намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

сам̣йуттаника̄йе

нида̄наваггат̣ӣка̄

1. нида̄насам̣йуттам̣

1. буддхавагго

1. пат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄

1. дутийасутта̄дӣнипи пат̣иччасамуппа̄давасенева десита̄нӣти а̄ха ‘‘пат̣хамам̣ пат̣иччасамуппа̄дасутта’’нти. татра̄ти падам̣ йе десака̄ла̄ идха вихаран̣акирийа̄йа висесанабха̄вена вутта̄, тесам̣ паридӣпананти дассенто ‘‘йам̣ самайам̣…пе… дӣпетӣ’’ти а̄ха. там̣-саддо хи вуттасса аттхасса пат̣иниддесо, тасма̄ идха десасса ка̄ласса ва̄ пат̣иниддесо бхавитум̣ арахати, на ан̃н̃асса. айам̣ та̄ва татрасаддасса пат̣иниддесабха̄ве аттхавибха̄вана̄. йасма̄ пана ӣдисесу т̣ха̄несу татрасаддо дхаммадесана̄висит̣т̣хам̣ десам̣ ка̄лан̃ча вибха̄вети, тасма̄ вуттам̣ ‘‘бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле’’ти. тена татра̄ти йаттха бхагава̄ дхаммадесанаттхам̣ бхиккхӯ а̄лапи абха̄си, та̄дисе десе, ка̄ле ва̄ти аттхо. на хӣтиа̄дина̄ тамеваттхам̣ саматтхети.

нану ча йаттха т̣хито бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’тиа̄дина̄ ба̄хийасса дхаммадесанам̣ пат̣иккхипи, таттхева антаравӣтхийам̣ т̣хитова тасса дхаммам̣ десесӣти? саччаметам̣. адесетаббака̄ле адесана̄йа хи идам̣ уда̄харан̣ам̣. тена̄ха ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’ти. йам̣ пана таттха вуттам̣ ‘‘антарагхарам̣ павит̣т̣хамха̄’’ти, тампи тасса ака̄лабха̄вассева парийа̄йена дассанаттхам̣ вуттам̣. тасса хи тада̄ аддха̄напариссамена рӯпака̄йе акамман̃н̃ата̄ ахоси, балавапӣтивегена на̄мака̄йе. тадубхайасса вӯпасамам̣ а̄гаменто папан̃чапариха̄раттхам̣ бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо’’ти парийа̄йена пат̣иккхипи. адесетаббадесе адесана̄йа пана уда̄харан̣ам̣ ‘‘атха кхо бхагава̄ магга̄ оккамма ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле нисӣди, виха̄рато никкхамитва̄ виха̄рапаччха̄йа̄йам̣ пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣ’’ти евама̄дикам̣ идха а̄дисаддена сан̇гахитам̣. ‘‘са кхо со бхиккхаве ба̄ло идха па̄па̄ни камма̄ни каритва̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 3.248) падапӯран̣аматте кхо-саддо, ‘‘дуккхам̣ кхо ага̄раво вихарати аппатиссо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.21) авадха̄ран̣е, ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, а̄вусо, саттху павивиттасса вихарато са̄вака̄ вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.31) а̄дика̄латтхе, ва̄кйа̄рамбхети аттхо. таттха падапӯран̣ена вачана̄лан̇ка̄раматтам̣ катам̣ хоти, а̄дика̄латтхена ва̄кйасса упан̃н̃а̄саматтам̣, авадха̄ран̣аттхена пана нийамадассанам̣. ‘‘тасма̄ а̄мантеси ева̄’’ти а̄мантане нийамо дассито хотӣти.

‘‘бхагава̄ти локагарудӣпана’’нти касма̄ вуттам̣, нану пуббе ‘‘бхагава̄’’ти падам̣ вуттанти? йадипи пуббе вуттам̣, там̣ пана йатха̄вуттат̣т̣ха̄не вихаран̣акирийа̄йа каттувисесадассанапарам̣, на а̄мантанакирийа̄йа, идха пана а̄мантанакирийа̄йа, тасма̄ тадаттхам̣ пуна бхагава̄ти па̄л̣ийам̣ вуттанти. тассаттхам̣ дассетум̣ ‘‘бхагава̄ти локагарудӣпана’’нти а̄ха. катха̄саванайуттапуггалавачананти ваккхама̄на̄йа пат̣иччасамуппа̄дадесана̄йа саванайогйапуггалавачанам̣. чатӯсупи париса̄су бхиккхӯ ева едиса̄нам̣ десана̄нам̣ висесена бха̄джанабхӯта̄ти са̄тисайена са̄санасампат̣игга̄хакабха̄вадассанаттхам̣ идха бхиккхугахан̣анти дассетва̄ ида̄ни саддаттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’ти а̄ха. таттха бхиккхакоти бхиккхӯти бхиккханасӣлатта̄ бхиккханадхамматта̄ бхиккхӯти аттхо. бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти буддха̄дӣхипи аджджхупагатам̣ бхиккха̄чарийам̣ ун̃чха̄чарийам̣ аджджхупагататта̄ анут̣т̣хитатта̄ бхиккху. йо хи кочи аппам̣ ва̄ махантам̣ ва̄ бхогаккхандхам̣ паха̄йа ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджито, со касигораккха̄дӣхи джӣвикакаппанам̣ хитва̄ лин̇гасампат̣иччханенева бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагататта̄ бхиккху. парапат̣ибаддхаджӣвикатта̄ ва̄ виха̄рамаджджхе ка̄джабхаттам̣ бхун̃джама̄нопи бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккху пин̣д̣ийа̄лопабходжанам̣ нисса̄йа паббаджджа̄йа усса̄хаджа̄татта̄ ва̄ бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккхӯти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

а̄дина̄ найена̄ти ‘‘бхиннапат̣адхароти бхиккху, бхиндати па̄паке акусале дхаммети бхиккху, бхиннатта̄ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ вибхан̇ге (вибха. 509) а̄гатанайена. н̃а̄панети авабодхане, пат̣иведанети аттхо. бхиккханасӣлата̄, на касива̄н̣иджджа̄дӣхи джӣванасӣлата̄. бхиккханадхаммата̄ ‘‘уддисса арийа̄ тит̣т̣хантӣ’’ти (джа̄. 1.7.59) евам̣ вуттабхиккханасабха̄вата̄, на йа̄чана̄кохан̃н̃асабха̄вата̄. бхиккхане са̄дхука̄рита̄ ‘‘уттит̣т̣хе наппамаджджеййа̄’’ти (дха. па. 168) вачанам̣ ануссаритва̄ таттха аппамаджджата̄. атха ва̄ сӣлам̣ на̄ма пакатисабха̄во. идха пана татха̄дхит̣т̣ха̄нам̣. дхаммоти ватам̣. апаре пана ‘‘сӣлам̣ на̄ма ватавасена сама̄да̄нам̣. дхаммо на̄ма павен̣и-а̄гатам̣ ча̄риттам̣. са̄дхука̄рита̄ саккаччака̄рита̄ а̄даракирийа̄’’ти ван̣н̣енти.

хӣна̄дхикаджанасевитавуттинти йе бхиккхубха̄ве т̣хита̄пи джа̄тимада̄дивасена уддхата̄ уннал̣а̄, йе ча гихибха̄ве паресу аттхикабха̄вампи анупагатата̄йа бхиккха̄чарийам̣ парамака̄пан̃н̃ам̣ ман̃н̃анти, тесам̣ убхайесампи йатха̄ккамам̣ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанена хӣнаджанехи далиддехи парамака̄пан̃н̃атам̣ паттехи паракулесу бхиккха̄чарийа̄йа джӣвикам̣ каппентехи севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто уддхатабха̄ваниггахам̣ кароти, адхикаджанехи ул̣а̄рабхогакхаттийакула̄дито паббаджитехи буддха̄дӣхи а̄джӣвасодханаттхам̣ севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто дӣнабха̄ваниггахам̣ каротӣти йоджетаббам̣. йасма̄ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанам̣ а̄мантанабха̄вато абхимукхӣкаран̣ам̣, пакаран̣ато са̄маттхийато ча суссӯса̄джананам̣, саккаччасаванаманасика̄ранийоджанан̃ча хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘бхиккхавоти имина̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха са̄дхукам̣ манасика̄репӣти са̄дхукам̣ саване са̄дхукам̣ манасика̄ре ча. катхам̣ паваттита̄ савана̄дайо са̄дхукам̣ паваттита̄ хонтӣти? ‘‘аддха̄ има̄йа пат̣ипаттийа̄ сакаласа̄санасампатти хаттхагата̄ бхависсатӣ’’ти а̄дарага̄равайогена катха̄дӣсу апарибхава̄дина̄ ча. вуттан̃хи ‘‘пан̃чахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. катамехи пан̃чахи? на катхам̣ парибхоти, на катхикам̣ парибхоти, на атта̄нам̣ парибхоти, авиккхиттачитто дхаммам̣ сун̣а̄ти екаггачитто, йонисо ча манаси кароти. имехи кхо, бхиккхаве, пан̃чахи дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматта’’нти (а. ни. 5.151). тена̄ха ‘‘са̄дхукам̣ манасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампаттӣ’’ти. са̄санасампатти на̄ма сӣла̄диниппхатти. пат̣хамам̣ уппаннатта̄ адхигамавасена. саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄ сӣла̄дигун̣а̄нут̣т̣ха̄нена. тин̣н̣ам̣ йа̄на̄нам̣ васена анудхаммапат̣ипаттисамбхавато сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄.

сантикатта̄ти самӣпабха̄вато. сантика̄вачаратта̄ти саббака̄лам̣ сам̣вуттибха̄вато. йатха̄нусит̣т̣ханти ануса̄санийа̄нурӯпам̣, ануса̄саним̣ анавасесато пат̣иггахетва̄ти аттхо. екачче бхиккхӯти йе пат̣иччасамуппа̄дадхамме десана̄пасута̄, те. пуббе ‘‘саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи бхагавато дхаммадесана̄’’тиа̄дина̄ бхиккхӯнам̣ ева а̄мантанака̄ран̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни бхиккхӯ а̄мантетва̄ дхаммадесана̄йа пайоджанам̣ дассетум̣ киматтхам̣ пана бхагава̄ти чоданам̣ самут̣т̣ха̄пети. таттха ан̃н̃ам̣ чинтента̄ти ан̃н̃авихита̄. виккхиттачитта̄ти асама̄хитачитта̄. дхаммам̣ паччавеккханта̄ти хиййо тато парадивасесу ва̄ сутадхаммам̣ пати манаса̄ авеккханта̄. бхиккхӯ а̄мантетва̄ дхамме десийама̄не а̄дито пат̣т̣ха̄йа десанам̣ саллаккхетум̣ саккотӣти имамеваттхам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘те ана̄мантетва̄’’тиа̄ди вуттам̣.

бхиккхавоти ча сандхивасена и-ка̄ралопо дат̣т̣хаббо ‘‘бхиккхаво итӣ’’ти, айан̃хи итисаддо хетупарисама̄пана̄дипадаттхавипарийа̄йапака̄ра̄вадха̄ран̣анидассана̄дианекаттхапабхедо. татха̄ хеса ‘‘руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ‘рӯпа’нти вуччатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.79) хетумхи диссати, ‘‘тасма̄тиха ме, бхиккхаве, дхаммада̄йа̄да̄ бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) парисама̄пане, ‘‘ити ва̄ еварӯпа̄ висӯкадассана̄ пат̣ивирато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.13) а̄диаттхе ‘‘ма̄ган̣д̣ийоти тасса бра̄хман̣асса сан̇кха̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃атти воха̄ро на̄мам̣ на̄макаммам̣ на̄мадхеййам̣ нирутти бйан̃джанам̣ абхила̄по’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 73, 75) падаттхавипарийа̄йе, ‘‘ити кхо, бхиккхаве, саппат̣ибхайо ба̄ло, аппат̣ибхайо пан̣д̣ито. саупаддаво ба̄ло, анупаддаво пан̣д̣ито’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.124) пака̄ре, ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣анти ити пут̣т̣хена сата̄, а̄нанда, аттхӣтисса вачанӣйам̣. ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣анти ити че вадеййа, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти иччасса вачанӣйа’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.96) авадха̄ран̣е, ‘‘саббаматтхӣти кхо, качча̄на, айамеко анто, саббам̣ наттхӣти айам̣ дутийо анто’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.15; 3.90) нидассане. идха̄пи нидассане ева дат̣т̣хаббо. бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄ро тамеса ити-саддо нидассети ‘‘бхиккхавоти а̄мантесӣ’’ти. имина̄ найена бхаддантетиа̄дӣсупи йатха̄рахам̣ итисаддасса аттхо ведитаббо.

пуббе ‘‘бхагава̄ а̄мантесӣ’’ти вуттатта̄ бхагавато паччассосунти идха бхагаватоти са̄мивачанам̣ а̄мантанамева самбандхӣантарам̣ апеккхатӣти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘бхагавато а̄мантанам̣ пат̣иассосу’’нти вуттам̣. бхагаватоти идам̣ пана пат̣иссавасамбандхена сампада̄навачанам̣. етта̄вата̄ йам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесапат̣иман̣д̣итам̣ нида̄нам̣ бха̄ситанти самбандхо. еттха̄ха – киматтхам̣ пана дхаммавинайасан̇гахе карийама̄не нида̄навачанам̣, нану бхагавата̄ бха̄ситавачанассева сан̇гахо ка̄табботи? вуччате – десана̄йа т̣хитиасаммосасаддхеййабха̄васампа̄данаттхам̣. ка̄ладесадесаканимиттапариса̄падесехи упанибандхитва̄ т̣хапита̄ хи десана̄ чират̣т̣хитика̄ хоти асаммосадхамма̄ саддхеййа̄ ча, десака̄лакаттусотунимиттехи упанибандхо вийа воха̄равиниччхайо. тенева ча̄йасмата̄ маха̄кассапена ‘‘пат̣иччасамуппа̄дасуттам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нтиа̄дина̄ деса̄дипуччха̄су ката̄су та̄сам̣ виссаджджанам̣ каронтена дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена ‘‘евам̣ ме сута’’нти а̄йасмата̄ а̄нандена имасса суттасса нида̄нам̣ бха̄ситам̣.

апича саттху сампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. татха̄гатасса хи бхагавато пуббарачана̄нума̄на̄гаматакка̄бха̄вато самма̄самбуддхабха̄васиддхи. на хи самма̄самбуддхасса пуббарачана̄дӣхи аттхо аттхи, саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ача̄рата̄йа екаппама̄н̣атта̄ ча н̃еййадхаммесу. татха̄ а̄чарийамут̣т̣хидхаммамаччхарийасаттхуса̄вака̄нуродха̄бха̄вато кхӣн̣а̄саваттасиддхи. на хи саббасо кхӣн̣а̄савасса те самбхавантӣти сувисуддха̄ часса пара̄нуггахаппаватти, евам̣ десакасам̣килесабхӯта̄нам̣ дит̣т̣хисӣласампада̄дӯсака̄нам̣ авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ аччанта̄бха̄васам̣сӯчакехи н̃а̄н̣асампада̄паха̄насампада̄бхибйан̃джанакехи ча сам̣буддхависуддхабха̄вехи пуримавеса̄раджджадвайасиддхи, тато ева ча антара̄йиканиййа̄никадхаммесу саммоха̄бха̄васиддхито паччхимавеса̄раджджадвайасиддхӣти бхагавато чатувеса̄раджджасаманна̄гамо аттахитапарахитапат̣ипатти ча нида̄навачанена пака̄сита̄ хоти, таттха таттха сампаттапариса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ т̣ха̄нуппаттикапат̣ибха̄нена дхаммадесана̄дӣпанато, идха пана мӯладвайавасена антадвайарахитасса тисандхика̄лабандхасса чатуббидханайасан̇кхепагамбхӣрабха̄вайуттасса пат̣иччасамуппа̄дасса бодхийа̄ нидассанато ча̄ти йоджетаббам̣. тена вуттам̣ ‘‘саттху сампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.

татха̄ са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. н̃а̄н̣акарун̣а̄париггахитасаббакирийасса хи бхагавато наттхи нираттхика̄ паватти, аттахитаттха̄ ва̄, тасма̄ паресам̣ ева аттха̄йа паваттасаббакирийасса самма̄самбуддхасса сакалампи ка̄йавачӣманокаммам̣ йатха̄паваттам̣ вуччама̄нам̣ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи йатха̄рахам̣ сатта̄нам̣ ануса̄санат̣т̣хена са̄санам̣, на каббарачана̄. тайидам̣ саттхучаритам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесехи саддхим̣ таттха таттха нида̄навачанехи йатха̄рахам̣ пака̄сӣйати, идха пана два̄дасападикапаччайа̄ка̄равибха̄ванена тена. тена вуттам̣ ‘‘са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.

апича саттху пама̄н̣абха̄ваппака̄санена са̄санасса пама̄н̣абха̄вадассанаттхам̣ нида̄навачанам̣, тан̃часса пама̄н̣абха̄вадассанам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄рена ‘‘бхагава̄’’ти ча имина̄ падена вибха̄витанти ведитаббам̣. ‘‘бхагава̄’’ти ча имина̄ татха̄гатасса ра̄гадосамоха̄ди-саббасам̣килесамаладуччарита̄дидосаппаха̄надӣпанена вачанена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асупарисуддхан̃а̄н̣акарун̣а̄дигун̣ависесайогапаридӣпанена тато ева саббасаттуттамабха̄вадӣпанена айаматтхо саббатха̄ пака̄сито хотӣти. идаметтха нида̄навачане пайоджананидассанам̣.

никкхиттасса̄ти деситасса. десана̄пи хи десетаббасса сӣла̄диаттхасса винеййасанта̄несу никкхипанато ‘‘никкхепо’’ти вуччатӣти ‘‘суттаниккхепам̣ та̄ва вича̄ретва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хотӣ’’ти са̄ман̃н̃ато бхагавато десана̄йа самут̣т̣ха̄насса вибха̄гам̣ дассетва̄ ‘‘еттха̄йам̣ десана̄ евам̣самут̣т̣ха̄на̄’’ти десана̄йа самут̣т̣ха̄не дассите суттасса саммадева нида̄напариджа̄нанена ван̣н̣ана̄йа сувин̃н̃еййатта̄ вуттам̣. тато хет̣т̣ха̄ ‘‘касма̄ бхагавата̄ пат̣иччасамуппа̄давасенева десана̄ а̄раддха̄’’ти кеначи чодана̄йа ката̄йа ‘‘параджджха̄сайойам̣ суттаниккхепо’’ти париха̄ро сукатхито хоти. таттха йатха̄ анекасатаанекасахассабхеда̄нипи суттанта̄ни сам̣килесабха̄гийа̄дипадха̄нанайена сол̣асавидхатам̣ на̄тиваттанти, евам̣ аттаджджха̄сайа̄дисуттаниккхепавасена чатуббидхабха̄ванти а̄ха ‘‘чатта̄ро хи суттаниккхепа̄’’ти. еттха ча йатха̄ аттаджджха̄сайасса ат̣т̣хуппаттийа̄ ча параджджха̄сайапуччха̄хи саддхим̣ сам̣саггабхедо самбхавати ‘‘аттаджджха̄сайо ча параджджха̄сайо ча, аттаджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча, аттаджджха̄сайо ча параджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча, ат̣т̣хуппаттико ча параджджха̄сайо ча, ат̣т̣хуппаттико ча пуччха̄васико ча, ат̣т̣хуппаттико ча параджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча̄’’ти аджджха̄сайапуччха̄нусандхисамбхавато, евам̣ йадипи ат̣т̣хуппаттийа̄ аджджха̄сайенапи сам̣саггабхедо самбхавати, аттаджджха̄сайа̄дӣхи пана пурато т̣хитехи ат̣т̣хуппаттийа̄ сам̣сагго наттхӣти. найидха ниравасесо виттха̄ранайо самбхаватӣти ‘‘чатта̄ро хи суттаниккхепа̄’’ти вуттам̣. тадантогадхатта̄ ва̄ самбхаванта̄нам̣ сесаниккхепа̄нам̣ мӯланиккхепавасена чатта̄рова дассита̄, татха̄дассанан̃четтха айам̣ сам̣саггабхедо гахетабботи.

татра̄йам̣ вачанаттхо – никкхипӣйатӣти никкхепо, суттам̣ ева никкхепо суттаниккхепо. атха ва̄ никкхипанам̣ никкхепо, суттасса никкхепо суттаниккхепо, суттадесана̄ти аттхо. аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо, со асса аттхи ка̄ран̣абхӯтоти аттаджджха̄сайо. аттано аджджха̄сайо етасса̄ти ва̄ аттаджджха̄сайо. параджджха̄сайепи есева найо. пуччха̄йа васена паваттадхаммо етасса аттхӣти, пуччха̄васико. суттадесана̄йа ваттхубхӯтасса аттхасса уппатти аттхуппатти, аттхуппаттийева ат̣т̣хуппатти, са̄ етасса аттхӣти ат̣т̣хуппаттико. атха ва̄ никкхипӣйати суттам̣ етена̄ти суттаниккхепо, аттаджджха̄сайа̄ди ева. етасмим̣ пана аттхавикаппе аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо. паресам̣ аджджха̄сайо параджджха̄сайо. пуччхӣйатӣти пуччха̄, пуччхитва̄ н̃а̄таббо аттхо. тасса пуччха̄васена паваттам̣ дхаммапат̣игга̄хака̄нам̣ вачанам̣ пуччха̄васикам̣, тадева никкхепасадда̄пеккха̄йа пуллин̇гавасена ‘‘пуччха̄васико’’ти вуттам̣. татха̄ ат̣т̣хуппатти ева ат̣т̣хуппаттикоти евампеттха аттхо ведитаббо.

апичеттха паресам̣ индрийапарипа̄ка̄дика̄ран̣анирапеккхатта̄ аттаджджха̄сайасса висум̣ суттаниккхепабха̄во йутто кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева дхамматантит̣хапанаттхам̣ паваттитадесанатта̄. параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ пана паресам̣ аджджха̄сайапуччха̄нам̣ десана̄паваттихетубхӯта̄нам̣ уппаттийам̣ паваттита̄нам̣ катхам̣ ат̣т̣хуппаттийам̣ анавародхо, пуччха̄васикаат̣т̣хуппаттика̄нам̣ ва̄ параджджха̄сайа̄нуродхена паваттита̄нам̣ катхам̣ параджджха̄сайе анавародхоти? на чодетаббаметам̣. паресан̃хи абхинӣха̄рапарипуччха̄дивинимуттассева суттадесана̄ка̄ран̣уппа̄дасса ат̣т̣хуппаттибха̄вена гахитатта̄ параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ висум̣ гахан̣ам̣. татха̄ хи брахмаджа̄ладхаммада̄йа̄дасутта̄дӣнам̣ ван̣н̣а̄ван̣н̣аа̄мисуппа̄да̄дидесана̄нимиттам̣ ‘‘ат̣т̣хуппаттӣ’’ти вуччати. паресам̣ пуччхам̣ вина̄ аджджха̄сайам̣ ева нимиттам̣ катва̄ десито параджджха̄сайо, пуччха̄васена ева десито пуччха̄васикоти па̄кат̣ова̄йаматтхоти. аттано аджджха̄сайенева катхети дхамматантит̣хапанаттханти дат̣т̣хаббам̣. дасабаласуттантаха̄ракоти дасабалавагге анупуббена никкхитта̄нам̣ сутта̄нам̣ а̄вали, татха̄ чандопамаха̄рака̄дайо.

вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄ саддхиндрийа̄дайо. аджджха̄сайанти адхимуттим̣. кхантинти дит̣т̣хиниджджха̄наккхантим̣. мананти читтам̣. абхинӣха̄ранти пан̣идха̄нам̣. буджджханабха̄ванти буджджханасабха̄вам̣, пат̣ивиджджхана̄ка̄рам̣ ва̄.

уггхат̣итан̃н̃ӯти уггхат̣анам̣ на̄ма н̃а̄н̣уггхат̣анам̣, н̃а̄н̣ена уггхат̣итаматте ева дхаммам̣ джа̄на̄тӣти аттхо. випан̃читам̣ виттха̄ритамева аттхам̣ джа̄на̄тӣти випан̃читан̃н̃ӯ. уддеса̄дӣхи нетабботи неййо. бйан̃джанападам̣ парамам̣ асса̄ти падапарамо. саха уда̄хат̣авела̄йа̄ти уда̄ха̄радхаммасса уддесе уда̄хат̣аматте ева. дхамма̄бхисамайоти чатусаччадхаммасса н̃а̄н̣ена саддхим̣ абхисама̄його. айам̣ вуччатӣти айам̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ найена сам̣кхиттена ма̄тика̄йа т̣хапийама̄на̄йа десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ арахаттам̣ ган̣хитум̣ саматтхо пуггало ‘‘уггхат̣итан̃н̃ӯ’’ти вуччати. айам̣ вуччатӣти айам̣ сам̣кхиттена ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ виттха̄рена аттхе вибхаджийама̄не арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ саматтхо пуггало ‘‘випан̃читан̃н̃ӯ’’ти вуччати. уддесатоти уддесахету, уддисантасса уддиса̄пентасса ва̄ти аттхо, ‘‘уддисато’’типи па̄т̣хо, айамеваттхо. парипуччхатоти парипуччхантасса. анупуббена дхамма̄бхисамайо хотӣти ануккамена арахаттаппатти хоти. на та̄йа джа̄тийа̄ дхамма̄бхисамайо хотӣти тена аттабха̄вена маггам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ антамасо джха̄нам̣ ва̄ випассанам̣ ва̄ ниббаттетум̣ на саккоти. айам̣ вуччатӣти айам̣ пуггало бйан̃джанападамева парамам̣ катва̄ т̣хитатта̄ ‘‘падапарамо’’ти вуччати.

екачара̄ти вивека̄бхиратийа̄ екавиха̄рино. двичара̄ти две екаджджха̄сайа̄ хутва̄ н̃а̄н̣ачарийа̄дивасена вичаранта̄. еса найо сесесу. саттасун̃н̃ата̄пака̄санена сун̃н̃атам̣. тато ева сан̣хам̣ сукхумам̣. ‘‘паресам̣ аджджха̄сайавасена бхагава̄ идам̣ суттам̣ а̄рабхӣ’’ти ватва̄ те пана ‘‘паре’’ти вуттапуггала̄ апарикаммика̄ супарисодхитапуббабха̄гапат̣ипада̄ ча̄ти дувидха̄, тадубхайесу саттху пат̣ипаттим̣ упама̄мукхена пака̄сенто йатха̄ хӣтиа̄дима̄ха. рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети ликханавасена на уппа̄дети. аката̄бхинивесанти випассана̄бха̄вана̄йа аката̄нуйогам̣. сӣла…пе… сампада̄йа̄ти асама̄диннасӣлам̣ сӣласампада̄йа, супарисуддхасӣлам̣ сама̄дхисампада̄йа, ануджукатадит̣т̣хиджукаммам̣ дит̣т̣хисампада̄йа йоджентоти йоджана̄.

йанти йам̣ пуббабха̄гапат̣ипадам̣ сандха̄йа. сӣланти чатупа̄рисуддхисӣлам̣. дит̣т̣хи ча̄ти каммассаката̄дит̣т̣хи чева каммапатхасамма̄дит̣т̣хи ча. тивидхена̄ти аджджхаттам̣ бахиддха̄ аджджхаттабахиддха̄ти евам̣ висайабха̄вато типпака̄рена. йатха̄вуттадит̣т̣хивисуддхийа̄ висесапаччайам̣ сӣлам̣йева бха̄вана̄йа адхит̣т̣ха̄нанти вуттам̣ ‘‘сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа̄’’ти.

судхантасуван̣н̣ам̣ апагатасаббака̄л̣акам̣. чатурасса̄дидхото супаримаджджитаман̣иккхандхо. паччайадхамма̄нам̣ авиджджа̄дӣнам̣ тасса тасса паччайуппаннасса хетупаччайа̄дибха̄во паччайа̄ка̄ро. со пана аттхато авиджджа̄ ева̄ти а̄ха ‘‘пат̣иччасамуппа̄данти паччайа̄ка̄ра’’нти. тена̄ха ‘‘паччайа̄ка̄ро хӣ’’тиа̄ди.

ка̄мам̣ во-саддо падапарат̣т̣хито пат̣ийогӣаттхависесава̄чако, на̄мапарабхӯто пана там̣ там̣ каттукаммакаран̣а̄диса̄дханависит̣т̣хамева пабодхети, хи-нипа̄тапарабхӯто пана вачана̄лан̇ка̄раматтамева̄ти а̄ха ‘‘воти…пе… диссатӣ’’ти. там̣десананти тасса пат̣иччасамуппа̄дасса десанам̣. са̄ хи идха та-саддена пачча̄масӣйати. ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти сотавин̃н̃еййата̄вачанато на кевалам̣ пат̣иччасамуппа̄до.

екаттхаметам̣ падам̣ ка-саддена падавад̣д̣ханаматтасса кататта̄, тасма̄ са̄дхусаддасса като аттхуддха̄ро са̄дхукасаддассапи като ева хотӣти адхиппа̄йо. са̄дху бхантети йа̄ча̄махам̣ бхантети айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘а̄йа̄чане’’ти. пуна са̄дху бхантети евам̣ бхантети айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘сампат̣иччхане’’ти. са̄дху са̄дхӯти ахо ахоти айаметтха аттхоти вуттам̣ ‘‘сампахам̣сане’’ти. са̄дху дхаммаручӣти пун̃н̃ака̄мо сундароти аттхо. пан̃н̃а̄н̣ава̄ти пан̃н̃ава̄. аддуббхоти адӯсако. дал̣хӣкаммети тхирӣкаран̣е саккаччакирийа̄йам̣. а̄н̣аттийанти а̄н̣а̄пане. ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти хи вутте са̄дхукасаддена саванаманасика̄ра̄нам̣ саккаччакирийа̄ вийа тада̄н̣а̄панампи вуттам̣ хоти. а̄йа̄чанаттхата̄ вийа часса а̄н̣а̄панаттхата̄ ведитабба̄.

ида̄неттха евам̣ йоджана̄ ведитабба̄ти самбандхо. сотиндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣ саване нийоджанавасена кирийантарапат̣иседханабха̄вато, сотам̣ одахатха̄ти хи аттхо. маниндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣ ан̃н̃ачинта̄пат̣иседханато. пуриманти ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти падам̣. еттха̄ти ‘‘сун̣а̄тха, манаси каротха̄’’ти пададвайе, етасмим̣ ва̄ адхика̄ре. бйан̃джанавипалла̄сагга̄ханива̄ран̣ам̣ сотадва̄ре виккхепапат̣иба̄хакатта̄. на хи йа̄тха̄вато сун̣антасса саддато випалла̄сагга̄хо хоти. аттхавипалла̄сагга̄ханива̄ран̣ам̣ маниндрийавиккхепапат̣иба̄хакатта̄. на хи саккаччам̣ дхаммам̣ упадха̄рентасса аттхавипалла̄сагга̄хо хоти. дхаммассаване нийоджети ‘‘сун̣а̄тха̄’’ти видаханато. дха̄ран̣ӯпапариккха̄сӯти еттха упапариккхаггахан̣енева туланатӣран̣а̄дике дит̣т̣хийа̄ ча суппат̣иведхам̣ сан̇ган̣ха̄ти. сабйан̃джаноти еттха йатха̄дхиппетаматтхам̣ бйан̃джайатӣти бйан̃джанам̣, сабха̄ванирутти. саха бйан̃джанехӣти сабйан̃джано, бйан̃джанасампанноти аттхо. аран̣ӣйато упагантаббато аттхо, чатупа̄рисуддхисӣла̄дико. саха аттхена̄ти са̄ттхо, аттхасампанноти аттхо. дхаммагамбхӣротиа̄дӣсу дхаммо на̄ма танти. десана̄ на̄ма тасса̄ манаса̄ ваваттхапита̄йа тантийа̄ десана̄ катханам̣. аттхо на̄ма тантийа̄ аттхо. пат̣иведхо на̄ма тантийа̄ тантиаттхасса ча йатха̄бхӯта̄вабодхо. йасма̄ чете дхаммадесана̄аттхапат̣иведха̄ саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо мандабуддхӣхи дуккхога̄л̣ха̄ алаббханеййапатит̣т̣ха̄ ча, тасма̄ гамбхӣра̄. тена вуттам̣ ‘‘йасма̄ айам̣ дхаммо…пе… са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти.

еттха ча пат̣иведхасса дуккарабха̄вато дхамматтха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣асса дуккарабха̄вато десана̄йа дуккхога̄хата̄, пат̣иведхасса пана уппа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄ таббисайан̃а̄н̣уппаттийа̄ ча дуккарабха̄вато дуккхога̄хата̄ ведитабба̄. десанам̣ на̄ма уддисанам̣ сан̇кхепадассанасадисам̣. татха̄ хи вибхан̇гасутте ‘‘десесса̄мӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘бха̄сисса̄мӣ’’ти вуттам̣. тасса ниддисанам̣ бха̄сананти идха̄дхиппетанти а̄ха ‘‘виттха̄ратопи нам̣ бха̄сисса̄мӣти вуттам̣ хотӣ’’ти. парибйаттам̣ катханам̣ ва̄ бха̄санам̣.

са̄л̣ика̄йива ниггхосоти са̄л̣ика̄йа а̄ла̄по вийа мадхуро кан̣н̣асукхо пеманӣйо. пат̣ибха̄нам̣ саддо. удӣрайӣти учча̄рӣйати, вуччатӣти аттхо. евам̣ вутте усса̄хаджа̄та̄ти евам̣ ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха, бха̄сисса̄мӣ’’ти вутте ‘‘на кира саттха̄ сан̇кхепенева десессати, виттха̄ренапи бха̄сиссатӣ’’ти сан̃джа̄тусса̄ха̄ хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ хутва̄.

катамоти тасса падасса са̄ман̃н̃ато пуччха̄бха̄во н̃а̄йати, на висесатоти тасса пуччха̄висесабха̄вам̣ катхенто ‘‘катхетукамйата̄пуччха̄’’ти ватва̄ тенева пасан̇гена маха̄ниддесе а̄гата̄ сабба̄пи пуччха̄ аттхуддха̄ранайена дассети ‘‘пан̃чавидха̄ хи пуччха̄’’тиа̄дина̄. таттха адит̣т̣хам̣ джотети ета̄йа̄ти адит̣т̣хаджотана̄. дит̣т̣хам̣ сам̣сандӣйати ета̄йа̄ти дит̣т̣хасам̣сандана̄. сам̣санданан̃четтха са̄каччха̄васена виниччхайакаран̣ам̣. виматим̣ чхиндати ета̄йа̄ти виматиччхедана̄. ануматийа̄ пуччханам̣ ануматипуччха̄. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха бхиккхаве’’тиа̄дипуччха̄йа хи ‘‘ка̄ тумха̄кам̣ ануматӣ’’ти анумати пуччхита̄ хоти. катхетукамйата̄ катхетукамйата̄йа.

лаккхан̣анти н̃а̄тум̣ пуччхито йо кочи сабха̄во. ан̃н̃а̄танти йена кеначи н̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄табха̄вама̄ха. адит̣т̣ханти дассанабхӯтена н̃а̄н̣ена чаккхуна̄ вийа на дит̣т̣хатам̣. атулитанти ‘‘еттакам̣ ида’’нти туланабхӯтена н̃а̄н̣ена на тулитатам̣. атӣританти тӣран̣абхӯтена н̃а̄н̣ена акатан̃а̄н̣акирийа̄сама̄панатам̣. авибхӯтанти н̃а̄н̣асса апа̄кат̣абха̄вам̣. авибха̄витанти н̃а̄н̣ена апа̄кат̣ӣкатабха̄вам̣.

пан̃часу пуччха̄су йа̄ буддха̄нам̣ саббато на санти, та̄ дассетва̄ идха̄дхиппетапуччхам̣ нигаметум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. там̣ сувин̃н̃еййамева. йади пат̣иччасамуппа̄до паччайа̄ка̄ро, атха касма̄ бхагавата̄ пат̣иччасамуппа̄дадесана̄йа сан̇кха̄ра̄дайо паччайуппанна̄ катхита̄ти а̄ха ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди. паччайуппаннампи катхети паччайуппаннадассанена паччайадхамма̄нам̣ паччайабха̄васса катхитабха̄вато. а̄ха̄раваггасса̄тиа̄ди ‘‘паччайа̄ка̄ро пат̣иччасамуппа̄до’’ти дассанаттхам̣ вуттам̣. ‘‘самбхавантӣ’’ти па̄л̣ийам̣ парато вуттам̣ кирийа̄падам̣ а̄нетва̄ йоджети, ан̃н̃атха̄ сан̇кха̄ра̄ ким̣ ката̄ти ва̄ каронтӣти ва̄ на н̃а̄йеййа. паваттийа̄ ануломато ‘‘авиджджа̄паччайа̄’’тиа̄дика̄ ануломапат̣иччасамуппа̄дакатха̄.

‘‘авиджджа̄йа твева̄’’тиа̄дика̄ пана тасса виломато пат̣иломакатха̄. аччантамева сан̇кха̄ре вираджджати етена̄ти вира̄го, магго. асесаниродха̄ти асесетва̄ ниродха̄ самуччхиндана̄. евам̣ ниродха̄нанти евам̣ ануппа̄даниродхена нируддха̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродха̄. ити авиджджа̄дӣнам̣ ниродхавачанена арахаттам̣ вадати. сакаласса̄ти анавасесасса. саттавирахитасса̄ти парапарикаппитаджӣварахитасса. виниваттетва̄ти ануппа̄даниродхадассанавасена випариваттетва̄.

аттамана̄ти пӣтисоманассена гахитачитта̄. татха̄бхӯта̄ ча хат̣т̣хачитта̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘тут̣т̣хачитта̄’’ти. ‘‘тасса вачанам̣ абхинандитабба’’нти еттха абхинанданасаддо анумоданаттхо. ‘‘абхинандитва̄’’ти еттха сампат̣иччханаттхо. идха пана убхайаттхопи ват̣т̣атӣти а̄ха ‘‘анумодим̣су чева сампат̣иччхим̣су ча̄’’ти.

пат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

2. дутийепӣти дутийасуттепи. пи-саддена тадан̃н̃есу суттесупӣти аттхо. ‘‘висуддхимагге вутта̄ ева̄’’ти ватва̄пи тадекадесам̣ идха винийогаккхамам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. танти мӯлам̣. виттха̄радесананти ‘‘вибхаджисса̄мӣ’’ти падасса аттхасса дассанавасена паваттам̣ вибхан̇гадесанам̣. уддесадесана̄ пат̣хамасутте ануломадесана̄садиса̄ва. пуна ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ дассентоти ‘‘ити кхо, бхиккхаве’’тиа̄дина̄ паваттим̣ ниваттин̃ча дассенто. пат̣хамам̣ уддесавасена вибхаджанавасена виват̣т̣ам̣ дасситам̣, тато ева бйатиреканайена виват̣т̣ампи дасситамева хотӣти пунаггахан̣ам̣.

тесам̣ тесам̣ сатта̄нанти идам̣ кин̃чи пака̄рато ана̄маситва̄ саббепи сатте са̄ман̃н̃ато бйа̄петва̄ гахан̣анти а̄ха ‘‘сан̇кхепато…пе… ниддесо’’ти. гатиджа̄тивасена̄ти пан̃чагативасена, таттха̄пи екека̄йа гатийа̄ кхаттийа̄дибхуммадева̄дихаттхиа̄диджа̄тивасена ча. ‘‘читтам̣ мано’’тиа̄дӣсу вийа киччависесам̣, ‘‘ма̄наса’’нтиа̄дӣсу вийа сама̄не аттхе саддависесам̣, ‘‘пан̣д̣ара’’нтиа̄дӣсу вийа гун̣ависесам̣, ‘‘четасикам̣ хадайа’’нтиа̄дӣсу вийа ниссайависесам̣, ‘‘читтасса т̣хитӣ’’тиа̄дӣсу вийа ан̃н̃асса аваттха̄бха̄вависесам̣, ‘‘алуббхана̄’’тиа̄дӣсу вийа ан̃н̃асса кирийа̄бха̄вависесам̣, ‘‘алуббхитатта’’нтиа̄дӣсу вийа ан̃н̃асса абха̄вата̄висесанти евама̄дикам̣ анапеккхитва̄ дхаммаматтам̣ ва̄ дӣпана̄ сабха̄ваниддесо. джин̣н̣асса джӣран̣авасена паваттана̄ка̄ро джӣран̣ата̄ти а̄ха ‘‘а̄ка̄раниддесо’’ти.

ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄ти калалака̄лато пабхути пуримарӯпа̄нам̣ джара̄паттаккхан̣е уппаджджама̄на̄ни паччхимарӯпа̄ни парипаккарӯпа̄нурӯпа̄ни парин̣атапарин̣ата̄ни уппаджджантӣти ануккамена супарин̣атарӯпа̄нам̣ парипа̄кака̄ле уппаджджама̄на̄ни кхан̣д̣ичча̄дисабха̄ва̄ни уппаджджантӣти ‘‘кхан̣д̣ичча’’нтиа̄дайо ка̄ла̄тиккаме джара̄йа киччаниддеса̄. пакатиниддеса̄ти пхалавипаччанапакатийа̄ ниддеса̄, джара̄йа ва̄ па̄пун̣итаббапхаламева пакати, тасса̄ ниддеса̄, на ча кхан̣д̣ичча̄дӣнева джара̄ти удака̄дигатамаггесу тин̣аруккхасам̣бхаггата̄дайо вийа парипа̄кагатамаггасан̇кха̄тесу парипун̣н̣арӯпесу лаббхама̄на̄ кхан̣д̣ичча̄дайо джара̄йа гатамагга̄иччева ведитабба̄, на джара̄ти.

йасма̄ джарам̣ паттасса а̄йу ха̄йати, индрийа̄ни джаджджара̄ни хонтӣти а̄йуха̄на̄дайо пакатиниддеса̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘паччхима̄ две пакатиниддеса̄’’ти. тена̄ха ‘‘имехи пана̄’’тиа̄ди.

авин̃н̃а̄йама̄нантаратта̄ авӣчиджара̄ ман̣иа̄дӣсу мандадасака̄дӣсу екекадасакесу ча кхан̣е кхан̣е джин̣н̣авика̄ра̄дӣнам̣ дувин̃н̃еййатта̄. тато ан̃н̃есӯти ман̣иа̄дито ан̃н̃есу ахиччхаттака̄дӣсу, па̄н̣ӣнам̣ екабхавапарийа̄панне сакалаа̄йусмим̣ гахитатарун̣айува̄джара̄ка̄лесу, екадвиттидиваса̄тиккамесу пуппха̄дӣсу ва̄ти аттхо. таттха хи джара̄висесасса сувин̃н̃еййатта̄ савӣчиджара̄ на̄ма.

чаванакавасена̄ти чаванака̄нам̣ кхандха̄нам̣ васена. екачатупан̃чаккхандха̄йа чутийа̄ чаванамева чаваната̄ти а̄ха ‘‘бха̄вавачанена лаккхан̣анидассана’’нти, па̄л̣ийам̣ ‘‘чутӣ’’ти вуттасса маран̣асса сабха̄вадассананти аттхо. бхан̇гуппатти бхиджджама̄ната̄. тена ‘‘бхедо’’ти имина̄ кхандха̄нам̣ бхиджджама̄ната̄ бхедасаман̇гита̄ вутта̄ти дассети. т̣ха̄на̄бха̄вапаридӣпананти кеначипи а̄ка̄рена ават̣т̣ха̄на̄бха̄вадӣпанам̣. гхат̣ассева̄ти хи висадисӯда̄харан̣ам̣. йатха̄ гхат̣е бхинне капа̄ла̄диавайавасесо лаббхати, на евам̣ чутиккхандхесу бхан̇гесу, на кочи висесо тит̣т̣хатӣти дассетум̣ ‘‘антарадха̄на’’нти вуттам̣. маччусан̇кха̄там̣ маран̣анти маччусан̃н̃итам̣ маран̣ам̣. ‘‘ка̄ламаран̣а’’нти ваданти. санта̄насса аччантасамуччхедабхӯтам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ маран̣ам̣ самуччхедамаран̣ам̣. а̄ди-саддена кхан̣икамаран̣ам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тасса кирийа̄ти антакасса кирийа̄, йа̄ локе вуччати ‘‘маччӯ’’ти, маран̣анти аттхо. чаванака̄ло ева ва̄ анатиккаманӣйатта̄ висесена ка̄лоти вуттоти тасса кирийа̄ аттхато чутиккхандха̄нам̣ бхедапаваттийева. ‘‘маччу маран̣а’’нти ва̄ еттха сама̄сам̣ акатва̄ йо ‘‘маччӯ’’ти вуччати бхедо, тамева маран̣ам̣ ‘‘па̄н̣ача̄го’’ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

чатувока̄равасена̄ти чатувока̄рабхававасена. таттха хи рӯпака̄йасан̃н̃ито кал̣еваро наттхи, йам̣ никкхипеййа. кин̃ча̄пи екавока̄рабхавепи кал̣евараниккхепо наттхи, рӯпака̄йасса пана таттха аттхита̄маттам̣ гахетва̄ ‘‘екавока̄равасена кал̣еварасса никкхепо’’ти вутто. чатувока̄равасена ча̄ти ча-саддена ‘‘сесадвайавасена кхандха̄нам̣ бхедо’’ти имаматтхам̣ дассети саббаттхева кхандхабхедасаббха̄вато. сесадвайавасена̄ти сесабхавадвайавасенева кал̣еварасса никкхепо. йадипи екавока̄рабхаве рӯпака̄йо виджджати, кал̣евараниккхепо пана наттхӣти ‘‘кал̣еварасса саббха̄вато’’иччева вуттам̣. йасма̄ манусса̄дӣсу кал̣евараниккхепо аттхи, тасма̄ манусса̄дӣсу кал̣еварасса никкхепоти йоджана̄. кал̣еварам̣ никкхипӣйати етена̄ти маран̣ам̣ кал̣еварасса никкхепо. екато катва̄ти екаджджхам̣ катва̄, екаджджхам̣ гахан̣аматтена.

джа̄йанат̣т̣хена̄тиа̄ди а̄йатанавасена йонивасена ча двӣхи падехи саббасатте парийа̄дийитва̄ парийа̄дийитва̄ джа̄тим̣ дассетум̣ вуттам̣. кечи пана ‘‘каттубха̄вавасена пададвайам̣ вутта’’нти ваданти. ‘‘тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ джа̄ти сан̃джа̄тӣ’’ти пана каттари са̄миниддесасса кататта̄ убхайаттха̄пи бха̄ваниддесо. сампун̣н̣а̄ джа̄ти сан̃джа̄ти. па̄кат̣а̄ ниббатти абхиниббатти. тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣…пе… абхиниббаттӣти саттавасена паваттатта̄ воха̄радесана̄.

татра татра̄ти екачатувока̄рабхавесу двиннам̣ сесарӯпадха̄туйам̣ пат̣исандхиккхан̣е уппаджджама̄на̄нам̣ пан̃чаннам̣, ка̄мадха̄туйам̣ викала̄викалиндрийа̄нам̣ васена саттаннам̣ наваннам̣ дасаннам̣ пуна дасаннам̣ ека̄дасаннан̃ча а̄йатана̄нам̣ васена сан̇гахо ведитаббо. сантатийанти йена каммуна̄ кхандха̄нам̣ па̄тубха̄во, тена абхисан̇кхатасантатийам̣. тан̃ча кхо пат̣исандхиккхан̣авасена ведитаббам̣.

каммам̣йева каммабхаво ‘‘бхавати етасма̄ упапаттибхаво’’ти катва̄. каммена ниййа̄дитааттабха̄вупапаттивасена бхаватӣти бхаво, татха̄ татха̄ ниббаттавипа̄ко кат̣атта̄рӯпан̃ча. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘бхаватӣти катва̄ бхаво’’ти упапаттибхавасса ваккхама̄натта̄ ‘‘каммам̣ пхалавоха̄рена бхавоти вутта’’нти катхитам̣.

упа̄дийанти сатта̄ дал̣хагга̄хам̣ ган̣ханти етена килесака̄мена. на кевалам̣ идха каран̣аса̄дханамева, атха кхо каттуса̄дханампи лаббхатӣти вуттам̣ ‘‘сайам̣ ва̄’’ти. танти ваттхука̄мам̣. ка̄мо ча со ка̄манат̣т̣хена, упа̄да̄нан̃ча бхусама̄да̄нат̣т̣хена̄ти ка̄мупа̄да̄нам̣. етанти ка̄мупа̄да̄нападам̣. пуна етанти ка̄мупа̄да̄насан̇кха̄там̣.

сассато атта̄ти идам̣ пуримадит̣т̣хим̣ упа̄дийама̄нам̣ уттарадит̣т̣хим̣ дассетум̣ вуттам̣. йатха̄ еса̄ дит̣т̣хи дал̣хӣкаран̣авасена пуримам̣ уттара̄ упа̄дийати, евам̣ ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дика̄пӣти. аттаггахан̣ам̣ пана ‘‘аттава̄дупа̄да̄на’’нти идам̣ на дит̣т̣хупа̄да̄надассананти дат̣т̣хаббам̣. локо ча̄ти аттаггахан̣авинимуттаггахан̣ам̣ дит̣т̣хупа̄да̄набхӯтам̣ идха пуримадит̣т̣хиуттарадит̣т̣хивачанехи вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

йена миччха̄бхинивесена госӣлаговата̄дим̣ сама̄дийати чева анутит̣т̣хати ча, со госӣлаговата̄дӣнӣти адхиппета̄ни. тена̄ха ‘‘госӣла…пе… сайамева упа̄да̄на̄нӣ’’ти. абхинивесатоти абхинивесанато.

аттава̄дупа̄да̄нанти ‘‘атта̄’’ти ва̄дасса пан̃н̃а̄панасса гахан̣асса ка̄ран̣абхӯта̄ дит̣т̣хӣти аттхо. аттава̄даматтамева̄ти аттасса абха̄ва̄ ‘‘атта̄’’ти идам̣ вачанаматтамева. упа̄дийанти дал̣хам̣ ган̣ханти.

чаккхудва̄ра̄дӣсу паватта̄йа̄ти идам̣ тан̣ха̄йа рӯпатан̣ха̄дибха̄васса ка̄ран̣авачанам̣ чхадва̄ра̄рамман̣икадхамма̄нам̣ пат̣инийата̄рамман̣атта̄. джаванавӣтхийа̄ паватта̄йа̄ти идам̣ тасса̄ паваттит̣т̣ха̄надассанам̣. сабха̄венева ут̣т̣ха̄тум̣ асакконтасса вел̣у вийа ниссайо ахутва̄ олумбхакабха̄вена бха̄во упа̄да̄насса паччайабха̄вато а̄рамман̣ампи там̣садисам̣ вуттам̣. рӯпети висайе бхуммам̣. са̄ тивидха̄ хотӣти самбандхо. ка̄матан̣ха̄ ка̄масса̄дабха̄вена паваттийа̄. евам̣ асса̄дентӣти сассатадит̣т̣хийа̄ сахаджа̄таниссайасампайуттааттхиавигата̄дипаччайабхӯта̄йа сам̣сат̣т̣хатта̄ ниччадхувасассата̄бхинивесамукхена асса̄дентӣ. бхавасахагата̄ тан̣ха̄ бхаватан̣ха̄. бхавати тит̣т̣хати саббака̄ланти хи бхавадит̣т̣хи бхаво уттарападалопена, бхавасса̄давасена паваттийа̄ ча. имина̄ найена вибхаватан̣ха̄ти еттха аттхо ведитаббо. вибхавати уччхиджджати винассатӣти евам̣ паватта̄ дит̣т̣хи вибхаво уттарападалопена. евам̣ та̄ни ат̣т̣ха̄раса̄ти йа̄ чха ка̄матан̣ха̄, чха бхаватан̣ха̄, чха вибхаватан̣ха̄ вутта̄, ета̄ни ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄ни тан̣ха̄паччайо. аджджхаттанти сакасантатийам̣. бахиддха̄ти тато бахиддха̄. атӣта̄рамман̣а̄ни ва̄ хонту итара̄рамман̣а̄ни ва̄, сайам̣ пана атӣта̄ни чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни. сесапададвайепи есева найо. ‘‘ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄нӣ’’тиа̄дина̄ самбандхо. ида̄ни апаренапи пака̄рена ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄ни дассетум̣ ‘‘аджджхаттикасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха аджджхаттикасса̄ти аджджхаттикакхандхапан̃чакам̣. упайогаттхе хи идам̣ са̄мивачанам̣. упа̄да̄йа̄ти гахетва̄. асмӣти хотӣти йадетам̣ аджджхаттикам̣ кхандхапан̃чакам̣ упа̄да̄йа тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена самуда̄йагга̄хато асмӣти га̄хо хоти, тасмим̣ сатӣти аттхо. идха пана рӯпа̄диа̄рамман̣авасена аттхо ведитаббо. иттхамасмӣти хотӣти кхаттийа̄дӣсу ‘‘идам̣пака̄ро аха’’нти евам̣ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена хотӣти аттхо. идам̣ та̄ва анупанидха̄йа гахан̣ам̣.

евама̄дӣнӣти а̄ди-саддена ‘‘евамасми, ан̃н̃атха̄сми, ахам̣ бхависсам̣, иттхам̣ бхависсам̣, евам̣ бхависсам̣, ан̃н̃атха̄ бхависсам̣, асасми, сатасми, ахам̣ сийам̣, иттхам̣ сийам̣, евам̣ сийам̣, ан̃н̃атха̄ сийам̣, апа̄хам̣ сийам̣, апа̄хам̣ иттхам̣ сийам̣, апа̄хам̣ евам̣ сийам̣, апа̄хам̣ ан̃н̃атха̄ сийа’’нти етесам̣ сан̇гахо. упанидха̄йа гахан̣ампи дувидхам̣ самато асамато ва̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘евамасми, ан̃н̃атха̄смӣ’’ти ча вуттам̣. таттха евамасмӣти идам̣ самато упанидха̄йа гахан̣ам̣, йатха̄ айам̣ кхаттийо, евам̣ ахамасмӣти аттхо. ан̃н̃атха̄смӣти идам̣ пана асамато гахан̣ам̣, йатха̄йам̣ кхаттийо тато ан̃н̃атха̄ ахам̣ хӣно ва̄ адхико ва̄ти аттхо. има̄ни та̄ва паччуппаннавасена чатта̄ри тан̣ха̄вичарита̄ни. бхависсантиа̄дӣни пана чатта̄ри ана̄гатавасена вутта̄ни, тесам̣ пуримачатукке вуттанайенева аттхо ведитаббо. асасмӣти сассато асми, ниччассетам̣ адхивачанам̣. сатасмӣти асассато асми, аниччассетам̣ адхивачанам̣. ити има̄ни две сассатуччхедавасена вутта̄ни. ито пара̄ни сийантиа̄дӣни чатта̄ри сам̣сайапаривитаккавасена вутта̄ни, та̄ни пуримачатукке вуттанайена аттхато ведитабба̄ни. апа̄хам̣ сийантиа̄дӣни пана чатта̄ри ‘‘апи на̄ма̄хам̣ бхавеййа’’нти евам̣ паттхана̄каппанавасена вутта̄ни, та̄нипи пуримачатукке вуттанайенева ведитабба̄ни. еваметесу –

две дит̣т̣хисӣса̄ чатта̄ро, суддхасӣса̄ сӣсамӯлака̄;

тайо тайоти ета̄ни, ат̣т̣ха̄раса вибха̄вайе.

ете хи сассатуччхедавасена вутта̄ две дит̣т̣хисӣса̄ на̄ма, ‘‘асми, бхависсам̣ сийам̣, апа̄хам̣ сийа’’нти ете чатта̄ро суддхасӣса̄ на̄ма, ‘‘иттхамасмӣ’’тиа̄дайо тайо тайоти два̄даса сӣсамӯлака̄ на̄ма̄ти ведитаббам̣. идха па̄л̣ийам̣ рӯпа̄рамман̣а̄дивасена тан̣ха̄ а̄гата̄ти а̄ха ‘‘аджджхаттикарӯпа̄диниссита̄нӣ’’ти. ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄нӣти а̄нетва̄ самбандхо. имина̄ асмӣти имина̄ абхисекасена̄пачча̄дина̄ ‘‘кхаттийо аха’’нти мӯлабха̄вато ‘‘асмӣ’’ти хоти. сесам̣ пуббе вуттанайенева ведитаббам̣. сан̇гахети тан̣ха̄йа йатха̄вуттавибха̄гасса сам̣кхипанавасена сан̇ган̣хане карийама̄не. ‘‘чхайиме, бхиккхаве, тан̣ха̄ка̄йа̄’’тиа̄ди ниддесо. ‘‘рӯпе тан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄’’тиа̄ди ниддесаттхо. ‘‘ка̄мара̄габха̄вена̄’’тиа̄дико, ‘‘аджджхаттикассупа̄да̄йа̄’’тиа̄дико ча ниддесавиттха̄ро. ‘‘рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу чхал̣ева̄’’тиа̄дико сан̇гахо.

йасма̄ чаккхудва̄ра̄дӣсу екекасмим̣ два̄ре уппаджджанакавин̃н̃а̄н̣а̄ни вийа анека̄ ева ведана̄, тасма̄ та̄ ра̄сивасена екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘чха ведана̄ка̄йа̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘ведана̄самӯха̄’’ти. ниссайабха̄вена уппаттидва̄рабха̄вена на̄на̄паччайа̄ хонти чаккхудха̄туа̄дайо, та̄ куччхина̄ дха̄рентийо вийа посентийо вийа ча хонтӣти та̄сам̣ ма̄тусадисата̄ вутта̄. чаккхусампхассахетӯти ниссайа̄дичаккхусампхассапаччайа̄. айанти айам̣ ведана̄ ‘‘чаккхусампхассаджа̄ ведана̄’’тиа̄дина̄ са̄дха̄ран̣ато вутта̄. еттха̄ти етасмим̣ ведана̄паде. саббасан̇га̄хика̄ти кусала̄кусалавипа̄какирийа̄нам̣ васена саббасан̇га̄хика̄. евам̣ вибхан̇ге а̄гатанайена са̄дха̄ран̣ато ватва̄пи идха̄дхиппетаведанамева дассетум̣ ‘‘випа̄кавасена пана̄’’тиа̄дима̄ха. чаккхумхи сампхассоти чаккхумхи ниссайабхӯте уппаннапхассо. еса найо сесесу. йасма̄ чаккха̄дӣни висуддхимагге кхандханиддесе лаккхан̣а̄дивибха̄гато, а̄йатананиддесе висесато, са̄ман̃н̃ато ча саддаттхадассана̄дивасена вибха̄вита̄ни, тасма̄ ‘‘йам̣ ваттаббам̣…пе… вуттамева̄’’ти а̄ха.

наманалаккхан̣анти а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ хутва̄ наманасабха̄вам̣ тена вина̄ аппаваттанато. руппаналаккхан̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. ведана̄ккхандхо пана ека̄ва ведана̄. саббадуббалачитта̄ни на̄ма пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ни. нану таттха джӣвитачиттат̣т̣хитийо ча сантӣти? саччам̣, та̄сам̣ пана киччам̣ на татха̄ па̄кат̣ам̣, йатха̄ четана̄дӣнанти те еветтха па̄л̣ийам̣ уддхат̣а̄. йена махантапа̄тубха̄ва̄дина̄ ка̄ран̣ена. еттха̄ти етасмим̣ маха̄бхӯтаниддесе. ан̃н̃о виниччхайанайоти ‘‘вачанаттхато кала̄пато’’тиа̄дина̄ лаккхан̣а̄диниччхайато ан̃н̃о виниччхайанайо. нану со чатудха̄туваваттха̄не вутто, на рӯпаккхандханиддесети? таттха вуттепи ‘‘чатудха̄туваваттха̄не вутта̄нӣ’’ти атидесавасена вуттатта̄ ‘‘рӯпаккхандханиддесе вутто’’ти вуттам̣. упа̄да̄йа̄ти пат̣ичча. бхӯта̄ни хи пат̣ичча уппаджджама̄нам̣ упа̄да̄рӯпам̣ ‘‘та̄ни гахетва̄’’ти вуттам̣ ависсаджджанато. нисса̄йа̄типи еке тесам̣ ниссайапаччайабха̄вато. пуббака̄лакирийа̄ на̄ма екам̣сато апарака̄лакирийа̄пеккха̄ти па̄т̣хасесена аттхам̣ вадати. вибхаттивипалла̄сена вина̄ ева аттхам̣ дассетум̣ ‘‘самӯхаттхе ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. самӯхасамбандхе са̄миниддесена самӯхаттхо дӣпитоти там̣ дассенто а̄ха ‘‘самӯхам̣ упа̄да̄йа̄’’ти. дхаммасан̇ган̣ийам̣ (дха. са. 584) а̄гатанайена ‘‘тевӣсативидха’’нти вуттам̣. таттха хи хадайаваттху на ниддит̣т̣хам̣, ‘‘йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа̄’’ти ва̄ пат̣т̣ха̄не (пат̣т̣ха̄на. 1.1.8) а̄гататта̄ хадайаваттхумпи гахетва̄ джа̄тирӯпабха̄вена упачайасантатийо екато катва̄ ‘‘тевӣсативидха’’нти вуттам̣.

чаккхусса вин̃н̃а̄н̣анти ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ена ча̄йам̣ ниддесо. ‘‘сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а’’нти еттха саббалокийавипа̄кавин̃н̃а̄н̣асса гахетаббатта̄ ‘‘тебхӯмакавипа̄качиттассетам̣ адхивачана’’нти вуттам̣.

абхисан̇кхаран̣алаккхан̣оти а̄йӯханасабха̄во. чопанавасена̄ти вин̃н̃аттисам̣чопанавасена, ка̄йавин̃н̃аттийа̄ самут̣т̣ха̄панавасена̄ти аттхо. вачанабхедавасена̄ти вачӣбхедуппа̄давасена, вачӣвин̃н̃аттийа̄ самут̣т̣ха̄панавасена̄ти аттхо. евам̣ чопанам̣ на бхавеййа̄ти дассетум̣ ‘‘рахо нисӣдитва̄ чинтентасса̄’’ти вуттам̣. екӯнатим̣са̄ти еттха абхин̃н̃а̄четана̄винимутта̄ ева екӯнатим̣са четана̄ ведитабба̄ тасса̄ випа̄кавин̃н̃а̄н̣асса паччайатта̄бха̄вато.

дуккхети екампи идам̣ бхуммавачанам̣ сам̣силесананиссайависайабйа̄панавасена атта̄нам̣ бхиндитва̄ винийогам̣ гаччхатӣти ‘‘чатӯхи ка̄ран̣ехӣ’’тиа̄ди вуттам̣. екопи хи вибхаттиниддесо анекадха̄ винийогам̣ гаччхати йатха̄ таддхитаттхе уттарападасама̄ха̄рети. танти ан̃н̃а̄н̣ам̣. дуккхасаччанти хадайаваттхулаккхан̣ам̣ дуккхасаччам̣. асса̄ти ан̃н̃а̄н̣асса. ниссайапаччайабха̄вена̄ти пуреджа̄таниссайабха̄вена. сахаджа̄таниссайапаччайабха̄вена пана там̣сахаджа̄та̄ пхасса̄дайо ваттабба̄. а̄рамман̣апаччайабха̄вена дуккхасаччам̣ асса а̄рамман̣анти йоджана̄. дуккхасаччанти упайогаекавачанам̣. етанти ан̃н̃а̄н̣ам̣. тасса̄ти дуккхасаччасса. ‘‘пат̣иччха̄детӣ’’ти еттха вуттам̣ пат̣иччха̄дана̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘йа̄тха̄ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. н̃а̄н̣авиппайуттачиттенапи екадесена йа̄тха̄вато лаккхан̣апат̣иведхо хотийева̄ти ‘‘йа̄тха̄валаккхан̣апат̣иведханива̄ран̣ена̄’’ти ватва̄ ‘‘н̃а̄н̣апаваттийа̄ четтха аппада̄нена̄’’ти вуттанти ваданти. пуримам̣ пана пат̣иведхан̃а̄н̣уппаттийа̄ ниседхакатха̄дассанам̣, паччхимам̣ анубодхан̃а̄н̣уппаттийа̄. еваметтха аттхо ведитаббо. еттха̄ти дуккхасачче.

сахаджа̄тасса ан̃н̃а̄н̣асса самудайасаччам̣ ваттху хоти ниссайапаччайабха̄ватоти вуттам̣ ‘‘ваттхуто’’ти. а̄рамман̣атоти а̄рамман̣апаччайабха̄вена. йасма̄ самудайасаччам̣ ан̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣ хоти, тасма̄ ‘‘дуккхасамудайе ан̃н̃а̄н̣а’’нти вуттанти аттхо. пат̣иччха̄данам̣ дуккхасачче вуттанайамева екенева ка̄ран̣ена итаресам̣ тин̣н̣ам̣ асамбхавато, ким̣ пана етам̣ екам̣ ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘пат̣иччха̄данато’’ти. идам̣ виттха̄рато вибха̄ветум̣ ‘‘ниродхапат̣ипада̄нам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тада̄раббха̄ти там̣ а̄раббха там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄. паччхиман̃хи саччадвайанти ниродхо магго. тан̃хи найагамбхӣратта̄. дуддасанти сан̣хасукхумадхамматта̄ сабха̄венева гамбхӣрата̄йа дуддасам̣ дувин̃н̃еййам̣ дуравагга̄хам̣. таттха̄ти пуриме саччадвайе. андхабхӯтанти андхака̄рабхӯтам̣. на паваттати а̄рамман̣ам̣ ка̄тум̣ на висахати. вачанӣйаттена̄ти ва̄чакабха̄вена татха̄ упат̣т̣ха̄нато. сабха̄валаккхан̣асса дуддасатта̄ти пӣл̣ана̄диа̄йӯхана̄дивасена ‘‘идам̣ дуккхам̣, айам̣ самудайо’’ти (ма. ни. 484; 3.104) йа̄тха̄вато сабха̄валаккхан̣асса дуддасатта̄ дувин̃н̃еййатта̄ пуримадвайам̣ гамбхӣрам̣. таттха̄ти пуримасмим̣ саччадвайе. випалла̄сагга̄хавасена паваттатӣти субха̄дивипарӣтагга̄ха̄нам̣ паччайабха̄вавасена ан̃н̃а̄н̣ам̣ паваттати.

ида̄ни ‘‘дуккхе ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу пака̄рантаренапи аттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха дуккхети етта̄вата̄ти ‘‘ан̃н̃а̄н̣анти вуччама̄на̄йа авиджджа̄йа дуккхе’’ти еттакена. сан̇гахатоти самодха̄нато. киччатоти асампат̣иведхакиччато. ан̃н̃а̄н̣амива̄ти висайасабха̄вам̣ йа̄тха̄вато пат̣ивиджджхитум̣ аппада̄накиччамива. ‘‘дуккхе’’тиа̄дина̄ таттха авиджджа̄ паваттати, висесато ниддит̣т̣хам̣ хотӣти катва̄ саббаттхева татха̄ ависит̣т̣хасабха̄вадассанам̣ иданти дассетум̣ ‘‘ависесато пана̄’’тиа̄ди вуттам̣.

кхан̣иканиродхасса идха анадхиппетатта̄ айуджджама̄натта̄ вира̄гаггахан̣ато ча авиджджа̄дӣнам̣ пат̣ипаккхавасена пат̣иба̄ханам̣ идха ‘‘ниродхо’’ти адхиппето, со ча несам̣ саббасо ануппаджджанамева̄ти а̄ха ‘‘ниродхо хотӣти ануппа̄до хотӣ’’ти. ‘‘авиджджа̄ нируджджхати еттха̄ти авиджджа̄ниродхо, сан̇кха̄ра̄ нируджджханти еттха̄ти сан̇кха̄раниродхо’’ти евам̣ саббехи етехи ниродхападехи нибба̄насса деситатта̄ дат̣т̣хабба̄. тена̄ха ‘‘нибба̄нам̣ хӣ’’тиа̄ди. ват̣т̣авиват̣т̣анти ват̣т̣ан̃ча виват̣т̣ан̃ча. ‘‘два̄дасахӣ’’ти идам̣ паччекам̣ йоджетаббам̣ ‘‘ануломато два̄дасахи падехи ват̣т̣ам̣, пат̣иломато два̄дасахи виват̣т̣ам̣ идха дассита’’нти.

вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. пат̣ипада̄суттаван̣н̣ана̄

3. миччха̄ пат̣ипаджджати ета̄йа̄ти миччха̄пат̣ипада̄, ват̣т̣ага̄мимагго дуккха̄вахатта̄. там̣ миччха̄пат̣ипадам̣. тена̄ха ‘‘аниййа̄никапат̣ипада̄’’ти. со пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро катхам̣ миччха̄пат̣ипада̄ хотӣти? сампаттибхаве сукха̄вахова хотӣти адхиппа̄йо. ват̣т̣асӣсатта̄ти ват̣т̣апаккхийа̄нам̣ уттаман̇габха̄вато. антамасоти уккам̣сапарийантам̣ сандха̄йа вадати авакам̣сапарийантато. ‘‘идам̣ ме пун̃н̃ам̣ нибба̄на̄дхигама̄йа паччайо хотӯ’’ти евам̣ нибба̄нам̣ паттхетва̄ паваттитам̣. пан̣н̣амут̣т̣хида̄наматтанти са̄капан̣н̣амут̣т̣хида̄наматтам̣. аппатва̄ти антогадхахету еса ниддесо, апа̄петва̄ти аттхо. йадаггена ва̄ пат̣ипаджджанато арахаттам̣ паттоти вуччати, тадаггена тада̄ваха̄ пат̣ипада̄пи патта̄ти вуччатӣти ‘‘аппатва̄’’ти вуттам̣. ануломавасена̄ти ануломапат̣иччасамуппа̄давасена. пат̣иломавасена̄ти еттха̄пи есева найо. пат̣ипада̄ пуччхита̄ти етена пат̣ипада̄ десетум̣ а̄раддха̄ти айампи аттхо сан̇гахито йатха̄раддхасса аттхасса катхетукамйата̄пуччха̄йа идха̄гататта̄. ануломапат̣иччасамуппа̄дадесана̄йампеттха бйатирекамукхена авиджджа̄диниродха̄ пана виджджа̄йа сати хоти сан̇кха̄ра̄нам̣ асамбхавоти вуттам̣ ‘‘нибба̄нам̣ бха̄джита’’нти. сарӯпена пана та̄йа ват̣т̣амева пака̄ситам̣. ваккхати хи парийоса̄не ‘‘ват̣т̣авиват̣т̣амева катхита’’нти. ниййа̄танети нигамане. пхалена̄ти паттаббапхалена пат̣ипада̄йа сампа̄пакахетуно дасситатта̄. йатха̄ хи тивидхо хету н̃а̄пако, ниббаттако, сампа̄пакоти, евам̣ тивидхам̣ пхалам̣ н̃а̄петаббам̣, ниббаттетаббам̣, сампа̄петаббанти. тасма̄ паттаббапхалена нибба̄нена там̣сампа̄пакахетубхӯта̄йа пат̣ипада̄йа дасситатта̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘пхалена хеттха̄’’тиа̄ди. айам̣ вуччатӣти евам̣ нибба̄напхала̄ айам̣ ‘‘самма̄пат̣ипада̄’’ти вуччати. асесавира̄га̄ асесаниродха̄ти самуччхедаппаха̄навасена авиджджа̄йа асесавираджджанато асесанируджджханато ча. пададвайенапи ануппа̄даниродхамева вадати. тан̃хи нибба̄нам̣. дутийавикаппе айам̣ еттха адхиппа̄йо – йена маггена каран̣абхӯтена асесаниродхо хоти, авиджджа̄йа асесаниродхо йам̣ а̄гамма хоти, там̣ маггам̣ дассетунти. еван̃хи сатӣти евам̣ падабха̄джанасса нибба̄насса падаттхе сати. са̄нубха̄ва̄ пат̣ипада̄ вибхатта̄ хотӣти авиджджа̄йа асесаниродхахетупат̣ипада̄ таттха са̄тисайаса̄маттхийасама̄йогато са̄нубха̄ва̄ вибхатта̄ хоти. миччха̄пат̣ипада̄гахан̣енеттха ват̣т̣ассапи вибхаттатта̄ вуттам̣ ‘‘ват̣т̣авиват̣т̣амева катхита’’нти.

пат̣ипада̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. випассӣсуттаван̣н̣ана̄

4. виппхандантӣти нимисанавасена. анимисехӣти вигатанимисехи уммӣлантехева. тена вуттам̣ маха̄пада̄не. еттха̄ти етасмим̣ ‘‘випассӣ’’ти паде, етасмим̣ ва̄ ‘‘анимисехӣ’’тиа̄дике йатха̄гате суттанте.

маха̄пурисасса анимисалочанато ‘‘випассӣ’’ти саман̃н̃а̄пат̣ила̄бхасса ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, там̣ ака̄ран̣ам̣ ан̃н̃есампи маха̄сатта̄нам̣ чаримабхаве анимисалочанатта̄ти чоданам̣ сандха̄йа ‘‘еттха ча̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ тато пана ан̃н̃амева ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. пала̄л̣айама̄насса̄ти тосентасса. ана̄даре четам̣ са̄мивачанам̣. ат̣т̣асса̄ти аттхасса.

пун̃н̃уссайасан̇кха̄то бхаго асса атисайена аттхӣти бхагава̄ти ‘‘бха̄гйасампаннасса̄’’ти вуттам̣. самма̄ти саммадева йа̄тха̄вато, н̃а̄йена ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хотӣти а̄ха ‘‘найена хетуна̄’’ти. сам̣-саддо ‘‘са̄ма’’нти имина̄ сама̄наттхоти а̄ха ‘‘са̄мам̣ паччаттапурисака̄рена̄’’ти, сайамбхун̃а̄н̣ена̄ти аттхо. самма̄, са̄мам̣ буджджхи етена̄ти самбодхо вуччати магган̃а̄н̣ам̣, ‘‘буджджхати етена̄’’ти катва̄ идха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ассапи сан̇гахо. бодхима̄ сатто бодхисатто, пуримападе уттарападалопо йатха̄ ‘‘са̄капаттхаво’’ти. буджджханакасаттоти еттха маха̄бодхийа̄напат̣ипада̄йа буджджхатӣти бодхи ча со саттависесайогато сатто ча̄ти бодхисатто. паттхайама̄но паваттатӣти ‘‘куда̄ссу на̄ма махантам̣ бодхим̣ па̄пун̣исса̄мӣ’’ти сан̃джа̄таччхандо пат̣ипаджджати. дуккханти джа̄тиа̄димӯлакам̣ дуккхам̣. ка̄мам̣ чутупапа̄та̄пи маран̣аджа̄тийо, ‘‘джа̄йати мӣйатӣ’’ти пана ватва̄ ‘‘чавати упападжджатӣ’’ти вачанам̣ на екабхавапарийа̄панна̄нам̣ тесам̣ гахан̣ам̣, атха кхо на̄на̄бхавапарийа̄панна̄нам̣ екаджджхам̣ гахан̣анти дассенто а̄ха ‘‘идам̣…пе… вутта’’нти. тасса ниссаран̣анти тасса джара̄маран̣асса ниссаран̣анти вуччати. йасма̄ маха̄сатто джин̣н̣абйа̄дхимате дисва̄ паббаджито, тасма̄сса джара̄маран̣амева а̄дито упат̣т̣ха̄си.

упа̄йаманасика̄рена̄ти упа̄йена видхина̄ н̃а̄йена манасика̄рена патхена манасика̄расса паваттанато. сама̄його ахосӣти йа̄тха̄вато пат̣ивиджджханавасена сама̄гамо ахоси. йонисо манасика̄ра̄ти хетумхи ниссаккавачананти тасса ‘‘йонисо манасика̄рена̄’’ти хетумхи каран̣авачанена а̄ха. джа̄тийа̄ кхо сати джара̄маран̣анти ‘‘кимхи ну кхо сати джара̄маран̣ам̣ хоти, ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣а’’нти джара̄маран̣е ка̄ран̣ам̣ паригган̣хантасса бодхисаттасса ‘‘йасмим̣ сати йам̣ хоти, асати ча на хоти, там̣ тасса ка̄ран̣а’’нти евам̣ абйабхича̄раджа̄тика̄ран̣апаригган̣ханена ‘‘джа̄тийа̄ кхо сати джара̄маран̣ам̣ хоти, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти йа̄ джара̄маран̣асса ка̄ран̣апаригга̄хика̄ пан̃н̃а̄ уппаджджи, та̄йа уппаджджантийа̄ часса абхисамайо пат̣иведхо ахосӣти аттхо.

итӣти вуттаппака̄рапара̄масанам̣. хӣти нипа̄таматтам̣. иданти йатха̄вуттасса ват̣т̣асса паччаккхато гахан̣ам̣. тена̄ха ‘‘евамида’’нти. идха авиджджа̄йа самудайасса а̄гататта̄ ‘‘ека̄дасасу т̣ха̄несӯ’’ти вуттам̣. самудайам̣ сампин̣д̣етва̄ти сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ самудайам̣ екаджджхам̣ гахетва̄. анекава̄ран̃хи самудайадассанавасена н̃а̄н̣асса паваттатта̄ ‘‘самудайо самудайо’’ти а̄мед̣итавачанам̣. атха ва̄ ‘‘евам̣ самудайо хотӣ’’ти идам̣ на кевалам̣ ниббаттидассанапарам̣, атха кхо пат̣иччасамуппа̄дасаддо вийа пат̣иччасамуппа̄дамукхена идха самудайасаддо ниббаттимукхена паччайаттам̣ вадати. вин̃н̃а̄н̣а̄дайо ча йа̄ванто идха паччайадхамма̄ ниддит̣т̣ха̄, те са̄ман̃н̃арӯпена бйа̄паниччха̄васена ган̣ханто ‘‘самудайо самудайо’’ти авоча. тена̄ха ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ самудайо хотӣ’’ти. дассанат̣т̣хена чаккхӯти самудайасса паччаккхато дассанабха̄во чаккху. н̃а̄тат̣т̣хена̄ти н̃а̄табха̄вена. паджа̄нанат̣т̣хена̄ти ‘‘авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дитам̣там̣паччайадхаммапаваттийа̄ етасса дуккхаккхандхасса самудайо’’ти пака̄рато ва̄ джа̄нанат̣т̣хена. пат̣иведханат̣т̣хена̄ти ‘‘айам̣ авиджджа̄ди паччайадхаммо имасса сан̇кха̄ра̄дикасса паччайабха̄вато самудайо’’ти пат̣ивиджджханат̣т̣хена. обха̄санат̣т̣хена̄ти самудайабха̄вапат̣иччха̄дакасса мохандхака̄расса килесандхака̄расса видхаманавасена авабха̄санавасена. там̣ панетам̣ ‘‘чаккху’’нтиа̄дина̄ вуттам̣ н̃а̄н̣ам̣. ниродхава̄рети пат̣иломава̄ре. со хи ‘‘кисса ниродха̄ джара̄маран̣аниродхо’’ти ниродхакиттанавасена а̄гато.

випассӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5-10. сикхӣсутта̄диван̣н̣ана̄

5-10. на евам̣ йоджетва̄ти ‘‘сикхиссапӣ’’тиа̄дина̄ самуччайавасена евам̣ на йоджетва̄. касма̄тиа̄дина̄ таттха ка̄ран̣ам̣ вадати. ека̄сане адеситатта̄ти вуттамеваттхам̣ па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘на̄на̄т̣ха̄несу хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. йадипи та̄ни висум̣ висум̣ вуттабха̄вена десита̄ни, аттхаван̣н̣ана̄ пана екасадиса̄ тадаттхасса абхиннатта̄. ‘‘буддха̄ джа̄та̄’’ти на ан̃н̃о а̄чиккхатӣти йоджана̄. на хи маха̄бодхисатта̄нам̣ паччхимабхаве паропадесена пайоджанам̣ аттхи. гатамаггенева̄ти пат̣ипаттигаманена гатамаггенева паччхимамаха̄бодхисатта̄ гаччханти, айаметтха дхаммата̄. гаччхантӣти чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу патит̣т̣хитачитта̄ сатта боджджхан̇ге йа̄тха̄вато бха̄ветва̄ самма̄самбодхийа̄ абхисамбуджджханавасена паваттантӣти аттхо. йатха̄ пана тесам̣ пат̣хамавипассана̄бхинивесо хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘саббабодхисатта̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. буддхабха̄ва̄нам̣ випассана̄, буддхаттха̄йа ва̄ випассана̄ буддхавипассана̄.

сикхӣсутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

буддхаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. а̄ха̄равагго

1. а̄ха̄расуттаван̣н̣ана̄

11. а̄харантӣти а̄ненти уппа̄денти, упаттхамбхентӣти аттхо. ниббатта̄ти пасута̄. бхӯта̄ на̄ма йасма̄ тато пат̣т̣ха̄йа локе джа̄тавоха̄ро пат̣исандхиггахан̣ато пана пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ма̄тукуччхито никкханто, та̄ва самбхавесино, еса та̄ва габбхасеййакесу бхӯтасамбхавесивибха̄го, итаресу пана пат̣хамачитта̄дивасена вутто. самбхава-саддо четтха габбхасеййака̄нам̣ васена пасӯтипарийа̄йо, итаресам̣ васена уппаттипарийа̄йо. пат̣хамачиттапат̣хамаирийа̄патхаккхан̣есу хи те самбхавам̣ уппаттим̣ есанти упагаччханти на̄ма, на та̄ва бхӯта̄ упапаттийа̄ на суппатит̣т̣хитатта̄, бхӯта̄ ева саббасо бхавесана̄йа самуччхиннатта̄. на пуна бхависсантӣти авадха̄ран̣ена ниваттитаматтхам̣ дассети. йо ча ‘‘ка̄лагхасо бхӯто’’тиа̄дӣсу бхӯта-саддасса кхӣн̣а̄савава̄чита̄ дат̣т̣хабба̄. ва̄-саддо четтха сампин̣д̣анаттхо ‘‘аггина̄ ва̄ удакена ва̄’’тиа̄дӣсу вийа.

йатха̄сакам̣ паччайабха̄вена аттабха̄васса пат̣хапанамеветтха а̄ха̄рехи ка̄таббаануггахо хотӣти адхиппа̄йена̄ха ‘‘вачанабхедо…пе… еко йева̄’’ти. саттасса уппаннадхамма̄нанти саттасса санта̄не уппаннадхамма̄нам̣. йатха̄ ‘‘вассасатам̣ тит̣т̣хатӣ’’ти вутте ануппабандхавасена паваттатӣти вуттам̣ хоти, евам̣ т̣хитийа̄ти ануппабандхавасена паваттийа̄ти аттхо, са̄ пана авиччхедоти а̄ха ‘‘авиччхеда̄йа̄’’ти. ануппабандхадхаммуппаттийа̄ саттасанта̄но ануггахито на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘ануппанна̄нам̣ уппа̄да̄йа̄’’ти. ета̄нӣти т̣хитиануггахапада̄ни. убхайаттха дат̣т̣хабба̄ни на йатха̄самбандхато.

ваттхугата̄ оджа̄ ваттху вийа тена саддхим̣ аджджхохаритаббатам̣ гаччхатӣти вуттам̣ ‘‘аджджхохаритаббако а̄ха̄ро’’ти, ниббаттитаоджам̣ пана сандха̄йа ‘‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро оджат̣т̣хамакарӯпа̄ни а̄харатӣ’’ти ваккхати. ол̣а̄риката̄ апподжата̄йа на ваттхуно тхӯлата̄йа катхината̄йа ва̄, тасма̄ йасмим̣ ваттхусмим̣ паритта̄ оджа̄ хоти, там̣ ол̣а̄рикам̣. саппа̄дайо дуккхуппа̄даката̄йа ол̣а̄рика̄ ведитабба̄. виса̄н̣а̄дӣнам̣ тивассачхад̣д̣ита̄нам̣ пӯтибхӯтатта̄ мудуката̄ти ваданти. тараччхакхел̣атемитата̄йа пана татха̄бхӯта̄нам̣ тесам̣ мудуката̄. дхаммасабха̄во хеса. саса̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо тарун̣атин̣асассакха̄данато. сакун̣а̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо тин̣абӣджа̄дикха̄данато. паччантава̄сӣнам̣ а̄ха̄ро сукхумо ма̄самуггакура̄дибходжанатта̄. тесанти параниммитавасаваттӣнам̣. сукхумотвева̄ти на кин̃чи упа̄да̄йа, атха кхо сукхумоиччева нит̣т̣хам̣ патто тато парамасукхумасса абха̄вато.

ваттхувасена панеттха а̄ха̄расса ол̣а̄рикасукхумата̄ вутта̄, са̄ часса апподжамаходжата̄хи ведитабба̄ти дассетум̣ ‘‘еттха ча̄’’тиа̄дима̄ха. париссайанти кхуда̄васена уппаннам̣ вихим̣сам̣ сарӣрадаратхам̣. винодетӣти ваттху тасса виноданаматтам̣ кароти. на пана саккоти па̄летунти сарӣрам̣ йа̄петум̣ наппахоти нироджатта̄. на саккоти париссайам̣ винодетум̣ а̄ма̄сайасса апӯран̣ато.

чхаббидхопӣти имина̄ кассачи пхассасса анавасеситаббатама̄ха. десанаккаменеветтха пхасса̄дӣнам̣ дутийа̄дита̄, на ан̃н̃ена ка̄ран̣ена̄ти а̄ха ‘‘десана̄найо ева чеса̄’’тиа̄ди. манасо сан̃четана̄ на саттасса̄ти дассанаттхам̣ маногахан̣ам̣ йатха̄ ‘‘читтасса т̣хити, четовимутти ча̄’’ти а̄ха ‘‘маносан̃четана̄ти четана̄ва̄’’ти. читтанти йам̣ кин̃чи читтамева. екара̄сим̣ катва̄ти екаджджхам̣ гахетва̄ вибха̄гам̣ акатва̄, са̄ман̃н̃ена гахита̄ти аттхо. таттха лаббхама̄нам̣ упа̄дин̣н̣ака̄дивибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро’’тиа̄ди вуттам̣. а̄ха̄раттхам̣ на са̄дхентӣти та̄дисасса а̄ха̄расса ана̄харан̣ато. тада̄пӣти бхиджджитва̄ вигатака̄лепи. упа̄дин̣н̣ака̄ха̄роти вуччантӣти кечи. идам̣ пана а̄чарийа̄нам̣ на руччати тада̄ упа̄дин̣н̣акарӯпассева абха̄вато. пат̣исандхичиттенева сахаджа̄та̄ти лаккхан̣авачанаметам̣, сабба̄йапи каммаджарӯпапарийа̄панна̄йа оджа̄йа аттхибха̄васса авиччхедаппаваттисамбхавадассанаттхо. саттама̄ти уппаннадивасато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва саттамадиваса̄пи. рӯпасантатим̣ па̄лети павен̣игхат̣анавасена. айамева̄ти каммаджаоджа̄. каммаджаоджам̣ пана пат̣ичча уппаннаоджа̄ акаммаджатта̄ анупа̄дин̣н̣аа̄ха̄ротвева ведитаббо. анупа̄дин̣н̣ака̄ пхасса̄дайо ведитабба̄ти а̄нетва̄ самбандхо. локуттара̄ пхасса̄дайо катханти а̄ха ‘‘локуттара̄ пана рул̣хӣвасена катхита̄’’ти. йасма̄ тесам̣ кусала̄нам̣ упетапарийа̄йо наттхи, тасма̄ випа̄ка̄нам̣ упа̄дин̣н̣апарийа̄йо наттхева̄ти анупа̄дин̣н̣апарийа̄йопи рул̣хӣвасена вуттоти ведитаббо.

пуббе ‘‘а̄ха̄ра̄ти паччайа̄’’ти вуттатта̄ йади паччайат̣т̣хо а̄ха̄рат̣т̣хотиа̄дина̄ чодети, атха касма̄ име ева чатта̄ро вутта̄ти атха касма̄ чатта̄рова вутта̄. име ева ча вутта̄ти йоджана̄. висесаппаччайатта̄ти етена йатха̄ ан̃н̃е паччайадхамма̄ аттано паччайуппаннасса паччайа̄ва хонти, име пана татха̄ ча хоти ан̃н̃атха̄ ча̄ти сама̄непи паччайатте атирекапаччайа̄ хонти, тасма̄ ‘‘а̄ха̄ра̄ти вутта̄’’ти имаматтхам̣ дассети. ида̄ни там̣ атирекапаччайатам̣ дассетум̣ ‘‘висесапаччайо хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. висесаппаччайо рӯпака̄йасса кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро упатхамбхакабха̄вато. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘рӯпа̄рӯпа̄нам̣ упатхамбхакаттена упака̄рака̄ чатта̄ро а̄ха̄ра̄ а̄ха̄рапаччайо’’ти (висуддхи. 2.608; пат̣т̣ха̄. ат̣т̣ха. паччайуддесаван̣н̣ана̄). упатхамбхакаттан̃хи сатӣпи джанакатте арӯпӣнам̣ а̄ха̄ра̄нам̣ а̄ха̄раджарӯпасамут̣т̣ха̄накарӯпа̄ха̄расса ча хоти, асати пана упатхамбхакатте а̄ха̄ра̄нам̣ джанакаттам̣ наттхӣти упатхамбхакаттам̣ падха̄нам̣. джанайама̄нопи хи а̄ха̄ро авиччхедавасена упатхамбхайама̄но ева джанетӣти упатхамбхакабха̄во ева а̄ха̄рабха̄во. ведана̄йа пхассо висесапаччайо. ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’ти хи вуттам̣. ‘‘сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а’’нти вачанато вин̃н̃а̄н̣асса маносан̃четана̄. ‘‘четана̄ тивидхам̣ бхавам̣ джанетӣ’’ти хи вуттам̣. ‘‘вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпа’’нти пана вачанато на̄марӯпасса вин̃н̃а̄н̣ам̣ висесапаччайо. на хи оккантавин̃н̃а̄н̣а̄бха̄ве на̄марӯпасса аттхи самбхаво. йатха̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча хи, а̄нанда, ма̄тукуччхисмим̣ на оккамиссатха, апи ну кхо на̄марӯпам̣ ма̄тукуччхисмим̣ самуччиссатха̄’’тиа̄ди (дӣ. ни. 2.115). вуттамеваттхам̣ суттена са̄дхетум̣ ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣.

евам̣ йадипи паччайаттхо а̄ха̄раттхо, висесапаччайатта̄ пана имева а̄ха̄ра̄ти вутта̄ти там̣ несам̣ висесапаччайатам̣ авибха̄гато дассетва̄ ида̄ни вибха̄гато дассетум̣ ‘‘ко панеттха̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. мукхе т̣хапитаматто ева асан̇кха̄дито, таттакена̄пи аббхантарасса а̄ха̄расса паччайо хоти ева. тена̄ха ‘‘ат̣т̣ха рӯпа̄ни самут̣т̣ха̄петӣ’’ти. сукхаведана̄йа хито сукхаведанӣйо. саббатха̄пӣти чаккхусампхасса̄дивасена. йаттака̄ пхассасса пака̄рабхеда̄, тесам̣ васена саббаппака̄ропи пхасса̄ха̄ро йатха̄рахам̣ тиссо ведана̄ а̄харати, ана̄ха̄рако наттхи.

саббатха̄пӣти идха̄пи пхасса̄ха̄ре вуттанайа̄нуса̄рена аттхо ведитаббо. тисантативасена̄ти ка̄йадасакам̣ бха̄вадасакам̣ ваттхудасаканти тивидхасантативасена. сахаджа̄та̄дипаччайанайена̄ти сахаджа̄та̄дипаччайавидхина̄. пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ан̃хи аттана̄ сахаджа̄тана̄масса сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃авипа̄киндрийасампайуттааттхиавигатапаччайехи паччайо хонтойева а̄ха̄рапаччайата̄йа там̣ а̄ха̄рети вуттам̣, сахаджа̄тарӯпесу пана ваттхуно сампайуттапаччайам̣ т̣хапетва̄ виппайуттапаччайена, сесарӯпа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайан̃ча т̣хапетва̄ итаресам̣ паччайа̄нам̣ васена йоджана̄ ка̄табба̄. та̄нӣти напум̣саканиддесо анапум̣сака̄нампи напум̣сакехи саха вачанато. са̄савакусала̄кусалачетана̄ва вутта̄ висесапаччайабха̄вадассанам̣ хетанти, тена̄ха ‘‘ависесена пана̄’’тиа̄ди. пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣амева вуттанти еттха̄пи есева найо. йатха̄ тасса тасса пхаласса висесато паччайата̄йа етесам̣ а̄ха̄раттхо, евам̣ ависесатопӣти дассетум̣ ‘‘ависесена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха там̣сампайуттатам̣самут̣т̣ха̄надхамма̄нанти техи пхасса̄дӣхи сампайуттадхамма̄нан̃чева там̣самут̣т̣ха̄нарӯпадхамма̄нан̃ча. таттха сампайуттаггахан̣ам̣ йатха̄рахато дат̣т̣хаббам̣, самут̣т̣ха̄наггахан̣ам̣ пана ависесато.

упаттхамбхенто а̄ха̄ракиччам̣ са̄дхетӣти упаттхамбхенто ева рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, оджат̣т̣хамакасамут̣т̣ха̄паненева панасса упатхамбханакиччасиддхи. пхусантойева̄ти пхусанакиччам̣ каронто ева. а̄йӯхама̄на̄ва̄ти четайама̄на̄ ева абхисандахантӣ ева. виджа̄нантамева̄ти упапаттипарикаппанавасена виджа̄нантамева а̄ха̄ракиччам̣ са̄дхетӣти йоджана̄. саббаттха а̄ха̄ракиччаса̄дханан̃ча тесам̣ ведана̄диуппаттихетута̄йа аттабха̄васса паваттанамева. ка̄йат̣т̣хапанена̄ти касма̄ вуттам̣, нану каммаджа̄дирӯпам̣ камма̄дина̄ва паваттатӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘каммаджанитопӣ’’тиа̄ди.

упа̄дин̣н̣арӯпасантатийа̄ упаттхамбханенева утучиттаджарӯпасантатӣнампи упаттхамбханасиддхи хотӣти ‘‘двиннам̣ рӯпасантатӣна’’нти вуттам̣. упаттхамбханамева сандха̄йа ‘‘анупа̄лако хутва̄’’ти ча вуттам̣. рӯпака̄йасса т̣хитихетута̄ хи йа̄пана̄ анупа̄лана̄. сукха̄диваттхубхӯтанти сукха̄дӣнам̣ паваттит̣т̣ха̄набхӯтам̣. а̄рамман̣ампи хи васати еттха а̄рамман̣акаран̣авасена тада̄рамман̣а̄ дхамма̄ти ваттхӯти вуччати. пхусантойева̄ти идам̣ пхассасса пхусанасабха̄ватта̄ вуттам̣. на хи дхамма̄нам̣ сабха̄вена вина̄ паватти аттхи, ведана̄паваттийа̄ вина̄ сатта̄нам̣ сандха̄ваната̄ наттхӣти а̄ха ‘‘сукха̄ди…пе… хотӣ’’ти. на четтха сан̃н̃ӣбхавакатха̄йам̣ асан̃н̃ӣбхаво дассетаббо, тасса̄пи ва̄ ка̄ран̣абхӯтаведана̄паваттивасенева т̣хитийа̄ хетуно абйа̄питатта̄, татха̄ хи ‘‘маносан̃четана̄…пе… бхавамӯланиппха̄данато сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ хотӣ’’ти вутта̄. тато ева вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄нантамева̄ти упапаттипарикаппанавасена виджа̄нантамева̄ти вуттова̄йаматтхо.

чатта̄ри бхайа̄ни дат̣т̣хабба̄ни а̄дӣнававибха̄ванато. никантӣти ника̄мана̄, расатан̣хам̣ сандха̄йа вадати. са̄ хи кабал̣ӣка̄ре а̄ха̄ре балаватӣ, теневеттха авадха̄ран̣ам̣ катам̣. бха̄йати етасма̄ти бхайам̣, никантийева бхайам̣ маха̄наттхахетуто. упагаманам̣ висайиндрийавин̃н̃а̄н̣есу висайавин̃н̃а̄н̣есу ча сан̇гативасена паватти, там̣ ведана̄диуппаттихетута̄йа ‘‘бхайа’’нти вуттам̣. авадха̄ран̣е пайоджанам̣ вуттанайамева. сесадвайепи есева найо. а̄йӯханам̣ абхисандаханам̣, сам̣видха̄нантипи ваданти. там̣ бхавӯпапаттихетута̄йа ‘‘бхайа’’нти вуттам̣. абхинипа̄то таттха таттха бхаве пат̣исандхиггахан̣авасена вин̃н̃а̄н̣асса ниббатти. со бхавӯпапаттихетука̄нам̣ саббесам̣ анаттха̄нам̣ мӯлака̄ран̣ата̄йа ‘‘бхайа’’нти вуттам̣. ида̄ни никантиа̄дӣнам̣ саппат̣ибхайатам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘ким̣ ка̄ран̣а̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха никантим̣ катва̄ти а̄лайам̣ джанетва̄, тан̣хам̣ уппа̄детва̄ти аттхо. сӣта̄дӣнам̣ пураккхата̄ти сӣта̄дӣнам̣ пурато т̣хита̄, сӣта̄дӣхи ба̄дхийама̄на̄ти аттхо.

пхассам̣ упагаччханта̄ти чаккхусампхасса̄дибхедам̣ пхассам̣ паваттента̄. пхассасса̄диноти ка̄йасампхассавасена пхот̣т̣хаббасан̇кха̄тасса асса̄данасӣла̄. ка̄йасампхассавасена хи сатта̄нам̣ пхот̣т̣хаббатан̣ха̄ паваттатӣти дассетум̣ пхасса̄ха̄ра̄дӣнавадассане пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣ уддхат̣ам̣ ‘‘паресам̣ раккхитагопитесӯ’’тиа̄дина̄. пхассасса̄диноти ва̄ пхасса̄ха̄расса̄диноти аттхо. сати хи пхасса̄ха̄ре сатта̄нам̣ пхасса̄рамман̣е асса̄до, на̄сати, тена̄ха ‘‘пхассасса̄дамӯлака’’нтиа̄ди.

джа̄тинимиттасса бхайасса абхинипа̄тасабха̄вена гахитатта̄ ‘‘таммӯлака’’нти вуттам̣. камма̄йӯхананимиттанти аттхо. бхайам̣ саббанти пан̃чавӣсати, тивидхамаха̄бхайам̣, ан̃н̃ан̃ча саббабхайам̣ а̄гатамева хоти бхайа̄дхит̣т̣ха̄насса аттабха̄васса ниппха̄данато.

абхинипататӣти абхиниббаттати. пат̣хама̄бхиниббатти хи сатта̄нам̣ таттха таттха ан̇га̄рака̄сусадисе бхаве абхинипа̄тасадисӣ. таммӯлакатта̄ти на̄марӯпаниббаттимӯлакатта̄. саббабхайа̄нам̣ абхинипа̄тойева бхайам̣ бха̄йати етасма̄ти катва̄.

аппети вийа̄ти пхаласса аттала̄бхахетубха̄вато ка̄ран̣ам̣, там̣ ниййа̄дети вийа. танти пхалам̣. татоти ка̄ран̣ато. етесанти а̄ха̄ра̄нам̣. йатха̄вуттена̄ти ‘‘пхалам̣ нидетӣ’’тиа̄дина̄ вуттаппака̄рена аттхена. саббападесӯти ‘‘ведана̄ниродхена̄’’тиа̄дӣсу саббесу падесу.

пат̣исандхим̣ а̄дим̣ катва̄ти пат̣исандхиккхан̣ам̣ а̄дим̣ катва̄. упа̄дин̣н̣акаа̄ха̄ре сандха̄йа ‘‘аттабха̄васан̇кха̄та̄нам̣ а̄ха̄ра̄на’’нти вуттам̣. те хи ниппарийа̄йато тан̣ха̄нида̄на̄. парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ сатта̄нам̣ саттасантативасена̄ти парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ сабха̄вака̄нам̣ чаккху сотам̣ гха̄нам̣ дживха̄ ка̄йо бха̄во ваттхӯти имесам̣ саттаннам̣ сантатӣнам̣ васена. сеса̄нам̣ апарипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ андхабадхираабха̄вака̄нам̣. ӯнаӯнасантативасена̄ти чаккхуна̄, сотена, тадубхайена, бха̄вена ча ӯнаӯнасантативасена. пат̣исандхийам̣ джа̄та̄ пат̣исандхика̄. пат̣хамабхаван̇гачиттаккхан̣а̄дӣти а̄ди-саддена тада̄рамман̣ачиттасса сан̇гахо дат̣т̣хаббо.

тан̣ха̄йапи нида̄нам̣ джа̄на̄тӣти йоджана̄. тан̣ха̄нида̄нантипи па̄т̣хо. ват̣т̣ам̣ дассетва̄ти сарӯпато найато ча сакаламева ват̣т̣ам̣ дассетва̄. ида̄ни таматтхам̣ виттха̄рато вибха̄ветум̣ ‘‘имасмин̃ча пана т̣ха̄не’’тиа̄дима̄ха. атӣта̄бхимукхам̣ десанам̣ катва̄ти паччуппаннабхавато пат̣т̣ха̄йа атӣтадхамма̄бхимукхам̣ таббисайам̣ десанам̣ катва̄ татха̄ка̄ран̣ена. атӣтена ват̣т̣ам̣ дассетӣти атӣтабхавена каммакилесавипа̄кават̣т̣ам̣ дассети. аттабха̄воти паччуппанно аттабха̄во. йади евам̣ касма̄ ‘‘атӣтена ват̣т̣ам̣ дассетӣ’’ти вуттанти? на̄йам̣ досо ‘‘атӣтенева̄’’ти анавадха̄ран̣ато, еван̃ча катва̄ атӣта̄бхимукхаггахан̣ам̣ джанакакаммам̣ гахитам̣, тан̣ха̄сӣсена на̄нантарийабха̄вато. на хи каммуна̄ вина̄ тан̣ха̄ бхаванетти йуджджати.

там̣ камманти тан̣ха̄сӣсена вуттакаммам̣. дассетунти там̣ атӣтам̣ аттабха̄вам̣ дассетум̣. тассаттабха̄васса джанакам̣ камманти тасса йатха̄вуттасса аттабха̄васса джанакам̣. тато парампи аттабха̄вам̣ а̄йӯхитам̣ каммам̣ дассетум̣ вуттам̣. авиджджа̄ ча на̄ма тан̣ха̄ вийа камматта̄ти каммассева гахан̣ам̣. двӣсу т̣ха̄несӯти а̄ха̄раггахан̣ена ведана̄диггахан̣ена̄ти двӣсу т̣ха̄несу. аттабха̄воти паччуппаннака̄лико атӣтака̄лико ча аттабха̄во. пуна двӣсӯти тан̣ха̄ггахан̣е авиджджа̄сан̇кха̄раггахан̣ети двӣсу т̣ха̄несу. тасса джанаканти паччуппаннасса чева атӣтасса ча аттабха̄васса джанакам̣ каммам̣ вуттанти йоджана̄. каммаггахан̣ена четтха йаттха там̣ каммам̣ а̄йӯхитам̣, са̄ атӣта̄ джа̄ти аттхато дассита̄ хоти. тена сам̣са̄рават̣т̣асса анаматаггатам̣ дӣпети. сан̇кхепена̄ти сан̇кхепена хетупан̃чакапхалапан̃чакаггахан̣ампи хи сан̇кхепо ева хетупхалабха̄вена сан̇гахетаббадхамма̄нам̣ анекавидхатта̄.

йади атӣтена ват̣т̣ам̣ дасситам̣, евам̣ сати саппадеса̄ пат̣иччасамуппа̄дадхаммадесана̄ хотӣти дассенто ‘‘татра̄йа’’нтиа̄дима̄ха. тена хи йадипи сарӯпато ана̄гатена ват̣т̣ам̣ идха на дасситам̣, найато пана тассапи дасситатта̄ ниппадеса̄ ева пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ти дассети. ида̄ни таматтхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. удакапит̣т̣хе нипаннанти удакам̣ париплававасена нипаннам̣. парабха̄ганти парауттаман̇габха̄гам̣. оратоти тато апарабха̄гато олокенто. апарипун̣н̣оти викала̄вайаво. евам̣сампадантиа̄ди упама̄йа сам̣санданам̣.

йатха̄ хи гӣва̄ сарӣрасандха̄ракакан̣д̣ара̄нам̣ мӯлат̣т̣ха̄набхӯта̄, евам̣ аттабха̄васандха̄рака̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ мӯлабхӯта̄ тан̣ха̄ти вуттам̣ ‘‘гӣва̄йа дит̣т̣хака̄ло’’ти. йатха̄ ведана̄дианека̄вайавасамуда̄йабхӯто аттабха̄во, евам̣ пха̄сукапит̣т̣хикан̣д̣ака̄дианека̄вайавасамуда̄йабхӯта̄ пит̣т̣хӣти ‘‘пит̣т̣хийа̄…пе… тасса дит̣т̣хака̄ло’’ти вуттам̣. тан̣ха̄сан̇кха̄танти тан̣ха̄йа катхитам̣. идха десана̄йа паччайа̄ авиджджа̄сан̇кха̄ра̄ ведитабба̄ти ‘‘нан̇гут̣т̣хамӯласса дит̣т̣хака̄ло вийа̄’’ти вуттам̣. татха̄ хи парийоса̄не ‘‘нан̇гут̣т̣хамӯлам̣ пассеййа̄’’ти упама̄дассанам̣ катам̣. найато парипун̣н̣абха̄ваггахан̣ам̣ ведитаббам̣. па̄л̣ийам̣ ана̄гатасса̄пи паччайават̣т̣асса хетувасена пхалавасена ва̄ парипун̣н̣абха̄васса мукхаматтадассанӣйатта̄ а̄дито пхалахетусандхи, маджджхе хетупхаласандхи, антепи пхалахетусандхӣти евам̣ тисандхикатта̄ чатусан̇кхепамева ват̣т̣ам̣ дасситанти.

а̄ха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. мол̣ийапхаггунасуттаван̣н̣ана̄

12. имасмим̣йева т̣ха̄нети ‘‘чатта̄роме бхиккху…пе… а̄ха̄ра̄’’ти евам̣ чатта̄ро а̄ха̄ре сарӯпато дассетва̄ ‘‘име кхо бхиккхаве…пе… ануггаха̄йа̄’’ти нигаманавасена дассите имасмим̣йева т̣ха̄не. десанам̣ нит̣т̣ха̄песи чатуа̄ха̄равибха̄гадӣпакам̣ десанам̣ уддесавасенева нит̣т̣ха̄песи, упари а̄ваджджетва̄ тун̣хӣ нисӣди. дит̣т̣хигатикоти аттадит̣т̣хивасена дит̣т̣хигатико. варагандхава̄ситанти сабха̄васиддхена чанданагандхена чева тадан̃н̃ана̄на̄гандхена ча парибха̄витатта̄ варагандхава̄ситам̣. ратаначан̇кот̣аварена̄ти ратанамайена уттамачан̇кот̣акена. десана̄нусандхим̣ гхат̣ентоти йатха̄десита̄йа десана̄йа анусандхим̣ гхат̣енто, йатха̄ упаридесана̄ ваддхеййа, евам̣ усса̄хам̣ каронто. вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄рам̣ а̄ха̄ретӣти тасса а̄ха̄ран̣акирийа̄йа вуттапуччха̄йа там̣ дит̣т̣хигатам̣ уппа̄т̣енто ‘‘йо етам̣…пе… бхун̃джати ва̄’’ти а̄ха.

вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ре на̄ма иччхите тасса упабхун̃джакенапи бхавитаббам̣, со ‘‘ко ну кхо’’ти айам̣ пуччха̄йа адхиппа̄йо. утусамайети габбхавут̣т̣ха̄насамайе. со хи утусамайасса маттакасамайатта̄ татха̄ вутто. ‘‘удакена ан̣д̣а̄ни ма̄ нассантӯ’’ти маха̄самуддато никкхамитва̄. гиджджхапотака̄ вийа а̄ха̄расан̃четана̄йа та̄ни каччхапан̣д̣а̄ни маносан̃четана̄ха̄рена йа̄пентӣти айам̣ тасса тхерасса ладдхи. кин̃ча̄пи айам̣ ладдхӣти пхассаманосан̃четана̄ха̄ресу кин̃ча̄пи тхерасса йутта̄ айутта̄ ва̄ айам̣ ладдхи. имам̣ пан̃ханти ‘‘ко ну кхо, бханте, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄рам̣ а̄ха̄ретӣ’’ти имам̣ пан̃хам̣ ета̄йа йатха̄вутта̄йа ладдхийа̄ на пана пуччхати, атха кхо саттупаладдхийа̄ пуччхатӣти адхиппа̄йо. соти дит̣т̣хигатико. на ниггахетаббо умматтакасадисатта̄ адхиппа̄йам̣ аджа̄нитва̄ пуччха̄йа кататта̄. тена̄ха ‘‘а̄ха̄ретӣти на̄хам̣ вада̄мӣ’’тиа̄ди.

тасмим̣ майа̄ евам̣ вуттети тасмим̣ вачане майа̄ ‘‘а̄ха̄ретӣ’’ти евам̣ вутте сати. айам̣ пан̃хоти ‘‘ко ну кхо, бханте, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄рам̣ а̄ха̄ретӣ’’ти айам̣ пан̃хо йутто бхавеййа. евам̣ пуччхите пан̃хети саттупаладдхим̣ ана̄да̄йа ‘‘катамасса дхаммасса паччайо’’ти евам̣ дхаммапаваттавасенева пан̃хе пуччхите. тенева вин̃н̃а̄н̣ена̄ти тенева пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ена саха уппаннам̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча атӣтабхаве дит̣т̣хигатикасса васена а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттӣти идха̄дхиппетам̣. на̄марӯпе джа̄те сатӣти на̄марӯпе ниббатте таппаччайабхӯтам̣ бхиндитва̄ сал̣а̄йатанам̣ хоти.

татра̄йам̣ паччайавибха̄го – на̄манти ведана̄дикхандхаттайам̣ идха̄дхиппетам̣, рӯпам̣ пана саттасантатипарийа̄паннам̣, нийамато чатта̄ри бхӯта̄ни чха ваттхӯни джӣвитиндрийам̣ а̄ха̄ро ча. таттха випа̄кана̄мам̣ пат̣исандхиккхан̣е хадайаваттхуно саха̄йо хутва̄ чхат̣т̣хасса мана̄йатанасса сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайасампайуттавипа̄кааттхиавигатапаччайехи саттадха̄ паччайо хоти. кин̃чи панеттха хетупаччайена кин̃чи а̄ха̄рапаччайена̄ти евам̣ уккам̣са̄вакам̣со ведитаббо. итаресам̣ пана пан̃ча̄йатана̄нам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ саха̄йо хутва̄ сахаджа̄таниссайавипа̄кавиппайуттааттхиавигатавасена чхадха̄ паччайо хоти. кин̃чи панеттха хетупаччайена кин̃чи а̄ха̄рапаччайена̄ти саббам̣ пуримасадисам̣. паватте випа̄кана̄мам̣ випа̄касса чхат̣т̣ха̄йатанасса вуттанайена саттадха̄ паччайо хоти, авипа̄кам̣ пана авипа̄касса чхат̣т̣хасса тато випа̄капаччайам̣ апанетва̄ паччайо хоти. чаккха̄йатана̄дӣнам̣ пана паччуппаннам̣ чаккхупаса̄да̄диваттхукампи итарампи випа̄кана̄мам̣ паччха̄джа̄тавиппайуттааттхиавигатапаччайехи чатудха̄ паччайо хоти, татха̄ авипа̄кампи ведитаббам̣. рӯпато пана ваттхурӯпам̣ пат̣исандхийам̣ чхат̣т̣хасса сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавиппайуттааттхиавигатапаччайехи чхадха̄ паччайо хоти. чатта̄ри пана бхӯта̄ни чаккха̄йатана̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ сахаджа̄таниссайааттхиавигатапаччайехи чатудха̄ паччайо хоти. рӯпаджӣвитам̣ аттхиавигатиндрийавасена тидха̄ паччайо хотӣти айан̃хеттха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггато (висуддхи. 2.594) гахетаббо.

пан̃хасса ока̄сам̣ дентоти ‘‘ко ну кхо, бханте, пхусатӣ’’ти имасса дит̣т̣хигатикапан̃хасса ока̄сам̣ денто. тато вивечетука̄моти адхиппа̄йо. саббападесӯти дит̣т̣хигатикена бхагавата̄ ча вуттападесу. саттоти атта̄. со пана уччхедава̄динопи йа̄ва на уччхиджджати, та̄ва аттхева̄ти ладдхи, пагева сассатава̄дино. бхӯтоти виджджама̄но. ниппхаттоти ниппханно. на тасса да̄ни ниппха̄детаббам̣ кин̃чи аттхӣти ладдхи. идаппаччайа̄ иданти имасма̄ вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄рапаччайа̄ идам̣ на̄марӯпам̣. пуна идаппаччайа̄ иданти имасма̄ на̄марӯпапаччайа̄ идам̣ сал̣а̄йатананти евам̣ бахӯсу т̣ха̄несу бхагавата̄ катхитатта̄ йатха̄ паччайато ниббаттам̣ сан̇кха̄раматтамиданти сан̃н̃аттим̣ упагато. тена̄пӣти сан̃н̃аттупагатена̄пи. ека̄баддхам̣ катва̄ти йатха̄ пуччха̄йа авасаро на хоти, татха̄ ека̄баддхам̣ катва̄. десана̄рул̣ханти йато сал̣а̄йатанападато пат̣т̣ха̄йа ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо’’тиа̄дина̄ десана̄ пат̣иччасамуппа̄давӣтхим̣ а̄рул̣хамева. тамева̄ти сал̣а̄йатанападамева гахетва̄. виваджджентоти виват̣т̣енто. евама̄ха̄ти ‘‘чханнам̣твева̄’’тиа̄диа̄ка̄рена евам̣ десите, ‘‘винеййаджано пат̣ивиджджхатӣ’’ти евама̄ха. вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттийа̄ти евам̣ пуримабхавато а̄йатибхавасса паччайавасена мӯлака̄ран̣авасена ча деситатта̄ ‘‘вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпа̄нам̣ антаре еко сандхӣ’’ти вуттам̣. тадамина̄ вин̃н̃а̄н̣аггахан̣ена абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса̄пи гахан̣ам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣.

мол̣ийапхаггунасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. саман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄

13. йе паччайасамава̄йе тенаттабха̄вена сачча̄ни пат̣ивиджджхитум̣ саматтха̄, те ба̄хиракалин̇ге т̣хита̄пи тенева таттха саматтхата̄йогена бха̄винам̣ самитаба̄хитапа̄патам̣ апеккхитва̄ саман̣асаммата̄йева бра̄хман̣асаммата̄йева̄ти те ниваттетум̣ ‘‘сачча̄ни пат̣ивиджджхитум̣ асаматтха̄’’ти вуттам̣. дуккхасаччавасена̄ти дуккхаарийасаччавасена. ан̃н̃атха̄ катхам̣ ба̄хирака̄пи джара̄маран̣ам̣ дуккханти на джа̄нанти. саччадесана̄бха̄вато ‘‘саха тан̣ха̄йа̄’’ти вуттанти кечи. там̣ на сут̣т̣ху. йасма̄ таттха таттха бхаве пат̣хама̄бхиниббатти, идха джа̄тӣти адхиппета̄, са̄ ча тан̣ха̄ ева санта̄нена, тан̣хева са̄ джа̄ти. джара̄маран̣ан̃четтха па̄кат̣амева адхиппетам̣, на кхан̣икам̣, тасма̄ сатан̣ха̄ ева джа̄тиджара̄маран̣асса самудайоти бхӯтакатханаметам̣ дат̣т̣хаббам̣. самудайасаччавасена на джа̄нантӣти йоджана̄. еса найо сесападесупи. саббападесӯти йаттха тан̣ха̄ висесанабха̄вена ваттабба̄, тесу саббападесу. йена саманна̄гататта̄ пуггало параматтхато саман̣о бра̄хман̣оти вуччати, там̣ са̄ман̃н̃ам̣ брахман̃н̃ан̃ча̄ти а̄ха ‘‘арийа…пе… брахман̃н̃ан̃ча̄’’ти. йена хи паваттинимиттена саман̣а-саддо бра̄хман̣а-саддо ча саке аттхе нирул̣хо, тасса васена абхиннопи венеййаджджха̄сайато двидха̄ катва̄ ваттум̣ арахатӣти вуттам̣ ‘‘убхайаттха̄пӣ’’ти. ека̄дасасу т̣ха̄несу чатта̄ри сачча̄ни катхеси авиджджа̄самудайасса ануддхат̣атта̄.

саман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. дутийасаман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄

14. име дхамме катаме дхаммети ча еттха ити-саддо а̄диаттхо. тена ‘‘имесам̣ дхамма̄нам̣ катамесам̣ дхамма̄на’’нти имесам̣ пада̄нам̣ сан̇гахо. ета̄ни хи пада̄ни джара̄маран̣а̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣абха̄вена вутта̄ни имисса̄ десана̄йа папан̃чабхӯта̄нӣти а̄ха ‘‘еттакам̣ папан̃чам̣ катва̄ катхитам̣, десанам̣…пе… аджджха̄сайена̄’’ти. имина̄ та̄нева джара̄маран̣а̄дӣни гахетва̄ пуггаладжджха̄сайавасена а̄дито ‘‘име дхамме’’тиа̄дина̄ саббападаса̄дха̄ран̣ато десана̄ а̄раддха̄. йатха̄нуломаса̄санан̃хи суттантадесана̄, на йатха̄дхаммаса̄сананти.

дутийасаман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. качча̄наготтасуттаван̣н̣ана̄

15. йасма̄ идха джа̄нанта̄пи ‘‘самма̄дит̣т̣хӣ’’ти ваданти аджа̄нанта̄пи ба̄хирака̄пи са̄саника̄пи ануссава̄дивасенапи аттапаччаккхенапи, тасма̄ там̣ бахӯнам̣ вачанам̣ упа̄да̄йа а̄мед̣итавасена ‘‘самма̄дит̣т̣хи самма̄дит̣т̣хӣти, бханте, вуччатӣ’’ти а̄ха. татха̄ниддит̣т̣хата̄дассанаттхам̣ хисса айам̣ а̄мед̣итапайого. айан̃хеттха адхиппа̄йо – ‘‘апарехипи самма̄дит̣т̣хӣти вуччати, са̄ пана̄йам̣ евам̣ вуччама̄на̄ аттхан̃ча лаккхан̣ан̃ча упа̄да̄йа китта̄вата̄ ну кхо, бханте, самма̄дит̣т̣хи хотӣ’’ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘самма̄дит̣т̣хӣ’’ти вачане йасма̄ вин̃н̃ӯ ева пама̄н̣ам̣, на авин̃н̃ӯ, тасма̄ ‘‘йам̣ пан̣д̣ита̄’’тиа̄ди вуттам̣. две авайава̄ асса̄ти двайам̣, дувидхам̣ дит̣т̣хига̄хаваттху, двайам̣ дит̣т̣хига̄хавасена ниссито апасситоти двайаниссито. тена̄ха ‘‘две кот̣т̣ха̄се ниссито’’ти. йа̄йа дит̣т̣хийа̄ ‘‘саббойам̣ локо аттхи виджджати саббака̄лам̣ упалаббхатӣ’’ти дит̣т̣хигатико ган̣ха̄ти, са̄ дит̣т̣хи аттхита̄, са̄ ева сада̄ саббака̄лам̣ локо аттхӣти паваттага̄хата̄йа сассато, там̣ сассатам̣. йа̄йа дит̣т̣хийа̄ ‘‘саббойам̣ локо наттхи на хоти уччхиджджатӣ’’ти дит̣т̣хигатико ган̣ха̄ти, са̄ дит̣т̣хи наттхита̄, са̄ ева уччхиджджатӣти уппаннага̄хата̄йа уччхедо, там̣ уччхедам̣. локо на̄ма сан̇кха̄ралоко тамхи гахетаббато. саммаппан̃н̃а̄йа̄ти авипарӣтапан̃н̃а̄йа йатха̄бхӯтапан̃н̃а̄йа. тена̄ха ‘‘савипассана̄ маггапан̃н̃а̄’’ти. ниббаттесу дхаммесӯти йатха̄ паччайуппаннесу рӯпа̄рӯпадхаммесу. пан̃н̃а̄йанте свева̄ти санта̄нанибандханавасена пан̃н̃а̄йама̄несу ева. йа̄ наттхӣти йа̄ уччхедадит̣т̣хи таттха таттхева сатта̄нам̣ уччхиджджанато винассанато кочи т̣хито на̄ма сатто дхаммо ва̄ наттхӣти сан̇кха̄ралоке уппаджджеййа. ‘‘наттхи сатта̄ опапа̄тика̄’’ти паваттама̄на̄пи миччха̄дит̣т̣хи татха̄паваттасан̇кха̄ра̄рамман̣а̄ва. са̄ на хотӣти камма̄виджджа̄тан̣ха̄дибхедам̣ паччайам̣ пат̣ичча сан̇кха̄ралокасса самудайаниббаттим̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассато, са̄ уччхедадит̣т̣хи, на хоти, наппаваттати авиччхедена сан̇кха̄ра̄нам̣ ниббаттидассанато. локаниродханти сан̇кха̄ралокасса кхан̣иканиродхам̣. тена̄ха ‘‘сан̇кха̄ра̄нам̣ бхан̇га’’нти. йа̄ аттхӣти хетупхаласамбандхена паваттама̄насса санта̄на̄нупаччхедасса екаттаггахан̣ена сан̇кха̄ралоке йа̄ сассатадит̣т̣хи саббака̄лам̣ локо аттхӣти уппаджджеййа. са̄ на хотӣти уппаннуппанна̄нам̣ ниродхасса наванава̄нан̃ча уппа̄дасса дассанато, са̄ сассатадит̣т̣хи на хоти.

локо самудети етасма̄ти локасамудайоти а̄ха ‘‘ануломапаччайа̄ка̄ра’’нти. паччайадхамма̄нан̃хи аттано пхаласса паччайабха̄во ануломапаччайа̄ка̄ро. пат̣иломам̣ паччайа̄ка̄ранти а̄нетва̄ самбандхо. там̣там̣хетуниродхато там̣там̣пхаланиродхо хи пат̣иломапаччайа̄ка̄ро. йо хи авиджджа̄дӣнам̣ паччайадхамма̄нам̣ хетуа̄дипаччайабха̄во, со ниппарийа̄йато локасамудайо. паччайуппаннасса сан̇кха̄ра̄дикасса. ануччхедам̣ пассатоти ануччхедадассанасса хету. айампӣти на кевалам̣ кхан̣ато удайавайанӣхаран̣анайо, атха кхо паччайато удайавайанӣхаран̣анайопи.

упагаманат̣т̣хена тан̣ха̄ва упайо. татха̄ дит̣т̣хупайо. есева найоти имина̄ упайехи упа̄да̄на̄дӣнам̣ анаттхантаратам̣ атидисати. татха̄ ча пана тесу дувидхата̄ упа̄дӣйати. нану ча чатта̄ри упа̄да̄на̄ни ан̃н̃аттха вутта̄нӣти? саччам̣ вутта̄ни, та̄ни ча кхо аттхато две ева̄ти идха евам̣ вуттам̣. ка̄мам̣ ‘‘ахам̣ мама’’нти айатха̄нуккамена вуттам̣, йатха̄нуккамам̣йева пана аттхо ведитаббо. а̄ди-саддена паропарасса субхам̣ асубхантиа̄дӣнан̃ча сан̇гахо ведитаббо. те дхаммети тебхӯмакадхамме. винивисантӣти вирӯпам̣ нивисанти, абхинивисантӣти аттхо. та̄хӣти тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи. винибаддхоти вирӯпам̣ вимуччитум̣ ва̄ аппада̄навасена нийаметва̄ баддхо.

‘‘абхинивесо’’ти упайупа̄да̄на̄нам̣ паваттиа̄ка̄рависесо вуттоти а̄ха ‘‘тан̃ча̄йанти тан̃ча упайупа̄да̄на’’нти. читтасса̄ти акусалачиттасса. патит̣т̣ха̄набхӯтанти а̄дха̄рабхӯтам̣. досамохавасенапи акусалачиттаппаватти тан̣ха̄дит̣т̣ха̄бхинивесӯпаниссайа̄ ева̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хийо акусаласса читтасса адхит̣т̣ха̄нанти вутта̄. тасминти акусалачитте. абхинивисантӣти ‘‘етам̣ мама, есо ме атта̄’’тиа̄дина̄ абхинивесанам̣ паваттенти. анусентӣти тха̄магата̄ хутва̄ аппаха̄набха̄вена анусенти. тадубхайанти тан̣ха̄дит̣т̣хидвайам̣. на упагаччхатӣти ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ тан̣ха̄дит̣т̣хигатийа̄ на упасан̇камати на аллӣйати. на упа̄дийатӣти на дал̣хагга̄хам̣ ган̣ха̄ти. на адхит̣т̣ха̄тӣти на тан̣ха̄дит̣т̣хига̄хена адхит̣т̣ха̄йа паваттати. аттанийага̄хо на̄ма сати аттага̄хе хотӣти вуттам̣ ‘‘атта̄ ме’’ти. идам̣ дуккхаггахан̣ам̣ упа̄да̄наккхандха̄пассайам̣ таббинимуттасса дуккхасса абха̄ва̄ти вуттам̣ ‘‘дуккхамева̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандхаматтамева̄’’ти. ‘‘сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄’’ти (дӣ. ни. 2.387; ма. ни. 1.120; 3.373; вибха. 190) хи вуттам̣. кан̇кхам̣ на каротӣти сам̣сайам̣ на уппа̄дети саббасо вичикиччха̄йа самуччхинданато.

на параппаччайена̄ти парасса асаддаханена. миссакасамма̄дит̣т̣хим̣ а̄ха̄ти на̄марӯпапариччхедато пат̣т̣ха̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ вуттатта̄ локийалокуттарамиссакам̣ самма̄дит̣т̣хим̣ авоча. никӯт̣антоти нихӣнанто. нихӣнапарийа̄йо хи айам̣ никӯт̣а-саддо. тена̄ха ‘‘ла̄маканто’’ти. пат̣хамаканти ча гараха̄йам̣ ка-саддо. саббам̣ наттхӣти йатха̄сан̇кхатам̣ бхан̇гуппаттийа̄ наттхи ева, саббам̣ наттхи уччхиджджати винассатӣти адхиппа̄йо. саббаматтхӣти ча йатха̄ асан̇кхатам̣ аттхи виджджати, саббака̄лам̣ упалаббхатӣти адхиппа̄йо. саббанти четтха сакка̄йасаббам̣ ведитаббам̣ ‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.1) вийа. тан̃хи парин̃н̃а̄н̃а̄н̣а̄нам̣ паччайабхӯтам̣. ити-саддо нидассане. ким̣ нидассети? аттхи-саддена вуттам̣. ‘‘аттхита’’нти ниччатам̣. сассатагга̄хо хи идха пат̣хамо антоти адхиппето. уччхедагга̄хо дутийоти тадубхайавинимутта̄ ча идаппаччайата̄. еттха ча уппаннаниродхакатханато сассататам̣, нируджджханта̄нам̣ асати нибба̄наппаттийам̣ йатха̄паччайам̣ пунӯпагаманакатханато уччхедатан̃ча анупагамма маджджхимена бхагава̄ дхаммам̣ десети идаппаччайата̄найена. тена вуттам̣ ‘‘ете…пе… анте’’тиа̄ди.

качча̄наготтасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. дхаммакатхикасуттаван̣н̣ана̄

16. ниббинданаттха̄йа̄ти ниббида̄нупассана̄пат̣ила̄бха̄йа. са̄ хи джара̄маран̣асӣсена вуттесу сан̇кхатадхаммесу ниббиндана̄ка̄рена паваттати. вираджджанаттха̄йа̄ти вира̄га̄нупассана̄пат̣ила̄бха̄йа. сӣлато пат̣т̣ха̄йа̄ти виват̣т̣асаннисситасӣласама̄да̄нато пат̣т̣ха̄йа. сота̄паттийан̇гехи саманна̄гато виват̣т̣асаннисситасӣле патит̣т̣хито упа̄сакопи пагева чатупа̄рисуддхисӣле патит̣т̣хито бхиккху самма̄пат̣ипанно на̄ма. тена̄ха ‘‘йа̄ва арахаттамагга̄ пат̣ипанноти ведитаббо’’ти. нибба̄надхаммасса̄ти нибба̄на̄вахасса арийасса маггасса. анурӯпасабха̄вабхӯтанти нибба̄на̄дхигамасса ануччхавикасабха̄вабхӯтам̣. ниббида̄ти имина̄ вут̣т̣ха̄нага̄минипарийоса̄нам̣ випассанам̣ вадати. вира̄га̄ ниродха̄ти пададвайена арийамаггам̣, итарена пхалам̣. еттха̄ти имасмим̣ сутте. екена найена̄ти пат̣хамена найена. таттха хи бхагава̄ тена бхиккхуна̄ дхаммакатхикалаккхан̣ам̣ пуччхито там̣ маттхакам̣ па̄петва̄ виссаджджеси. йо хи випассанам̣ маггам̣ анупа̄да̄вимуттим̣ па̄петва̄ катхетум̣ саккоти, со екантадхаммакатхико. тена̄ха ‘‘дхаммакатхикасса пуччха̄ катхита̄’’ти. двӣхӣти дутийататийанайехи. танти пуччхам̣. висесетва̄ти висит̣т̣хам̣ катва̄. йатха̄пуччхитаматтамева акатхетва̄ апуччхитампи аттхам̣ дассенто дхамма̄нудхаммапат̣ипаттим̣ анупа̄да̄йа вимуттисан̇кха̄там̣ висесам̣ па̄петва̄. бхагава̄ хи аппам̣ йа̄чито бахум̣ денто ул̣а̄рапурисо вийа дхаммакатхикалаккхан̣ам̣ пуччхито пат̣иччасамуппа̄дамукхена тан̃чева тато ча уттарим̣ дхамма̄нудхаммапат̣ипаттим̣ анупа̄да̄вимуттан̃ча виссаджджеси. таттха ‘‘ниббида̄йа…пе… дхаммам̣ десетӣ’’ти имина̄ дхаммадесанам̣ ва̄сана̄бха̄гийам̣ катва̄ дассеси. ‘‘ниродха̄йа пат̣ипанно хотӣ’’ти имина̄ ниббедхабха̄гийам̣, ‘‘анупа̄да̄вимутто хотӣ’’ти имина̄ десанам̣ асеккхабха̄гийам̣ катва̄ дассеси. тена̄ха ‘‘секкха̄секкхабхӯмийо ниддит̣т̣ха̄’’ти.

дхаммакатхикасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. ачелакассапасуттаван̣н̣ана̄

17. лин̇гена ачелакоти паббаджиталин̇гена ачелако. тена ачелакачаран̣ена ачело, на ниччелата̄маттена̄ти дассети. на̄мена̄ти готтана̄мена кассапоти. десети паведети сам̣сайавигаманам̣ етена̄ти десо, ниччхайахетӯти а̄ха ‘‘кин̃чидева деса’’нтиа̄ди. со хи сам̣сайавигаманам̣ каротӣти ка̄ран̣ам̣. ока̄санти авасам̣санданападесам̣. тена̄ха ‘‘кхан̣ам̣ ка̄ла’’нти. антарагхарам̣ антонивесанам̣. антаре гхара̄ни етасса̄ти антарагхарам̣, антога̄мо. йада̄кан̇кхасӣти йам̣ а̄кан̇кхаси. ити бхагава̄ саббан̃н̃упава̄ран̣а̄йа пава̄рети. тена̄ха ‘‘йам̣ иччхасӣ’’ти. йада̄кан̇кхасӣти йам̣ а̄кан̇кхаси, кассапа, тиккхаттум̣ пат̣иккхипантопи пуччхаси, йам̣ а̄кан̇кхаси, тамева пуччха̄ти аттхо.

‘‘йа̄вататийам̣ пат̣иккхипӣ’’ти вуттатта̄ ‘‘татийампи кхо’’тиа̄дина̄ па̄т̣хена бхавитаббам̣. со пана найавасена сам̣кхиттоти дат̣т̣хаббо. йена ка̄ран̣ена бхагава̄ ачелакасса тиккхаттум̣ йа̄ча̄петва̄ часса пан̃хам̣ катхеси, там̣ дассетум̣ ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. га̄раваджананаттхам̣ йа̄вататийам̣ пат̣иккхипи тан̃ча дхаммасса суссӯса̄йа. дхаммагарука̄ хи буддха̄ бхагаванто. сатта̄нам̣ н̃а̄н̣апарипа̄кам̣ а̄гамайама̄но йа̄вататийам̣ йа̄ча̄петӣти вибхаттивипарин̣а̄мавасена са̄дха̄ран̣ато падам̣ йоджетва̄ пуна ‘‘еттакена ка̄лена̄’’ти кассапасса васена йоджетаббам̣.

ма̄ти пат̣иседхе нипа̄то. бхан̣ӣти пунавачанавасена кирийа̄падам̣ вадати. ма̄ евам̣ бхан̣и, катхесӣти аттхо. ‘‘ити бхагава̄ авоча̄’’ти пана сан̇гӣтика̄равачанам̣. сайам̣катам̣ дуккханти пурисасса уппаджджама̄надуккхам̣, тена катам̣ на̄ма тасса ка̄ран̣асса пуббе тенева каммасса упачитатта̄ти айам̣ найо анаваджджо. дит̣т̣хигатико пана пан̃чаккхандхавинимуттам̣ ниччам̣ ка̄ракаведакалаккхан̣ам̣ атта̄нам̣ парикаппетва̄ тасса васена ‘‘сайам̣катам̣ дуккха’’нти пуччхатӣти бхагава̄ ‘‘ма̄ хева’’нти авоча, тена̄ха ‘‘сайам̣катам̣ дуккханти ваттум̣ на ват̣т̣атӣ’’тиа̄ди. еттха ча йади ба̄хиракехи парикаппито атта̄ на̄ма кочи аттхи, со ча ниччо, тасса ниббика̄рата̄йа, пуримарӯпа̄виджаханато кассачи висеса̄дха̄насса ка̄тум̣ асаккун̣еййата̄йа ахитато ниваттанаттхам̣, хите ча ваттанаттхам̣ упадесо ча ниппайоджано сийа̄ аттава̄дино. катхам̣ ва̄ со упадесо паваттӣйати? вика̄ра̄бха̄вато. еван̃ча аттано аджат̣а̄ка̄сасса вийа да̄на̄дикирийа̄ хим̣са̄дикирийа̄ ча на самбхавати, татха̄ сукхасса дуккхасса ча анубхаванабандхо ева аттава̄дино на йуджджати каммабандха̄бха̄вато. джа̄тиа̄дӣнан̃ча асамбхавато куто вимоккхо. атха пана ‘‘дхаммаматтам̣ тасса уппаджджати чева винассати ча. йасса васена̄йам̣ кирийа̄воха̄ро’’ти вадеййа, евампи пуримарӯпа̄виджаханена ават̣т̣хитасса аттано дхаммаматтанти на сакка̄ самбха̄ветум̣. те ва̄ панасса дхамма̄ аваттха̄бхӯта̄, тато ан̃н̃е ва̄ сийум̣ анан̃н̃е ва̄. йади ан̃н̃е, на та̄хи тасса уппанна̄хипи кочи висесо аттхи. йо хи кароти пат̣исам̣ведети чавати упападжджати ча̄ти иччхитам̣, тасма̄ тадаттхо ева йатха̄вуттадосо. кин̃ча дхаммакаппана̄пи нираттхика̄ сийа̄. атха анан̃н̃е, уппа̄давина̄савантӣхи аваттха̄хи анан̃н̃асса аттано та̄сам̣ вийа уппа̄давина̄сасамбхавато куто ниччата̄вака̄со. та̄сампи ва̄ аттано вийа ниччата̄паттӣти бандхавимоккха̄нам̣ асамбхаво ева̄ти на йуджджатева̄йам̣ аттава̄до. тена̄ха ‘‘атта̄ на̄ма кочи дуккхасса ка̄рако наттхӣти дӣпетӣ’’ти. паратоти ‘‘парам̣катам̣ дуккха’’нтиа̄дике парасмим̣ тивидхепи найе. адхиччасамуппаннанти адхичча йадиччха̄йа кин̃чи ка̄ран̣ам̣ кассачи ва̄ пуббам̣ вина̄ самуппаннам̣. тена̄ха ‘‘ака̄ран̣ена йадиччха̄йа уппанна’’нти. касма̄ евама̄ха̄ти евам̣ ваккхама̄ноти адхиппа̄йо. асса̄ти ачеласса. айанти бхагавантам̣ сандха̄йа вадати. содхентоти сайам̣ висуддхам̣ катва̄ пуччхитаматтхам̣ ева аттано пуччха̄йа суддхим̣ дассенто. ладдхийа̄ ‘‘сайам̣катам̣ дуккха’’нти миччха̄гахан̣асса пат̣иседханаттха̄йа.

со каротӣти со каммам̣ кароти. со пат̣исам̣ведайатӣти ка̄ракаведака̄нам̣ анан̃н̃аттадассанапарам̣ етам̣, на пана каммакирийа̄пхала̄нам̣ пат̣исам̣ведана̄нам̣ сама̄нака̄лата̄дассанапарам̣. итӣти нидассанаттхе нипа̄то. кхоти авадха̄ран̣е. ‘‘со ева̄’’ти дассито. анийата̄деса̄ хи ете нипа̄та̄. а̄дитоти бхумматтхе ниссаккавачананти а̄ха ‘‘а̄димхийева̄’’ти. ‘‘сайам̣катам̣ дуккха’’нти ладдхийа̄ пагева ‘‘со кароти, со пат̣исам̣ведайатӣ’’ти сан̃н̃а̄читтавипалла̄са̄ бхаванти. сан̃н̃а̄випалла̄сато хи читтавипалла̄со, читтавипалла̄сато дит̣т̣хивипалла̄со, тена̄ха ‘‘евам̣ сати паччха̄ сайам̣катам̣ дуккханти айам̣ ладдхи хотӣ’’ти. евам̣ сати сан̃н̃а̄читтавипалла̄са̄нам̣ брӯхито миччха̄бхинивесо, йадидам̣ ‘‘сайам̣катам̣ дуккха’’нти ладдхи. тасма̄ пат̣иниссаджджетум̣ па̄пакам̣ дит̣т̣хигатанти дассети. тена̄ха бхагава̄ ‘‘сайам̣катам̣…пе… етам̣ паретӣ’’ти. ват̣т̣адуккхам̣ адхиппетам̣ ависесато аттхӣти ча вуттатта̄. сассатам̣ сассатага̄хам̣ дӣпети паресам̣ пака̄сети, татха̄бхӯто ча сассатам̣ дал̣хагга̄хам̣ ган̣ха̄тӣти. тасса̄ти дит̣т̣хигатикасса. там̣ ‘‘сайам̣катам̣ дуккха’’нти евам̣ паваттам̣ випарӣтадассанам̣. етам̣ сассатаггахан̣ам̣. парети упети. тена̄ха ‘‘ка̄ракан̃ча…пе… аттхо’’ти. екамева ган̣хантанти сатипи ваттхубхеде айонисо уппаджджанена екамева катва̄ ган̣хантам̣.

идха ‘‘а̄димхийева̄’’ти паде. ‘‘парам̣катам̣ дуккха’’нти ладдхийа̄ пагева̄тиа̄дина̄ хеттха вуттанайа̄нуса̄рена аттхо ведитаббо. айан̃хеттха йоджана̄ – ‘‘парам̣катам̣ дуккха’’нти ладдхийа̄ пагева ан̃н̃о кароти, ан̃н̃о пат̣исам̣ведайатӣти сан̃н̃а̄читтавипалла̄са̄ бхавантӣти саббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева йоджетаббам̣. евам̣ сатӣти евам̣ мудуке уччхедавипалла̄се пат̣хамуппанне сати паччха̄ ‘‘парам̣катам̣ дуккха’’нти айам̣ ладдхи хотӣти самбандхо. ка̄ракоти каммасса ка̄рако. тена катанти каммака̄ракена катам̣. каммуна̄ хи пхаласса воха̄ро абхедопача̄ракатта̄. еванти дит̣т̣хисахагата̄ ведана̄ са̄тасабха̄ва̄ килесапарил̣а̄ха̄дина̄ сапариссайа̄ саупа̄йа̄са̄, евам̣. ‘‘пагева итаре’’ти вуттаведана̄йа абхитуннасса виддхасса. ‘‘вуттанайена йоджетабба’’нти ватва̄ там̣ йоджанам̣ дассенто ‘‘татра̄йа’’нтиа̄дима̄ха. уччхеданти сато саттасса уччхедам̣ вина̄сам̣, вибхаванти аттхо. асато хи вина̄са̄самбхавато аттхибха̄ванибандхано уччхедо. йатха̄ хетупхалабха̄вена паваттама̄на̄нам̣ сабха̄вадхамма̄нам̣ сатипи екасанта̄напарийа̄панна̄нам̣ бхиннасантатипатитехи висесе хетупхала̄нам̣ параматтхато авина̄бха̄ватта̄ бхиннасанта̄напатита̄нам̣ вийа аччантабхедасаннит̣т̣ха̄нена на̄наттанайасса миччха̄гахан̣ам̣ уччхеда̄бхинивесасса ка̄ран̣ам̣. евам̣ хетупхалабхӯта̄нам̣ дхамма̄нам̣ виджджама̄непи сабха̄вабхеде екасантатипарийа̄панната̄йа екаттанайена аччанта̄бхедагахан̣ампи ка̄ран̣амева̄ти дассетум̣ ‘‘саттасса̄’’ти вуттам̣ па̄л̣ийам̣. санта̄навасена хи ваттама̄несу кхандхесу гханавиниббхога̄бха̄вена екаттагахан̣анибандхано саттагга̄хо, саттасса ча аттхибха̄вагга̄ханибандхано уччхедагга̄хо, йа̄ва̄йам̣ атта̄ на уччхиджджати, та̄ва̄йам̣ виджджатийева̄ти гахан̣ато нирудайавина̄со идха уччхедоти адхиппетоти ‘‘уччхеда’’нти вуттам̣. висесена на̄со вина̄со, абха̄во. со пана мам̣сачаккхупан̃н̃а̄чаккхӯнам̣ дассанапатха̄тиккамойева хотӣти вуттам̣ ‘‘адассана’’нти. адассане хи на̄сасаддо локе нирул̣хоти. сабха̄вавигамо сабха̄ва̄пагамо вибхаво. йо хи нирудайавина̄сена уччхиджджати, на со аттано сабха̄вена тит̣т̣хати.

ете тети ва̄ йе име тайа̄ ‘‘сайам̣катам̣ дуккха’’нти ча пут̣т̣хена майа̄ ‘‘со кароти, со пат̣исам̣ведайатӣ’’тиа̄дина̄, ‘‘ан̃н̃о кароти, ан̃н̃о пат̣исам̣ведайатӣ’’тиа̄дина̄ ча пат̣иккхитта̄ сассатуччхедасан̇кха̄та̄ анта̄, те убхо антети йоджана̄. атха ва̄ ете тети йаттха путхӯ ан̃н̃атиттхийа̄ анупачитан̃а̄н̣асамбха̄рата̄йа парамагамбхӣрам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ аппаджа̄нанта̄ сассатуччхеде нимугга̄ сӣсам̣ уккхипитум̣ на висаханти, ете те убхо анте анупагамма̄ти йоджана̄. десетӣти пат̣хамам̣ та̄ва анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е пат̣ипаттидхамме н̃а̄н̣а̄нубха̄вена маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа т̣хито, карун̣а̄нубха̄вена десана̄дхамме маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа т̣хито дхаммам̣ десети. еттха хӣти хи-саддо хетуаттхо. йасма̄ ка̄ран̣ато…пе… ниддит̣т̣хо, тасма̄ маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа т̣хито дхаммам̣ десетӣти йоджана̄. ка̄ран̣ато пхалам̣ дӣпитанти йоджана̄, абхидхеййа̄нурӯпан̃хи лин̇гавачана̄ни хонти. асса̄ти пхаласса. на кочи ка̄рако ва̄ ведако ва̄ ниддит̣т̣хо, ан̃н̃адаттху пат̣иккхитто хетупхаламаттата̄дассанато кевалам̣ дуккхаккхандхагахан̣атоти. етта̄вата̄ти ‘‘ете те, кассапа…пе… дуккхаккхандхасса ниродхо хотӣ’’ти еттакена та̄ва падена. сесапан̃ха̄ти ‘‘сайам̣катан̃ча парам̣катан̃ча дуккха’’нтиа̄дика̄ сеса̄ чатта̄ро пан̃ха̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘ким̣ ну кхо, бхо готама, наттхи дуккха’’нти пан̃хо па̄л̣ийам̣ сарӯпенева пат̣иккхиттоти на уддхато. пат̣иседхита̄ хонтӣти татийапан̃хо, та̄ва пат̣хамадутийапан̃хапат̣иккхепенева пат̣иккхитто, со хи пан̃хо висум̣ висум̣ пат̣иккхепена екаджджхам̣ пат̣иккхепена ча. тена̄ха ‘‘убхо…пе… пат̣иккхитто’’ти. еттха ча йасса атта̄ ка̄рако ведако ва̄ иччхито, тена випарин̣а̄мадхаммо атта̄ анун̃н̃а̄то хоти. татха̄ ча сати анупуббадхаммаппаваттийа̄ рӯпа̄дидхамма̄нам̣ вийа, сукха̄дидхамма̄нам̣ вийа часса паччайа̄йаттавуттита̄йа уппа̄давантата̄ а̄паджджати. уппа̄де ча сати авассам̣бха̄вӣ ниродхоти анавака̄са̄ ниччата̄ти. тасса ‘‘сайам̣ката’’нти пат̣хамапан̃хапат̣иккхепо паччха̄ че аттано нирул̣хасса самудайо хотӣти пуббе вийа анена бхавитаббам̣, пуббе вийа ва̄ паччха̄пи. сесапан̃ха̄ти татийапан̃ха̄дайо. татийапан̃хо пат̣иккхиттоти еван̃ча татийапан̃хо пат̣иккхитто ведитаббо – ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ сататам̣ самитам̣ паччайа̄йаттасса дӣпанена дуккхасса адхиччасамуппанната̄ пат̣иккхитта̄, тато ева тасса аджа̄нанан̃ча пат̣иккхиттам̣. тена̄ха бхагава̄ ‘‘еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хотӣ’’ти (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.39-40; маха̄ва. 1; уда̄. 1).

йам̣ парива̄сам̣ сама̄дийитва̄ паривасатӣти йоджана̄. вачанасилит̣т̣хата̄васена̄ти ‘‘бхагавато сантике паббаджджам̣ лабхеййам̣ упасампада’’нти йа̄чантена тена вуттавачанасилит̣т̣хата̄васена. га̄маппавесана̄дӣнӣти а̄ди-саддена на̄тидива̄пат̣иккаманам̣, навесийа̄дигочарата̄, сабрахмача̄рӣнам̣ киччесу даккхата̄ди, уддеса̄дӣсу тиббаччхандата̄, титтхийа̄нам̣ аван̣н̣абхан̣ане аттаманата̄, буддха̄дӣнам̣ аван̣н̣абхан̣ане анаттаманата̄, титтхийа̄нам̣ ван̣н̣абхан̣ане анаттаманата̄, буддха̄дӣнам̣ ван̣н̣абхан̣ане аттаманата̄ти (маха̄ва. 87) имесам̣ сан̇гахо. ат̣т̣ха ватта̄нӣти има̄ни ат̣т̣ха титтхийаватта̄ни пӯрентена. еттха ча на̄тика̄лена га̄маппавесана̄ таттха висуддхака̄йавачӣсама̄ча̄рена пин̣д̣а̄йа чаритва̄ на̄тидива̄пат̣иккамананти идамекам̣ ваттам̣.

айаметтха па̄т̣хоти етасмим̣ кассапасутте айам̣ па̄т̣хо. ан̃н̃аттха̄ти сӣхана̄дасутта̄дӣсу (дӣ. ни. 1.402-403). гхам̣ситва̄ кот̣т̣етва̄ти йатха̄ суван̣н̣ам̣ нигхам̣ситва̄ адхикаран̣ийа̄ кот̣т̣етва̄ ниддосамева гайхати, евам̣ парива̄саваттачаран̣ена гхам̣ситва̄ суддхабха̄вавӣмам̣санена кот̣т̣етва̄ суддхо ева ан̃н̃атиттхийапуббо идха гайхати. тиббаччхандатанти са̄санам̣ анупависитва̄ брахмачарийава̄се тиббаччхандатам̣ дал̣хатара̄бхиручитам̣. ан̃н̃атарам̣ бхиккхум̣ а̄мантесӣти на̄маготтена апа̄кат̣ам̣ екам̣ бхиккхум̣ а̄н̣а̄песи ехибхиккхуупасампада̄йа упаниссайа̄бха̄вато. ган̣е нисӣдитва̄ти бхиккхӯ аттано сантике патта̄санавасена ган̣е нисӣдитва̄.

ачелакассапасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. тимбарукасуттаван̣н̣ана̄

18. йасма̄ тимбаруко ‘‘ведана̄ атта̄. атта̄ва ведайатӣ’’ти евам̣ладдхико, тасма̄ та̄йа ладдхийа̄ ‘‘сайам̣катам̣ сукхадуккха’’нти вадати, там̣ пат̣исам̣харитум̣ бхагава̄ ‘‘са̄ ведана̄’’тиа̄дим̣ авоча. тена̄ха ‘‘са̄ ведана̄тиа̄ди сайам̣катам̣ сукхадуккханти ладдхийа̄ ниседханаттхам̣ вутта’’нти. еттха̄пӣти имасмимпи сутте. татра̄ти йам̣ вуттам̣ ‘‘са̄ ведана̄…пе… сукхадуккха’’нти, тасмим̣ па̄т̣хе. а̄димхийева̄ти еттха бхуммавачанена ‘‘а̄дито’’ти то-саддо на ниссаккавачане. ева-ка̄рена кхо-саддо авадха̄ран̣ети дассети. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ анантарасутте вуттамева. таттха пана ‘‘ведана̄то ан̃н̃о атта̄, ведана̄йа ка̄рако’’ти ладдхикасса дит̣т̣хигатикасса ва̄до пат̣иккхитто, идха ‘‘ведана̄ атта̄’’ти евам̣ладдхикасса̄ти айамева висесо. тена̄ха ‘‘еван̃хи сати ведана̄йа ева ведана̄ ката̄ хотӣ’’тиа̄ди. имисса̄ти йа̄йа ведана̄йа сукхадуккхам̣ катам̣, имисса̄. пуббепӣти сассата̄ка̄рато пуббепи. пуриман̃хи аттханти анантарасутте вуттам̣ аттхам̣. ат̣т̣хакатха̄йанти пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йам̣. танти пуримасутте вуттаматтхам̣. асса̄ти имасса суттасса. йасма̄ тимбаруко ‘‘ведана̄ва атта̄’’ти ган̣ха̄ти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ахам̣ са̄ ведана̄…пе… на вада̄мӣ’’ти.

ан̃н̃а̄ ведана̄тиа̄дӣсупи йам̣ ваттаббам̣, там̣ анантарасутте вуттанайамева. ка̄ракаведана̄ти каттубхӯтаведана̄. ведана̄сукхадуккханти ведана̄бхӯтасукхадуккхам̣ катхитам̣, на ват̣т̣асукхадуккхам̣. ‘‘випа̄касукхадуккхамева ват̣т̣атӣ’’ти вуттам̣ ‘‘сайам̣катам̣ сукхам̣ дуккха’’нтиа̄дивачанато.

тимбарукасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. ба̄лапан̣д̣итасуттаван̣н̣ана̄

19. авиджджа̄ нӣваран̣а̄ бхава̄ди-а̄дӣнавасса нива̄ритапат̣иччха̄дика̄ етасса̄ти авиджджа̄нӣваран̣о, авиджджа̄йа нивутоти а̄ха ‘‘авиджджа̄йа нива̄ритасса̄’’ти. айам̣ ка̄йоти ба̄ласса аппахӣнакилесасса паччуппаннам̣ аттабха̄вам̣ раккхам̣ катва̄ авиджджа̄йа пат̣иччха̄дита̄дӣнаве айа̄тха̄вадассанавасена тан̣ха̄йа пат̣иладдхачиттасса там̣там̣бхавӯпага̄ сан̇кха̄ра̄ сан̇кхарӣйанти. техи ча аттабха̄васса абхиниббатти, тасма̄ айан̃ча авиджджа̄йа ка̄йо ниббаттоти. асса̄ти ба̄ласса. айам̣ аттхоти ‘‘айам̣ ка̄йо на̄марӯпанти ча вутто’’ти аттхо дӣпетаббо упа̄да̄наккхандхасал̣а̄йатанасан̇гахато тесам̣ дхамма̄нам̣. еваметам̣ двайанти евам̣ авиджджа̄йа нива̄ритатта̄, тан̣ха̄йа ча сам̣йуттатта̄ евам̣ сапарасанта̄нагатасавин̃н̃а̄н̣акака̄йасан̇кха̄там̣ двайам̣ хоти. ан̃н̃аттха̄ти суттантаресу. ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425-426; сам̣. ни. 2.43-45; 4.60-61; катха̄. 465, 467) аджджхаттикаба̄хира̄йатана̄ни бхиндитва̄ чаккхурӯпа̄дидвайа̄ни пат̣ичча чаккхусампхасса̄дайо вутта̄, идха пана абхиндитва̄ чха аджджхаттикаба̄хира̄йатана̄ни пат̣ичча чаккхусампхасса̄дайо вутта̄ ‘‘двайам̣ пат̣ичча пхассо’’ти, тасма̄ маха̄двайам̣ на̄ма киретам̣ анавасесато аджджхаттикаба̄хира̄йатана̄нам̣ гахитатта̄. аджджхаттикаба̄хира̄ни а̄йатана̄нӣти еттха̄пи хи сал̣а̄йатана̄ни сан̇гахита̄нева. пхассака̄ран̣а̄нӣти пхассапаваттийа̄ паччайа̄ни. йехӣти хетудассанаматтанти а̄ха ‘‘йехи ка̄ран̣абхӯтехӣ’’ти. пхассо ева пхусанакиччо, на пхасса̄йатана̄нӣти вуттам̣ ‘‘пхассена пхут̣т̣хо’’ти. парипун̣н̣авасена̄ти авекаллавасена. апарипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ хӣна̄ни пхассасса ка̄ран̣а̄ни хонти, тесам̣ вийа̄ти ‘‘етесам̣ ва̄ ан̃н̃атарена̄’’ти вуттам̣. ка̄йаниббаттана̄димхӣти савин̃н̃а̄н̣акасса ка̄йасса ниббаттанам̣ ка̄йаниббаттанам̣, ка̄йо ва̄ ниббаттати етена̄ти ка̄йаниббаттанам̣, килеса̄бхисан̇кха̄ра̄. а̄дисаддена пхассасал̣а̄йатана̄дисан̇гахо. адхикам̣ пайасати пайун̃джати етена̄ти адхиппайа̄со, висесака̄ран̣анти а̄ха ‘‘адхикапайого’’ти.

бхагава̄ амха̄кам̣ уппа̄дакабха̄вена мӯлабха̄вена бхагавам̣мӯлака̄. име дхамма̄ти име ка̄ран̣адхамма̄. йехи майам̣ ба̄лапан̣д̣ита̄нам̣ сама̄непи ка̄йаниббаттана̄димхи висесам̣ джа̄неййа̄ма, тена̄ха ‘‘пуббе кассапасамма̄самбуддхена уппа̄дита̄’’тиа̄ди. а̄джа̄на̄ма̄ти абхимукхам̣ паччаккхато джа̄на̄ма. пат̣ивиджджха̄ма̄ти тассева вевачанам̣, адхигаччха̄ма̄ти аттхо. нета̄ти амха̄кам̣ санта̄не па̄пета̄. винета̄ти йатха̄ аламарийан̃а̄н̣адассанависесо хоти, евам̣ висесато нета̄, тадан̇гавинайа̄дивасена ва̄ винета̄. анунета̄ти анурӯпам̣ нета̄. антарантара̄ йатха̄дхаммапан̃н̃аттийа̄ пан̃н̃а̄пита̄нам̣ дхамма̄нам̣ анурӯпато дассанам̣ хотӣти а̄ха ‘‘йатха̄сабха̄вато …пе… дассета̄’’ти. а̄па̄тхам̣ упагаччханта̄нам̣ бхагава̄ пат̣исаран̣ам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄нанти бхагавам̣пат̣исаран̣а̄ дхамма̄. тена̄ха ‘‘чатубхӯмакадхамма̄’’тиа̄ди. пат̣исарати пат̣ивиджджхатӣти пат̣исаран̣ам̣, тасма̄ пат̣ивиджджханавасена бхагава̄ пат̣исаран̣ам̣ етесанти бхагавам̣пат̣исаран̣а̄. тена̄ха ‘‘апи ча̄’’тиа̄ди. пхассо а̄гаччхатӣти пат̣ивиджджханакавасена пхассо н̃а̄н̣асса а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантойева со аттхато ‘‘ахам̣ кинна̄мо’’ти на̄мам̣ пуччханто вийа, бхагава̄ часса на̄мам̣ каронто вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘ахам̣ бхагава̄’’тиа̄ди. упат̣т̣ха̄тӯти н̃а̄н̣асса паччупат̣т̣ха̄ту. бхагавантам̣йева пат̣ибха̄тӯти бхагавато ева бха̄го хоту, бхагава̄ва нам̣ аттано бха̄гам̣ катва̄ виссаджджетӯти аттхо, бхагавато бха̄го йадидам̣ дхаммасса аккха̄нам̣, амха̄кам̣ пана саванам̣ бха̄готи айаметтха адхиппа̄йо. еван̃хи саддалаккхан̣ена самети. кечи пана пат̣ибха̄тӯти аттхам̣ ваданти н̃а̄н̣ена диссату десӣйатӯти ва̄ аттхо. тена̄ха ‘‘тумхейева но катхетва̄ детха̄ти аттхо’’ти.

ба̄ласса пан̣д̣итасса ча ка̄йасса ниббаттийа̄ паччайабхӯта̄ авиджджа̄ ча тан̣ха̄ ча. тена̄ха ‘‘каммам̣…пе… нируддха̄’’ти. джава̄петва̄ти гахитаджаванам̣ катва̄, йатха̄ пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хитум̣ саматтхам̣ хоти, евам̣ катва̄. йади нируддха̄, катхам̣ аппахӣна̄ти вуттанти а̄ха ‘‘йатха̄ пана̄’’тиа̄ди. бхавати хи там̣садисепи таббоха̄ро йатха̄ ‘‘са̄ ева титтирӣ, та̄нева осадха̄ни, тассева каммасса випа̄ка̄васесена̄’’ти ча. дуккхаккхайа̄йа̄ти тадаттхависесанаттханти а̄ха ‘‘кхайаттха̄йа̄’’ти. пат̣исандхика̄йанти пат̣исандхигахан̣апуббакам̣ ка̄йам̣. па̄л̣ийам̣ ‘‘ба̄лена̄’’ти каран̣авачанам̣ ниссаккети а̄ха ‘‘ба̄лато’’ти. бха̄вина̄ саха пат̣исандхина̄ саппат̣исандхико. йо пана екантато тенаттабха̄вена арахаттам̣ паттум̣ бхаббо, со бха̄вина̄ пат̣исандхина̄ ‘‘аппат̣исандхико’’ти, тато висесанаттхам̣ ‘‘саппат̣исандхико’’ти вуттам̣. кин̃ча̄пи вуттам̣, со ча йа̄ва арийабхӯмим̣ на оккамати, та̄ва ба̄ладхаммасаман̇гӣ ева̄ти катва̄ ‘‘саббопи путхуджджано ба̄ло’’ти вуттам̣. татха̄ хи ‘‘аппат̣исандхико кхӣн̣а̄саво пан̣д̣ито’’ти кхӣн̣а̄сава-саддена аппат̣исандхико висесито. йади евам̣ секкха̄ катханти а̄ха ‘‘сота̄панна̄’’тиа̄ди. те хи сикха̄паттапан̣д̣иччабха̄валаккхан̣а̄бха̄вато пан̣д̣ита̄ти на ваттабба̄ кхӣн̣а̄сава̄ вийа, балаватара̄нам̣ пана ба̄ладхамма̄нам̣ пахӣнатта̄ ба̄ла̄типи на ваттабба̄ путхуджджана̄ вийа. бхаджийама̄на̄ пана чатусаччасампат̣иведхам̣ упа̄да̄йа пан̣д̣итапаккхам̣ бхаджанти, на ба̄лапаккхам̣ вуттака̄ран̣ена̄ти.

ба̄лапан̣д̣итасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. паччайасуттаван̣н̣ана̄

20. саббампи сан̇кхатам̣ аппат̣ичча уппаннам̣ на̄ма наттхӣти паччайадхаммопи аттано паччайадхаммам̣ упа̄да̄йа паччайуппанно, татха̄ паччайуппаннадхаммопи аттано паччайуппаннам̣ упа̄да̄йа паччайадхаммоти йатха̄рахам̣ дхамма̄нам̣ паччайапаччайуппанната̄. йесам̣ винеййа̄нам̣ пат̣иччасамуппа̄дадесана̄йева субодхато упат̣т̣ха̄ти, тесам̣ васена сут̣т̣ху вибха̄гам̣ катва̄ пат̣иччасамуппа̄до десито. йесам̣ пана винеййа̄нам̣ тадубхайасмим̣ вибхаджджа суте ева дхамма̄бхисамайо хоти, те сандха̄йа бхагава̄ тадубхайам̣ вибхаджджа дассенто ‘‘пат̣иччасамуппа̄дан̃ча во, бхиккхаве, десесса̄ми пат̣иччасамуппанне ча дхамме’’ти имам̣ десанам̣ а̄рабхӣти имаматтхам̣ вибха̄венто ‘‘саттха̄ имасмим̣ сутте’’тиа̄дима̄ха. паччайасса бха̄во паччайаттам̣, паччайаниббаттата̄. асабха̄вадхамме на лаббхатӣти ‘‘сабха̄вадхамме’’ти вуттам̣. нану ча джа̄ти джара̄ маран̣ан̃ча сабха̄вадхаммо на хоти, йесам̣ пана кхандха̄нам̣ джа̄ти джара̄ маран̣ан̃ча, те ева сабха̄вадхамма̄, атха касма̄ десана̄йа те гахита̄ти? на̄йам̣ досо, джа̄ти джара̄ маран̣ан̃хи паччайаниббатта̄нам̣ сабха̄вадхамма̄нам̣ вика̄раматтам̣, нан̃н̃есам̣, тасма̄ те гахита̄ти. уппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нанти на винеййапуггала̄нам̣ маггапхалуппатти вийа джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣уппатти татха̄гатуппа̄да̄йатта̄, атха кхо са̄ татха̄гата̄нам̣ уппа̄депи ануппа̄депи хотийева. тасма̄ са̄ ка̄мам̣ асан̇кхата̄ вийа дха̄ту на ничча̄, татха̄пи ‘‘саббака̄лика̄’’ти етена джа̄типаччайато джара̄маран̣уппаттӣти дассети. тена̄ха ‘‘джа̄тийева джара̄маран̣асса паччайо’’ти. джа̄типаччайа̄ти ча джа̄тисан̇кха̄тапаччайа̄. хетумхи ниссаккавачанам̣. т̣хита̄ва са̄ дха̄ту, йа̄йам̣ идаппаччайата̄ джа̄тийа̄ джара̄маран̣асса паччайата̄ тасса бйабхича̄ра̄бха̄вато. ида̄ни на када̄чи джа̄ти джара̄маран̣асса паччайо на хоти хотийева̄ти джара̄маран̣асса паччайабха̄ве нийамети. убхайенапи йатха̄вуттасса паччайабха̄во йаттха хоти, таттха авассам̣бха̄витам̣ дассети. тена̄ха бхагава̄ ‘‘т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯ’’ти. двӣхи падехи. тит̣т̣хантӣти йасса васена дхамма̄нам̣ т̣хити, са̄ идаппаччайата̄ дхаммат̣т̣хитата̄. дхаммети паччайуппанне дхамме. нийамети висесети. хетугатависесасама̄його хи хетупхаласса евам̣ дхаммата̄нийа̄мо ева̄ти.

апаро найо – т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯти йа̄йам̣ джара̄маран̣асса идаппаччайата̄ ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти, еса̄ дха̄ту еса сабха̄во. татха̄гата̄нам̣ уппа̄дато пуббе уддхан̃ча аппат̣ивиджджхийама̄но, маджджхе ча пат̣ивиджджхийама̄но на татха̄гатехи уппа̄дито, атха кхо самбхавантасса джара̄маран̣асса саббака̄лам̣ джа̄типаччайато самбхавоти т̣хита̄ва са̄ дха̄ту, кевалам̣ пана сайамбхун̃а̄н̣ена абхисамбуджджханато ‘‘айам̣ дхаммо татха̄гатена абхисамбуддхо’’ти паведанато ча татха̄гато ‘‘дхаммаса̄мӣ’’ти вуччати, на апуббасса уппа̄данато. тена вуттам̣ ‘‘т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯ’’ти. са̄ ева ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти еттха випалла̄са̄бха̄вато евам̣ авабуджджхама̄насса етасса сабха̄васса, хетуно ва̄ татхева бха̄вато т̣хитата̄ти дхаммат̣т̣хитата̄, джа̄ти ва̄ джара̄маран̣асса уппа̄дат̣т̣хити паваттаа̄йӯхана-сам̣йога-палибодха-самудайа-хетупаччайат̣т̣хитӣти тадуппа̄да̄дибха̄венасса̄ т̣хитата̄ ‘‘дхаммат̣т̣хитата̄’’ти пхалам̣ пати са̄маттхийато хетумева вадати. дха̄рӣйати паччайехӣти ва̄ дхаммо, тит̣т̣хати таттха тада̄йаттавуттита̄йа пхаланти т̣хити, дхаммасса т̣хити дхаммат̣т̣хити. дхаммоти ва̄ ка̄ран̣ам̣ паччайабха̄вена пхаласса дха̄ран̣ато, тасса т̣хити сабха̄во, дхаммато ча ан̃н̃о сабха̄во наттхӣти дхаммат̣т̣хити, паччайо. тена̄ха ‘‘паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. ма̄тика̄ 4). дхаммат̣т̣хити ева дхаммат̣т̣хитата̄. са̄ ева дха̄ту ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти имасса сабха̄васса, хетуно ва̄ ан̃н̃атхатта̄бха̄вато, ‘‘на джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти вин̃н̃а̄йама̄насса ча таббха̄ва̄бха̄вато нийа̄мата̄ ваваттхитабха̄воти дхамманийа̄мата̄. пхаласса ва̄ джара̄маран̣асса джа̄тийа̄ сати самбхаво дхамме хетумхи т̣хитата̄ти дхаммат̣т̣хитата̄, асати асамбхаво дхамманийа̄мата̄ти евам̣ пхалена хетум̣ вибха̄вети, там̣ ‘‘т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯ’’тиа̄дина̄ вуттам̣. имесам̣ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайата̄сан̇кха̄там̣ идаппаччайатам̣ абхисамбуджджхати паччаккхакаран̣ена абхимукхам̣ буджджхати йа̄тха̄вато пат̣ивиджджхати, тато ева абхисамети абхимукхам̣ сама̄гаччхати, а̄дито катхенто а̄чиккхати, уддисатӣти аттхо. тамева уддесам̣ парийоса̄пенто десети. йатха̄уддит̣т̣хаматтам̣ ниддисанавасена пака̄рехи н̃а̄пенто пан̃н̃а̄пети. пака̄рехи ева патит̣т̣хапенто пат̣т̣хапети. йатха̄ниддит̣т̣хам̣ пат̣иниддесавасена виварати вибхаджати. виват̣ан̃хи вибхаттан̃ча аттхам̣ хетӯда̄харан̣адассанехи па̄кат̣ам̣ каронто утта̄нӣкароти. утта̄нӣкаронто татха̄ паччаккхабхӯтам̣ катва̄ нигаманавасена пассатха̄ти ча̄ха.

джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣антиа̄дӣсӯти джа̄тиа̄дӣнам̣ джара̄маран̣апаччайабха̄весу. техи техи паччайехӣти йа̄ватакехи паччайехи йам̣ пхалам̣ уппаджджама̄на̄рахам̣, авикалехи техева тасса уппатти, на ӯна̄дхикехӣти. тена̄ха ‘‘анӯна̄дхикехева̄’’ти. йатха̄ там̣ чаккхурӯпа̄локаманасика̄рехи чаккхувин̃н̃а̄н̣асса самбхавоти. тена там̣там̣пхаланиппха̄дане тасса̄ паччайаса̄маггийа̄ таппака̄рата̄ татхата̄ти вутта̄ти дассети. са̄маггинти самодха̄нам̣, самава̄йанти аттхо. асамбхава̄бха̄ватоти ануппаджджанасса абха̄вато. татха̄видхапаччайаса̄маггийан̃хи сатипи пхаласса ануппаджджане тасса̄витатхата̄ сийа̄. ан̃н̃адхаммапаччайехӣти ан̃н̃асса пхаладхаммасса паччайехи. ан̃н̃адхамма̄нуппаттитоти тато ан̃н̃асса пхаладхаммасса ануппаджджанато. на хи када̄чи чаккхурӯпа̄локаманасика̄рехи сотавин̃н̃а̄н̣асса самбхаво аттхи. йади сийа̄, тасса̄ са̄маггийа̄ ан̃н̃атхата̄ на̄ма сийа̄, на четам̣ аттхӣти ‘‘анан̃н̃атхата̄’’ти вуттам̣. паччайатоти паччайабха̄вато. паччайасамӯхатоти еттха̄пи есева найо. идаппаччайа̄ ева идаппаччайата̄ти та̄-саддена падам̣ вад̣д̣хитам̣ йатха̄ ‘‘девойева девата̄’’ти, идаппаччайа̄нам̣ самӯхо идаппаччайата̄ти самӯхаттхо та̄саддо йатха̄ ‘‘джана̄нам̣ самӯхо джаната̄’’ти имаматтхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘лаккхан̣ам̣ панеттха саддасаттхато ведитабба’’нти.

на ниччам̣ сассатанти аниччам̣. джара̄маран̣ам̣ на аниччам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ вика̄рабха̄вато аниппханнатта̄, татха̄пи ‘‘аничча’’нти парийа̄йена вуттам̣. еса найо сан̇кхата̄дӣсупи. сама̄гантва̄ катам̣ сахитехева паччайехи ниббаттетаббато йатха̄сабха̄вам̣ самечча самбхуййа паччайехи катанти сан̇кхатам̣. паччайа̄рахам̣ паччайам̣ пат̣ичча на вина̄ тена сахитасаметамева уппаннанти пат̣иччасамуппаннам̣. тена̄ха ‘‘паччайе нисса̄йа уппанна’’нти. кхайасабха̄ванти бхиджджанасабха̄вам̣. вигаччханакасабха̄ванти сакабха̄вато апагаччханакасабха̄вам̣. вираджджанакасабха̄ванти палуджджанакасабха̄вам̣. нируджджханакасабха̄ванти кхан̣абхан̇гавасена пабхан̇гусабха̄вам̣. вуттанайена̄ти джара̄йа вуттанайена. джанакаппаччайа̄нам̣ камма̄дӣнам̣. кичча̄нубха̄ваккхан̣ети еттха кичча̄нубха̄во на̄ма йатха̄ паваттама̄не паччайе тасса пхалам̣ уппаджджати, татха̄ паватти, евам̣ сантасса паваттанаккхан̣е. идам̣ вуттам̣ хоти – йасмим̣ кхан̣е паччайо аттано пхалуппа̄данам̣ пати бйа̄ват̣о на̄ма хоти, имасмим̣ кхан̣е йе дхамма̄ рӯпа̄дайо упалаббханти тато пуббе, паччха̄ ча анупалаббхама̄на̄, тесам̣ тато уппатти ниддха̄рӣйати, евам̣ джа̄тийа̄пи са̄ ниддха̄ретабба̄ там̣кхан̣ӯпаладдхатоти. йади евам̣ ниппарийа̄йатова джа̄тийа̄ куточи уппатти сиддхи, атха касма̄ ‘‘екена парийа̄йена̄’’ти вуттанти? джа̄йама̄надхамма̄нам̣ вика̄рабха̄вена упаладдхаббатта̄. йади ниппханнадхамма̄ вийа джа̄ти упалаббхеййа, ниппарийа̄йатова тасса̄ куточи уппатти сийа̄, на чевам̣ упалаббхати, атха кхо аниппханнатта̄ вика̄рабха̄вена упалаббхати. тасма̄ ‘‘екена парийа̄йенеттха аничча̄тиа̄дӣни йуджджантӣ’’ти вуттам̣. на пана джара̄маран̣е, джанакаппаччайа̄нам̣ кичча̄нубха̄ваккхан̣е тасса алаббханато. тенева ‘‘еттха ча аниччанти…пе… аниччам̣ на̄ма джа̄та’’нти вуттам̣.