1. дахарасуттаван̣н̣ана̄
112. бхагавата̄ саддхим̣ саммодӣти бхагавато гун̣е аджа̄нанто косалара̄джа̄ аттано кхаттийама̄нена кевалам̣ бхагавата̄ саддхим̣ саммоди. пат̣хама̄гате хи саттхари тасса саммодита̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. йатха̄ кхаманӣйа̄дӣни пуччхантоти йатха̄ бхагава̄ ‘‘каччи те, маха̄ра̄джа, кхаманӣйам̣, каччи йа̄панӣйа’’нтиа̄дина̄ тена ран̃н̃а̄ саддхим̣ пат̣хамам̣ паваттамодо ахоси пуббабха̄сита̄йа, таданукаран̣ена евам̣ сопи ра̄джа̄ бхагавата̄ саддхим̣ самаппаваттамодо ахосӣти йоджана̄. там̣ пана самаппаваттамоданам̣ упама̄йа дассетум̣ ‘‘сӣтодакам̣ вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саммодитанти сам̣сандитам̣ екӣбха̄ванти саммоданакирийа̄йа сама̄натам̣ екарӯпатам̣, кхаманӣйанти ‘‘идам̣ чатучаккам̣ навадва̄рам̣ сарӣрайантам̣ дуккхабахулата̄йа сабха̄вато дуссахам̣, каччи кхамитум̣ саккун̣еййа’’нти пуччхати. йа̄панӣйанти паччайа̄йаттавуттикам̣ чирапабандхасан̇кха̄та̄йа йа̄пана̄йа каччи йа̄петум̣ саккун̣еййам̣. сӣсарога̄диа̄ба̄дха̄бха̄вена каччи аппа̄ба̄дхам̣. дуккхаджӣвика̄бха̄вена каччи аппа̄тан̇кам̣. там̣там̣киччакаран̣е ут̣т̣ха̄насукхата̄йа каччи лахут̣т̣ха̄нам̣. таданурӯпабалайогато каччи балам̣. сукхавиха̄расамбхавена каччи пха̄сувиха̄ро аттхӣти таттха таттха каччи-саддам̣ йоджетва̄ аттхо ведитаббо. балаваппатта̄ пӣти пӣтийева. тарун̣апӣти па̄моджджам̣. саммоданам̣ джанети каротӣти саммоданӣйам̣. саммодитаббато саммоданӣйанти имам̣ пана аттхам̣ дассенто ‘‘саммодитум̣ йуттабха̄вато’’ти а̄ха. саритаббабха̄ватоти ануссаритаббабха̄вато. ‘‘саран̣ӣйа’’нти ваттаббе дӣгхам̣ катва̄ ‘‘са̄ран̣ӣйа’’нти вуттам̣.
суййама̄насукхатоти а̄па̄тхамадхуратам̣ а̄ха, ануссарийама̄насукхатоти вимаддараман̣ӣйатам̣. бйан̃джанапарисуддхата̄йа̄ти сабха̄ванируттибха̄вена тасса̄ катха̄йа вачанача̄турийама̄ха, аттхапарисуддхата̄йа̄ти аттхасса нирупаккилесатам̣. анекехи парийа̄йехӣти анекехи ка̄ран̣ехи. адит̣т̣хатта̄ти упасан̇каманавасена адит̣т̣хатта̄. гун̣а̄гун̣авасена̄ти гун̣авасена гамбхӣрабха̄вам̣ ва̄ агун̣авасена утта̄набха̄вам̣ ва̄. оват̣т̣икаса̄рам̣ катва̄ти оват̣т̣ика̄йа гахетаббаса̄раваттхум̣ катва̄. локаниссаран̣абхавоккантипан̃ханти локато ниссат̣абха̄вапан̃хан̃чева а̄дито бхавоккаманапан̃хан̃ча. саттху самма̄самбуддхатам̣ пуччханто хи ‘‘ким̣ бхавам̣ готамо саббалокато ниссат̣о, саббасаттехи ча джет̣т̣хо’’ти? пуччхати на̄ма. йатха̄ хи саттху самма̄самбуддхата̄йа локато ниссат̣ата̄ вин̃н̃а̄йати, евам̣ саббасаттехи джет̣т̣хабха̄вато сет̣т̣хабха̄вато. сва̄йаматтхо аггапаса̄дасутта̄дӣхи (итиву. 90; а. ни. 4.34) вибха̄ветаббо. катхам̣ пана самбуддхата̄ вин̃н̃а̄йатӣти? авипарӣтадхаммадесанато. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄дӣсу (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.124) вуттанайена ведитаббо.
ра̄джа̄ саттху авипарӣтадхаммадесанам̣ аджа̄нанто тато евасса самма̄самбодхим̣ асаддаханто ‘‘вуд̣д̣хатаресупи чирапаббаджитесу самма̄самбуддхабха̄ве алаббхама̄не таббипарӣте катхам̣ лаббхеййа̄’’ти ман̃н̃ама̄но ‘‘ким̣ пана бхавам̣ готамо’’тиа̄дим̣ ваккхати. ра̄джа̄ аттано ладдхийа̄ на пуччхати аттано саммукха̄ техи асамма̄самбуддхабха̄вассева пат̣ин̃н̃а̄татта̄. йасма̄ те муса̄ва̄дита̄йа аттано упат̣т̣ха̄ка̄дӣнам̣ ‘‘буддха̄ майа’’нти пат̣иджа̄ним̣су, тасма̄ вуттам̣ ‘‘локе маха̄джанена гахитапат̣ин̃н̃а̄васена пуччхатӣ’’ти. сва̄йаматтхо а̄гамиссати. буддхасӣхана̄данти буддха̄нам̣ ева а̄вен̣икам̣ сӣхана̄дам̣. ка̄мам̣ магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, самбодхин̃а̄н̣е пана гахите там̣ аттхато гахитамева хотӣти вуттам̣ ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ самма̄самбодхи’’нти.
паббаджджӯпагаманена̄ти йа̄йа ка̄йачи паббаджджа̄йа упагаманаматтена саман̣а̄, на самитапа̄пата̄йа. джа̄тивасена̄ти джа̄тиматтена бра̄хман̣а̄, на ба̄хитапа̄пата̄йа. паббаджитасамӯхасан̇кха̄то сан̇гхоти паббаджитасамӯхата̄маттена сан̇гхо, на ниййа̄никадит̣т̣хивисуддхасӣласа̄ман̃н̃авасена сам̣хататта̄ти адхиппа̄йо. етесам̣ аттхӣти етесам̣ саббан̃н̃упат̣ин̃н̃а̄та̄нам̣ парива̄рабхӯто аттхи. свева̄ти паббаджитасамӯхасан̇кха̄то ева. кечи пана ‘‘паббаджитасамӯхавасена. сан̇гхино, гахат̣т̣хасамӯхавасена ган̣ино’’ти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣ ган̣е ева локе сан̇гхасаддасса нирул̣хатта̄. а̄ча̄расиккха̄панавасена̄ти ачелакаватачарийа̄ди-а̄ча̄расиккха̄панавасена. па̄кат̣а̄ти сан̇гхӣа̄дибха̄вена пака̄сита̄. ‘‘аппиччха̄’’ти ватва̄ таттха лаббхама̄нам̣ аппиччхатам̣ дассетум̣ ‘‘апиччхата̄йа ваттхампи на нива̄сентӣ’’ти вуттам̣. на хи тесу са̄саникесу вийа сантагун̣анигухана̄ аппиччха̄ лаббхатӣти. йасоти киттисаддо. таранти етена сам̣са̄рогханти евам̣ саммататта̄ титтхам̣ вуччати ладдхӣти а̄ха ‘‘титтхакара̄ти ладдхикара̄’’ти. са̄дхусаммата̄ти ‘‘са̄дхӯ’’ти саммата̄, на са̄дхӯхи саммата̄ти а̄ха ‘‘санто…пе… путхуджджанасса̄’’ти.
каппакола̄халанти каппато кола̄халам̣, ‘‘каппут̣т̣ха̄нам̣ бхависсатӣ’’ти девапуттехи уггхоситамаха̄саддо. имети пӯран̣а̄дайо. буддхакола̄халанти девата̄хи гхоситам̣ буддхакола̄халам̣. пайирупа̄ситва̄ти пурисасутипарампара̄йа сутва̄. чинта̄ман̣ивиджджа̄ на̄ма парачиттаджа̄на̄панавиджджа̄. са̄ кеват̣т̣асутте ‘‘ман̣ика̄’’ти а̄гата̄, а̄ди-саддена гандха̄рисамбхававиджджа̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. таттха гандха̄рийа̄ викуббанам̣ дассети. аттабха̄вети сарӣре. ра̄джусма̄ти ра̄джатеджо.
суккадхаммоти анаваджджадхаммо никкилесата̄. идам̣ гахетва̄ти идам̣ параммукха̄ ‘‘майам̣ буддха̄’’ти ватва̄ аттано саммукха̄ ‘‘на майам̣ буддха̄’’ти техи вуттавачанам̣ гахетва̄. евама̄ха̄ти ‘‘йепи те, бхо готама…пе… наво ча паббаджджа̄йа̄’’ти евам̣ авоча. аттано пат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄ти ‘‘на майам̣ буддха̄’’ти тесам̣ аттано пурато паваттитам̣ пат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄. ӣдисе т̣ха̄не ким̣-саддо пат̣иседхава̄чако хотӣти вуттам̣ ‘‘кинти пат̣иккхепавачана’’нти, касма̄ пат̣иджа̄на̄тӣти аттхо?
на ун̃н̃а̄табба̄ти на гарахитабба̄. гарахаттхо хи айам̣ у-саддо. ‘‘дахаро’’ти адхикататта̄ ваккхама̄натта̄ ча ‘‘кхаттийоти ра̄джакума̄ро’’ти вуттам̣. ураса̄ гаччхатӣти ураго, йо кочи саппо, идха пана адхиппетам̣ дассетум̣ ‘‘а̄сӣвисо’’ти а̄ха. сӣлавантам̣ паббаджитам̣ дассети са̄ман̃н̃ато ‘‘бхиккхӯ’’ти ваданто. идха пана йасма̄ ‘‘бхавампи но готамо’’тиа̄дина̄ бхагавантам̣ уддисса катхам̣ самут̣т̣ха̄песи, тасма̄ бхагава̄ атта̄нам̣ аббхантарам̣ ака̄си. йадипи висесо са̄ман̃н̃аджотана̄йа вибха̄вито хоти, сам̣сайуппаттидӣпакам̣ ноти вуттаггахан̣ам̣ пана там̣ париччхиджджатӣти. тена̄ха ‘‘десана̄кусалата̄йа̄’’тиа̄ди. ида̄ни аван̃н̃а̄парибхаве пайогато вибха̄ветум̣ ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ачиттӣката̄ка̄равасена аван̃н̃а̄йа па̄кат̣абха̄во, вамбханавасена парибхавасса̄ти адхиппа̄йена ка̄йапайогавасена аван̃н̃а̄ дассита̄, вачӣпайогавасена парибхаво, убхайам̣ пана убхайаттха̄пи пабхедато гахитам̣, аван̃н̃апарибхава̄нам̣ двиннампи убхайаттха париггахо. там̣ саббампӣти там̣ аван̃н̃а̄ди саббампи. чатӯсупи там̣ на ка̄таббамева сампати а̄йатин̃ча анаттха̄вахатта̄.
тадаттхадӣпана̄ти тасса а̄дито вуттасса аттхасса дӣпана̄. висесаттхадӣпана̄ти тато висит̣т̣хаттхадӣпана̄. кхетта̄нам̣ адхипатӣти кхаттийоти нируттинайена саддасиддхи ведитабба̄. кхеттато вива̄да̄ сатте та̄йатӣти кхаттийоти локийа̄ катхайанти. ‘‘маха̄саммато, кхаттийо, ра̄джа̄’’ти евама̄гатесу имесу дутийам̣. аккхаранти саман̃н̃а̄. са̄ хи удайаббайа̄бха̄вато ‘‘на када̄чи кхаратӣти аккхара’’нти вутта̄. тена̄ха ‘‘на̄маготтам̣ на джӣратӣ’’ти. джа̄тисампаннанти сампаннаджа̄тим̣ ативисуддхаджа̄тим̣. тӣн̣и кула̄нӣти бра̄хман̣авессасуддакула̄ни. атиккамитва̄ти аттано джа̄тисампаттийа̄ абхибхавитва̄.
кевалам̣ на̄мападам̣ вуттам̣ а̄кхйа̄тападам̣ апеккхатева̄ти а̄ха ‘‘т̣ха̄нам̣ хӣти ка̄ран̣ам̣ виджджатӣ’’ти. уддхат̣адан̣д̣ена̄ти самантато уббхатена дан̣д̣ена са̄санена, балавам̣ упаккамам̣ гарукам̣ ра̄джа̄нампи. там̣ кхаттийам̣ париваджджеййа̄ти кхаттийам̣ аван̃н̃а̄парибхавакаран̣ато ваджджеййа. тена̄ха ‘‘на гхат̣т̣еййа̄’’ти.
урагасса ча на̄на̄видхаван̣н̣аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ вадати ‘‘йена йена хӣ’’тиа̄дина̄. бахубхаккханти маха̄бхаккхам̣ саббабхаккхакха̄дакам̣. па̄вакам̣ содханаттхена асуддхассапи даханена. соти магго. кан̣хо ваттанӣ имасса̄ти кан̣хаваттанӣ. маханто аггиккхандхо хутва̄. йа̄вабрахмалокаппама̄н̣оти каппавут̣т̣ха̄нака̄ле аран̃н̃е аггина̄ гахите ка̄лантаре ева кат̣т̣хатин̣аруккха̄дисамбхавоти дассетум̣ ‘‘джа̄йанти таттха па̄роха̄’’ти па̄л̣ийам̣ вуттанти дассенто ‘‘таттха̄’’тиа̄дима̄ха.
д̣ахитум̣ на саккоти паччаккосана̄дина̄. винассанти саман̣атеджаса̄ вина̄ситатта̄. ‘‘на тасса̄’’ти еттха на-ка̄рам̣ ‘‘виндаре’’ти еттха а̄нетва̄ самбандхитаббанти а̄ха ‘‘на виндантӣ’’ти. ваттхуматта̄васит̣т̣хоти т̣ха̄намева несам̣ авасиссати, сайам̣ пана саббасо саха дханена винассантӣти аттхо.
‘‘саммадева сама̄чаре’’ти еттха йатха̄ ра̄джа̄дӣсу самма̄ сама̄чареййа, там̣ вибха̄гена дассенто ‘‘кхаттийам̣ та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. там̣ сувин̃н̃еййамева. тиссо куласампаттийоти кхаттийа-бра̄хман̣агахапати-маха̄са̄лакула̄ни вадати. пан̃ча рӯпибрахмалоке, чатта̄ро арӯпӣбрахмалокети евам̣ нава брахмалоке каммабхававибха̄гена, сеса̄нам̣ ган̣ана̄нам̣ упапаттибхававибха̄гена.
абхиккантанти ативийа каманӣйам̣. са̄ панасса̄ кантата̄ ативийа ит̣т̣хата̄йа манавад̣д̣ханата̄йа собханата̄йа̄ти а̄ха ‘‘атиит̣т̣хам̣ атимана̄пам̣ атисундаранти аттхо’’ти. ‘‘абхикканта’’нти вачанам̣ апеккхитва̄ напум̣саканиддесо, вачанам̣ пана бхагавато дхаммадесана̄ти татха̄ вуттам̣. аттхаматтадассанам̣ ва̄ етам̣, тасма̄ аттхавасена лин̇гавибхаттивипарин̣а̄мо ведитаббо. дутийападепи есева найо.
адхомукхат̣хапитанти кеначи адхомукхам̣ т̣хапитам̣. хет̣т̣ха̄мукхаджа̄танти сабха̄венева хет̣т̣ха̄мукхам̣ джа̄там̣. уггха̄т̣еййа̄ти виват̣ам̣ кареййа. хаттхе гахетва̄ти ‘‘пураттха̄бхимукхо уттара̄бхимукхо ва̄ гаччха̄’’тиа̄дӣни аватва̄ хаттхе гахетва̄ ниссандехам̣ катва̄ ‘‘еса магго’’ти евам̣ ватва̄ ‘‘гаччха̄’’ти вадеййа. ка̄л̣апаккхача̄туддасӣти ка̄л̣апаккхе ча̄туддасӣ. никкуджджитам̣ уккуджджеййа̄ти а̄дхеййасса ана̄дха̄рабхӯтам̣ бха̄джанам̣ тасса а̄дха̄рабха̄ва̄па̄данавасена уккуджджеййа. ан̃н̃а̄н̣асса абхимукхатта̄ хет̣т̣ха̄мукхаджа̄тата̄йа саддхаммавимукхам̣, тато ева адхомукхабха̄вена асаддхамме патитанти евам̣ пададвайам̣ йатха̄рахам̣ йоджетаббам̣, на йатха̄сан̇кхайам̣. ка̄мам̣ ка̄маччханда̄дайопи пат̣иччха̄дака̄, миччха̄дит̣т̣хи пана сависесам̣ пат̣иччха̄дика̄ти а̄ха ‘‘миччха̄дит̣т̣хигаханапат̣иччханна’’нти. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘миччха̄дит̣т̣хипарама̄хам̣, бхиккхаве, ваджджам̣ вада̄мӣ’’ти (а. ни. 1.310). сабба̄па̄йага̄мимагго куммагго ‘‘куччхито магго’’ти катва̄. самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ уджупат̣ипаккхата̄йа миччха̄дит̣т̣хиа̄дайо ат̣т̣ха миччхаттадхамма̄ миччха̄магго. тенева хи тадубхайапат̣ипаккхатам̣ сандха̄йа ‘‘саггамоккхамаггам̣ а̄викаронтена̄’’ти вуттам̣. саппиа̄дисанниссайо падӣпо на татха̄ уджджало, йатха̄ теласанниссайоти телападжджотаггахан̣ам̣. етехи парийа̄йехӣти етехи никкуджджитуккуджджанапат̣иччханнавиваран̣а̄диупамопамитаббаппака̄рехи.
пасанна̄ка̄ранти пасаннехи ка̄таббам̣ сакка̄рам̣. саран̣анти пат̣исаран̣ам̣ пара̄йан̣ам̣. аджджата̄ти аджджа̄ти падасса вад̣д̣ханаматтам̣ хеттха та̄-саддо йатха̄ ‘‘девата̄’’ти. па̄н̣ехи упетанти па̄н̣ехи саха саран̣ам̣ упетам̣. ‘‘йа̄ва ме па̄н̣а̄ дхаранти, та̄ва саран̣ам̣ гатамева мам̣ дха̄ретӯ’’ти а̄па̄н̣акот̣икам̣ аттано саран̣агаманам̣ паведети. тена̄ха ‘‘йа̄ва ме’’тиа̄ди. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.
дахарасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.