намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

сам̣йуттаника̄йе

сага̄тха̄ваггат̣ӣка̄

гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄

1. сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайавандана̄ сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса пабхаваниссайависуддхипат̣иведанаттхам̣, там̣ пана дхаммасам̣ван̣н̣ана̄су вин̃н̃ӯнам̣ бахума̄нуппа̄данаттхам̣, там̣ саммадева тесам̣ уггахан̣адха̄ран̣а̄диккамаладдхабба̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саббахитасукханиппха̄данаттханти. атха ва̄ ман̇галабха̄вато, саббакирийа̄су пуббакиччабха̄вато, пан̣д̣итехи сама̄чаритабха̄вато, а̄йатим̣ паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанато ча сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ратанаттайапан̣а̄макирийа̄ти. атха ва̄ ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ пӯджанӣйапӯджа̄пун̃н̃ависесаниббаттанаттхам̣, там̣ аттано йатха̄ладдхасампаттинимиттакасса каммасса бала̄нуппада̄наттхам̣, антара̄ ча тасса асам̣коча̄панаттхам̣, тадубхайам̣ анантара̄йена ат̣т̣хакатха̄йа парисама̄панаттханти идамева ча пайоджанам̣ а̄чарийена идха̄дхиппетам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘ити ме пасаннаматино…пе… тасса̄нубха̄вена̄’’ти. ваттхуттайапӯджа̄ хи ниратисайапун̃н̃аккхеттасам̣буддхийа̄ апаримеййапабха̄во пун̃н̃а̄тисайоти бахувидхантара̄йепи локасаннива̄се антара̄йанибандханасакаласам̣килесавиддхам̣сана̄йа пахоти, бхайа̄диупаддаван̃ча нива̄рети. йатха̄ха ‘‘пӯджа̄рахе пӯджайато’’тиа̄ди (дха. па. 195; апа. тхера 1.10.1), татха̄ ‘‘йе, бхиккхаве, буддхе пасанна̄, агге те пасанна̄, агге кхо пана пасанна̄нам̣ агго випа̄ко хотӣ’’тиа̄ди (итиву. 90).

‘‘буддхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;

варамева хи са̄ пӣти, касин̣енапи джамбудӣпасса;

дхаммоти…пе…, сан̇гхоти…пе…, джамбудӣпасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.6);

татха̄ ‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11). ‘‘аран̃н̃е руккхамӯле ва̄…пе… бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄ ломахам̣со на хессатӣ’’ти (сам̣. ни. 1.249) ча.

таттха йасса ваттхуттайасса ванданам̣ каттука̄мо, тасса гун̣а̄тисайайогасандассанаттхам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄дина̄ га̄тхаттайама̄ха. гун̣а̄тисайайогена хи вандана̄рахабха̄во, вандана̄рахе ча ката̄ вандана̄ йатха̄дхиппетам̣ пайоджанам̣ са̄дхетӣти. таттха йасса̄ десана̄йа сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ на винайадесана̄ вийа карун̣а̄ппадха̄на̄, на̄пи абхидхаммадесана̄ вийа пан̃н̃а̄ппадха̄на̄, атха кхо карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ти тадубхайаппадха̄намева та̄ва самма̄самбуддхасса тхоманам̣ ка̄тум̣ таммӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати апанетӣти аттхо. атха ва̄ кин̣а̄тӣти карун̣а̄, парадуккхе сати ка̄рун̣икам̣ хим̣сати виба̄дхатӣти аттхо. парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ кампанам̣ хадайакхедам̣ каротӣти ва̄ карун̣а̄. атха ва̄ камити сукхам̣, там̣ рундхатӣти карун̣а̄. еса̄ хи парадуккха̄панайанака̄мата̄лаккхан̣а̄ аттасукханирапеккхата̄йа ка̄рун̣ика̄нам̣ сукхам̣ рундхати вибандхатӣти аттхо. карун̣а̄йа сӣталам̣ карун̣а̄сӣталам̣, карун̣а̄сӣталам̣ хадайам̣ асса̄ти карун̣а̄сӣталахадайо, там̣ карун̣а̄сӣталахадайам̣.

таттха кин̃ча̄пи паресам̣ хитопасам̣ха̄расукха̄диапариха̄ниччханасабха̄вата̄йа, бйа̄па̄да̄ратӣнам̣ уджувипаччанӣката̄йа ча саттасанта̄нагатасанта̄павиччхедана̄ка̄рапаваттийа̄ метта̄мудита̄нампи читтасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ упалаббхати, татха̄пи парадуккха̄панайана̄ка̄раппаваттийа̄ парӯпата̄па̄саханараса̄ авихим̣са̄бхӯта̄ карун̣а̄ва висесена бхагавато читтасса читтапассаддхи вийа сӣтибха̄ванимиттанти вуттам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. карун̣а̄мукхена ва̄ метта̄мудита̄нампи хадайасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.

атха ва̄ чхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ависесанибандханабхӯта̄ са̄тисайам̣ ниравасесан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сависайабйа̄пита̄йа маха̄карун̣а̄бха̄вамупагата̄ карун̣а̄ва бхагавато абхисайена хадайасӣталабха̄вахетӯти а̄ха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти.

атха ва̄ сатипи метта̄мудита̄нам̣ са̄тисайе хадайасӣтибха̄ванибандханатте сакалабуддхагун̣ависесака̄ран̣ата̄йа та̄сампи ка̄ран̣анти карун̣а̄ва бхагавато ‘‘хадайасӣталабха̄вака̄ран̣а’’нти вутта̄. карун̣а̄нида̄на̄ хи саббепи буддхагун̣а̄, карун̣а̄нубха̄ванибба̄пийама̄насам̣са̄радуккхасанта̄пасса хи бхагавато парадуккха̄панайанака̄мата̄йа анека̄нипи асан̇кхйеййа̄ни каппа̄нам̣ акилантарӯпассева ниравасесабуддхакарадхаммасамбхаран̣анийатасса самадхигатадхамма̄дхипатеййасса ча саннихитесупи саттасан̇гха̄т̣асамупанӣтахадайӯпата̄панимиттесу на ӣсакампи читтасӣтибха̄васса ан̃н̃атхаттамахосӣти. етасмин̃ча аттхавикаппе тӣсупи аваттха̄су бхагавато карун̣а̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄.

паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехи пат̣ивиджджхатӣти аттхо. пан̃н̃а̄ва н̃еййа̄варан̣аппаха̄нато пака̄рехи дхаммасабха̄ваджотанат̣т̣хена паджджототи пан̃н̃а̄паджджото. сава̄санаппаха̄нато висесена хатам̣ самуггха̄т̣итам̣ вихатам̣. пан̃н̃а̄паджджотена вихатам̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатам̣. муйханти тена, сайам̣ ва̄ муйхати, моханаматтамева ва̄ танти мохо, авиджджа̄. свева висайасабха̄вапат̣иччха̄данакаран̣ато андхака̄расариккхата̄йа тамо вийа̄ти тамо. пан̃н̃а̄паджджотавихато мохатамо етасса̄ти пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамо, там̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣. саббесампи хи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ сатипи пан̃н̃а̄паджджотена авиджджандхака̄расса вихатабха̄ве саддха̄дхимуттехи вийа дит̣т̣хиппатта̄нам̣ са̄вакехи паччекасамбуддхехи ча сава̄санаппаха̄нена самма̄самбуддха̄нам̣ килесаппаха̄насса висесо виджджатӣти са̄тисайена авиджджа̄ппаха̄нена бхагавантам̣ тхоменто а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.

атха ва̄ антарена паропадесам̣ аттано санта̄не аччантам̣ авиджджандхака̄равигамасса ниббаттитатта̄, татха̄ саббан̃н̃ута̄йа балесу ча васӣбха̄васса самадхигататта̄, парасантатийан̃ча дхаммадесана̄тисайа̄нубха̄вена саммадева тасса паваттитатта̄ бхагава̄ва висесато мохатамавигамена тхометабботи а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. имасмин̃ча аттхавикаппе ‘‘пан̃н̃а̄паджджото’’ти падена бхагавато пат̣иведхапан̃н̃а̄ вийа десана̄пан̃н̃а̄пи са̄ман̃н̃аниддесена, екасесанайена ва̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄.

атха ва̄ бхагавато н̃а̄н̣асса н̃еййапарийантикатта̄ сакалан̃еййадхаммасабха̄ва̄вабодханасаматтхена ана̄варан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄паджджотена саббан̃еййадхаммасабха̄ваччха̄дакасса мохандхака̄расса видхамитатта̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о бхагавато мохатамавина̄соти катва̄ вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. еттха ча мохатамавидхамананте адхигататта̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ка̄ран̣ӯпача̄рена сасанта̄не мохатамавидхамананти дат̣т̣хаббам̣. абхинӣха̄расампаттийа̄ сава̄санаппаха̄намева хи килеса̄нам̣ н̃еййа̄варан̣апаха̄нанти, парасанта̄не пана мохатамавидхаманасса ка̄ран̣абха̄вато пхалӯпача̄рена ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘мохатамавидхамана’’нти вуччатӣти.

ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ авиджджа̄самуггха̄тойевеко паха̄насампаттивасена бхагавато тхомана̄нимиттам̣ гайхати, на пана са̄тисайам̣ ниравасесакилесапаха̄нанти? таппаха̄навачаненева тадекат̣т̣хата̄йа сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄тасса джотитабха̄вато. на хи со та̄дисо килесо аттхи, йо ниравасесаавиджджа̄ппаха̄нена на пахӣйатӣти.

атха ва̄ виджджа̄ вийа сакалакусаладхаммасамуппаттийа̄ ниравасеса̄кусаладхамманиббаттийа̄ сам̣са̄раппаваттийа̄ ча авиджджа̄ падха̄нака̄ран̣анти таббигха̄тавачанена сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄то вутто ева хотӣти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.

нара̄ ча амара̄ ча нара̄мара̄, саха нара̄марехӣти санара̄маро, санара̄маро ча со локо ча̄ти санара̄маралоко, тасса гарӯти санара̄маралокагару, там̣ санара̄маралокагарум̣. етена деваманусса̄нам̣ вийа тадавасит̣т̣хасатта̄нампи йатха̄рахам̣ гун̣ависеса̄вахата̄йа бхагавато упака̄ратам̣ дассети. на четтха падха̄на̄ппадха̄набха̄во чодетаббо. ан̃н̃о хи саддаккамо, ан̃н̃о аттхаккамо. едисесу хи сама̄сападесу падха̄нампи аппадха̄нам̣ вийа ниддисӣйати йатха̄ ‘‘сара̄джика̄йа париса̄йа̄’’ти (апа. ат̣т̣ха. 1.1.82). ка̄ман̃четтха саттасан̇кха̄рока̄савасена тивидхо локо, гарубха̄васса пана адхиппетатта̄ гарукаран̣асаматтхассева сатталокасса васена аттхо гахетаббо. со хи локӣйанти еттха пун̃н̃апа̄па̄ни таббипа̄ко ча̄ти ‘‘локо’’ти вуччати. амараггахан̣ена четтха упапаттидева̄ адхиппета̄.

атха ва̄ самӯхаттхо лока-саддо самуда̄йавасена локӣйати пан̃н̃а̄пӣйатӣти. саха нарехӣти санара̄, санара̄ ча те амара̄ ча̄ти санара̄мара̄, тесам̣ локоти санара̄маралокоти пуриманайенева йоджетаббам̣. амара-саддена четтха висуддхидева̄пи сан̇гайханти. те хи маран̣а̄бха̄вато параматтхато амара̄, нара̄мара̄нам̣йева гахан̣ам̣ уккат̣т̣ханиддесавасена йатха̄ ‘‘саттха̄ деваманусса̄на’’нти (дӣ. ни. 1.157). татха̄ хи сабба̄наттхапарихаран̣апуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантамупака̄рита̄йа апаримитанирупамаппабха̄вагун̣ависесасаман̇гита̄йа ча саббасаттуттамо бхагава̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ уттамам̣ га̄рават̣т̣ха̄нам̣. тена вуттам̣ ‘‘санара̄маралокагару’’нти.

собханам̣ гатам̣ гаманам̣ етасса̄ти сугато. бхагавато хи венеййаджанупасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣, татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа дутавиламбитакхалита̄нукад̣д̣хананиппӣл̣ануккут̣икакут̣ила̄кулата̄ди- досарахитамавахаситара̄джахам̣савасабхава̄ран̣амигара̄джагаманам̣ ка̄йагаманам̣ н̃а̄н̣агаманан̃ча випуланиммалакарун̣а̄сативӣрийа̄дигун̣ависесасахитамабхинӣха̄рато йа̄ва маха̄бодхи нираваджджата̄йа собханамева̄ти.

атха ва̄ сайамбхӯн̃а̄н̣ена сакаламапи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена париджа̄нанто н̃а̄н̣ена самма̄ гато авагатоти сугато, татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматам̣ а̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато, локаниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато, локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато пат̣ипанноти сугато. ‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхатӣти сугато’’тиа̄дина̄ найена (маха̄ни. 38) айаматтхо вибха̄ветабботи.

атха ва̄ сундарам̣ т̣ха̄нам̣ самма̄самбодхим̣, нибба̄намева ва̄ гато адхигатоти сугато. йасма̄ ва̄ бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасам̣хитам̣ венеййа̄нам̣ йатха̄рахам̣ ка̄лайуттамева ча дхаммам̣ бха̄сати, тасма̄ самма̄ гадати вадатӣти сугато да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄. ити собханагаманата̄дӣхи сугато, там̣ сугатам̣.

пун̃н̃апа̄пакехи упападжджанавасена гантаббато гатийо, упапаттибхавависеса̄. та̄ пана нирайа̄дивасена пан̃чавидха̄. та̄ хи сакалассапи бхавага̄микаммасса арийамагга̄дхигамена авипа̄ка̄рахабха̄вакаран̣ена ниваттитатта̄ бхагава̄ пан̃чахипи гатӣхи сут̣т̣ху мутто висам̣йуттоти а̄ха ‘‘гативимутта’’нти. етена бхагавато каттхачипи апарийа̄паннатам̣ дассети, йато бхагава̄ ‘‘дева̄тидево’’ти вуччати. тена̄ха –

‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;

йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;

те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36);

там̣там̣гатисам̣ваттанака̄нан̃хи каммакилеса̄нам̣ аггамаггена бодхимӯлейева суппахӣнатта̄ наттхи бхагавато гатипарийа̄панната̄ти аччантамева бхагава̄ саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сасаттаника̄йехи супаримутто. там̣ гативимуттам̣. вандети нама̄ми, тхомемӣти ва̄ аттхо.

атха ва̄ гативимуттанти анупа̄дисесанибба̄надха̄туппаттийа̄ бхагавантам̣ тхомети. еттха хи двӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ аттахитасампаттито парахитапат̣ипаттито ча. тесу аттахитасампатти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄дхигамато, сава̄сана̄нам̣ саббесам̣ килеса̄нам̣ аччантапаха̄нато, анупа̄дисесанибба̄наппаттито ча ведитабба̄. парахитапат̣ипатти ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса саббадуккханиййа̄никадхаммадесанато, вируддхесупи ниччам̣ хитаджджха̄сайавасена н̃а̄н̣апарипа̄кака̄ла̄гаманато ча. са̄ панеттха а̄сайато пайогато ча дувидха̄ парахитапат̣ипатти, тивидха̄ ча аттахитасампатти пака̄сита̄ хоти, катхам̣? ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена а̄сайато парахитапат̣ипатти, самма̄гаданаттхена сугата-саддена пайогато парахитапат̣ипатти, ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣ гативимутта’’нти етехи чатусаччапат̣иведхаттхена ча сугата-саддена тивидха̄пи аттахитасампатти, авасит̣т̣хаттхена тена ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена ча сабба̄пи аттахитасампатти парахитапат̣ипатти пака̄сита̄ хотӣти.

атха ва̄ тӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ – хетуто пхалато упака̄рато ча. таттха хету маха̄карун̣а̄, са̄ пат̣хамападена дассита̄. пхалам̣ чатуббидхам̣ н̃а̄н̣асампада̄ паха̄насампада̄ а̄нубха̄васампада̄ рӯпака̄йасампада̄ ча̄ти. та̄су н̃а̄н̣апаха̄насампада̄ дутийападена саччапат̣иведхаттхена ча сугата-саддена пака̄сита̄ хонти, а̄нубха̄васампада̄ пана татийападена, рӯпака̄йасампада̄ йатха̄вуттака̄йагаманасобханаттхена сугата-саддена лаккхан̣а̄нубйан̃джанапа̄рипӯрийа̄ вина̄ тадабха̄вато. упака̄ро анантарам̣ аба̄хирам̣ каритва̄ тивидхайа̄намукхена вимуттидхаммадесана̄. со самма̄гаданаттхена сугата-саддена пака̄сито хотӣти ведитаббам̣.

таттха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣ дассети. маха̄карун̣а̄йа сан̃чодитама̄насо хи бхагава̄ сам̣са̄рапан̇като сатта̄нам̣ самуддхаран̣аттхам̣ ката̄бхинӣха̄ро анупуббена па̄рамийо пӯретва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигатоти карун̣а̄ самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣. ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена самма̄самбодхим̣ дассети. ана̄варан̣ан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ самма̄самбодхӣти вуччатӣти. самма̄гаманаттхена сугата-саддена самма̄самбодхийа̄ пат̣ипаттим̣ дассети лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхалликаттакиламатха̄нуйога-сассатуччхеда̄бхинивеса̄ди-антадвайарахита̄йа карун̣а̄пан̃н̃а̄париггахита̄йа маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ пака̄санато сугата-саддасса. итарехи самма̄самбодхийа̄ падха̄на̄ппадха̄набхедам̣ пайоджанам̣ дассети. сам̣са̄рамахогхато саттасанта̄ран̣ан̃хеттха падха̄нам̣ пайоджанам̣, тадан̃н̃амаппадха̄нам̣. тесу падха̄нена парахитапат̣ипаттим̣ дассети, итарена аттахитасампаттим̣, тадубхайена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу бхагавато чатуттхапуггалабха̄вам̣ дассети. тена ча ануттарадаккхин̣еййабха̄вам̣, уттамаванданӣйабха̄вам̣, аттано ча ванданакирийа̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ дассети.

еттха ча карун̣а̄гахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато бхагавато саббалокийагун̣асампатти дассита̄ хоти, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти. тадубхайаггахан̣асиддхо хи аттхо ‘‘санара̄маралокагару’’нтиа̄дина̄ випан̃чӣйатӣти. карун̣а̄гахан̣ена ча упагаманам̣ нирупаккилесам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена апагаманам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ бхагавато паваттим̣ дассети локавоха̄рависайатта̄ карун̣а̄йа, пан̃н̃а̄гахан̣ена саман̃н̃а̄йа анатидха̄ванам̣. сабха̄ва̄навабодхена хи дхамма̄нам̣ саман̃н̃ам̣ атидха̄витва̄ сатта̄дипара̄масанам̣ хотӣти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттивиха̄рам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣ чатусаччан̃а̄н̣ам̣ чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣ чатувеса̄раджджан̃а̄н̣ам̣, карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣асса гахитатта̄ сеса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни чха абхин̃н̃а̄ ат̣т̣хасу париса̄су акампанан̃а̄н̣а̄ни даса бала̄ни чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни сол̣аса н̃а̄н̣ачарийа̄ ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄ чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯнӣти евама̄дӣнам̣ анекесам̣ пан̃н̃а̄пабхеда̄нам̣ васена н̃а̄н̣ача̄рам̣ дассети. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена чаран̣асампаттим̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена виджджа̄сампаттим̣. карун̣а̄гахан̣ена атта̄дхипатита̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена дхамма̄дхипатита̄. карун̣а̄гахан̣ена локана̄тхабха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена аттана̄тхабха̄во. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена пуббака̄рибха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена катан̃н̃ута̄. карун̣а̄гахан̣ена апарантапата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена анаттантапата̄. карун̣а̄гахан̣ена ва̄ буддхакарадхаммасиддхи, пан̃н̃а̄гахан̣ена буддхабха̄васиддхи. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена паресам̣ та̄ран̣ам̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена сайам̣ та̄ран̣ам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена саббасаттесу ануггахачиттата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббадхаммесу вираттачиттата̄ дассита̄ хоти.

саббесан̃ча буддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди таннида̄набха̄вато, пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣ тато уттари каран̣ӣйа̄бха̄вато. ити а̄дипарийоса̄надассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена сӣлаккхандхапуббан̇гамо сама̄дхиккхандхо дассито хоти. карун̣а̄нида̄нан̃хи сӣлам̣ тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито, са̄ ча джха̄наттайасампайогинӣти. пан̃н̃а̄вачанена пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлан̃ча саббабуддхагун̣а̄нам̣ а̄ди, сама̄дхи маджджхе, пан̃н̃а̄ парийоса̄нанти евампи а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣адассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти найато дасситатта̄. есо ева хи ниравасесато буддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо, йадидам̣ найаггахан̣ам̣, ан̃н̃атха̄ ко на̄ма саматтхо бхагавато гун̣е анупадам̣ ниравасесато дассетум̣. тенева̄ха –

‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣,

каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;

кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре,

ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 3.425; уда̄. 53; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.5; чарийа̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄, пакин̣н̣акакатха̄; апа. 2.7.20) –

тенева ча а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхеренапи буддагун̣апариччхеданам̣ пати ануйуттена ‘‘но хетам̣, бханте’’ти пат̣иккхипитва̄ ‘‘апи ча ме, бханте, дхамманвайо видито’’ти (дӣ. ни. 2.146) вуттам̣.

2. евам̣ сан̇кхепена сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавантам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни саддхаммам̣ тхометум̣ ‘‘буддхопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха буддхоти каттуниддесо. буддхабха̄ванти камманиддесо. бха̄ветва̄ саччхикатва̄ти ча пуббака̄лакирийа̄ниддесо. йанти анийамато камманиддесо. упагатоти апарака̄лакирийа̄ниддесо. вандети кирийа̄ниддесо. танти нийаманам̣. дхамманти ванданакирийа̄йа камманиддесо. гатамалам̣ ануттаранти ча таббисесанам̣.

таттха буддхасаддасса та̄ва – ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ ниддесанайена (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97) аттхо ведитаббо. атха ва̄ сава̄сана̄йа ан̃н̃а̄н̣анидда̄йа аччантавигамато, буддхийа̄ ва̄ викаситабха̄вато буддхава̄ти буддхо джа̄гаран̣авикасанаттхавасена. атха ва̄ кассачипи н̃еййадхаммасса анавабуддхасса абха̄вена н̃еййависесасса каммабха̄вена аггахан̣ато каммавачаниччха̄йа абха̄вена авагаманаттхавасенева каттуниддесо лаббхатӣти буддхава̄ти буддхо йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти. аттхато пана па̄рамита̄парибха̄вито сайамбхӯн̃а̄н̣ена саха ва̄сана̄йа вихатавиддхастаниравасесакилесо маха̄карун̣а̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримеййагун̣аган̣а̄дха̄ро кхандхасанта̄но буддхо. йатха̄ха – ‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи. таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто балесу ча васӣбха̄ва’’нти (маха̄ни. 192). апи-саддо самбха̄ване. тена ‘‘евам̣ гун̣ависесайутто сопи на̄ма бхагава̄’’ти ваккхама̄нагун̣е дхамме самбха̄ванам̣ дӣпети. буддхабха̄ванти самма̄самбодхим̣. бха̄ветва̄ти уппа̄детва̄ вад̣д̣хетва̄ ча. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. упагатоти патто, адхигатоти аттхо. етасса ‘‘буддхабха̄ва’’нти етена самбандхо. гатамаланти вигатамалам̣, ниддосанти аттхо. вандети пан̣ама̄ми, тхомеми ва̄. ануттаранти уттарарахитам̣, локуттаранти аттхо. дхамманти йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йато сам̣са̄рато ча апатама̄не дха̄ретӣти дхаммо.

айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – евам̣ вивидхагун̣аган̣асаманна̄гато буддхопи бхагава̄ йам̣ арийамаггасан̇кха̄там̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ пхаланибба̄насан̇кха̄там̣ пана дхаммам̣ саччхикатва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигато, таметам̣ буддха̄нампи буддхабха̄вахетубхӯтам̣ саббадосамаларахитам̣ аттано уттаритара̄бха̄вена ануттарам̣ пат̣иведхасаддхаммам̣ нама̄мӣти. парийаттисаддхаммассапи таппака̄санатта̄ идха сан̇гахо дат̣т̣хаббо. атха ва̄ ‘‘абхидхамманайасамуддам̣ адхигаччхи, тӣн̣и пит̣ака̄ни саммасӣ’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ парийаттидхаммассапи саччхикирийасаммасанапарийа̄йо лаббхатӣти сопи идха вутто ева̄ти дат̣т̣хаббам̣.

татха̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ саччхикатва̄’’ти ча вуттатта̄ буддхакарадхаммабхӯта̄хи па̄рамита̄хи саха пуббабха̄ге адхисӣласиккха̄дайопи идха дхамма-саддена сан̇гахита̄ти ведитаббам̣. та̄пи хи малапат̣ипаккхата̄йа гатамала̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттара̄ ча̄ти. татха̄ хи сатта̄нам̣ сакалават̣т̣адуккханиссаран̣аттха̄йа катамаха̄бхинӣха̄ро маха̄карун̣а̄дхива̄сапесаладжджха̄сайо пан̃н̃а̄висесапаридхотаниммала̄нам̣ да̄надамасан̃н̃ама̄дӣнам̣ уттамадхамма̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни каппа̄нам̣ чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасеса̄нам̣ бха̄вана̄паччаккхакаран̣ехи камма̄дӣсу адхигатавасибха̄во аччхарийа̄чинтеййамаха̄нубха̄во адхисӣла̄дхичитта̄нам̣ парамуккам̣сапа̄рамиппатто бхагава̄ паччайа̄ка̄ре чатувӣсатикот̣исатасахассамукхена маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ песетва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти.

еттха ча ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена виджджа̄сампада̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена вимуттисампада̄йа. татха̄ пат̣хамена джха̄насампада̄йа, дутийена вимоккхасампада̄йа. пат̣хамена ва̄ сама̄дхисампада̄йа, дутийена сама̄паттисампада̄йа. атха ва̄ пат̣хамена кхайен̃а̄н̣абха̄вена, дутийена ануппа̄ден̃а̄н̣абха̄вена. пуримена ва̄ виджджӯпамата̄йа, дутийена ваджирупамата̄йа. пуримена ва̄ вира̄гасампаттийа̄, дутийена ниродхасампаттийа̄. татха̄ пат̣хамена ниййа̄набха̄вена, дутийена ниссаран̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ хетубха̄вена, дутийена асан̇кхатабха̄вена. пат̣хамена ва̄ дассанабха̄вена, дутийена вивекабха̄вена. пат̣хамена ва̄ адхипатибха̄вена, дутийена аматабха̄вена дхаммам̣ тхомети. атха ва̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ буддхабха̄вам̣ упагато’’ти етена сва̄ккха̄тата̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена сандит̣т̣хиката̄йа. татха̄ пуримена ака̄ликата̄йа, паччхимена ехипассиката̄йа. пуримена ва̄ опанеййиката̄йа, паччхимена паччаттам̣ ведитаббата̄йа дхаммам̣ тхомети. ‘‘гатамала’’нти имина̄ сам̣килеса̄бха̄вадӣпанена дхаммасса парисуддхатам̣ дассети. ‘‘ануттара’’нти етена ан̃н̃асса висит̣т̣хасса абха̄вадӣпанена випулапарипун̣н̣атам̣. пат̣хамена ва̄ паха̄насампадам̣ дхаммасса дассети, дутийена сабха̄васампадам̣. бха̄ветаббата̄йа ва̄ дхаммасса гатамалабха̄во йоджетаббо. бха̄вана̄балена хи со доса̄нам̣ самуггха̄тако хотӣти. саччхика̄таббабха̄вена ануттарабха̄во йоджетаббо. саччхикирийа̄ниббаттито хи татуттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттароти. татха̄ ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена саха пуббабха̄гасӣла̄дӣхи секкха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонти. ‘‘саччхикатва̄’’ти етена саха асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ асеккха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонтӣти.

3. евам̣ сан̇кхепенева саббадхаммагун̣ехи саддхаммам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни арийасан̇гхам̣ тхометум̣ ‘‘сугатасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сугатасса̄ти самбандханиддесо. тасса ‘‘путта̄на’’нти етена самбандхо. ораса̄нанти путтависесанам̣. ма̄расенаматхана̄нанти орасапуттабха̄ве ка̄ран̣аниддесо. тена килесапаха̄намева бхагавато орасапуттабха̄ве ка̄ран̣ам̣ ануджа̄на̄тӣти дассети. ат̣т̣ханнанти ган̣анапариччхеданиддесо. тена ча сатипи тесам̣ саттависесабха̄вена анекасахассасан̇кха̄бха̄ве имам̣ ган̣анапариччхедам̣ на̄тиваттантӣти дассети маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄ва̄нативаттанато. самӯханти самуда̄йаниддесо. арийасан̇гханти гун̣ависит̣т̣хасан̇гха̄табха̄ваниддесо. тена асатипи арийапуггала̄нам̣ ка̄йаса̄маггийам̣ арийасан̇гхабха̄вам̣ дассети дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄вато.

таттха ураси бхава̄ джа̄та̄ сам̣баддха̄ ча ораса̄. йатха̄ хи сатта̄нам̣ орасапутта̄ аттаджа̄тата̄йа питу сантакасса да̄йаджджасса висесена бха̄гино хонти, еваметепи арийапуггала̄ самма̄самбуддхасса дхаммассавананте арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄тата̄йа бхагавато сантакасса вимуттисукхасса арийадхаммаратанасса ча екантабха̄гиноти ораса̄ вийа ораса̄. атха ва̄ бхагавато дхаммадесана̄нубха̄венева арийабхӯмим̣ оккамама̄на̄ окканта̄ ча арийаса̄вака̄ бхагавато урена ва̄йа̄маджанита̄бхиджа̄тита̄йа ниппарийа̄йена ораса̄ путта̄ти ваттаббатам̣ араханти. са̄вакехи паваттийама̄на̄пи хи дхаммадесана̄ ‘‘бхагавато дхаммадесана̄’’иччева вуччати таммӯликатта̄ лаккхан̣а̄дивисеса̄бха̄вато ча.

йадипи арийаса̄вака̄нам̣ арийамагга̄дхигамасамайе бхагавато вийа тадантара̄йакаран̣аттхам̣ девапуттама̄ро, ма̄рава̄хинӣ ва̄ на екантена апаса̄дети, техи пана апаса̄детаббата̄йа ка̄ран̣е виматхите тепи виматхита̄ ева на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти. имасмим̣ панаттхе ‘‘ма̄рама̄расенаматхана̄на’’нти ваттаббе ма̄расенаматхана̄нанти екадесасарӯпекасесо катоти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ кхандха̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄нам̣ вийа девапуттама̄рассапи гун̣ама̄ран̣е саха̄йабха̄вӯпагаманато килесабалака̄йо ‘‘сена̄’’ти вуччати. йатха̄ха ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄ди (су. ни. 438). са̄ ча техи дийад̣д̣хасахассабхеда̄, анантабхеда̄ ва̄ килесава̄хинӣ сатидхаммавичайавӣрийасаматха̄дигун̣апахаран̣ехи одхисо виматхита̄ вихата̄ виддхаста̄ ча̄ти ма̄расенаматхана̄, арийаса̄вака̄. етена тесам̣ бхагавато ануджа̄тапуттатам̣ дассети.

а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато арийа̄ нируттинайена. атха ва̄ садевакена локена саран̣анти аран̣ӣйато упагантаббато, упагата̄нан̃ча тадаттхасиддхито арийа̄. арийа̄нам̣ сан̇гхоти арийасан̇гхо. арийо ча со сан̇гхо ча̄ти ва̄ арийасан̇гхо. бхагавато апарабха̄ге буддхадхаммаратана̄нампи самадхигамо сан̇гхаратана̄дхӣноти асса арийасан̇гхасса бахӯпака̄ратам̣ дассетум̣ идхева ‘‘сираса̄ ванде’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

еттха ча ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса пабхавасампадам̣ дассети, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена паха̄насампадам̣ сакаласам̣килесапаха̄надӣпанато, ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена н̃а̄н̣асампадам̣ маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄вадӣпанато. ‘‘арийасан̇гха’’нти етена пабхавасампадам̣ дассети саббасан̇гха̄нам̣ аггабха̄вадӣпанато. атха ва̄ сугатасса ораса̄нам̣ путта̄нанти арийасан̇гхасса висуддханиссайабха̄вадӣпанам̣. ма̄расенаматхана̄нанти самма̄уджун̃а̄йаса̄мӣчиппат̣ипаннабха̄вадӣпанам̣. ат̣т̣ханнампи самӯханти а̄хунеййа̄дибха̄вадӣпанам̣. арийасан̇гханти ануттарапун̃н̃акхеттабха̄вадӣпанам̣. татха̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса локуттарасаран̣агаманасабха̄вам̣ дӣпети. локуттарасаран̣агаманена хи те бхагавато орасапутта̄ джа̄та̄. ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена абхинӣха̄расампада̄йа сиддхам̣ пуббабха̄ге самма̄пат̣ипаттим̣ дассети. ката̄бхинӣха̄ра̄ хи самма̄пат̣ипанна̄ ма̄рам̣ ма̄рапарисам̣ ва̄ абхивиджинанти. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена пат̣ивиддхаставипаккхе секкха̄секкхадхамме дассети пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена маггапхаладхамма̄нам̣ пака̄ситатта̄. ‘‘арийасан̇гха’’нти аггадаккхин̣еййабха̄вам̣ дассети. саран̣агаманан̃ча са̄вака̄нам̣ саббагун̣а̄нам̣ а̄ди, сапуббабха̄гапат̣ипада̄ секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо маджджхе, асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо парийоса̄нанти а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ сан̇кхепато саббе арийасан̇гхагун̣а̄ пака̄сита̄ хонти.

4. евам̣ га̄тха̄ттайена сан̇кхепато сакалагун̣асам̣киттанамукхена ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни там̣ нипаччака̄рам̣ йатха̄дхиппете пайоджане парин̣а̄менто ‘‘ити ме’’тиа̄дима̄ха. таттха ратиджананат̣т̣хена ратанам̣, буддхадхаммасан̇гха̄. тесан̃хи ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ йатха̄бхӯтагун̣е а̄ваджджентасса амата̄дхигамахетубхӯтам̣ анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджати. йатха̄ха –

‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти татха̄гатам̣ а̄раббха. уджугатачитто кхо пана, маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11).

читтӣката̄дибха̄во ва̄ ратанат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ –

‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;

аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; су. ни. ат̣т̣ха. 226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50) –

читтӣкатабха̄ва̄дайо ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ буддха̄дӣсу ева лаббхантӣти.

вандана̄ва вандана̄майам̣ йатха̄ ‘‘да̄намайам̣ сӣламайа’’нти. вандана̄ четтха ка̄йава̄ча̄читтехи тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ гун̣анинната̄, тхомана̄ ва̄. пуджджабхавапхаланиббаттанато пун̃н̃ам̣, аттано санта̄нам̣ пуна̄тӣти ва̄. сувихатантара̄йоти. сут̣т̣ху вихатантара̄йо. етена аттано паса̄дасампаттийа̄, ратанаттайасса ча кхеттабха̄васампаттийа̄ там̣ пун̃н̃ам̣ аттхаппака̄санасса упагха̄такаупаддава̄нам̣ виханане саматтханти дассети. хутва̄ти пуббака̄лакирийа̄. тасса ‘‘аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена самбандхо. тасса̄ти йам̣ ратанаттайавандана̄майам̣ пун̃н̃ам̣, тасса. а̄нубха̄вена̄ти балена.

5. евам̣ ратанаттайасса нипаччака̄ре пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни йасса̄ дхаммадесана̄йа аттхам̣ сам̣ван̣н̣етука̄мо, тасса̄ та̄ва гун̣а̄бхиттхаванавасена упан̃н̃а̄панаттхам̣ ‘‘сам̣йуттаваггапат̣иман̣д̣итасса̄’’тиа̄ди вуттам̣, девата̄сам̣йутта̄дисам̣йуттехи чева нал̣авагга̄диваггехи ча вибхӯситасса̄ти аттхо. таттха ‘‘сам̣йутта’’нти ‘‘сам̣його’’ти ча аттхато екам̣. кесам̣ сам̣йуттам̣? суттавагга̄нам̣. йатха̄ хи бйан̃джанасамуда̄йо падам̣, евам̣ аттхесу ча ката̄вадхико падасамуда̄йо ва̄кйам̣, ва̄кйасамуда̄йо суттам̣, суттасамуда̄йе вагготи саман̃н̃а̄, татха̄ суттаваггасамуда̄йе сам̣йуттасаман̃н̃а̄. сам̣йуджджантӣти еттха суттавагга̄ти сам̣йуттам̣. йадипи авайававинимутто самуда̄йо на̄ма параматтхато наттхи, авайаве ева там̣там̣саннивесависит̣т̣хе упа̄да̄йа пада̄дисаман̃н̃а̄ вийа суттаваггасаман̃н̃а̄ сам̣йуттасаман̃н̃а̄ а̄гамасаман̃н̃а̄ ча, татха̄пи параматтхато авиджджама̄нопи самуда̄йо буддхипарикаппитарӯпена виджджама̄но вийа гайхама̄но авайава̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄вена вохарӣйати йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄’’ти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘сам̣йуттаваггапат̣иман̣д̣итасса̄’’ти.

нану сам̣йуттавагго ева а̄гамо, тасса пана кехи ман̣д̣ананти? на чодетаббаметам̣. бхавати хи абхиннепи ваттхусмим̣ йатха̄дхиппетависеса̄вабодханато бхедакасамуда̄ча̄ро йатха̄ ‘‘сила̄путтакасса сарӣра’’нти. а̄гамиссанти еттха, етена, етасма̄ ва̄ аттаттхапараттха̄дайоти а̄гамо, а̄дикалйа̄н̣а̄дигун̣асампаттийа̄ уттамат̣т̣хена там̣там̣абхипаттхитасамиддхихетута̄йа пан̣д̣итехи варитаббато варо, а̄гамо ча со варо ча̄ти а̄гамаваро. а̄гамасамматехи ва̄ вароти а̄гамаваро, сам̣йутто ча со а̄гамаваро ча̄ти сам̣йутта̄гамаваро, тасса. буддха̄нам̣ анубуддха̄ буддха̄нубуддха̄, буддха̄нам̣ саччапат̣иведхам̣ анугамма пат̣ивиддхасачча̄ аггаса̄вака̄дайо арийа̄. техи аттхасам̣ван̣н̣ана̄гун̣асам̣ван̣н̣ана̄нам̣ васена сам̣ван̣н̣итасса.

атха ва̄ буддха̄ ча анубуддха̄ ча буддха̄нубуддха̄ти йоджетаббам̣. самма̄самбуддхенева хи винайасуттаабхидхамма̄нам̣ пакин̣н̣акадесана̄дивасена йо пат̣хамам̣ аттхо вибхатто, со ева паччха̄ тесам̣ аттхаван̣н̣ана̄васена сан̇гӣтика̄рехи сан̇гахам̣ а̄ропитоти. еттха ча сам̣йутта̄нам̣ вагга̄ самӯха̄ти сам̣йуттавагга̄, сага̄тха̄вагга̄дайо. таппарийа̄панната̄йа сам̣йуттесу вагга̄ сам̣йуттавагга̄, нал̣авагга̄дайо. сам̣йутта̄ва вагга̄ сам̣йуттавагга̄. тивидхепи те екасесанайена гахетва̄ вуттам̣ ‘‘сам̣йуттаваггапат̣иман̣д̣итасса̄’’ти.

таттха сага̄тха̄вагге та̄ва ека̄даса сам̣йутта̄ни ат̣т̣хатим̣са вагга̄. нида̄навагге нава сам̣йутта̄ни екӯначатта̄лӣса вагга̄. кхандхавагге ека̄даса сам̣йутта̄ни екӯнасат̣т̣хи вагга̄. сал̣а̄йатанавагге нава сам̣йутта̄ни ат̣т̣хатим̣са вагга̄. маха̄вагге два̄даса сам̣йутта̄ни ат̣т̣хачатта̄лӣса вагга̄. идаметтха сам̣йуттантаравагга̄нам̣ парима̄н̣ам̣.

н̃а̄н̣аппабхедаджананасса̄ти пат̣иччасамуппа̄дакхандха̄йатана̄дикатха̄бахулата̄йа гамбхӣран̃а̄н̣ачарийа̄вибха̄ванато пан̃н̃а̄вибха̄гасамуппа̄дакасса. идха пана ‘‘пан̃н̃а̄ппабхедаджананасса̄’’ти сва̄йама̄гамо тхомито, сам̣ван̣н̣ана̄су ча̄йам̣ а̄чарийасса пакати, йадидам̣ там̣там̣сам̣ван̣н̣ана̄нам̣ а̄дито тасса тасса сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса висесагун̣акиттанена тхомана̄. татха̄ хи суман̇галавила̄синӣпапан̃часӯданӣманоратхапӯран̣ӣат̣т̣хаса̄линӣа̄дӣсу ча йатха̄ккамам̣ ‘‘саддха̄вахагун̣асса, парава̄даматханасса, дхаммакатхикапун̇гава̄нам̣ вичиттапат̣ибха̄наджананасса, тасса гамбхӣран̃а̄н̣ехи ога̄л̣хасса абхин̣хасо на̄на̄найавичиттасса абхидхаммасса̄’’тиа̄дина̄ тхомана̄ ката̄.

6. аттхо катхӣйати ета̄йа̄ти аттхакатха̄, аттхакатха̄ва ат̣т̣хакатха̄ ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄ йатха̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо’’ти. а̄дитоти а̄димхи пат̣хамасан̇гӣтийам̣. чхал̣абхин̃н̃ата̄йа парамена читтавасибха̄вена саманна̄гататта̄ джха̄на̄дӣсу пан̃чавидхавасита̄самбха̄вато ча васино, тхера̄ маха̄кассапа̄дайо. тесам̣ сатехи пан̃чахи. йа̄ти йа̄ ат̣т̣хакатха̄. сан̇гӣта̄ти аттхам̣ катхетум̣ йуттат̣т̣ха̄не ‘‘айам̣ етасса аттхо, айам̣ етасса аттхо’’ти сан̇гахетва̄ вутта̄. анусан̇гӣта̄ ча йасаттхера̄дӣхи паччха̄пи дутийататийасан̇гӣтӣсу. имина̄ аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа а̄гаманависуддхим̣ дассети.

7. сӣхасса ла̄нато гахан̣ато сӣхал̣о, сӣхакума̄ро, таббам̣саджа̄тата̄йа тамбапан̣н̣идӣпе кхаттийа̄, тесам̣ нива̄сата̄йа тамбапан̣н̣идӣпасса ча сӣхал̣абха̄во ведитаббо. а̄бхата̄ти джамбудӣпато а̄нӣта̄. атха̄ти паччха̄. апарабха̄ге хи ника̄йантараладдхӣхи асан̇караттхам̣ сӣхал̣абха̄са̄йа ат̣т̣хакатха̄ т̣хапита̄ти. тена мӯлат̣т̣хакатха̄ саббаса̄дха̄ран̣а̄ на хотӣти идам̣ аттхаппака̄санам̣ екантена каран̣ӣйанти дассети. тенева̄ха ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа̄’’ти. еттха дӣпава̄сӣнанти джамбудӣпава̄сӣнам̣, сӣхал̣адӣпава̄сӣнам̣ ва̄ аттха̄йа сӣхал̣абха̄са̄йа т̣хапита̄ти йоджана̄.

8. апанетва̄ти кан̃чукасадисам̣ сӣхал̣абха̄сам̣ апанетва̄. татоти ат̣т̣хакатха̄то. аханти атта̄нам̣ ниддисати. манорамам̣ бха̄санти ма̄гадхабха̄сам̣. са̄ хи сабха̄ванируттибхӯта̄ пан̣д̣итаманам̣ рамайати. тенева̄ха ‘‘тантинайа̄нуччхавика’’нти, па̄л̣игатийа̄ ануломикам̣ па̄л̣ичха̄йа̄нувидха̄йининти аттхо. вигатадосанти асабха̄ванируттибха̄сантарарахитам̣.

9. самайам̣ авиломентоти сиддхантам̣ авиродхенто. етена аттхадоса̄бха̄вама̄ха. авируддхатта̄ ева хи тхерава̄да̄пи идха пака̄сӣйиссанти. тхеравам̣садӣпа̄нанти тхирехи сӣлаккхандха̄дӣхи саманна̄гататта̄ тхера̄, маха̄кассапа̄дайо. техи а̄гата̄ а̄чарийапарампара̄ тхеравам̣со, таппарийа̄панна̄ хутва̄ а̄гама̄дхигамасампаннатта̄ пан̃н̃а̄паджджотена тасса самуджджаланато тхеравам̣садӣпа̄, маха̄виха̄рава̄сино, тесам̣. вивидхехи а̄ка̄рехи ниччхӣйатӣти виниччхайо, ган̣т̣хит̣т̣ха̄несу кхиламаддана̄ка̄рена паватта̄ виматиччхеданӣ катха̄. сут̣т̣хунипун̣о сан̣хо виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄. атха ва̄ виниччхинотӣти виниччхайо вуттаппака̄рависайам̣ н̃а̄н̣ам̣. сут̣т̣ху нипун̣о чхеко виниччхайо етесанти йоджетаббам̣. етена маха̄кассапа̄дитхерапарампара̄гато, тато ева ча авипарӣто сан̣хо сукхумо маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайо, тасса пама̄н̣абхӯтатам̣ дассети.

10. суджанасса ча̄ти ча-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена ‘‘на кевалам̣ джамбудӣпава̄сӣнамева аттха̄йа, атха кхо са̄дхуджанатосанаттхан̃ча̄’’ти дассети. тена ча ‘‘тамбапан̣н̣идӣпава̄сӣнампи аттха̄йа̄’’ти айаматтхо сиддхо хоти уггахан̣а̄дисукарата̄йа тесампи бахука̄ратта̄. чират̣т̣хитаттханти чират̣т̣хитиаттхам̣, чирака̄лаппаваттана̄йа̄ти аттхо. идан̃хи аттхаппака̄санам̣ авипарӣтападабйан̃джанасуниккхепасса аттхасунайасса ча упа̄йабха̄вато саддхаммасса чират̣т̣хитийа̄ паваттати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘двеме, бхиккхаве, дхамма̄ саддхаммасса т̣хитийа̄ асаммоса̄йа анантарадха̄на̄йа сам̣ваттанти. катаме две? суниккхиттан̃ча падабйан̃джанам̣ аттхо ча сунӣто’’ти (а. ни. 2.20).

11-12. йам̣ аттхаван̣н̣анам̣ каттука̄мо, тасса̄ махаттам̣ парихаритум̣ ‘‘са̄ваттхипабхӯтӣна’’нтиа̄ди вуттам̣. тенева̄ха – ‘‘на идха бхиййо виттха̄ракатхам̣ карисса̄ми, на там̣ идха вича̄райисса̄мӣ’’ти ча. сан̇гӣтӣнам̣ двиннанти дӣгхамаджджхиманика̄йа̄нам̣.

13. ‘‘на идха бхиййо виттха̄ракатхам̣ карисса̄мӣ’’ти са̄ман̃н̃ато вуттасса аттхасса авассайам̣ дассетум̣ ‘‘сутта̄нам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣.

14. йам̣ ат̣т̣хакатхам̣ каттука̄мо, тадекадесабха̄вена висуддхимагго гахетабботи катхика̄нам̣ упадесам̣ каронто татта вича̄ритадхамме уддесавасена дассети ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄дина̄. таттха сӣлакатха̄ти ча̄риттава̄ритта̄дивасена сӣласса виттха̄ракатха̄. дхутадхамма̄ти пин̣д̣апа̄тикан̇га̄дайо тераса килесадхунанакадхамма̄. каммат̣т̣ха̄на̄ни сабба̄нӣти па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ни ат̣т̣хаттим̣са, ат̣т̣хакатха̄йам̣ двети ниравасеса̄ни йогакаммасса бха̄вана̄йа паваттит̣т̣ха̄на̄ни. чарийа̄видха̄насахитоти ра̄гачарийа̄дӣнам̣ сабха̄га̄дивидха̄нена сахито. джха̄на̄ни чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо чатассо арӯпасама̄паттийо. ат̣т̣хапи ва̄ пат̣иладдхаматта̄ни джха̄на̄ни, сама̄паджджанавасибха̄ваппаттийа̄ сама̄паттийо. джха̄на̄ни ва̄ рӯпа̄рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо пхаласама̄паттиниродхасама̄паттийо.

15. локийалокуттарабхеда̄ чха абхин̃н̃а̄йо сабба̄ абхин̃н̃а̄йо. н̃а̄н̣авибхан̇га̄дӣсу а̄гатанайена екавидха̄дина̄ пан̃н̃а̄йа сан̇калетва̄ сампин̣д̣етва̄ ниччхайо пан̃н̃а̄сан̇калананиччхайо.

16. паччайадхамма̄нам̣ хетуа̄дӣнам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ хетупаччайа̄дибха̄во паччайа̄ка̄ро, тасса десана̄ паччайа̄ка̄радесана̄, пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ти аттхо. са̄ пана ника̄йантараладдхисан̇карарахитата̄йа сут̣т̣хупарисуддха̄, гханавиниббхогасса ча судуккарата̄йа нипун̣а̄ сан̣хасукхума̄, екаттанайа̄дисахита̄ ча таттха вича̄рита̄ти а̄ха ‘‘супарисуддханипун̣анайа̄’’ти. пат̣исамбхида̄дӣсу а̄гатанайам̣ ависаджджетва̄ва вича̄ритатта̄ авимуттатантимагга̄.

17. ити пана саббанти ити-саддо парисама̄пане, пана-саддо вачана̄лан̇ка̄ре, етам̣ саббанти аттхо. идха̄ти имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа. на там̣ вича̄райисса̄ми пунаруттибха̄ватоти адхиппа̄йо.

18. ида̄ни тассева авича̄ран̣асса екантака̄ран̣ам̣ ниддха̄ренто ‘‘маджджхе висуддхимагго’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘маджджхе т̣хатва̄’’ти етена маджджхат̣т̣хабха̄вадӣпанена висесато чатуннам̣ а̄гама̄нам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ висуддхимагго, на суман̇галавила̄синиа̄дайо вийа аса̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ти дассети. ‘‘висесато’’ти ча идам̣ винайа̄бхидхамма̄нампи висуддхимагго йатха̄рахам̣ аттхаван̣н̣ана̄ хоти ева̄ти катва̄ вуттам̣.

19. иччева̄ти ити ева. тампӣти висуддхимаггампи. ета̄йа̄ти са̄раттхаппака̄синийа̄.

еттха ча ‘‘сӣхал̣адӣпам̣ а̄бхата̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄каран̣асса нимиттам̣ дассети, ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа суджанасса ча тут̣т̣хаттхам̣ чират̣т̣хитаттхан̃ча дхаммасса̄’’ти етехи пайоджанам̣, ‘‘сам̣йутта̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена пин̣д̣аттхам̣, ‘‘апанетва̄на татохам̣ сӣхал̣абха̄са’’нтиа̄дина̄ ‘‘са̄ваттхипабхӯтӣна’’нтиа̄дина̄ ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄дина̄ ча каран̣аппака̄рам̣. хет̣т̣химаника̄йесу висуддхимагге ча вича̄рита̄нам̣ аттха̄нам̣ авича̄ран̣ампи хи идха каран̣аппака̄ро ева̄ти.

гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

1. девата̄сам̣йуттам̣

1. нал̣авагго

1. огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄

вибха̄гаванта̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гадассанавасенева хотӣти пат̣хамам̣ та̄ва сам̣йуттаваггасутта̄дивасена сам̣йутта̄гамасса вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха сам̣йутта̄гамо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти йам̣ вуттам̣ – ‘‘сам̣йутта̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти, тасмим̣ вачане. таттха̄ти ва̄ ‘‘ета̄йа ат̣т̣хакатха̄йа виджа̄на̄тха сам̣йуттанисситам̣ аттха’’нти еттха йам̣ сам̣йуттаггахан̣ам̣ катам̣, таттха. пан̃ча вагга̄ етасса̄ти пан̃чавагго. авайавена виггахо, самуда̄йо сама̄саттхо.

ида̄ни там̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣етука̄мо аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа тасса пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккаменева паваттабха̄вам̣ дассетум̣, ‘‘тасса ваггесу сага̄тха̄вагго а̄дӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йатха̄паччайам̣ таттха таттха деситатта̄ пан̃н̃аттатта̄ ча виппакин̣н̣а̄нам̣ дхаммавинайа̄нам̣ сан̇гахетва̄ га̄йанам̣ катханам̣ сан̇гӣти, маха̄висайатта̄ пӯджанийатта̄ ча махатӣ сан̇гӣти маха̄сан̇гӣти. пат̣хама̄ маха̄сан̇гӣти пат̣хамамаха̄сан̇гӣти, тасса̄ паваттитака̄ло пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ло, тасмим̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле.

нидада̄ти десанам̣ десака̄ла̄дивасена авидитам̣ видитам̣ катва̄ нидассетӣти нида̄нам̣. йо локе гантхасса упоггха̄тоти вуччати, сва̄йаметтха ‘‘евам̣ ме сута’’нти-а̄дико гантхо ведитаббо, на пана ‘‘санида̄на̄хам̣, бхиккхаве, дхаммам̣ десемӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.126) вийа аттаджджха̄сайа̄дидесануппаттихету. тенева̄ха – ‘‘евам̣ ме сутанти-а̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’ти. ка̄ман̃четтха йассам̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккамена сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ виттха̄рато ваттабба̄, суман̇галавила̄синийам̣ пана аттана̄ виттха̄ритатта̄ таттхева гахетабба̄ти имисса̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа махаттам̣ парихаранто ‘‘са̄ панеса̄’’тиа̄дима̄ха.

1. евам̣ ба̄хиранида̄не ваттаббам̣ атидиситва̄ ида̄ни аббхантаранида̄нам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣етум̣ ‘‘йам̣ панета’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха йасма̄ сам̣ван̣н̣анам̣ каронтена сам̣ван̣н̣етаббе дхамме падавибха̄гам̣ падаттхан̃ча дассетва̄ тато парам̣ пин̣д̣аттха̄дидассанавасена сам̣ван̣н̣ана̄ ка̄табба̄, тасма̄ пада̄ни та̄ва дассенто ‘‘еванти нипа̄тапада’’нти-а̄дима̄ха. таттха падавибха̄готи пада̄нам̣ висесо, на падавиггахо. атха ва̄ пада̄ни ча падавибха̄го ча падавибха̄го. падавиггахо ча падавибха̄го ча падавибха̄готи ва̄ екасесавасена падападавиггаха̄ падавибха̄гасаддена вутта̄ти ведитаббам̣. таттха падавиггахо ‘‘джетасса ванам̣ джетавана’’нтиа̄дина̄ сама̄сападесу дат̣т̣хаббо.

аттхатоти падаттхато. там̣ пана падаттхам̣ аттхуддха̄раккамена пат̣хамам̣ евам̣саддасса дассенто ‘‘евам̣саддо та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. авадха̄ран̣а̄дӣти еттха а̄ди-саддена идаматтхапуччха̄парима̄н̣а̄диаттха̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. татха̄ хи ‘‘евам̣гата̄ни путхусиппа̄йатана̄ни (дӣ. ни. 1.163, 165), евам̣видхо евама̄ка̄ро’’ти ча а̄дӣсу идам̣-саддасса аттхе евам̣-саддо. гата-саддо хи пака̄рапарийа̄йо, татха̄ видха̄ка̄ра-саддо ча. татха̄ хи гатавидхаа̄ка̄расадде локийа̄ пака̄раттхе ваданти. ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассӯ а̄муттама̄ла̄бхаран̣а̄ ода̄таваттхавасана̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппита̄ саман̇гӣбхӯта̄ парича̄ренти, сеййатха̄пи твам̣ етарахи са̄чарийакоти. но хидам̣, бхо готама̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.286) пуччха̄йам̣, ‘‘евам̣ лахупариваттам̣ (а. ни. 1.48), евама̄йупарийанто’’ти (па̄ра̄. 12) ча а̄дӣсу парима̄н̣е.

нану ча ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄, евама̄йупарийанто’’ти еттха евам̣-саддена пуччхана̄ка̄рапарима̄н̣а̄ка̄ра̄нам̣ вуттатта̄ а̄ка̄раттхо ева евам̣-саддоти? на, висесасаббха̄вато. а̄ка̄раматтава̄чако хи евам̣-саддо, а̄ка̄раттхоти адхиппето йатха̄ ‘‘евам̣ бйа̄кхо’’тиа̄дӣсу, на пана а̄ка̄рависесава̄чако. еван̃ча катва̄, ‘‘евам̣ джа̄тена маччена̄’’тиа̄дӣни (дха. па. 53) упама̄дӣсу уда̄харан̣а̄ни упапанна̄ни хонти. татха̄ хи ‘‘йатха̄пи…пе… баху’’нти (дха. па. 53)? еттха пуппхара̄сит̣т̣ха̄нийато мануссӯпапаттисаппурисӯпаниссайа-саддхаммассавана- йонисоманасика̄ра-бхогасампаттиа̄дида̄на̄дипун̃н̃акирийахетусамуда̄йато собха̄сугандхата̄дигун̣айогато ма̄ла̄гул̣асадисийо пахӯта̄ пун̃н̃акирийа̄ маритаббасабха̄вата̄йа маччена саттена каттабба̄ти джотитатта̄ пуппхара̄сима̄ла̄гул̣а̄ва упама̄, тесам̣ упама̄ка̄ро йатха̄-саддена анийамато вуттоти ‘‘евам̣-саддо упама̄ка̄ранигаманаттхо’’ти ваттхум̣ йуттам̣, со пана упама̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато упама̄ва хотӣти а̄ха ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти. татха̄ ‘‘евам̣ имина̄ а̄ка̄рена абхиккамитабба’’нтиа̄дина̄ упадисийама̄на̄йа саман̣аса̄руппа̄йа а̄каппасампаттийа̄ йо таттха упадисана̄ка̄ро, со аттхато упадесо ева̄ти вуттам̣, ‘‘евам̣ те…пе… упадесе’’ти. татха̄ ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’ти еттха ча бхагавата̄ йатха̄вуттаматтхам̣ авипарӣтато джа̄нантехи катам̣ таттха сам̣виджджама̄нагун̣а̄нам̣ пака̄рехи хам̣санам̣ удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣. йо таттха сампахам̣сана̄ка̄роти йоджетаббам̣.

евамевам̣ пана̄йанти еттха гарахан̣а̄ка̄роти йоджетаббам̣, со ча гарахан̣а̄ка̄ро васалӣти-а̄дикхум̣санасаддасаннидха̄нато идха евам̣-саддена пака̄ситоти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ четтха, евам̣ упама̄ка̄ра̄дайопи упама̄дивасена вутта̄нам̣ пуппхара̄сиа̄дисадда̄нам̣ саннидха̄натоти дат̣т̣хаббам̣. евам̣, бхантети пана дхаммасса са̄дхукам̣ саванаманасика̄ре саннийоджитехи бхиккхӯхи аттано таттха т̣хитабха̄васса пат̣иджа̄нанавасена вуттатта̄ еттха евам̣-саддо ‘‘вачанасампат̣иччханаттхо’’ти вутто. тена евам̣, бхантети са̄дху, бханте, сут̣т̣ху, бхантети вуттам̣ хоти. еван̃ча вадехӣти йатха̄хам̣ вада̄ми, евам̣ саман̣ам̣ а̄нандам̣ вадехӣти йо евам̣ вадана̄ка̄ро ида̄ни ваттаббо, со евам̣-саддена нидассӣйатӣти ‘‘нидассанаттхо’’ти вуттоти. евам̣ ноти еттха̄пи несам̣ йатха̄вуттадхамма̄нам̣ ахитадуккха̄вахабха̄ве саннит̣т̣ха̄наджананаттхам̣ ануматигахан̣авасена ‘‘сам̣ваттанти ва̄ но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣ’’ти пуччха̄йа ката̄йа ‘‘евам̣ но еттха хотӣ’’ти вуттатта̄ тада̄ка̄расаннит̣т̣ха̄нам̣ евам̣-саддена вибха̄витанти вин̃н̃а̄йати. со пана тесам̣ дхамма̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттана̄ка̄ро нийамийама̄но авадха̄ран̣аттхо хотӣти а̄ха – ‘‘евам̣ но еттха хотӣтиа̄дӣсу авадха̄ран̣е’’ти.

на̄на̄найанипун̣анти екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄, нандийа̄ват̣т̣атипуккхаласӣхавиккӣл̣итаан̇кусадиса̄лочанасан̇кха̄та̄ ва̄ а̄дха̄ра̄дибхедавасена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄. найа̄ ва̄ па̄л̣игатийо та̄ ча пан̃н̃аттианупан̃н̃аттиа̄дивасена сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссака̄дивасена кусала̄дивасена кхандха̄дивасена сан̇гаха̄дивасена самайавимутта̄дивасена т̣хапана̄дивасена кусаламӯла̄дивасена тикаппат̣т̣ха̄на̄дивасена ча на̄наппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄, техи нипун̣ам̣ сан̣хам̣ сукхуманти на̄на̄найанипун̣ам̣. а̄сайова аджджха̄сайо, те ча сассата̄дибхедена таттха ча аппараджаккхата̄дибхедена анеке, аттаджджха̄сайа̄дайо ева ва̄ самут̣т̣ха̄нам̣ уппаттихету етасса̄ти анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣. аттхабйан̃джанасампаннанти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ам̣ упанетабба̄бха̄вато, сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатанти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.

вивидхапа̄т̣иха̄рийанти еттха па̄т̣иха̄рийападасса вачанаттхам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 1; итиву. ат̣т̣ха. нида̄наван̣н̣ана̄; дха. са. мӯлат̣ӣ. 2) ‘‘пат̣ипаккхахаран̣ато ра̄га̄дикилеса̄панайанато па̄т̣иха̄рийа’’нти ваданти. бхагавато пана пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти йе харитабба̄, путхуджджана̄нампи вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти ваттум̣. саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тесам̣ харан̣ато ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуттам̣, евам̣ сати йуттаметам̣. атха ва̄ бхагавато ча са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонтӣти. пат̣ӣти ва̄ айам̣ саддо ‘‘паччха̄’’ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (су. ни. 985; чӯл̣ани. ваттхуга̄тха̄ 4) вийа, тасма̄ сама̄хите читте вигатӯпаккилесе катакиччена паччха̄харитаббам̣ паваттетаббанти пат̣иха̄рийам̣, аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ пат̣иха̄рийам̣, иддхиа̄десана̄нуса̄санийо ча вигатӯпаккилесена катакиччена ча саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаттилесесу парасатта̄нам̣ упаккилесахаран̣а̄ни хонтӣти пат̣иха̄рийа̄ни бхаванти, пат̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣. пат̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санисамуда̄йе бхавам̣ екекам̣ па̄т̣иха̄рийанти вуччати. пат̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣. тасса пана иддхиа̄дибхедена висайабхедена ча бахувидхасса бхагавато десана̄йам̣ лаббхама̄натта̄ а̄ха ‘‘вивидхапа̄т̣иха̄рийа’’нти.

на ан̃н̃атха̄ти бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато на ан̃н̃атха̄ти аттхо, на пана бхагавато десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄. еван̃ча катва̄ ‘‘саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄ту’’нти идам̣ вачанам̣ саматтхитам̣ бхавати, дха̄ран̣абаладассанан̃ча на вируджджхати сута̄ка̄раавираджджханасса адхиппетатта̄. на хеттха аттхантарата̄париха̄ро двиннампи аттха̄нам̣ екависайатта̄. итаратха̄ тхеро бхагавато десана̄йа саббатха̄ пат̣иггахан̣е саматтхо асаматтхо ча̄ти а̄паджджеййа̄ти.

‘‘йо паро на хоти, со атта̄’’ти евам̣ вутта̄йа нийакаджджхаттасан̇кха̄та̄йа сасантатийа̄ ваттанато тивидхопи ме-саддо кин̃ча̄пи екасмим̣ ева аттхе диссати, каран̣асампада̄наса̄миниддесавасена пана виджджама̄нам̣ бхедам̣ сандха̄йа̄ха, ‘‘ме-саддо тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти.

кин̃ча̄пи упасагго кирийам̣ висесети, джотакабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сута-саддо ева там̣ там̣ аттам̣ вадатӣти анупасаггасса сута-саддасса аттхуддха̄ре саупасаггасса гахан̣ам̣ на вируджджхатӣти дассенто ‘‘саупасагго анупасагго ча̄’’тиа̄дима̄ха. асса̄ти сута-саддасса. каммабха̄васа̄дхана̄ни идха сутасадде самбхавантӣти вуттам̣ ‘‘упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ аттхо’’ти. майа̄ти аттхе сатӣти йада̄ ме-саддасса каттувасена каран̣аниддесо, тада̄ти аттхо. мама̄ти аттхе сатӣти йада̄ самбандхавасена са̄миниддесо, тада̄.

сута-саддасаннидха̄не пайуттена евам̣-саддена саванакирийа̄джотакена бхавитаббанти вуттам̣ ‘‘еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассана’’нти. а̄ди-саддена сампат̣иччхана̄дӣнам̣ пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ тадабхинӣхат̣а̄нан̃ча манодва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣. саббесампи ва̄кйа̄нам̣ евака̄раттхасахитатта̄ ‘‘сута’’нти етасса сутамева̄ти айаматтхо лаббхатӣти а̄ха ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. етена авадха̄ран̣ена нира̄сан̇катам̣ дассети. йатха̄ ча сутам̣ сутамева̄ти нийаметаббам̣, там̣ самма̄ сутам̣ хотӣти а̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. атха ва̄ саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣти сутанти асутам̣ на хотӣти айаметасса аттхоти вуттам̣ ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. имина̄ дит̣т̣ха̄дивиниваттанам̣ кароти.

идам̣ вуттам̣ хоти – на идам̣ майа̄ дит̣т̣хам̣, на сайамбхӯн̃а̄н̣ена саччхикатам̣, атха кхо сутам̣, тан̃ча кхо саммадева̄ти. тенева̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. авадха̄ран̣аттхе ва̄ евам̣-садде айаматтхайоджана̄ карӣйатӣти тадапеккхасса сута-саддасса айаматтхо вутто ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. тенева̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. саванасаддо четтха камматтхо ведитаббо ‘‘суййатӣ’’ти.

евам̣ саванахетусаванависесавасена падаттайасса екена пака̄рена аттхайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни пака̄рантарехи там̣ дассетум̣ ‘‘татха̄ ева’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха тасса̄ти йа̄ са̄ бхагавато саммукха̄ дхаммассавана̄ка̄рена паватта̄ манодва̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхи, тасса̄. са̄ хи на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттетум̣ саматтха̄. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена̄’’ти. на̄наппака̄рена̄ти ваккхама̄на̄нам̣ анекавихита̄нам̣ бйан̃джанаттхаггахан̣а̄нам̣ на̄на̄ка̄рена. етена имисса̄ йоджана̄йа а̄ка̄раттхо евам̣-саддо гахитоти дӣпети. паваттибха̄ваппака̄сананти паваттийа̄ аттхита̄пака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄сананти йасмим̣ а̄рамман̣е вуттаппака̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣авӣтхи на̄наппака̄рена паватта̄, тасса дхамматта̄ вуттам̣, на сута-саддасса дхамматтхатта̄. вуттассеваттхасса па̄кат̣ӣкаран̣ам̣ ‘‘айам̣ хеттха̄’’тиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ти каран̣аттхе каран̣авачанам̣, майа̄ти каттуаттхе.

еванти ниддиситаббаппака̄сананти нидассанаттхамевам̣ саддам̣ гахетва̄ вуттам̣ нидассетаббасса ниддиситаббатта̄бха̄ва̄бха̄вато. тена евам̣-саддена сакалампи суттам̣ пачча̄мат̣т̣ханти дассети. сута-саддасса кирийа̄саддатта̄ саванакирийа̄йа ча са̄дха̄ран̣авин̃н̃а̄н̣аппабандхапат̣ибаддхатта̄ таттха ча пуггалавоха̄роти вуттам̣ ‘‘сутанти пуггалакиччаппака̄сана’’нти. на хи пуггалавоха̄рарахите дхаммаппабандхе саванакирийа̄ лаббхатӣти.

йасса читтасанта̄насса̄тиа̄дипи а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ пуримайоджана̄йа ан̃н̃атха̄ аттхайоджанам̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха а̄ка̄рапан̃н̃аттӣти упа̄да̄пан̃н̃атти ева дхамма̄нам̣ паваттиа̄ка̄рупа̄да̄навасена татха̄ вутта̄. сутанти висайаниддесоти сотаббабхӯто дхаммо саванакирийа̄каттупуггаласса саванакирийа̄васена паваттит̣т̣ха̄нанти катва̄ вуттам̣. читтасанта̄навинимуттасса параматтхато кассачи катту абха̄вепи саддавоха̄рена буддхипарикаппитабхедавачаниччха̄йа читтасанта̄нато ан̃н̃ам̣ вийа там̣саман̇гим̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘читтасанта̄нена там̣саман̇гӣно’’ти. саванакирийа̄висайопи сотаббадхаммо саванакирийа̄васена паваттачиттасанта̄насса идха параматтхато каттубха̄вато, саванавасена читтаппаваттийа̄ ева ва̄ саванакирийа̄бха̄вато там̣кирийа̄катту ча висайо хотӣти вуттам̣ ‘‘там̣саман̇гӣно каттувисайе’’ти. сута̄ка̄расса ча тхерасса самма̄ниччхитабха̄вато а̄ха ‘‘гахан̣асаннит̣т̣ха̄на’’нти. етена ва̄ авадха̄ран̣аттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ айаматтхайоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.

пуббе сута̄нам̣ на̄на̄вихита̄нам̣ суттасан̇кха̄та̄нам̣ аттхабйан̃джана̄нам̣ упадха̄ритарӯпасса а̄ка̄расса нидассанасса, авадха̄ран̣асса ва̄ пака̄санасабха̄во евам̣-саддоти тада̄ка̄ра̄диупадха̄ран̣асса пуггалапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯтадхаммаппабандхабйа̄па̄рата̄йа вуттам̣ ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо’’ти. саванакирийа̄ пана пуггалава̄динопи вин̃н̃а̄н̣анирапеккха̄ наттхӣти висесато вин̃н̃а̄н̣абйа̄па̄роти а̄ха ‘‘сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. мети саддаппаваттийа̄ екантенева саттависайатта̄ вин̃н̃а̄н̣акиччасса ча таттхева самодахитаббато ‘‘мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо’’ти вуттам̣. авиджджама̄напан̃н̃аттивиджджама̄напан̃н̃аттисабха̄ва̄ йатха̄ккамам̣ евам̣-саддасута-садда̄нам̣ аттха̄ти те татха̄рӯпа-пан̃н̃атти-упа̄да̄набхӯта-дхаммаппабандхабйа̄па̄рабха̄вена дассенто а̄ха – ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо, сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. еттха ча каран̣акирийа̄каттукамма-висесаппака̄санавасена пуггалабйа̄па̄рависайа-пуггалабйа̄па̄ранидассанавасена гахан̣а̄ка̄рага̄хакатаббисайависесаниддесавасена каттукаран̣абйа̄па̄ра-каттуниддесавасена ча дутийа̄дайо чатассо аттхайоджана̄ дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

саббассапи садда̄дхигаманӣйасса аттхасса пан̃н̃аттимукхенева пат̣ипаджджитаббатта̄ саббапан̃н̃аттӣнан̃ча виджджама̄на̄дивасена чхасу пан̃н̃аттибхедесу антогадхатта̄ тесу ‘‘ева’’нтиа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сарӯпам̣ ниддха̄ренто а̄ха ‘‘еванти ча мети ча̄’’тиа̄ди. таттха еванти ча мети ча вуччама̄насса аттхасса а̄ка̄ра̄дино дхамма̄нам̣ асалаккхан̣абха̄вато авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄воти а̄ха ‘‘саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. таттха саччикат̣т̣хапараматтхавасена̄ти бхӯтаттхауттаматтхавасена. идам̣ вуттам̣ хоти – йо ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтаттхо, ануссава̄дӣхи гахетаббо вийа ануттаматтхо ча на хоти, со рӯпасадда̄дисабха̄во, руппана̄нубхавана̄дисабха̄во ва̄ аттхо саччикат̣т̣хо параматтхо ча̄ти вуччати, на татха̄ евам̣ мети пада̄нам̣ аттхоти. етамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘кин̃хеттхата’’нтиа̄ди вуттам̣. сутанти пана садда̄йатанам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘виджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. тенева хи ‘‘йан̃хи там̣ еттха сотена упаладдха’’нти вуттам̣. сотадва̄ра̄нуса̄рена упаладдханти пана вутте аттхабйан̃джана̄ди саббам̣ лаббхатӣти. там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббатоти сотапатхама̄гате дхамме упа̄да̄йа тесам̣ упадха̄рита̄ка̄ра̄дино пачча̄масанавасена еванти, сасантатипарийа̄панне кхандхе упа̄да̄йа мети ваттаббатта̄ти аттхо. дит̣т̣ха̄дисабха̄варахите садда̄йатане паваттама̄нопи сутавоха̄ро ‘‘дутийам̣ татийа’’нтиа̄дико вийа пат̣хама̄дӣни дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄те апеккхитва̄ паваттоти а̄ха ‘‘дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато’’ти. асутам̣ на хотӣти хи сутанти пака̄ситойаматтхоти.

аттана̄ пат̣ивиддха̄ суттасса пака̄рависеса̄ еванти тхерена пачча̄мат̣т̣ха̄ти а̄ха ‘‘асаммохам̣ дӣпетӣ’’ти. на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хотӣти етена ваккхама̄насса суттасса на̄наппака̄ратам̣ дуппат̣ивиджджхатан̃ча дассети. сутасса асаммосам̣ дӣпетӣти сута̄ка̄расса йа̄тха̄вато дассийама̄натта̄ вуттам̣. асаммохена̄ти саммоха̄бха̄вена, пан̃н̃а̄йа ева ва̄ саванака̄ласамбхӯта̄йа тадуттарака̄лапан̃н̃а̄сиддхи. евам̣ асаммосена̄ти еттха̄пи ваттаббам̣. бйан̃джана̄нам̣ пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро на̄тигамбхӣро йатха̄сутадха̄ран̣амева таттха каран̣ӣйанти сатийа̄ бйа̄па̄ро адхико, пан̃н̃а̄ таттха гун̣ӣбхӯта̄ти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа̄’’тиа̄ди пан̃н̃а̄йа пуббан̇гама̄ти катва̄. пуббан̇гамата̄ четтха падха̄ната̄ ‘‘манопуббан̇гама̄’’тиа̄дӣсу вийа. пуббан̇гамата̄йа ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу а̄ваджджана̄дӣнам̣ вийа аппадха̄натте пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄ етисса̄ти айампи аттхо йуджджати, евам̣ сати пуббан̇гама̄йа̄ти еттха̄пи вуттавипарийа̄йена йатха̄самбхавам̣ аттхо ведитаббо. аттхабйан̃джанасампаннасса̄ти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣асса, сан̇ка̄сана-пака̄сана-виваран̣а-вибхаджана-утта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи, аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатасса̄ти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.

йонисо манасика̄рам̣ дӣпети евам̣-саддена вуччама̄на̄нам̣ а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттха̄нам̣ авипарӣтасаддхаммависайатта̄ти адхиппа̄йо. авиккхепам̣ дӣпетӣти ‘‘огхатаран̣асуттам̣ каттха бха̄сита’’нтиа̄дипуччха̄васена пакаран̣аппаваттасса ваккхама̄насса суттасса саванам̣ сама̄дха̄намантарена на самбхаватӣти катва̄ вуттам̣. виккхиттачиттасса̄тиа̄ди тассеваттхасса саматтханавасена вуттам̣. саббасампаттийа̄ти аттхабйан̃джанадесака-пайоджана̄дисампаттийа̄. авипарӣтасаддхаммависайехи вийа а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттхехи йонисоманасика̄расса, саддхаммассаванена вийа ча авиккхепасса йатха̄ йонисоманасика̄рена пхалабхӯтена аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄нам̣ сиддхи вутта̄ тадавина̄бха̄вато, евам̣ авиккхепенева пхалабхӯтена ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄нам̣ сиддхи дассетабба̄ сийа̄ ассутавато саппурисӯпаниссайарахитасса ча тадабха̄вато. ‘‘на хи виккхиттачитто’’тиа̄дина̄ саматтханавачанена пана авиккхепена ка̄ран̣абхӯтена саппурисӯпаниссайена ча пхалабхӯтасса саддхаммассаванасса сиддхи дассита̄. айам̣ панеттха адхиппа̄йо йутто сийа̄, саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄ на екантена авиккхепасса ка̄ран̣ам̣ ба̄хиран̇гатта̄. авиккхепо пана саппурисӯпаниссайо вийа саддхаммассаванасса екантака̄ран̣анти, евампи авиккхепена саппурисӯпаниссайасиддхиджотана̄ на саматтхита̄ва, но на саматтхита̄ виккхиттачитта̄нам̣ саппурисапайирӯпа̄сана̄бха̄васса аттхасиддхито. еттха ча пуримам̣ пхалена ка̄ран̣асса сиддхидассанам̣ надӣпӯрена вийа упари вут̣т̣хисаббха̄васса. дутийам̣ ка̄ран̣ена пхаласса сиддхидассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ екантавассина̄ вийа мегхавут̣т̣ха̄нена вут̣т̣хиппаваттийа̄.

бхагавато вачанасса аттхабйан̃джанапабхеда-париччхедавасена сакаласа̄санасампатти-ога̄хана̄ка̄ро ниравасесапарахита-па̄рипӯрика̄ран̣анти вуттам̣ ‘‘евам̣ бхаддако а̄ка̄ро’’ти. йасма̄ на хотӣти самбандхо. паччхимачаккадвайасампаттинти аттасамма̄пан̣идхи-пуббекатапун̃н̃ата̄-сан̇кха̄там̣ гун̣адвайам̣. апара̄паравуттийа̄ четтха чаккабха̄во, чаранти етехи сатта̄, сампаттибхавесӯти ва̄. йе сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.31). пуримапаччхимабха̄во четтха десанаккамавасена дат̣т̣хаббо. паччхимачаккадвайасиддхийа̄ти паччхимачаккадвайасса ча аттхита̄йа. самма̄пан̣ихитатто пуббе ча катапун̃н̃о суддха̄сайо хоти тадасуддхихетӯнам̣ килеса̄нам̣ дӯрӣбха̄ватоти а̄ха ‘‘а̄сайасуддхи сиддха̄ хотӣ’’ти. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘самма̄пан̣ихитам̣ читтам̣, сеййасо нам̣ тато каре’’ти (дха. па. 43) ‘‘катапун̃н̃оси, твам̣ а̄нанда, падха̄намануйун̃джа, кхиппам̣ хохиси ана̄саво’’ти (дӣ. ни. 2.207) ча. тенева̄ха ‘‘а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхӣ’’ти. пайогасуддхийа̄ти йонисоманасика̄рапуббан̇гамасса дхаммассаванапайогасса висадабха̄вена. татха̄ ча̄ха ‘‘а̄гамабйаттисиддхӣ’’ти, саббасса ва̄ ка̄йавачӣпайогасса ниддосабха̄вена. парисуддхака̄йавачӣпайого хи виппат̣иса̄ра̄бха̄вато авиккхиттачитто парийаттийам̣ виса̄радо хотӣти.

на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена̄тиа̄дина̄ аттхабйан̃джанесу тхерасса евам̣-саддасута-садда̄нам̣ асаммоха̄саммосадӣпанато чатупат̣исамбхида̄васена аттхайоджанам̣ дассети. таттха сотаббабхедапат̣иведхадӣпакена̄ти етена айам̣ сута-саддо евам̣-саддасаннидха̄нато, ваккхама̄на̄пеккха̄йа ва̄ са̄ман̃н̃енева сотаббадхаммависесам̣ а̄масатӣти дӣпети. манодит̣т̣хӣхи парийаттидхамма̄нам̣ анупеккханасуппат̣иведха̄ висесато манасика̄рапат̣ибаддха̄ти те вуттанайена йонисоманасика̄радӣпакена евам̣ саддена йоджетва̄, саванадха̄ран̣авачӣпаричайа̄ парийаттидхамма̄нам̣ висесена сота̄вадха̄напат̣ибаддха̄ти те вуттанайена авиккхепадӣпакена сута-саддена йоджетва̄ дассенто са̄санасампаттийа̄ дхаммассаване усса̄хам̣ джанети. таттха дхамма̄ти парийаттидхамма̄. манаса̄ анупеккхита̄ти ‘‘идха сӣлам̣ катхитам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄, еттака̄ еттха анусандхийо’’тиа̄дина̄ найена манаса̄ анупеккхита̄. дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄ти ниджджха̄наккханти бхӯта̄йа, н̃а̄тапарин̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ таттха таттха вуттарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘ити рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ сут̣т̣ху ваваттхапетва̄ пат̣ивиддха̄.

сакалена вачанена̄ти пуббе тӣхи падехи висум̣ висум̣ йоджитатта̄ вуттам̣. аттано адахантоти ‘‘мамеда’’нти аттани ат̣т̣хапенто. бхумматтхе четам̣ са̄мивачанам̣. асаппурисабхӯминти акатан̃н̃утам̣. ‘‘идхекаччо па̄пабхиккху татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ парийа̄пун̣итва̄ аттано дахатӣ’’ти (па̄ра̄. 195) евам̣ вуттам̣ анарийавоха̄ра̄ваттхам̣, са̄ ева анарийавоха̄ра̄ваттха̄ асаддхаммо. нану ча а̄нандаттхерасса ‘‘мамедам̣ вачана’’нти адхима̄насса, маха̄кассапаттхера̄дӣнан̃ча тада̄сан̇ка̄йа абха̄вато асаппурисабхӯми-саматиккама̄дивачанам̣ нираттхаканти? найидамевам̣. ‘‘евам̣ ме сута’’нти вадантена айампи аттхо вибха̄витоти дассанато. кечи пана ‘‘девата̄нам̣ паривитакка̄пеккхам̣ татха̄вачананти едисӣ чодана̄ анавака̄са̄’’ти ваданти. тасмим̣ кира кхан̣е екачча̄нам̣ девата̄нам̣ евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘‘бхагава̄ ча париниббуто, айан̃ча а̄йасма̄ десана̄кусало ида̄ни дхаммам̣ десети, сакйакулаппасуто татха̄гатасса бха̄та̄ чӯл̣апитупутто. ким̣ ну кхо сайам̣ саччхикатам̣ дхаммам̣ десети? уда̄ху бхагавато ева вачанам̣ йатха̄сута’’нти, евам̣ тада̄сан̇китаппака̄рато асаппурисабхӯмисамоккама̄дито атиккама̄ди вибха̄витанти. аппетӣти нидассети. дит̣т̣хадхаммика-сампара̄йика-параматтхесу йатха̄рахам̣ сатте нетӣти нетти, дхаммо ева нетти дхамманетти.

дал̣хатаранивит̣т̣ха̄ вичикиччха̄ кан̇кха̄, на̄тисам̣саппана̄ матибхедаматта̄ вимати. ассаддхийам̣ вина̄сетӣти бхагавата̄ бха̄ситатта̄ саммукха̄васса пат̣иггахитатта̄ кхалитадурутта̄дигахан̣адоса̄бха̄вато ча. еттха ча пат̣хама̄дайо тиссо аттхайоджана̄ а̄ка̄ра̄диаттхесу аггахитависесамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ дассита̄, тато пара̄ чатассо а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ вибха̄вита̄. паччхима̄ пана тиссо йатха̄ккамам̣ а̄ка̄раттхам̣ нидассанаттхам̣ авадха̄ран̣аттхан̃ча евам̣-саддам̣ гахетва̄ йоджита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

ека-саддо ан̃н̃асет̣т̣хаасаха̄йасан̇кхайа̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘сассато атта̄ ча локо ча, идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.27) ан̃н̃аттхе диссати. ‘‘четасо екодибха̄ва’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.228; па̄ра̄. 11) сет̣т̣хе, ‘‘еко вӯпакат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.405) асаха̄йе, ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) сан̇кхайа̄йам̣. идха̄пи сан̇кхайа̄йанти дассенто а̄ха ‘‘еканти ган̣анапариччхеданиддесо’’ти. ка̄лан̃ча самайан̃ча̄ти йуттака̄лан̃ча паччайаса̄маггин̃ча. кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайасса пат̣ила̄бхахетутта̄. кхан̣о ева ча самайо, йо кхан̣оти ча самайоти ча вуччати, со еко ева̄ти хи аттхо. маха̄самайоти маха̄самӯхо. самайопи кхоти сиккха̄падапӯран̣асса хетупи. самайаппава̄дакети дит̣т̣хиппава̄даке. таттха хи нисинна̄ титтхийа̄ аттано аттано самайам̣ паваданти. аттха̄бхисамайа̄ти хитапат̣ила̄бха̄. абхисаметабботи абхисамайо, абхисамайо аттхо абхисамайаттхоти пӣл̣ана̄дӣни абхисаметаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄ни. абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯто аттхо абхисамайаттхоти та̄нева татха̄ екаттена вутта̄ни. таттха пӣл̣анам̣ дуккхасаччасса там̣саман̇гино хим̣санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣, санта̄по дуккхадуккхата̄дивасена санта̄панам̣ паридаханам̣.

таттха сахака̄рика̄ран̣ам̣ санниджджхам̣ самети самаветӣти самайо, самава̄йо. самети сама̄гаччхати еттха маггабрахмачарийам̣ тада̄дха̄рапуггалехӣти самайо, кхан̣о. самети еттха, етена ва̄ сам̣гаччхати сатто, сабха̄вадхаммо ва̄ сахаджа̄та̄дӣхи, уппа̄да̄дӣхи ва̄ти самайо, ка̄ло. дхаммаппаваттиматтата̄йа аттхато абхӯтопи хи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣ каран̣ам̣ вийа ча парикаппана̄маттасиддхена рӯпена вохарӣйатӣти. самам̣, саха ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самайо, самӯхо йатха̄ ‘‘самуда̄йо’’ти. авайавасаха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхоти. авасесапаччайа̄нам̣ сама̄гаме ети пхалам̣ етасма̄ уппаджджати паваттати ча̄ти самайо, хету йатха̄ ‘‘самудайо’’ти. самети сам̣йоджанабха̄вато самбандхо ети аттано висайе паваттати, дал̣хаггахан̣абха̄вато ва̄ сам̣йутта̄ айанти паваттанти сатта̄ йатха̄бхинивесам̣ етена̄ти самайо, дит̣т̣хи. дит̣т̣хисам̣йоджанена хи сатта̄ ативийа баджджхантӣти. самити сам̣гати самодха̄нанти самайо, пат̣ила̄бхо. самасса ниродхасса йа̄нам̣, самма̄ ва̄ йа̄нам̣ апагамо апаватти самайо, паха̄нам̣. абхимукхам̣ н̃а̄н̣ена самма̄ етаббо адхигантабботи абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣто сабха̄во. абхимукхабха̄вена самма̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄ва̄вабодхо. евам̣ тасмим̣ тасмим̣ аттхе самайасаддаппаватти ведитабба̄. самайасаддасса аттхуддха̄ре абхисамайасаддасса уда̄харан̣ам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. асса̄ти самайасаддасса. ка̄ло аттхо самава̄йа̄дӣнам̣ аттха̄нам̣ идха асамбхавато десадесакапариса̄нам̣ вийа суттасса нида̄набха̄вена ка̄ласса ападиситаббато ча.

касма̄ панеттха анийамитавасенева ка̄ло ниддит̣т̣хо? на утусам̣ваччхара̄дивасена нийамитоти а̄ха ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. утусам̣ваччхара̄дивасена нийамам̣ акатва̄ самайасаддасса вачане айампи гун̣о ладдхо хотӣти дассенто ‘‘йе ва̄ име’’тиа̄дима̄ха. са̄ман̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хатӣти. таттха дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо девасикам̣ джха̄напхаласама̄паттӣхи вӣтина̄манака̄ло, висесато саттасатта̄ха̄ни. суппака̄са̄ти дасасахассилокадха̄тупакампана-обха̄сапа̄тубха̄ва̄дӣхи па̄кат̣а̄. йатха̄вуттаппабхедесу ева самайесу екадесам̣ пака̄рантарехи сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘йо ча̄йа’’нтиа̄дима̄ха. татха̄ хи н̃а̄н̣акиччасамайо, аттахитапат̣ипаттисамайо ча абхисамбодхисамайо, арийатун̣хӣбха̄васамайо, дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо, карун̣а̄киччапарахитапат̣ипаттидхаммӣкатха̄самайа̄, десана̄самайо ева.

каран̣авачанена ниддесо катоти самбандхо. таттха̄ти абхидхамматадан̃н̃асуттападавинайесу. татха̄ти бхуммакаран̣ехи. адхикаран̣аттхо а̄дха̄раттхо. бха̄во на̄ма кирийа̄, та̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣. таттха йатха̄ ка̄ло сабха̄вадхаммапариччхинно сайам̣ параматтхато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄то тан̇кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄вато ‘‘пуббан̣хе джа̄то, са̄йанхе гаччхатӣ’’ти ча а̄дӣсу, самӯхо ча авайававинимутто висум̣ авиджджама̄нопи каппана̄маттасиддхо авайава̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄пӣйати йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄, йавара̄сийам̣ самбхӯто’’тиа̄дӣсу, евам̣ идха̄пӣти дассенто а̄ха ‘‘адхикаран̣ан̃хи…пе… дхамма̄на’’нти. йасмим̣ ка̄ле, дхаммапун̃дже ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣ ева ка̄ле дхаммапун̃дже ча пхасса̄дайопи хонтӣти айам̣ хи таттха аттхо. йатха̄ ча ‘‘га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гато’’ти доханакирийа̄йа гаманакирийа̄ лаккхӣйати, евам̣ идха̄пи йасмим̣ самайе, тасмим̣ самайети ча вутте ‘‘сатӣ’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хоти падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄ватоти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтасса уппа̄дакирийа̄ пхасса̄дибхаванакирийа̄ ча лаккхӣйати. йасмим̣ самайети йасмим̣ наваме кхан̣е, йасмим̣ йонисоманасика̄ра̄дихетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ сати ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева кхан̣е, хетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ пхасса̄дайопи хонтӣти убхайаттха самайасадде бхумманиддесо като лаккхан̣абхӯтабха̄вайуттоти дассенто а̄ха ‘‘кхан̣а…пе… лаккхӣйатӣ’’ти.

хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати ‘‘аннена васати, виджджа̄йа васати, пхарасуна̄ чхиндати, куда̄лена кхан̣атӣ’’тиа̄дӣсу вийа. вӣтиккаман̃хи сутва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ отин̣н̣аваттхукам̣ пуггалам̣ пат̣ипуччхитва̄ вигарахитва̄ ча там̣ там̣ ваттхуотин̣н̣ака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена сиккха̄пада̄ни пан̃н̃апенто бхагава̄ вихарати сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но татийапа̄ра̄джика̄дӣсу вийа.

аччантамева а̄рамбхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва десана̄нит̣т̣ха̄нам̣. парахитапат̣ипаттисан̇кха̄тена карун̣а̄виха̄рена. тадаттхаджотанаттханти аччантасам̣йогаттхаджотанаттхам̣. упайоганиддесо като йатха̄ ‘‘ма̄сам̣ саджджха̄йатӣ’’ти. пора̄н̣а̄ти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. абхила̄паматтабхедоти вачанаматтена висесо. тена суттавинайесу вибхаттибйаттайо катоти дассети.

сет̣т̣ханти сет̣т̣хава̄чакам̣ вачанам̣ ‘‘сет̣т̣ха’’нти вуттам̣ сет̣т̣хагун̣асахачаран̣ато, татха̄ ‘‘уттама’’нти еттха̄пи. га̄равайуттоти гарубха̄вайутто гаругун̣айогато, гарукаран̣а̄рахата̄йа ва̄ га̄равайутто. вуттойева, на пана идха ваттаббо висуддхимаггасса имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа екадесабха̄ватоти адхиппа̄йо.

апаро найо (итиву. ат̣т̣ха. нида̄наван̣н̣ана̄; са̄раттха. т̣ӣ. 1.1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄; висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.144) – бха̄гава̄ти бхагава̄, бхатава̄ти бхагава̄, бха̄ге ванӣти бхагава̄, бхаге ванӣти бхагава̄, бхаттава̄ти бхагава̄, бхаге вамӣти бхагава̄, бха̄ге вамӣти бхагава̄.

‘‘бха̄гава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;

бхаге вами татха̄ бха̄ге, вамӣти бхагава̄ джино’’.

таттха катхам̣ бха̄гава̄ти бхагава̄? йе те сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄, те анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ татха̄гате аттхи упалаббханти. татха̄ хисса сӣлам̣ сама̄дхи пан̃н̃а̄ вимутти вимуттин̃а̄н̣адассанам̣, хирӣ оттаппам̣, саддха̄ вӣрийам̣, сати сампаджан̃н̃ам̣, сӣлависуддхи дит̣т̣хивисуддхи, саматхо випассана̄, тӣн̣и кусаламӯла̄ни, тӣн̣и сучарита̄ни, тайо самма̄витакка̄, тиссо анаваджджасан̃н̃а̄, тиссо дха̄туйо, чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, чатта̄ро арийамагга̄, чатта̄ри арийапхала̄ни, чатассо пат̣исамбхида̄, чатуйонипариччхедакан̃а̄н̣а̄ни, чатта̄ро арийавам̣са̄, чатта̄ри веса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча падха̄нийан̇га̄ни, пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхи, пан̃чан̃а̄н̣ико самма̄сама̄дхи, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, пан̃ча нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, пан̃ча вимутта̄йатанан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча вимуттипарипа̄чанӣйа̄ сан̃н̃а̄, чха ануссатит̣т̣ха̄на̄ни, чха га̄рава̄, чха нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, чха сататавиха̄ра̄, чха ануттарийа̄ни, чха ниббедхабха̄гийа̄ сан̃н̃а̄, чха абхин̃н̃а̄, чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, сатта апариха̄нийа̄ дхамма̄, сатта арийадхамма̄, сатта арийадхана̄ни, сатта боджджхан̇га̄, сатта саппурисадхамма̄, сатта ниджджараваттхӯни, сатта сан̃н̃а̄, саттадаккхин̣еййапуггаладесана̄, саттакхӣн̣а̄савабаладесана̄, ат̣т̣хапан̃н̃а̄пат̣ила̄бхахетудесана̄ ат̣т̣ха самматта̄ни, ат̣т̣халокадхамма̄тиккамо, ат̣т̣ха а̄рамбхаваттхӯни, ат̣т̣хааккхан̣адесана̄, ат̣т̣ха маха̄пурисавитакка̄, ат̣т̣хаабхибха̄йатанадесана̄, ат̣т̣ха вимоккха̄, нава йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄, нава па̄рисуддхипадха̄нийан̇га̄ни, навасатта̄ва̄садесана̄, нава а̄гха̄тапат̣ивинайа̄, нава сан̃н̃а̄, навана̄натта̄, нава анупуббавиха̄ра̄, даса на̄тхакаран̣а̄ дхамма̄, даса касин̣а̄йатана̄ни, даса кусалакаммапатха̄, даса самматта̄ни, даса арийава̄са̄, даса асеккхадхамма̄, даса татха̄гатабала̄ни, ека̄даса метта̄нисам̣са̄, два̄даса дхамма̄чакка̄ка̄ра̄, тераса дхутагун̣а̄, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, пан̃чадаса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄, сол̣асавидха̄ а̄на̄па̄нассати, сол̣аса апарантапанӣйа̄ дхамма̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, екӯнавӣсати паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни, чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, пан̃н̃а̄са удайаббайан̃а̄н̣а̄ни, паропан̃н̃а̄са кусала̄ дхамма̄, саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯни, чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кхасама̄паттисан̃ча̄римаха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣, анантанайасамантапат̣т̣ха̄на-павичайа-паччавеккхан̣адесана̄н̃а̄н̣а̄ни, татха̄ ананта̄су локадха̄тӯсу ананта̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄дивибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ча̄ти евама̄дайо ананта̄парима̄н̣абхеда̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄ сам̣виджджанти упалаббханти, тасма̄ йатха̄вуттавибха̄га̄ гун̣абха̄га̄ асса аттхӣти ‘‘бха̄гава̄’’ти ваттаббе а̄ка̄расса рассаттам̣ катва̄ ‘‘бхагава̄’’ти вутто. евам̣ та̄ва бха̄гава̄ти бхагава̄.

‘‘йасма̄ сӣла̄дайо саббе, гун̣абха̄га̄ асесато;

виджджанти сугате тасма̄, бхагава̄ти павуччати’’.

катхам̣ бхатава̄ти бхагава̄? йе те саббалокахита̄йа уссуккама̄паннехи мануссатта̄дике ат̣т̣ха дхамме самодха̄нетва̄ самма̄самбодхийа̄ катамаха̄бхинӣха̄рехи маха̄бодхисаттехи парипӯритабба̄ да̄напа̄рамӣ, сӣла, неккхамма, пан̃н̃а̄, вӣрийа, кханти, сачча, адхит̣т̣ха̄на, метта̄, упеккха̄па̄рамӣти даса па̄рамийо, даса упапа̄рамийо, даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо, да̄на̄дӣни чатта̄ри сан̇гахаваттхӯни, сачча̄дӣни чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни, ан̇гапаричча̄го, джӣвита, раджджа, путта, да̄рапаричча̄готи пан̃ча маха̄паричча̄га̄, пуббайого, пуббачарийа̄, дхаммаккха̄нам̣, н̃а̄таттхачарийа̄, локаттхачарийа̄, буддхичарийа̄ти евама̄дайо, сан̇кхепато ва̄ саббе пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ра̄ буддхакарадхамма̄, те маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни йатха̄ ха̄набха̄гийа̄ сам̣килесабха̄гийа̄ т̣хитибха̄гийа̄ ва̄ на хонти, атха кхо уттаруттари висесабха̄гийа̄ва хонти, евам̣ саккаччам̣ нирантарам̣ анавасесато бхата̄ самбхата̄ асса аттхӣти ‘‘бхатава̄’’ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вутто нируттинайена та-ка̄расса га-ка̄рам̣ катва̄. атха ва̄ бхатава̄ти тейева йатха̄вутте буддхакарадхамме вуттанайенева бхари, самбхари, парипӯресӣти аттхо. евампи бхатава̄ти бхагава̄.

‘‘самма̄самбодхийа̄ саббе, да̄напа̄рамиа̄дике;

самбха̄ре бхатава̄ на̄тхо, тасма̄пи бхагава̄ мато’’.

катхам̣ бха̄ге ванӣти бхагава̄? йе те чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄ девасикам̣ вал̣ан̃джанакасама̄паттибха̄га̄, те анавасесато локахитаттхам̣ аттано ча дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттхам̣ ниччакаппам̣ вани, бхаджи, севи, бахуламака̄сӣти бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ абхин̃н̃еййадхаммесу кусала̄дӣсу кхандха̄дӣсу ча йе те парин̃н̃еййа̄дивасена сан̇кхепато ва̄ чатуббидха̄ абхисамайабха̄га̄, виттха̄рато пана ‘‘чаккху парин̃н̃еййам̣ сотам̣…пе… джара̄маран̣ам̣ парин̃н̃еййа’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.21) анеке парин̃н̃еййабха̄га̄, ‘‘чаккхусса самудайо паха̄таббо…пе… джара̄маран̣асса самудайо паха̄таббо’’тиа̄дина̄ паха̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхусса ниродхо…пе… джара̄маран̣асса ниродхо саччхика̄таббо’’тиа̄дина̄ саччхика̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхуниродхага̄минӣпат̣ипада̄’’тиа̄дина̄, ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ ча анекабхеда̄ бха̄ветаббабха̄га̄ ча дхамма̄, те саббе вани, бхаджи, йатха̄рахам̣ гочарабха̄вана̄севана̄нам̣ васена севи. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ ‘‘йе име сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ са̄вакехи са̄дха̄ран̣а̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄ гун̣абха̄га̄, кинти ну кхо те винеййасанта̄несу патит̣т̣хапеййа’’нти маха̄карун̣а̄йа вани абхипаттхайи, са̄ часса абхипаттхана̄ йатха̄дхиппетапхала̄ваха̄ ахоси. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄.

‘‘йасма̄ н̃еййасама̄патти-гун̣абха̄ге татха̄гато;

бхаджи паттхайи сатта̄нам̣, хита̄йа бхагава̄ тато’’.

катхам̣ бхаге ванӣти бхагава̄? сама̄сато та̄ва катапун̃н̃ехи пайогасампаннехи йатха̄вибхавам̣ бхаджӣйантӣти бхага̄, локийалокуттарасампаттийо. таттха локийе та̄ва татха̄гато самма̄самбодхито пуббе бодхисаттабхӯто парамуккам̣сагате, вани, бхаджи, севи, йаттха патит̣т̣ха̄йа ниравасесато буддхакарадхамме саманна̄ненто буддхадхамме парипа̄чеси, буддхабхӯто пана те нираваджджесу упасам̣хите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е локуттарепи, вани, бхаджи, севи, виттха̄рато пана падесараджджа-иссарийачаккаваттисампатти-девараджджасампаттиа̄дивасена джха̄на-вимоккха-сама̄дхисама̄патти-н̃а̄н̣адассана-маггабха̄вана̄-пхаласаччхи-кирийа̄ди-уттаримануссадхаммавасена ча анекавихите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е, бхаге, вани, бхаджи, севи. евампи бхаге ванӣти бхагава̄.

‘‘йа̄ та̄ сампаттийо локе, йа̄ ча локуттара̄ путху;

сабба̄ та̄ бхаджи самбуддхо, тасма̄пи бхагава̄ мато’’.

катхам̣ саттава̄ти бхагава̄? бхатта̄ дал̣хабхаттика̄ асса бахӯ аттхӣти бхаттава̄. татха̄гато хи маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄ди-апаримитанирупамаппабха̄ва-гун̣ависесасаман̇гибха̄вато саббасаттуттамо, сабба̄наттхапариха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантупака̄рита̄йа дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аасӣти анубйан̃джанабйа̄маппабха̄ди анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ависесапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа йатха̄бхуччагун̣а̄дхигатена ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄динайаппаваттена локаттайабйа̄пина̄ сувипулена сувисуддхена ча тхутигхосена саманна̄гататта̄ уккам̣сапа̄рамиппатта̄су аппиччхата̄сантут̣т̣хиа̄дӣсу суппатит̣т̣хитабха̄вато дасабалачатувеса̄раджджа̄ди-ниратисайагун̣ависеса-саман̇гӣбха̄вато ча рӯпаппама̄н̣о рӯпаппасанно, гхосаппама̄н̣о гхосаппасанно, лӯкхаппама̄н̣о лӯкхаппасанно, дхаммаппама̄н̣о дхаммаппасанноти евам̣ чатуппама̄н̣ике локасаннива̄се саббатха̄пи паса̄да̄вахабха̄вена самантапа̄са̄дикатта̄ апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ садеваманусса̄нам̣ а̄дарабахума̄нага̄рава̄йатаната̄йа парамапемасамбхаттит̣т̣ха̄нам̣. йе тасса ова̄де патит̣т̣хита̄ авеччаппаса̄дена саманна̄гата̄ хонти, кеначи асам̣ха̄рийа̄ тесам̣ паса̄дабхатти саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄. татха̄ хи те аттано джӣвитапаричча̄гепи таттха паса̄дам̣ на париччаджанти, тасса ва̄ а̄н̣ам̣ дал̣хабхаттибха̄вато.

тенева̄ха –

‘‘йо ве катан̃н̃ӯ катаведи дхӣро;

калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хотӣ’’ти. (джа̄. 2.17.78);

‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, маха̄самуддо т̣хитадхаммо велам̣ на̄тиваттати, евамева кхо, бхиккхаве, йам̣ майа̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, там̣ мама са̄вака̄ джӣвитахетупи на̄тиккамантӣ’’ти (уда̄. 45; чӯл̣ава. 385) ча. –

евам̣ бхаттава̄ти бхагава̄ нируттинайена екасса та-ка̄расса лопам̣ катва̄ итарасса га-ка̄рам̣ катва̄.

‘‘гун̣а̄тисайайуттасса, йасма̄ локахитесино;

самбхатта̄ бахаво саттху, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

катхам̣ бхаге вамӣти бхагава̄? йасма̄ татха̄гато бодхисаттабхӯтопи апарима̄н̣а̄су джа̄тӣсу па̄рамийо парипӯренто бхагасан̇кха̄там̣ сирим̣ иссарийам̣ йасан̃ча вами уггири, кхел̣апин̣д̣ам̣ вийа анапеккхо чхад̣д̣айи, чариматтабха̄вепи хаттхагатам̣ чаккаваттисирим̣ девалока̄дхипаччасадисам̣ чатудӣписсарийам̣ чаккаваттисампаттисанниссайам̣ саттаратанасамуджджалам̣ йасан̃ча тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄но нирапеккхо паха̄йа абхиниккхамитва̄ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, тасма̄ име сирӣа̄дике бхаге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ни на̄ма наккхатта̄ни, техи самам̣ гаччханти паваттантӣти бхага̄, синеруйугандхарауттаракурухимаванта̄дибха̄джаналокависесасанниссайа̄ собха̄ каппат̣т̣хийабха̄вато, тепи бхагава̄ вами таннива̄сисатта̄ва̄сасаматиккамато таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена паджахӣти. евампи бхаге вамӣти бхагава̄.

‘‘чаккаваттисирим̣ йасма̄, йасам̣ иссарийам̣ сукхам̣;

паха̄си локачиттан̃ча, сугато бхагава̄ тато’’.

катхам̣ бха̄ге вамӣти бхагава̄? бха̄га̄ на̄ма сабха̄гадхаммакот̣т̣ха̄са̄, те кхандха̄йатанадха̄та̄дивасена, таттха̄пи рӯпаведана̄дивасена патхавийа̄дивасена атӣта̄дивасена ча анекавидха̄, те ча бхагава̄ саббам̣ папан̃чам̣ саббам̣ йогам̣ саббам̣ гантхам̣ саббам̣ сам̣йоджанам̣ самуччхиндитва̄ аматадха̄тум̣ самадхигаччханто вами уггири, анапеккхо чхад̣д̣айи на пачча̄вами. татха̄ хеса ‘‘саббаттхакамева патхавим̣ а̄пам̣ теджам̣ ва̄йам̣, чаккхум̣ сотам̣ гха̄нам̣ дживхам̣ ка̄йам̣ манам̣, рӯпе садде гандхе расе пхот̣т̣хаббе дхамме, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккхусампхассам̣…пе… маносампхассам̣, чаккхусампхассаджам̣ веданам̣…пе… маносампхассаджам̣ веданам̣, чаккхусампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣…пе… маносампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣, чаккхусампхассаджам̣ четанам̣…пе… маносампхассаджам̣ четанам̣, рӯпатан̣хам̣…пе… дхамматан̣хам̣, рӯпавитаккам̣…пе… дхаммавитаккам̣, рӯпавича̄рам̣…пе… дхаммавича̄ра’’нтиа̄дина̄ анупададхаммавибха̄гавасенапи саббева дхаммакот̣т̣ха̄се анавасесато вами уггири, анапеккхапаричча̄гена чхад̣д̣айи. вуттан̃хетам̣ ‘‘йам̣ там̣, а̄нанда, чаттам̣ вантам̣ муттам̣ пахӣнам̣ пат̣иниссат̣т̣хам̣, там̣ татха̄гато пуна пачча̄вамиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.183). евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ге вамӣти саббепи кусала̄кусале са̄ваджджа̄навадждже хӣнапан̣ӣте кан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхамме арийамагган̃а̄н̣амукхена вами уггири, анапеккхо париччаджи паджахи, паресан̃ча татхатта̄йа дхаммам̣ десеси. вуттампи четам̣ ‘‘дхамма̄пи во, бхиккхаве, паха̄табба̄, пагева адхамма̄ (ма. ни. 1.240). куллӯпамам̣ во, бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄ми ниттхаран̣аттха̄йа, но гахан̣аттха̄йа̄’’тиа̄ди (ма. ни. 1.240). евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄.

‘‘кхандха̄йатанадха̄та̄ди-дхаммабха̄га̄-махесина̄;

кан̣хасукка̄ йато ванта̄, татопи бхагава̄ мато’’.

тена вуттам̣ –

‘‘бха̄гава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;

бхаге вами татха̄ бха̄ге, вамӣти бхагава̄ джино’’ти.

дхаммасарӣрам̣ паччаккхам̣ каротӣти ‘‘йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’’ти вачанато дхаммасса саттхубха̄вапарийа̄йо виджджатӣти катва̄ вуттам̣. ваджирасан̇гха̄тасама̄нака̄йо парехи абхеджджасарӣратта̄. на хи бхагавато рӯпака̄йе кеначи сакка̄ антара̄йам̣ ка̄тунти. десана̄сампаттим̣ ниддисати ваккхама̄насса сакаласса суттасса ‘‘ева’’нти нидассанато. са̄вакасампаттим̣ ниддисати пат̣исамбхида̄ппаттена пан̃часу т̣ха̄несу бхагавата̄ етадагге т̣хапитена майа̄ маха̄са̄вакена сутам̣, тан̃ча кхо майа̄ва сутам̣, на ануссутам̣ на парам̣пара̄бхатанти имассаттхасса дӣпанато. ка̄ласампаттим̣ ниддисати бхагава̄саддасаннидха̄не пайуттасса самайасаддасса буддхуппа̄дапат̣иман̣д̣итабха̄вадӣпанато. буддхуппа̄дапарама̄ хи ка̄ласампада̄. тенетам̣ вуччати –

‘‘каппакаса̄йе калийуге, буддхуппа̄до ахо махаччхарийам̣;

хута̄вахамаджджхе джа̄там̣, самудитамакарандамаравинда’’нти.

бхагава̄ти десакасампаттим̣ ниддисати гун̣ависит̣т̣хасаттуттамабха̄вадӣпанато гаруга̄рава̄дхивачанабха̄вато.

ависесена̄ти на висесена, виха̄рабха̄васа̄ман̃н̃ена̄ти аттхо. ирийа̄патха…пе… виха̄ресӯти ирийа̄патхавиха̄ро, диббавиха̄ро, брахмавиха̄ро, арийавиха̄роти етесу чатӯсу виха̄ресу. саман̇гӣпаридӣпананти саман̇гӣбха̄вапаридӣпанам̣. етанти ‘‘вихаратӣ’’ти етам̣ падам̣. татха̄ хи там̣ ‘‘идхекаччо гихӣхи сам̣сат̣т̣хо вихарати саханандӣ сахасокӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.241) ирийа̄патхавиха̄ре а̄гатам̣. ‘‘йасмим̣, бхиккхаве, самайе бхиккху вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’ти (дха. са. 160; вибха. 624) еттха диббавиха̄ре. ‘‘со метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.556; 3.308; ма. ни. 1.77; 2.309; 3.230) брахмавиха̄ре. ‘‘со кхо ахам̣, аггивессана, тасса̄йева катха̄йа парийоса̄не тасмим̣ ева пуримасмим̣ сама̄дхинимитте аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапеми санниса̄деми екодим̣ кароми сама̄даха̄ми, йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.387) арийавиха̄ре.

таттха ирийанам̣ ваттанам̣ ирийа̄, ка̄йаппайого. тасса̄ паваттанупа̄йабха̄вато т̣ха̄на̄ди ирийа̄патхо. т̣ха̄насаман̇гӣ ва̄ хи ка̄йена кин̃чи кареййа гамана̄дӣсу ан̃н̃атарасаман̇гӣ ва̄. атха ва̄ ирийати паваттати етена аттабха̄во ка̄йакиччам̣ ва̄ти ирийа̄, тасса̄ паваттиупа̄йабха̄вато ирийа̄ ча со патхо ча̄ти ирийа̄патхо, т̣ха̄на̄ди ева. со ча аттхато гатиниваттиа̄диа̄ка̄рена паватто чатусантатирӯпапабандхо ева. вихаран̣ам̣, вихарати етена̄ти ва̄ виха̄ро, ирийа̄патхо ева виха̄ро ирийа̄патхавиха̄ро. диви бхаво диббо, таттха бахулаппаваттийа̄ брахмапа̄рисаджджа̄дидевалоке бхавоти аттхо. таттха йо дибба̄нубха̄во, тадаттха̄йа сам̣ваттатӣти ва̄ диббо, абхин̃н̃а̄бхинӣха̄равасена маха̄гатикатта̄ ва̄ диббо, диббо ча со виха̄ро ча̄ти диббавиха̄ро, чатассо рӯпа̄вачарасама̄паттийо. а̄руппасама̄паттийопи еттхева сан̇гахам̣ гаччханти. брахмӯнам̣, брахма̄но ва̄ виха̄ра̄ брахмавиха̄ра̄, чатассо аппаман̃н̃а̄йо. арийа̄нам̣, арийа̄ ва̄ виха̄ра̄ арийавиха̄ра̄, чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни. со хи екам̣ ирийа̄патхаба̄дханантиа̄ди йадипи бхагава̄ екенапи ирийа̄патхена чиратарам̣ ка̄лам̣ аттабха̄вам̣ паваттетум̣ саккоти, татха̄пи упа̄диннакасарӣрасса на̄ма айам̣ сабха̄воти дассетум̣ вуттам̣. йасма̄ ва̄ бхагава̄ йаттха каттхачи васанто винеййа̄нам̣ дхаммам̣ десенто, на̄на̄сама̄паттӣхи ча ка̄лам̣ вӣтина̄менто васатӣти сатта̄нам̣ аттано ча вивидхам̣ хитасукхам̣ харати упанети уппа̄дети, тасма̄ вивидхам̣ харатӣти еваметтха аттхо ведитаббо.

паччаттхике джина̄тӣти джето. джета-саддо хи сота-саддо вийа каттуса̄дханопи аттхӣти. ран̃н̃о ва̄ паччаттхика̄нам̣ джитака̄ле джа̄татта̄ джето. ран̃н̃о хи аттано джайам̣ таттха а̄ропетва̄ джитава̄ти джетоти кума̄ро вутто. ман̇галака̄мата̄йа ва̄ джетотисса на̄мам̣ катам̣, тасма̄ ‘‘джеййо’’ти етасмим̣ аттхе ‘‘джето’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. тасса джетасса ра̄джакума̄расса. ванетиа̄дито пат̣т̣ха̄йева там̣ тасса сантаканти дассетум̣ ‘‘там̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. саббака̄масамиддхита̄йа вигатамаламаччхерата̄йа карун̣а̄дигун̣асаман̇гита̄йа ча ниччака̄лам̣ упат̣т̣хапито ана̄тха̄нам̣ пин̣д̣о етасса аттхӣти ана̄тхапин̣д̣ико, тасса ана̄тхапин̣д̣икасса. йади джетаванам̣, катхам̣ ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄моти а̄ха ‘‘ана̄тхапин̣д̣икена̄’’тиа̄ди. пан̃чавидхасена̄санан̇гасампаттийа̄ а̄раманти еттха паббаджита̄ти а̄ра̄мо, тасмим̣ а̄ра̄ме. йадипи со бхӯмибха̄го кот̣исантхарена маха̄сет̣т̣хина̄ кӣто, руккха̄ пана джетена на виккӣта̄ти там̣ ‘‘джетавана’’нти ваттаббатам̣ лабхатӣти ваданти. убхиннампи ва̄ таттха паричча̄гависесакиттанаттхам̣ убхайавачанам̣, джетенапи хи бхӯмибха̄гавиккайена ладдхадханам̣ таттха два̄ракот̣т̣хакакаран̣авасена винийуттам̣. са̄ваттхиджетавана̄нам̣ бхӯмибха̄гавасена бхиннатта̄ вуттам̣ ‘‘на хи сакка̄ убхайаттха екам̣ самайам̣ вихариту’’нти.

апа̄кат̣а̄ти сакко суйа̄мотиа̄дина̄ анабхин̃н̃а̄та̄. абхин̃н̃а̄та̄нампи ан̃н̃атарасаддо диссатева екасадиса̄йаттатта̄ти дассетум̣ ‘‘абхиджа̄на̄ти но’’тиа̄ди вуттам̣. ахуна̄ ида̄нева. са̄дха̄ран̣авачанам̣ диббатам̣ антонӣтам̣ катва̄. дево ева девата̄ пурисепи ваттанато. тенева̄ха ‘‘имасмим̣ панаттхе’’тиа̄ди. нану ча рӯпа̄вачарасатта̄нам̣ пурисиндрийам̣ наттхи, йена те пуриса̄ти вуччеййум̣? йадипи пурисиндрийам̣ наттхи, пурисасан̣т̣ха̄насса пана пурисавесасса ча васена пурисапуггала̄твева вуччанти пурисапакатибха̄вато.