(१.) विभङ्गवारो
५३. इदानि या एता पण्णत्तिवारे कुसलत्तिकं निस्साय हेतुपच्चयादिवसेन एकूनपञ्ञासं आदिं कत्वा नयमत्तं दस्सेन्तेन अपरिमाणा पुच्छा दस्सिता. तत्थ कुसलाकुसलादीनं सहुप्पत्तिया अभावतो या पुच्छा ‘‘कुसलं धम्मं पटिच्च अकुसलो धम्मो उप्पज्जति हेतुपच्चया’’ति एवं विस्सज्जनं न लभन्ति. ता पहाय या विस्सज्जनं लभन्ति, तायेव विस्सज्जेतुं अयं कुसलं धम्मं पटिच्च कुसलो धम्मो उप्पज्जति हेतुपच्चयातिआदिना नयेन पटिच्चवारस्स निद्देसवारो आरद्धो.
तत्थ सिया – सचे इमा हेतुपच्चयादिवसेन एकूनपञ्ञासं पुच्छा सब्बसो विस्सज्जनं न लभन्ति, अथ कस्मा दस्सिता? ननु या लभन्ति, तायेव दस्सेतब्बाति? आम, दस्सेतब्बा सियुं. तथा दस्सियमाना पन सब्बेसु तिकदुकपट्ठानादीसु एकेकस्मिं तिके, दुके, दुकतिके, तिकदुके, तिकतिके, दुकदुके च सङ्खेपं अकत्वा दस्सेतब्बायेव भवेय्युं. कस्मा? यस्मा या कुसलत्तिके लभन्ति, न तायेव वेदनात्तिकादीसु. धम्मानुलोमपच्चनीये च तिकपट्ठाने वितक्कत्तिकपीतित्तिकानं विस्सज्जने सब्बापेता विस्सज्जनं लभन्ति, तस्मा उक्कट्ठपरिच्छेदेन एकेकस्मिं तिके यत्तकाहि पुच्छाहि भवितब्बं सब्बा कुसलत्तिके दस्सिता. एवं दस्सितासु हि या तत्थ विस्सज्जनं न लभन्ति, ता पहाय या लभन्ति, ता वुच्चमाना सक्का सुखेन विजानितुन्ति सुखेन विजाननत्थं सब्बापि कुसलत्तिके दस्सिता. या पनेत्थ विस्सज्जनं न लभन्ति, ता पहाय या लभन्ति, तायेव विस्सज्जिताति वेदितब्बा.
तत्थ कुसलं धम्मं पटिच्चाति चतुभूमककुसलधम्मेसु वेदनाक्खन्धादिभेदं एकं धम्मं पटिच्च पटिगन्त्वा सहुप्पत्तिसङ्खातेन सदिसभावेन पत्वा, तेन सद्धिं एकतो उप्पत्तिभावं उपगन्त्वाति अत्थो. कुसलो धम्मोति चतुभूमककुसलधम्मेसुयेव सञ्ञाक्खन्धादिभेदो एको धम्मो. उप्पज्जतीति उप्पादतो याव निरोधगमना उद्धं पज्जति, निब्बत्ततीतिपि अत्थो. अत्तानं लभति, उप्पादादयो तयोपि खणे पापुणातीति वुत्तं होति. हेतुपच्चयाति कुसलहेतुना हेतुपच्चयभावं साधेन्तेन.
एवं ‘‘उप्पज्जेय्या’’ति पुच्छाय ‘‘उप्पज्जती’’ति विस्सज्जनं वत्वा इदानि यं धम्मं पटिच्च यो धम्मो उप्पज्जति, तं धम्मं खन्धवसेन दस्सेतुं कुसलं एकं खन्धन्तिआदिमाह. तत्थ एकन्ति वेदनादीसु चतूसु यंकिञ्चि एकं. तयो खन्धाति यो यो पच्चयभावेन गहितो, तं तं ठपेत्वा अवसेसा तयो खन्धा. तयो खन्धेति वेदनादीसु यो एको खन्धो उप्पज्जतीति गहितो, तं ठपेत्वा सेसे तयो. द्वे खन्धेति वेदनासञ्ञादुकादीसु छसु दुकेसु येकेचि द्वे खन्धे पटिच्च. द्वे खन्धाति ये ये पच्चयभावेन गहिता, ते ते ठपेत्वा अवसेसा द्वे खन्धा कुसलहेतुना हेतुपच्चयभावं साधेन्तेन उप्पज्जन्तीति अत्थो.
यस्मा पन एको खन्धो एकस्सेव द्विन्नंयेव वा, द्वे वा पन एकस्सेव पच्चयो नाम नत्थि, तस्मा ‘‘एकं खन्धं पटिच्च एको खन्धो, एकं खन्धं पटिच्च द्वे खन्धा, द्वे खन्धे पटिच्च एको खन्धो’’ति न वुत्तं. कुसलं धम्मं पटिच्च अब्याकतो धम्मो उप्पज्जतीतिआदीसुपि वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. चित्तसमुट्ठानं रूपन्ति इदं पटिच्चत्थस्स सहजातत्थत्ता यं कुसलेन सहजातञ्चेव हेतुपच्चयञ्च लभति, तं दस्सेतुं वुत्तं. परतोपि एवरूपेसु ठानेसु अयमेव नयो.
विपाकाब्याकतं किरियाब्याकतन्ति एत्थ हेतुपच्चयाभावतो अहेतुकं, रूपेन सद्धिं अनुप्पत्तितो आरुप्पविपाकञ्च न गहेतब्बं. पटिसन्धिक्खणेति कटत्तारूपसङ्खातस्स अब्याकतस्स अब्याकतं पटिच्च उप्पत्तिदस्सनत्थं वुत्तं. विपाकाब्याकतन्ति तस्मिं खणे विज्जमानाब्याकतवसेन वुत्तं. खन्धे पटिच्च वत्थु, वत्थुं पटिच्च खन्धाति इदं कटत्तारूपग्गहणेन वत्थुम्हि गहितेपि वत्थुं पटिच्च खन्धानं उप्पत्तिदस्सनत्थं वुत्तं.
एकं महाभूतन्तिआदि रूपाब्याकतं पटिच्च रूपाब्याकतस्स उप्पत्तिदस्सनत्थं वुत्तं. एकं खन्धन्तिआदीसु वुत्तनयेनेव पनेत्थ अत्थयोजना वेदितब्बा. एवं रूपाब्याकतम्हि भूते पटिच्च भूतानं उप्पत्तिं वत्वा इदानि भूते पटिच्च उपादारूपानं उप्पत्तिं दस्सेतुं महाभूते पटिच्च चित्तसमुट्ठानन्तिआदि वुत्तं. एवं सन्ते उपादारूपन्ति एत्तकमेव वत्तब्बं, इतरद्वयं कस्मा वुत्तन्ति? महाभूतेपि पटिच्च उप्पत्तिदस्सनत्थं. यञ्हि हेट्ठा ‘‘चित्तसमुट्ठानञ्च रूपं कटत्ता च रूप’’न्ति दस्सितं, तं न केवलं खन्धेयेव च पटिच्च उप्पज्जति, महाभूतेपि पन पटिच्च उप्पज्जतीति दस्सनत्थमिदं वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्थ चित्तसमुट्ठानं पवत्तेयेव, कटत्तारूपं पटिसन्धियम्पि. उपादारूपन्ति तस्सेव उभयस्स विसेसनं.
कुसले खन्धे च महाभूते च पटिच्चाति एत्थ चित्तसमुट्ठानाव महाभूता गहिता. चित्तसमुट्ठानं रूपन्ति एत्थ पन भूतरूपम्पि उपादारूपम्पि गहितं. ‘‘एकं महाभूतं पटिच्च तयो महाभूता’’तिआदिना नयेन हि भूतरूपम्पि खन्धे च महाभूते च पटिच्च उप्पज्जति. महाभूते पटिच्च उपादारूपन्ति वुत्तनयेन उपादारूपम्पि. अकुसलञ्च अब्याकतञ्चाति पञ्हाविस्सज्जनेसुपि एसेव नयो. एवं हेतुपच्चये नव पुच्छा विस्सज्जिता. एतायेव हि एत्थ लब्भन्ति, सेसा चत्तालीस मोघपुच्छाति न विस्सज्जिता. इमिना उपायेन आरम्मणपच्चयादीसुपि पुच्छाविस्सज्जनानं अत्थो वेदितब्बो. तत्थ तत्थ पन विचारेतब्बयुत्तकमेव विचारयिस्साम.
५४. आरम्मणपच्चये ताव रूपस्स आरम्मणपच्चयवसेन अनुप्पत्तितो तासु नवसु रूपमिस्सका पहाय तिस्सोव पुच्छा विस्सज्जिता. तेनेव च कारणेन ‘‘वत्थुं पटिच्च खन्धा’’ति वत्वा ‘‘खन्धे पटिच्च वत्थू’’ति न वुत्तं. न हि तं आरम्मणपच्चयेन उप्पज्जति.
५५. अधिपतिपच्चये विपाकाब्याकतन्ति लोकुत्तरमेव सन्धाय वुत्तं. तेनेवेत्थ ‘‘पटिसन्धिक्खणे’’ति न गहितं. सेसं हेतुपच्चयसदिसमेव.
५६. अनन्तरसमन्तरेसुपि रूपं न लब्भतीति आरम्मणपच्चये विय तिस्सोव पुच्छा.
५७. सहजातपच्चये पटिसन्धिक्खणेति पञ्चवोकारे पटिसन्धिवसेन वुत्तं. हेट्ठा पन पच्चयविभङ्गे ‘‘ओक्कन्तिक्खणे’’ति आगतं तम्पि इमिना सद्धिं अत्थतो एकं, ब्यञ्जनमत्तमेव हेत्थ नानन्ति. अपिच ‘‘तिण्णं सन्निपाता गब्भस्स अवक्कन्ति होती’’ति (म. नि. १.४०८) वचनतो ओक्कन्तीति पञ्चवोकारपटिसन्धियावेतं नामं. पटिसन्धीति सब्बभवसाधारणं. इध पन ‘‘कटत्ता च रूप’’न्तिआदिवचनतो पञ्चवोकारपटिसन्धियेव अधिप्पेता. सा हि रूपस्सपि अरूपस्सपि पच्चयभावञ्चेव पच्चयुप्पन्नभावञ्च सङ्गण्हाति, तस्मा परिपुण्णविस्सज्जना होतीति गहिता. बाहिरं एकं महाभूतन्ति अनिन्द्रियबद्धेसु पथवीपासाणादीसु महाभूतं सन्धाय वुत्तं. पच्चयविभङ्गवारस्मिञ्हि चत्तारो महाभूताति अज्झत्तिकञ्च बाहिरञ्च एकतो कत्वा गहितं. सङ्खेपदेसना हि सा. अयं पन वित्थारदेसना, तस्मा सब्बं विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘बाहिरं एकं महाभूत’’न्तिआदिमाह. असञ्ञसत्तानं एकं महाभूतं पटिच्चाति द्विसन्ततिसमुट्ठानभूतवसेन वुत्तं. महाभूते पटिच्च कटत्तारूपन्ति इदं पन कम्मसमुट्ठानवसेनेव वुत्तं. उपादारूपन्ति उतुसमुट्ठानवसेनेव.
५८. अञ्ञमञ्ञपच्चये खन्धे पटिच्च वत्थु, वत्थुं पटिच्च खन्धाति चतुन्नम्पि खन्धानं एकतो वत्थुना अञ्ञमञ्ञपच्चयतं दस्सेतुं वुत्तं.
५९. निस्सयपच्चये यस्मा पटिच्चत्थो नाम सहजातत्थो, तस्मा या हेट्ठा पच्चयविभङ्गवारे चक्खायतनादीनं निस्सयपच्चयता दस्सिता, न सा गहिता. चक्खायतनादीनि हि पुरेजातानि हुत्वा पच्चया होन्ति, इध सहजातमेव लब्भति. तेनेव वुत्तं – ‘‘निस्सयपच्चयो सहजातपच्चयसदिसो’’ति.
६०. उपनिस्सयपच्चये रूपस्स उपनिस्सयपच्चयाभावा तीणेव विस्सज्जनानि लब्भन्ति, तेन वुत्तं ‘‘आरम्मणपच्चयसदिस’’न्ति. तत्थ किञ्चापि न सब्बे कुसलाकुसलाब्याकता आरम्मणूपनिस्सयं लभन्ति, ये पन लभन्ति, तेसं वसेनेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
६१. पुरेजातपच्चये वत्थुं पुरेजातपच्चयाति वत्थुं पटिच्च वत्थुना पुरेजातपच्चयतं साधेन्तेन उप्पज्जन्तीति अत्थो. विपाकाब्याकतं एकं खन्धन्ति एत्थ यं विपाकाब्याकतस्स वत्थु ओक्कन्तिक्खणे सहजातपच्चयो होति, तं पुरेजातपच्चयभाजनियत्ता इध न गहेतब्बं. येपि कुसलादयो आरुप्पे पुरेजातपच्चयं न लभन्ति, तेपि पुरेजातपच्चयभाजनियतोयेव इध न गहेतब्बा. आरम्मणं पन नियमतो पुरेजातपच्चयभावं न लभति. रूपायतनादीनि हि चक्खुविञ्ञाणादीनंयेव पुरेजातपच्चयतं साधेन्ति, मनोविञ्ञाणधातुया अतीतानागतानिपि आरम्मणं होन्तियेव. तस्मा इध न गहितं. खन्धवसेन हि अयं देसना, न विञ्ञाणधातुवसेन. ‘‘विपाकाब्याकतं एकं खन्ध’’न्ति देसनाय च सब्बापि विञ्ञाणधातुयो गहिता, न चक्खुविञ्ञाणधातुआदयो एवाति.
पच्छाजातो कुसलाकुसलानं पच्चयो न होति, अब्याकतस्सपि उपत्थम्भकोव न जनको, तस्मा ‘‘उप्पज्जति पच्छाजातपच्चया’’ति एवं वत्तब्बो एकधम्मोपि नत्थीति पच्छाजातपच्चयवसेन विस्सज्जनं न कतं.
६२. आसेवनपच्चये कामं सब्बा किरिया आसेवनपच्चयं न लभन्ति, लब्भमानवसेन पन ‘‘किरियाब्याकत’’न्ति वुत्तं. तस्मा जवनकिरियावेत्थ गहिताति वेदितब्बा.
६३. कम्मपच्चये कुसलाकुसलेसु एकक्खणिको कम्मपच्चयो वेदितब्बो, तथा किरियाब्याकते. विपाकाब्याकते पन नानाक्खणिकोपि, तथा पटिसन्धिक्खणे महाभूतानं. चित्तसमुट्ठानानं पन एकक्खणिको. कटत्तारूपानं नानाक्खणिकोव तथा असञ्ञसत्तरूपानं. कटत्तारूपं पनेत्थ जीवितिन्द्रियं. सेसं न एकन्ततो कम्मसमुट्ठानत्ता उपादारूपन्ति वुत्तं. एवं सन्तेपि इध कम्मसमुट्ठानमेव अधिप्पेतं.
६४. विपाकपच्चये कुसलाकुसलं किरियञ्च न लब्भतीति अब्याकतवसेनेव विस्सज्जनं कतं. चित्तसमुट्ठानन्ति विपाकचित्तसमुट्ठानमेव. कटत्तारूपन्ति यथालाभवसेन इन्द्रियरूपञ्च वत्थुरूपञ्च. उपादारूपन्ति तदवसेसं तस्मिं समये विज्जमानकं उपादारूपं.
६५. आहारपच्चये सब्बेसम्पि कुसलादीनं खन्धानं चित्तसमुट्ठानरूपस्स च अरूपाहारवसेन उप्पत्ति वेदितब्बा, तथा पटिसन्धिक्खणे महाभूतानं. चित्तसमुट्ठानन्ति भवङ्गादिचित्तसमुट्ठानं. आहारसमुट्ठानन्ति कबळीकाराहारसमुट्ठानं. चित्तसमुट्ठानन्ति कुसलाकुसलचित्तसमुट्ठानमेव. पच्चयविभङ्गवारे आहारपटिपाटिया पठमं कबळीकारो आहारो दस्सितो, इध पन कुसलं धम्मन्ति पुच्छावसेन पठमं अरूपाहारा दस्सिताति वेदितब्बा.
६६. इन्द्रियपच्चये पच्चयविभङ्गे इन्द्रियपटिपाटिया पठमं चक्खुन्द्रियादीनि दस्सितानि, इध पन कुसलादिपुच्छावसेन पठमं अरूपिन्द्रियानं पच्चयता दस्सिता. तत्थ कुसलादीसु यथालाभवसेन अरूपिन्द्रिया गहेतब्बा. असञ्ञसत्तानं भूतरूपेसुपि जीवितिन्द्रियन्ति.
६७. झानमग्गपच्चयेसु हेतुपच्चयसदिसमेव विस्सज्जनं, तेनेवेत्थ ‘‘हेतुपच्चयसदिस’’न्ति वुत्तं.
६८. सम्पयुत्तपच्चये विस्सज्जनं आरम्मणपच्चयगतिकं, तेनेवेत्थ ‘‘आरम्मणपच्चयसदिस’’न्ति वुत्तं.
६९. विप्पयुत्तपच्चये वत्थुं विप्पयुत्तपच्चयाति वत्थुं पटिच्च विप्पयुत्तपच्चया, वत्थुना विप्पयुत्तपच्चयतं साधेन्तेन उप्पज्जन्तीति अत्थो. खन्धे विप्पयुत्तपच्चयाति खन्धे पटिच्च विप्पयुत्तपच्चया, खन्धेहि विप्पयुत्तपच्चयतं साधेन्तेहि उप्पज्जतीति अत्थो. खन्धा वत्थुं विप्पयुत्तपच्चयाति वत्थुं पटिच्च खन्धा विप्पयुत्तपच्चया. वत्थुना विप्पयुत्तपच्चयतं साधेन्तेन उप्पज्जन्तीति अत्थो. चित्तसमुट्ठानरूपं खन्धे विप्पयुत्तपच्चयाति खन्धे पटिच्च विप्पयुत्तपच्चया चित्तसमुट्ठानं रूपं खन्धेहि विप्पयुत्तपच्चयतं साधेन्तेहि उप्पज्जतीति अत्थो. सेसविस्सज्जनेसुपि वत्थुं विप्पयुत्तपच्चयातिआदीसुपि वुत्तनयेनेवत्थो वेदितब्बो. विपाकाब्याकते चेत्थ वत्थुग्गहणेन चक्खादीनि सङ्गहितब्बानि. एकं महाभूतन्तिआदि रूपाब्याकतस्स पच्चयभावं दस्सेतुं वुत्तं. चित्तसमुट्ठानन्ति अब्याकतचित्तसमुट्ठानम्पि कुसलाकुसलचित्तसमुट्ठानम्पि.
७०. अत्थिपच्चये सब्बं सहजातपच्चयगतिकं. तेनेवेत्थ ‘‘सहजातपच्चयसदिस’’न्ति वुत्तं.
७१-७२. नत्थिविगता आरम्मणपच्चयगतिका, अविगतं सहजातगतिकं. तेनेवेत्थ ‘‘आरम्मणपच्चयसदिसं, सहजातपच्चयसदिस’’न्ति वुत्तं. इमे तेवीसति पच्चयाति सङ्खिपित्वा दस्सितानं वसेनेतं वुत्तं. वित्थारेतब्बाति या पुच्छा विस्सज्जनं लभन्ति, तासं वसेन वित्थारेतब्बा. अयं हेतुपच्चयं आदिं कत्वा एकमूलके पच्चयानुलोमे पटिच्चवारस्स कुसलत्तिकविस्सज्जने अत्थवण्णना.