(२.) सङ्ख्यावारो

७३. इदानि ये एत्थ हेतुपच्चयादीसु एकेकस्मिं पच्चये विस्सज्जनवारा लद्धा, ते गणनवसेन दस्सेतुं हेतुया नवातिआदि आरद्धं. तत्थ हेतुया नवाति हेतुपच्चये नव पुच्छाविस्सज्जनवारा होन्ति. सेय्यथिदं – कुसलेन कुसलं, कुसलेन अब्याकतं, कुसलेन कुसलाब्याकतं; अकुसलेन अकुसलं, अकुसलेन अब्याकतं, अकुसलेन अकुसलाब्याकतं, अब्याकतेन अब्याकतं, कुसलाब्याकतेन अब्याकतं, अकुसलाब्याकतेन अब्याकतन्ति.

आरम्मणे तीणीति कुसलेन कुसलं, अकुसलेन अकुसलं, अब्याकतेन अब्याकतं. अधिपतिया नवाति हेतुया वुत्तसदिसाव. द्वादससु हि पच्चयेसु नव नवाति वुत्तं. सब्बेसुपि पुच्छाविस्सज्जनानि हेतुपच्चयसदिसानेव. विभङ्गे पन अत्थि विसेसो. दससु पच्चयेसु तीणि तीणीति वुत्तं. सब्बेसुपि पुच्छाविस्सज्जनानि आरम्मणसदिसानेव. विभङ्गे पन अत्थि विसेसो. अञ्ञमञ्ञपच्चयस्मिञ्हि अब्याकतपदस्स विस्सज्जने रूपम्पि लब्भति, तथा पुरेजातपच्चये. आसेवनपच्चये विपाकानि चेव वीथिचित्तानि च न लब्भन्ति. विपाके एकन्ति अब्याकतमेव. एवमेत्थ सङ्खेपतो नव तीणि एकन्ति, तिविधोव वारपरिच्छेदो. वित्थारतो द्वादस नवका, दस तिका, एकं एककन्ति सब्बेसुपि तेवीसतिया पच्चयेसु एकूनचत्तालीसाधिकं वारसतं होति, एकूनचत्तालीसाधिकञ्च पुच्छासतं. एकूनचत्तालीसाधिकं पुच्छाविस्सज्जनसतन्तिपि तस्सेव नामं.

७४. एवं हेतुपच्चयादिके एकमूलके गणनं दस्सेत्वा इतो परेसु दुमूलकादीसु वित्थारदेसनं सङ्खिपित्वा एकमूलके दस्सिताय देसनाय लब्भमानगणनञ्ञेव आदाय वारपरिच्छेदं दस्सेतुं दुमूलके ताव हेतुपच्चया आरम्मणे तीणीतिआदिमाह. तत्रिदं लक्खणं – बहुगणनोपि पच्चयो अबहुगणनेन सद्धिं युत्तो तेन समानगणनोव होति. तेन वुत्तं ‘‘हेतुपच्चया आरम्मणे तीणी’’ति. हेतुआरम्मणदुके आरम्मणे वुत्तानि तीणेव विस्सज्जनानि लब्भन्तीति अत्थो. समानगणनो पन समानगणनेन सद्धिं युत्तो अपरिहीनगणनोव होति. तेन वुत्तं ‘‘हेतुपच्चया अधिपतिया नवा’’ति. हेताधिपतिदुके नवेव विस्सज्जनानि लब्भन्तीति अत्थो. विपाके एकन्ति हेतुविपाकदुके विपाके वुत्तं एकमेव विस्सज्जनं लब्भतीति एवं ताव दुमूलके वारपरिच्छेदो वेदितब्बो.

७५. तिमूलकादीसुपि इदमेव लक्खणं. तेनेवाह – हेतुपच्चया आरम्मणपच्चया अधिपतिया तीणीति. हेतारम्मणाधिपति तिके आरम्मणे वुत्तानि तीणेव विस्सज्जनानि लब्भन्तीति अत्थो. एवं सब्बत्थ नयो नेतब्बो.

७६-७९. द्वादसमूलके पन विपाकपच्चयो न लब्भति, तस्मा आसेवनपच्चया कम्मे तीणीति वत्वा विपाकं अपरामसित्वा आहारे तीणीति वुत्तं. तेरसमूलकादीसुपि एसेव नयो. ते पन सङ्खिपित्वा तेवीसतिमूलकोवेत्थ दस्सितो. सो दुविधो होति – सासेवनो वा सविपाको वा. तत्थ पठमं सासेवनो दस्सितो, सो तीणेव विस्सज्जनानि लभति. तेन वुत्तं ‘‘आसेवनपच्चया अविगते तीणी’’ति. सविपाको पन आसेवनं न लभति, तस्मा तं पहाय विपाकवसेन गणनाय दस्सनत्थं अनन्तरायेव ‘‘हेतुपच्चया…पे… विपाकपच्चया आहारे एक’’न्ति एकं नयं दस्सेत्वा पच्छा तेवीसतिमूलकोव दस्सितो. एतेसु पन द्वीसु तेवीसतिमूलकेसु किञ्चापि एकस्मिं विपाकपच्चयो नत्थि, एकस्मिं आसेवनपच्चयो, पच्छाजातपच्चयो पन उभयत्थापि. रुळ्हीसद्देन पनेते तेवीसतिमूलकात्वेव वेदितब्बा. तेसु सासेवने आसेवनस्स वसेन सब्बत्थ तीणेव विस्सज्जनानि, सविपाके विपाकपच्चयस्स वसेन एकमेवाति अयं हेतुपच्चयं आदिं कत्वा एकमूलकादीसु गणना.

यं पनेतं हेतुमूलकानन्तरं ‘‘आरम्मणे ठितेन सब्बत्थ तीणेव पञ्हा’’ति वुत्तं, तं आरम्मणपच्चयं आदिं कत्वा एकमूलकेपि दुमूलकादीसुपि सब्बत्थ आरम्मणपदे चेव आरम्मणेन सद्धिं सेसपच्चययोजनासु च यत्थ नवहि भवितब्बं, तत्थ तयोव पञ्हा होन्तीति दस्सनत्थं वुत्तं. विपाकपदे पन विपाकपदेन सद्धिं सेसपच्चययोजनासु च एकोव पञ्हो होतीति. इति यं हेट्ठा अवोचुम्ह ‘‘बहुगणनोपि पच्चयो अबहुगणनेन सद्धिं युत्तो तेन समानगणनो होती’’ति, तं सुवुत्तमेव.

८०-८५. इदानि ये आरम्मणादीनं पच्चयानं वसेन एकमूलकादयो दस्सेतब्बा, तेसु एकमूलको ताव हेतुएकमूलकेनेव सदिसोति एकस्मिम्पि पच्चये न दस्सितो. आरम्मणपच्चयवसेन पन दुमूलके गणनं दस्सेतुं आरम्मणपच्चया हेतुया तीणि, अधिपतिया तीणि…पे… अविगते तीणीति वुत्तं. एत्थ च ‘‘आरम्मणपच्चया अधिपतिया तीणि…पे… अविगते तीणी’’ति वत्तब्बे ये हेतुपच्चयादयो पच्चया बहुगणना, तेसं ऊनतरगणनेहि च समानगणनेहि च सद्धिं संसन्दने या गणना लब्भति, तं दस्सेतुं आरम्मणपच्चयस्स पुरिमभागे ठितम्पि हेतुपच्चयं पच्छिमभागेव ठपेत्वा ‘‘आरम्मणपच्चया हेतुया तीणी’’ति वुत्तं. तेनेतं आवि करोति – आरम्मणपच्चयो येन येन बहुतरगणनेन वा समानगणनेन वा पच्चयेन सद्धिं दुकतिकादिभेदं गच्छति, सब्बत्थ तीणेव पञ्हाविस्सज्जनानि वेदितब्बानि. विपाकपच्चयेन पन सद्धिं संसन्दने एकमेव लब्भति, तं विपाकपच्चयादिकाय गणनाय आवि भविस्सतीति इध न दस्सितं. या चेसा दुमूलके गणना दस्सिता, तिमूलकादीसुपि एसाव गणनाति आरम्मणपच्चयवसेन तिमूलकादयो न वित्थारिता.

इदानि अधिपतिपच्चयादिवसेन दुमूलकादीसु गणनं दस्सेतुं अधिपतिपच्चया हेतुया नवातिआदि वुत्तं. तत्थापि वुत्तनयेनेव पच्चयसन्निवेसो वेदितब्बो. यथा च अधिपतिपच्चया हेतुया नव, एवं सेसेसुपि हेतुना समानगणनासु नवेव. इति यो यो पच्चयो आदिम्हि तिट्ठति, तेन तेन सद्धिं समानगणनानं संसन्दने आदिम्हि ठितस्स वसेन गणना होति. तेन पन सद्धिं ऊनतरगणनानं संसन्दने ऊनतरगणनानंयेव वसेन गणना होतीति वेदितब्बो. यथा च आरम्मणपच्चयवसेन एवं अधिपतिपच्चयवसेनापि ततो परेसं अनन्तरादीनं वसेनापि तिमूलकादयो न वित्थारिता. तस्मा दुमूलके दस्सितगणनावसेनेव सब्बत्थ साधेतब्बा. तेनेव वुत्तं ‘‘एकेकं पच्चयं मूलकं कातुन सज्झायमग्गेन गणेतब्बा’’ति.

पच्चयानुलोमवण्णना.