतो निग्गहो दुन्निग्गहो. हेवमेवं तत्थ दक्खाति तत्थापि तया मम हेट्ठा कते निग्गहे एवमेवं पस्स. इदानि य्वास्स हेट्ठा सकवादिना निग्गहो कतो, तं ‘‘वत्तब्बे खो’’तिआदिवचनेन दस्सेत्वा पुन तं निग्गहं अनिग्गहभावं उपनेन्तो नो च मयं तयातिआदिमाह. तत्थ नो च मयं तया तत्थ हेताय पटिञ्ञायातिआदीसु अयमत्थो – यस्मा सो तया मम कतो निग्गहो दुन्निग्गहो, तस्मा मयं तया तत्थ अनुलोमपञ्चके आमन्ताति एताय पटिञ्ञाय एवं पटिजानन्ता पुन न हेवाति पटिक्खेपे कतेपि ‘‘आजानाहि निग्गह’’न्ति एवं न निग्गहेतब्बोयेव. एवं अनिग्गहेतब्बम्पि मं निग्गण्हासि, ईदिसेन पन निग्गहेन दुन्निग्गहिता मयं होम.

इदानि यं निग्गहं सन्धाय ‘‘दुन्निग्गहिता च होमा’’ति अवोच, तं दस्सेतुं हञ्चि पुग्गलो…पे… इदं ते मिच्छातिआह. एवमिदं अनुलोमपटिलोमतो चतूहि पापनारोपनाहि निग्गहस्स उपनीतत्ता उपनयनचतुक्कं नाम होति.

५. इदानि ‘‘न हेवं निग्गहेतब्बे’’तिआदिकं निग्गमनचतुक्कं नाम होति. तत्थ न हेवं निग्गहेतब्बेति यथाहं तया निग्गहितो, न हि एवं निग्गहेतब्बो. एतस्स हि निग्गहस्स दुन्निग्गहभावो मया साधितो. तेन हीति तेन कारणेन, यस्मा एस निग्गहो दुन्निग्गहो, तस्मा यं मं निग्गण्हासि हञ्चि पुग्गलो…पे… इदं ते मिच्छाति, इदं निग्गण्हनं तव मिच्छाति अत्थो. तेन हि ये कते निग्गहेति येन कारणेन इदं मिच्छा, तेन कारणेन यो तया निग्गहो कतो, सो दुक्कटो. यं मया पटिकम्मं कतं, तदेव सुकतं. यापि चेसा पटिकम्मचतुक्कादिवसेन कथामग्गसम्पटिपादना कता, सापि सुकता. एवमेतं पुग्गलो उपलब्भतीतिआदिकस्स अनुलोमपञ्चकस्स नुपलब्भतीतिआदिकानं पटिकम्मनिग्गहोपनयननिग्गमनचतुक्कानं वसेन अनुलोमपच्चनीकपञ्चकं नाम निद्दिट्ठन्ति वेदितब्बं. एत्तावता सकवादिनो पुब्बपक्खे सति परवादिनो वचनसामञ्ञमत्तेन छलवादेन जयो होति.

२. पच्चनीकानुलोमवण्णना

६. इदानि यथा परवादिनो पुब्बपक्खे सति सकवादिनो धम्मेनेव तथेन सुजयो होति, तथा वादुप्पत्तिं दस्सेतुं पुग्गलो नुपलब्भतीति पच्चनीकानुलोमपञ्चकं आरद्धं. तत्थ पच्चनीके पुच्छा परवादिस्स, रूपादिभेदं सच्चिकट्ठपरमत्थं सन्धाय पटिञ्ञा सकवादिस्स. सुद्धसम्मुतिसच्चं वा परमत्थमिस्सकं वा सम्मुतिसच्चं सन्धाय यो सच्चिकट्ठोति पुन अनुयोगो परवादिस्स, सम्मुतिवसेन नुपलब्भतीति नवत्तब्बत्ता मिस्सकवसेन वा अनुयोगस्स संकिण्णत्ता न हेवन्ति पटिक्खेपो सकवादिस्स. पटिञ्ञातं पटिक्खिपतीति वचनसामञ्ञमत्तेन आजानाहि निग्गहन्तिआदिवचनं परवादिस्स. एवमयं पुग्गलो नुपलब्भतीति दुतियवादं निस्साय दुतियो निग्गहो होतीति वेदितब्बो. एवं तेन छलेन निग्गहो आरोपितो.

७-१०. इदानि धम्मेन समेन अत्तनो वादे जयं दस्सेतुं अनुलोमनये पुच्छा सकवादिस्स, अत्तनो लद्धिं निस्साय पटिञ्ञा परवादिस्स. लद्धिया ओकासं अदत्वा परमत्थवसेन पुन अनुयोगो सकवादिस्स, परमत्थवसेन पुग्गलस्स अभावतो पटिक्खेपो परवादिस्स. ततो परं धम्मेन समेन अत्तनो जयदस्सनत्थं आजानाहि पटिकम्मन्तिआदि सब्बं सकवादीवचनमेव होति. तत्थ सब्बेसं पटिकम्मनिग्गहोपनयननिग्गमनचतुक्कानं हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. एवमिदं पुग्गलो नुपलब्भतीतिआदिकस्स पच्चनीकपञ्चकस्स उपलब्भतीतिआदीनं पटिकम्मनिग्गहोपनयननिग्गमनचतुक्कानञ्च वसेन पच्चनीकानुलोमपञ्चकं नाम निद्दिट्ठं होति. एवमेतानि पठमसच्चिकट्ठे द्वे पञ्चकानि निद्दिट्ठानि. तत्थ पुरिमपञ्चके परवादिस्स सकवादिना कतो निग्गहो सुनिग्गहो. सकवादिस्स पन परवादिना छलवादं निस्साय पटिकम्मं कत्वा अत्तना साधितो जयो दुज्जयो. दुतियपञ्चके सकवादिस्स परवादिना कतो निग्गहो दुन्निग्गहो. परवादिस्स पन सकवादिना धम्मवादं निस्साय पटिकम्मं कत्वा अत्तना साधितो जयो सुजयोति पठमसच्चिकट्ठो. तत्थेतं वुच्चति –

‘‘निग्गहो परवादिस्स, सुद्धो पठमपञ्चके;

असुद्धो पन तस्सेव, पटिकम्मजयो तहिं.

‘‘निग्गहो सकवादिस्स, असुद्धो दुतियपञ्चके;

विसुद्धो पन तस्सेव, पटिकम्मजयो तहिं.

‘‘तस्मा द्वीसुपि ठानेसु, जयोव सकवादिनो;

धम्मेन हि जयो नाम, अधम्मेन कुतो जयो.

‘‘सच्चिकट्ठे यथा चेत्थ, पञ्चकद्वयमण्डिते;

धम्माधम्मवसेनेव, वुत्तो जयपराजयो.

‘‘इतो परेसु सब्बेसु, सच्चिकट्ठेसु पण्डितो;

एवमेव विभावेय्य, उभो जयपराजये’’ति.

२. ओकाससच्चिकट्ठो

१. अनुलोमपच्चनीकवण्णना

११. एवं सुद्धिकसच्चिकट्ठं वित्थारेत्वा इदानि तमेव अपरेहि ओकासादीहि नयेहि वित्थारेतुं पुन पुग्गलो उपलब्भतीतिआदि आरद्धं. तत्थ पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्ञा परवादिस्स. पुन सब्बत्थाति सरीरं सन्धाय अनुयोगो सकवादिस्स, रूपस्मिं अत्तानं समनुपस्सनादोसञ्च ‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’न्ति आपज्जनदोसञ्च दिस्वा पटिक्खेपो परवादिस्स. सेसमेत्थ अनुलोमपच्चनीकपञ्चके हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. पाठो पन सङ्खित्तो. तत्थ यस्मा सरीरं सन्धाय ‘‘सब्बत्थ न उपलब्भती’’ति वुत्ते सरीरतो बहि उपलब्भतीति आपज्जति. तस्मा पच्चनीके पटिक्खेपो सकवादिस्स, पठमं अनुजानित्वा पच्छा अवजानातीति छलवादस्स वसेन पटिकम्मं परवादिस्स. सेसं पाकटमेव.

३. कालसच्चिकट्ठो

१. अनुलोमपच्चनीकवण्णना

१२. दुतियनये सब्बदाति पुरिमपच्छिमजातिकालञ्च धरमानपरिनिब्बुतकालञ्च सन्धाय अनुयोगो सकवादिस्स, स्वेव खत्तियो सो ब्राह्मणोतिआदीनं आपत्तिदोसञ्च धरमानपरिनिब्बुतानं विसेसाभावदोसञ्च दिस्वा पटिक्खेपो परवादिस्स. सेसं पठमनये वुत्तसदिसमेव.

४. अवयवसच्चिकट्ठो

१. अनुलोमपच्चनीकवण्णना

१३. ततियनये सब्बेसूति खन्धायतनादीनि सन्धाय अनुयोगो सकवादिस्स, रूपस्मिं अत्ता, चक्खुस्मिं अत्तातिआदिदोसभयेन पटिक्खेपो परवादिस्स. सेसं तादिसमेवाति.

ओकासदिसच्चिकट्ठादि

२. पच्चनीकानुलोमवण्णना

१४. एवमेतानि तीणि अनुलोमपच्चनीकपञ्चके अनुलोममत्तवसेनेव ताव पटिपाटिया भाजेत्वा पुन पच्चनीकानुलोमपञ्चके पच्चनीकमत्तवसेनेव भाजेतुं पुग्गलो नुपलब्भतीतिआदि आरद्धं. तत्थ अनुलोमपञ्चकस्स पाळियं सङ्खिपित्वा आगते पच्चनीके वुत्तनयेनेव पच्चनीकस्स च पाळियं सङ्खिपित्वा आगते अनुलोमे वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. एत्तावता सुद्धिकस्स चेव इमेसञ्च तिण्णन्ति चतुन्नं सच्चिकट्ठानं एकेकस्मिं सच्चिकट्ठे अनुलोमपच्चनीकस्स पच्चनीकानुलोमस्स चाति द्विन्नं द्विन्नं पच्चनीकानं वसेन अयं अट्ठमुखा नाम वादयुत्ति निद्दिट्ठा होतीति वेदितब्बा. या एकेकस्मिं मुखे एकेकस्स निग्गहस्स वसेन अट्ठकनिग्गहोति पाळियं लिखियति. तत्थेतं वुच्चति –

‘‘एवं चतुब्बिधे पञ्हे, पञ्चकद्वयभेदतो;

एसा अट्ठमुखा नाम, वादयुत्ति पकासिता.

‘‘अट्ठेव निग्गहा तत्थ, चत्तारो तेसु धम्मिका;

अधम्मिका च चत्तारो, सब्बत्थ सकवादिनो;

जयो पराजयो चेव, सब्बत्थ परवादिनो’’ति.

सच्चिकट्ठवण्णना निट्ठिता.

५. सुद्धिकसंसन्दनवण्णना

१७-२७. इदानि रूपादीहि सद्धिं सच्चिकट्ठसंसन्दनं होति. तत्थ रूपञ्चाति यथा रूपं परमत्थतो उपलब्भति, किं ते पुग्गलोपि तथेव उपलब्भतीति सन्धाय पुच्छा सकवादिस्स, अत्थि पुग्गलोति वचनमत्तं गहेत्वा पटिञ्ञा परवादिस्स. यदि ते रूपं विय परमत्थतो पुग्गलो अत्थि, रूपतो वेदनादीनं विय पुग्गलस्सापि अञ्ञत्तं आपज्जतीति अनुयोगो सकवादिस्स, समयसुत्तविरोधं दिस्वा पटिक्खेपो परवादिस्स. सेसं अत्थतो पाकटमेव. धम्मतो पनेत्थ सत्तपञ्ञासभेदस्स सच्चिकट्ठपरमत्थस्स वसेन सकवादीपक्खमूलके अनुलोमपच्चनीके सत्तपञ्ञास अनुलोमपञ्चकानि दस्सितानि. पटिकम्मचतुक्कादीनि सङ्खित्तानि. परवादीपक्खमूलकेपि पच्चनीकानुलोमे सत्तपञ्ञास पटिलोमपञ्चकानि दस्सितानि. पटिकम्मचतुक्कादीनि सङ्खित्तानि. तत्थ ‘‘वुत्तं भगवता’’ति वचनमत्तेन पुग्गलस्स अत्थितं रूपस्स च सच्चिकट्ठपरमत्थवसेन उपलब्भनीयतं दस्सेत्वा उभिन्नं अञ्ञत्तं पटिजानापनत्थं वुत्तं भगवताति अनुयोगो परवादिस्स, सम्मुतिपरमत्थानं एकत्तनानत्तपञ्हस्स ठपनीयत्ता पटिक्खेपो सकवादिस्स. सेसमिधापि अत्थतो पाकटमेवाति.

सुद्धिकसंसन्दनवण्णना.

६. ओपम्मसंसन्दनवण्णना

२८-३६. इदानि रूपादीहेव सद्धिं ओपम्मवसेन सच्चिकट्ठसंसन्दनं होति. तत्थ रूपवेदनानं उपलद्धिसामञ्ञेन अञ्ञत्तपुच्छा च पुग्गलरूपानं उपलद्धिसामञ्ञपुच्छा चाति पुच्छाद्वयम्पि सकवादिस्स, उभोपि पटिञ्ञा परवादिस्स. परवादिना अनुञ्ञातेन उपलद्धिसामञ्ञेन रूपवेदनानं विय रूपपुग्गलानं अञ्ञत्तानुयोगो सकवादिस्स, पटिक्खेपो इतरस्स. सेसमिधापि अत्थतो पाकटमेव. धम्मतो पनेत्थ रूपमूलकादीनं चक्कानञ्च वसेन सकवादीपक्खे वीसाधिकानि नव निग्गहपञ्चकसतानि दस्सितानि. कथं? खन्धेसु ताव रूपमूलके चक्के चत्तारि, तथा वेदनादिमूलकेसूति वीसति. आयतनेसु चक्खायतनमूलके चक्के एकादस, तथा सेसेसूति द्वत्तिंससतं. धातूसु चक्खुधातुमूलके चक्के सत्तरस, तथा सेसेसूति छाधिकानि तीणि सतानि. इन्द्रियेसु चक्खुन्द्रियमूलके चक्के एकवीसति, तथा सेसेसूति द्वासट्ठाधिकानि चत्तारि सतानि. एवं सब्बानिपि वीसाधिकानि नव निग्गहपञ्चकसतानि होन्ति.

३७-४५. परवादीपक्खेपि रूपं उपलब्भतीति अनुलोमवसेनेव रूपवेदनादीनं अञ्ञत्तपटिञ्ञं कारेत्वा पुन अत्थि पुग्गलोति सुत्तं निस्साय छलवसेन पुग्गलस्स रूपादीहि उपलद्धिसामञ्ञं आरोपेत्वा अञ्ञत्तानुयोगो कतो. सेसमिधापि अत्थतो उत्तानमेव. धम्मतोपि सकवादीपक्खे वुत्तनयेन वीसाधिकानि नव पटिकम्मपञ्चकसतानि दस्सितानि.

रूपादीहि सद्धिं ओपम्मवसेन सच्चिकट्ठसंसन्दनं.

७. चतुक्कनयसंसन्दनवण्णना

४६-५२. इदानि यं सच्चिकट्ठपरमत्थेन उपलब्भति, तेन यस्मा रूपादीसु सत्तपञ्ञासाय सच्चिकट्ठपरमत्थेसु अञ्ञतरेन भवितब्बं; रूपादिनिस्सितेन वा, अञ्ञत्र वा रूपादीहि, रूपादीनं वा निस्सयेन, तस्मा इमिना चतुक्कनयेन सच्चिकट्ठसंसन्दनं आरद्धं. तत्थ रूपं पुग्गलोति अनुयोगो सकवादिस्स, उच्छेददिट्ठिभयेन न हेवाति पटिक्खेपो परवादिस्स, निग्गहारोपनं सकवादिस्स. किं पनेतं युत्तं, ननु रूपं वेदनाति वुत्तम्पि पटिक्खिपितब्बमेवाति? आम पटिक्खिपितब्बं. तं पन रूपतो वेदनाय अञ्ञसभावसब्भावतो, न अञ्ञत्ताभावतो. अयञ्च रूपादीसु एकधम्मतोपि पुग्गलस्स अञ्ञत्तं न इच्छति, तस्मा युत्तं. अयञ्च अनुयोगो रूपं पुग्गलो…पे… अञ्ञाताविन्द्रियं पुग्गलोति सकलं परमत्थसच्चं सन्धाय आरद्धो. सकलं पन पच्चत्तलक्खणवसेन एकतो वत्तुं न सक्काति तन्तिवसेन अनुयोगलक्खणमत्तमेतं ठपितं. तेन विञ्ञू अत्थं विभावेन्ति. वादकामेन पन इमं लक्खणं गहेत्वा यथा यथा परवादिस्स ओकासो न होति, तथा तथा वत्तब्बं. इति तन्तिवसेन अनुयोगलक्खणस्स ठपितत्तापि युत्तमेव. इमिना नयेन सब्बानुयोगेसु अत्थो वेदितब्बो.

अयं पन विसेसो – रूपस्मिं पुग्गलोतिआदीसु यथा एकं महाभूतं निस्साय तयो महाभूता, वत्थुरूपं निस्साय विञ्ञाणं रूपस्मिन्ति वत्तुं वट्टति, किं ते एवं रूपस्मिं पुग्गलो? यथा च सभागविनिब्भोगतो वेदनादयो सब्बधम्मा, अरूपा वा पन चत्तारो खन्धा, निब्बानमेव वा ‘‘अञ्ञत्र रूपा’’ति वत्तुं वट्टति, किं ते एवं पुग्गलो? यथा च चित्तसमुट्ठानानं रूपानं निस्सयवसेन ‘‘वेदनाय रूपं…पे… विञ्ञाणस्मिं रूप’’न्ति वत्तुं वट्टति, किं ते एवं पुग्गलोति? सब्बानुयोगेसु पन उच्छेददिट्ठिभयेन चेव समयविरोधेन च पटिक्खेपो परवादिस्स. सेसमेत्थ अत्थतो पाकटमेव. धम्मतो पनेत्थ सत्तपञ्ञासाय सच्चिकट्ठेसु एकेकस्मिं चत्तारि चत्तारि कत्वा निग्गहवसेन अट्ठवीसाधिकानि द्वे पञ्चकसतानि दस्सितानि. परवादीपक्खेपि पटिकम्मवसेन तत्तकानेव. या पनेत्थ अत्थि पुग्गलोति वुत्ते सकवादिस्स पटिञ्ञा, सा सुत्ते आगतेन सम्मुतिवसेन. यो रूपं पुग्गलोतिआदीसु पटिक्खेपो, सो सक्कायदिट्ठिपञ्हस्स ठपनीयत्ता. परवादिस्स पटिकम्मं छलवसेनेवाति.

चतुक्कनयसंसन्दनं.

निट्ठिता च संसन्दनकथा.

८. लक्खणयुत्तिवण्णना

५३. इदानि लक्खणयुत्ति नाम होति. तत्थ यस्मा ठपेत्वा निब्बानं सेसो सच्चिकट्ठपरमत्थो पच्चयपटिबद्धताय सप्पच्चयो, पच्चयेहि समागम्म कतत्ता सङ्खतो, उप्पज्जित्वा निरुज्झनतो सदा अभावतो असस्सतो, उप्पत्तिकारणसङ्खातस्स निमित्तस्स अत्थिताय सनिमित्तो, निब्बानं वुत्तप्पकाराभावतो अप्पच्चयं असङ्खतं सस्सतं अनिमित्तन्ति इदं सच्चिकट्ठस्स लक्खणं. तस्मा यदि पुग्गलोपि सच्चिकट्ठपरमत्थोव तस्सापि इमिना लक्खणेन भवितब्बन्ति सन्धाय पुग्गलो सप्पच्चयोतिआदयो अट्ठपि अनुयोगा सकवादिस्स, पटिक्खेपो परवादिस्स. आजानाहि निग्गहन्तिआदि पनेत्थ सङ्खित्तं. एवमेतानि सकवादीपक्खे अनुलोमपच्चनीके अनुलोममत्तवसेन अट्ठ पञ्चकानि वेदितब्बानि.

५४. परवादीपक्खेपि पच्चनीकानुलोमे पच्चनीकमत्तवसेन अट्ठेव. तत्थ यस्मा परवादिना सुत्तवसेन सम्मुतिसच्चं साधितं, सम्मुतिया च सप्पच्चयादिभावो नत्थि, तस्मा याथावतो च पटिक्खेपो सकवादिस्स. छलवसेन पन वत्तब्बं ‘‘आजानाहि पटिकम्म’’न्तिआदि सब्बं इधापि सङ्खित्तमेव.

लक्खणयुत्तिकथावण्णना निट्ठिता.

९. वचनसोधनवण्णना

५५-५९. इदानि वचनसोधनं होति. तत्थ यदेतं पुग्गलो उपलब्भतीति वचनं, तं सोधेतुं पुग्गलो उपलब्भति, उपलब्भति पुग्गलोति. पुच्छा सकवादिस्स. तस्सत्थो – यदेतं पुग्गलो उपलब्भतीति पदद्वयं, तं एकत्थं वा भवेय्य नानत्थं वा. यदि ताव नानत्थं, यथा अञ्ञं रूपं, अञ्ञा वेदना, एवं अञ्ञो पुग्गलो, अञ्ञो उपलब्भतीति आपज्जति. अथेकत्थं, यथा यं चित्तं तं मनो, एवं स्वेव पुग्गलो, सो उपलब्भतीति आपज्जति. तेन तं वदामि ‘‘यदि ते यो पुग्गलो, सो उपलब्भति, एवं सन्ते यो यो उपलब्भति, सो सो पुग्गलोति आपज्जति, किं सम्पटिच्छसि एत’’न्ति? ततो पुग्गलवादी यस्मा पुग्गलस्स उपलब्भतं इच्छति, न उपलब्भमानानम्पि रूपादीनं पुग्गलभावं, तस्मा पुग्गलो उपलब्भति, उपलब्भति के हि चि पुग्गलो के हि चि न पुग्गलोतिआदिमाह. तस्सत्थो – मम पुग्गलो अत्थि पुग्गलोति सत्थु वचनतो उपलब्भति. यो पन उपलब्भति, न सो सब्बो पुग्गलो, अथ खो के हि चि पुग्गलो के हि चि न पुग्गलोति. तत्थ को-कारत्थे के-कारो, हि-कारो च निपातमत्तो. कोचि पुग्गलो, कोचि न पुग्गलोति अयं पनेत्थ अत्थो. इदं वुत्तं होति – पुग्गलोपि हि रूपादीसुपि यो कोचि धम्मो उपलब्भतियेव, तत्थ पुग्गलोव पुग्गलो. रूपादीसु पन कोचिपि न पुग्गलोति. ततो तं सकवादी आह – पुग्गलो के हि चि उपलब्भति के हि चि न उपलब्भतीति. तस्सत्थो – पुग्गलो उपलब्भतीति पदद्वयस्स अत्थतो एकत्ते यदि उपलब्भतीति अनुञ्ञातो धम्मो पुग्गलतो अनञ्ञोपि कोचि पुग्गलो कोचि न पुग्गलो, पुग्गलोपि ते कोचि उपलब्भति, कोचि न उपलब्भतीति आपज्जति, किं सम्पटिच्छसि एतन्ति? सो पुग्गलस्स अनुपलद्धिं अनिच्छन्तो न हेवन्ति पटिक्खिपति. इतो परं ‘‘आजानाहि निग्गह’’न्तिआदि सब्बं सङ्खित्तं. वित्थारतो पन वेदितब्बं. पुग्गलो सच्चिकट्ठोतिआदीसुपि एसेव नयो. सब्बानि हेतानि उपलब्भतिवेवचनानेव, अपिच यस्मा ‘‘पुग्गलो उपलब्भतिसच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति अयं पुग्गलवादिनो पटिञ्ञा, तस्मास्स यथेव पुग्गलो उपलब्भतीति लद्धि, एवमेवं पुग्गलो सच्चिकट्ठोतिपि आपज्जति. या पनस्स पुग्गलो अत्थीति लद्धि, तस्सा विज्जमानोतिवेवचनमेव, तस्मा सब्बानिपेतानि वचनानि सोधितानि.

६०. तत्थ यं अवसाने ‘‘पुग्गलो अत्थि, अत्थि न सब्बो पुग्गलो’’तिआदि वुत्तं, तत्रायमधिप्पायो – यञ्हेतं परवादिना ‘‘पुग्गलो अत्थि, अत्थि केहिचि पुग्गलो, केहिचि न पुग्गलो’’ति वुत्तं, तं यस्मा अत्थतो पुग्गलो अत्थि, अत्थि न सब्बो पुग्गलोति एत्तकं होति, तस्मा नं सकवादी सम्पटिच्छापेत्वा इदानि नं एवं अनुयुञ्जति. तया हि ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति वचनमत्तं निस्साय ‘‘पुग्गलो अत्थी’’ति लद्धि गहिता, यथा च भगवता एतं वुत्तं, तथा ‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराजा, सदा सतो’’तिआदिना (सु. नि. ११२५) नयेन ‘‘नत्थी’’तिपि वुत्तं, तस्मा यथेव ते ‘‘पुग्गलो अत्थि, अत्थि न सब्बो पुग्गलो’’ति लद्धि, तथा पुग्गलो नत्थि, नत्थि न सब्बो पुग्गलोतिपि आपज्जति, किं एतं सम्पटिच्छसीति? अथ नं असम्पटिच्छन्तो न हेवाति पटिक्खिपति. सेसमेत्थ निग्गहादिविधानं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.

वचनसोधनवण्णना निट्ठिता.

१०. पञ्ञत्तानुयोगवण्णना