1. пат̣хамавагго

1. дахарасуттаван̣н̣ана̄

112. бхагавата̄ саддхим̣ саммодӣти бхагавато гун̣е аджа̄нанто косалара̄джа̄ аттано кхаттийама̄нена кевалам̣ бхагавата̄ саддхим̣ саммоди. пат̣хама̄гате хи саттхари тасса саммодита̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. йатха̄ кхаманӣйа̄дӣни пуччхантоти йатха̄ бхагава̄ ‘‘каччи те, маха̄ра̄джа, кхаманӣйам̣, каччи йа̄панӣйа’’нтиа̄дина̄ тена ран̃н̃а̄ саддхим̣ пат̣хамам̣ паваттамодо ахоси пуббабха̄сита̄йа, таданукаран̣ена евам̣ сопи ра̄джа̄ бхагавата̄ саддхим̣ самаппаваттамодо ахосӣти йоджана̄. там̣ пана самаппаваттамоданам̣ упама̄йа дассетум̣ ‘‘сӣтодакам̣ вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саммодитанти сам̣сандитам̣ екӣбха̄ванти саммоданакирийа̄йа сама̄натам̣ екарӯпатам̣, кхаманӣйанти ‘‘идам̣ чатучаккам̣ навадва̄рам̣ сарӣрайантам̣ дуккхабахулата̄йа сабха̄вато дуссахам̣, каччи кхамитум̣ саккун̣еййа’’нти пуччхати. йа̄панӣйанти паччайа̄йаттавуттикам̣ чирапабандхасан̇кха̄та̄йа йа̄пана̄йа каччи йа̄петум̣ саккун̣еййам̣. сӣсарога̄диа̄ба̄дха̄бха̄вена каччи аппа̄ба̄дхам̣. дуккхаджӣвика̄бха̄вена каччи аппа̄тан̇кам̣. там̣там̣киччакаран̣е ут̣т̣ха̄насукхата̄йа каччи лахут̣т̣ха̄нам̣. таданурӯпабалайогато каччи балам̣. сукхавиха̄расамбхавена каччи пха̄сувиха̄ро аттхӣти таттха таттха каччи-саддам̣ йоджетва̄ аттхо ведитаббо. балаваппатта̄ пӣти пӣтийева. тарун̣апӣти па̄моджджам̣. саммоданам̣ джанети каротӣти саммоданӣйам̣. саммодитаббато саммоданӣйанти имам̣ пана аттхам̣ дассенто ‘‘саммодитум̣ йуттабха̄вато’’ти а̄ха. саритаббабха̄ватоти ануссаритаббабха̄вато. ‘‘саран̣ӣйа’’нти ваттаббе дӣгхам̣ катва̄ ‘‘са̄ран̣ӣйа’’нти вуттам̣.

суййама̄насукхатоти а̄па̄тхамадхуратам̣ а̄ха, ануссарийама̄насукхатоти вимаддараман̣ӣйатам̣. бйан̃джанапарисуддхата̄йа̄ти сабха̄ванируттибха̄вена тасса̄ катха̄йа вачанача̄турийама̄ха, аттхапарисуддхата̄йа̄ти аттхасса нирупаккилесатам̣. анекехи парийа̄йехӣти анекехи ка̄ран̣ехи. адит̣т̣хатта̄ти упасан̇каманавасена адит̣т̣хатта̄. гун̣а̄гун̣авасена̄ти гун̣авасена гамбхӣрабха̄вам̣ ва̄ агун̣авасена утта̄набха̄вам̣ ва̄. оват̣т̣икаса̄рам̣ катва̄ти оват̣т̣ика̄йа гахетаббаса̄раваттхум̣ катва̄. локаниссаран̣абхавоккантипан̃ханти локато ниссат̣абха̄вапан̃хан̃чева а̄дито бхавоккаманапан̃хан̃ча. саттху самма̄самбуддхатам̣ пуччханто хи ‘‘ким̣ бхавам̣ готамо саббалокато ниссат̣о, саббасаттехи ча джет̣т̣хо’’ти? пуччхати на̄ма. йатха̄ хи саттху самма̄самбуддхата̄йа локато ниссат̣ата̄ вин̃н̃а̄йати, евам̣ саббасаттехи джет̣т̣хабха̄вато сет̣т̣хабха̄вато. сва̄йаматтхо аггапаса̄дасутта̄дӣхи (итиву. 90; а. ни. 4.34) вибха̄ветаббо. катхам̣ пана самбуддхата̄ вин̃н̃а̄йатӣти? авипарӣтадхаммадесанато. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄дӣсу (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.124) вуттанайена ведитаббо.

ра̄джа̄ саттху авипарӣтадхаммадесанам̣ аджа̄нанто тато евасса самма̄самбодхим̣ асаддаханто ‘‘вуд̣д̣хатаресупи чирапаббаджитесу самма̄самбуддхабха̄ве алаббхама̄не таббипарӣте катхам̣ лаббхеййа̄’’ти ман̃н̃ама̄но ‘‘ким̣ пана бхавам̣ готамо’’тиа̄дим̣ ваккхати. ра̄джа̄ аттано ладдхийа̄ на пуччхати аттано саммукха̄ техи асамма̄самбуддхабха̄вассева пат̣ин̃н̃а̄татта̄. йасма̄ те муса̄ва̄дита̄йа аттано упат̣т̣ха̄ка̄дӣнам̣ ‘‘буддха̄ майа’’нти пат̣иджа̄ним̣су, тасма̄ вуттам̣ ‘‘локе маха̄джанена гахитапат̣ин̃н̃а̄васена пуччхатӣ’’ти. сва̄йаматтхо а̄гамиссати. буддхасӣхана̄данти буддха̄нам̣ ева а̄вен̣икам̣ сӣхана̄дам̣. ка̄мам̣ магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, самбодхин̃а̄н̣е пана гахите там̣ аттхато гахитамева хотӣти вуттам̣ ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ самма̄самбодхи’’нти.

паббаджджӯпагаманена̄ти йа̄йа ка̄йачи паббаджджа̄йа упагаманаматтена саман̣а̄, на самитапа̄пата̄йа. джа̄тивасена̄ти джа̄тиматтена бра̄хман̣а̄, на ба̄хитапа̄пата̄йа. паббаджитасамӯхасан̇кха̄то сан̇гхоти паббаджитасамӯхата̄маттена сан̇гхо, на ниййа̄никадит̣т̣хивисуддхасӣласа̄ман̃н̃авасена сам̣хататта̄ти адхиппа̄йо. етесам̣ аттхӣти етесам̣ саббан̃н̃упат̣ин̃н̃а̄та̄нам̣ парива̄рабхӯто аттхи. свева̄ти паббаджитасамӯхасан̇кха̄то ева. кечи пана ‘‘паббаджитасамӯхавасена. сан̇гхино, гахат̣т̣хасамӯхавасена ган̣ино’’ти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣ ган̣е ева локе сан̇гхасаддасса нирул̣хатта̄. а̄ча̄расиккха̄панавасена̄ти ачелакаватачарийа̄ди-а̄ча̄расиккха̄панавасена. па̄кат̣а̄ти сан̇гхӣа̄дибха̄вена пака̄сита̄. ‘‘аппиччха̄’’ти ватва̄ таттха лаббхама̄нам̣ аппиччхатам̣ дассетум̣ ‘‘апиччхата̄йа ваттхампи на нива̄сентӣ’’ти вуттам̣. на хи тесу са̄саникесу вийа сантагун̣анигухана̄ аппиччха̄ лаббхатӣти. йасоти киттисаддо. таранти етена сам̣са̄рогханти евам̣ саммататта̄ титтхам̣ вуччати ладдхӣти а̄ха ‘‘титтхакара̄ти ладдхикара̄’’ти. са̄дхусаммата̄ти ‘‘са̄дхӯ’’ти саммата̄, на са̄дхӯхи саммата̄ти а̄ха ‘‘санто…пе… путхуджджанасса̄’’ти.

каппакола̄халанти каппато кола̄халам̣, ‘‘каппут̣т̣ха̄нам̣ бхависсатӣ’’ти девапуттехи уггхоситамаха̄саддо. имети пӯран̣а̄дайо. буддхакола̄халанти девата̄хи гхоситам̣ буддхакола̄халам̣. пайирупа̄ситва̄ти пурисасутипарампара̄йа сутва̄. чинта̄ман̣ивиджджа̄ на̄ма парачиттаджа̄на̄панавиджджа̄. са̄ кеват̣т̣асутте ‘‘ман̣ика̄’’ти а̄гата̄, а̄ди-саддена гандха̄рисамбхававиджджа̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. таттха гандха̄рийа̄ викуббанам̣ дассети. аттабха̄вети сарӣре. ра̄джусма̄ти ра̄джатеджо.

суккадхаммоти анаваджджадхаммо никкилесата̄. идам̣ гахетва̄ти идам̣ параммукха̄ ‘‘майам̣ буддха̄’’ти ватва̄ аттано саммукха̄ ‘‘на майам̣ буддха̄’’ти техи вуттавачанам̣ гахетва̄. евама̄ха̄ти ‘‘йепи те, бхо готама…пе… наво ча паббаджджа̄йа̄’’ти евам̣ авоча. аттано пат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄ти ‘‘на майам̣ буддха̄’’ти тесам̣ аттано пурато паваттитам̣ пат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄. ӣдисе т̣ха̄не ким̣-саддо пат̣иседхава̄чако хотӣти вуттам̣ ‘‘кинти пат̣иккхепавачана’’нти, касма̄ пат̣иджа̄на̄тӣти аттхо?

на ун̃н̃а̄табба̄ти на гарахитабба̄. гарахаттхо хи айам̣ у-саддо. ‘‘дахаро’’ти адхикататта̄ ваккхама̄натта̄ ча ‘‘кхаттийоти ра̄джакума̄ро’’ти вуттам̣. ураса̄ гаччхатӣти ураго, йо кочи саппо, идха пана адхиппетам̣ дассетум̣ ‘‘а̄сӣвисо’’ти а̄ха. сӣлавантам̣ паббаджитам̣ дассети са̄ман̃н̃ато ‘‘бхиккхӯ’’ти ваданто. идха пана йасма̄ ‘‘бхавампи но готамо’’тиа̄дина̄ бхагавантам̣ уддисса катхам̣ самут̣т̣ха̄песи, тасма̄ бхагава̄ атта̄нам̣ аббхантарам̣ ака̄си. йадипи висесо са̄ман̃н̃аджотана̄йа вибха̄вито хоти, сам̣сайуппаттидӣпакам̣ ноти вуттаггахан̣ам̣ пана там̣ париччхиджджатӣти. тена̄ха ‘‘десана̄кусалата̄йа̄’’тиа̄ди. ида̄ни аван̃н̃а̄парибхаве пайогато вибха̄ветум̣ ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ачиттӣката̄ка̄равасена аван̃н̃а̄йа па̄кат̣абха̄во, вамбханавасена парибхавасса̄ти адхиппа̄йена ка̄йапайогавасена аван̃н̃а̄ дассита̄, вачӣпайогавасена парибхаво, убхайам̣ пана убхайаттха̄пи пабхедато гахитам̣, аван̃н̃апарибхава̄нам̣ двиннампи убхайаттха париггахо. там̣ саббампӣти там̣ аван̃н̃а̄ди саббампи. чатӯсупи там̣ на ка̄таббамева сампати а̄йатин̃ча анаттха̄вахатта̄.

тадаттхадӣпана̄ти тасса а̄дито вуттасса аттхасса дӣпана̄. висесаттхадӣпана̄ти тато висит̣т̣хаттхадӣпана̄. кхетта̄нам̣ адхипатӣти кхаттийоти нируттинайена саддасиддхи ведитабба̄. кхеттато вива̄да̄ сатте та̄йатӣти кхаттийоти локийа̄ катхайанти. ‘‘маха̄саммато, кхаттийо, ра̄джа̄’’ти евама̄гатесу имесу дутийам̣. аккхаранти саман̃н̃а̄. са̄ хи удайаббайа̄бха̄вато ‘‘на када̄чи кхаратӣти аккхара’’нти вутта̄. тена̄ха ‘‘на̄маготтам̣ на джӣратӣ’’ти. джа̄тисампаннанти сампаннаджа̄тим̣ ативисуддхаджа̄тим̣. тӣн̣и кула̄нӣти бра̄хман̣авессасуддакула̄ни. атиккамитва̄ти аттано джа̄тисампаттийа̄ абхибхавитва̄.

кевалам̣ на̄мападам̣ вуттам̣ а̄кхйа̄тападам̣ апеккхатева̄ти а̄ха ‘‘т̣ха̄нам̣ хӣти ка̄ран̣ам̣ виджджатӣ’’ти. уддхат̣адан̣д̣ена̄ти самантато уббхатена дан̣д̣ена са̄санена, балавам̣ упаккамам̣ гарукам̣ ра̄джа̄нампи. там̣ кхаттийам̣ париваджджеййа̄ти кхаттийам̣ аван̃н̃а̄парибхавакаран̣ато ваджджеййа. тена̄ха ‘‘на гхат̣т̣еййа̄’’ти.

урагасса ча на̄на̄видхаван̣н̣аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ вадати ‘‘йена йена хӣ’’тиа̄дина̄. бахубхаккханти маха̄бхаккхам̣ саббабхаккхакха̄дакам̣. па̄вакам̣ содханаттхена асуддхассапи даханена. соти магго. кан̣хо ваттанӣ имасса̄ти кан̣хаваттанӣ. маханто аггиккхандхо хутва̄. йа̄вабрахмалокаппама̄н̣оти каппавут̣т̣ха̄нака̄ле аран̃н̃е аггина̄ гахите ка̄лантаре ева кат̣т̣хатин̣аруккха̄дисамбхавоти дассетум̣ ‘‘джа̄йанти таттха па̄роха̄’’ти па̄л̣ийам̣ вуттанти дассенто ‘‘таттха̄’’тиа̄дима̄ха.

д̣ахитум̣ на саккоти паччаккосана̄дина̄. винассанти саман̣атеджаса̄ вина̄ситатта̄. ‘‘на тасса̄’’ти еттха на-ка̄рам̣ ‘‘виндаре’’ти еттха а̄нетва̄ самбандхитаббанти а̄ха ‘‘на виндантӣ’’ти. ваттхуматта̄васит̣т̣хоти т̣ха̄намева несам̣ авасиссати, сайам̣ пана саббасо саха дханена винассантӣти аттхо.

‘‘саммадева сама̄чаре’’ти еттха йатха̄ ра̄джа̄дӣсу самма̄ сама̄чареййа, там̣ вибха̄гена дассенто ‘‘кхаттийам̣ та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. там̣ сувин̃н̃еййамева. тиссо куласампаттийоти кхаттийа-бра̄хман̣агахапати-маха̄са̄лакула̄ни вадати. пан̃ча рӯпибрахмалоке, чатта̄ро арӯпӣбрахмалокети евам̣ нава брахмалоке каммабхававибха̄гена, сеса̄нам̣ ган̣ана̄нам̣ упапаттибхававибха̄гена.

абхиккантанти ативийа каманӣйам̣. са̄ панасса̄ кантата̄ ативийа ит̣т̣хата̄йа манавад̣д̣ханата̄йа собханата̄йа̄ти а̄ха ‘‘атиит̣т̣хам̣ атимана̄пам̣ атисундаранти аттхо’’ти. ‘‘абхикканта’’нти вачанам̣ апеккхитва̄ напум̣саканиддесо, вачанам̣ пана бхагавато дхаммадесана̄ти татха̄ вуттам̣. аттхаматтадассанам̣ ва̄ етам̣, тасма̄ аттхавасена лин̇гавибхаттивипарин̣а̄мо ведитаббо. дутийападепи есева найо.

адхомукхат̣хапитанти кеначи адхомукхам̣ т̣хапитам̣. хет̣т̣ха̄мукхаджа̄танти сабха̄венева хет̣т̣ха̄мукхам̣ джа̄там̣. уггха̄т̣еййа̄ти виват̣ам̣ кареййа. хаттхе гахетва̄ти ‘‘пураттха̄бхимукхо уттара̄бхимукхо ва̄ гаччха̄’’тиа̄дӣни аватва̄ хаттхе гахетва̄ ниссандехам̣ катва̄ ‘‘еса магго’’ти евам̣ ватва̄ ‘‘гаччха̄’’ти вадеййа. ка̄л̣апаккхача̄туддасӣти ка̄л̣апаккхе ча̄туддасӣ. никкуджджитам̣ уккуджджеййа̄ти а̄дхеййасса ана̄дха̄рабхӯтам̣ бха̄джанам̣ тасса а̄дха̄рабха̄ва̄па̄данавасена уккуджджеййа. ан̃н̃а̄н̣асса абхимукхатта̄ хет̣т̣ха̄мукхаджа̄тата̄йа саддхаммавимукхам̣, тато ева адхомукхабха̄вена асаддхамме патитанти евам̣ пададвайам̣ йатха̄рахам̣ йоджетаббам̣, на йатха̄сан̇кхайам̣. ка̄мам̣ ка̄маччханда̄дайопи пат̣иччха̄дака̄, миччха̄дит̣т̣хи пана сависесам̣ пат̣иччха̄дика̄ти а̄ха ‘‘миччха̄дит̣т̣хигаханапат̣иччханна’’нти. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘миччха̄дит̣т̣хипарама̄хам̣, бхиккхаве, ваджджам̣ вада̄мӣ’’ти (а. ни. 1.310). сабба̄па̄йага̄мимагго куммагго ‘‘куччхито магго’’ти катва̄. самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ уджупат̣ипаккхата̄йа миччха̄дит̣т̣хиа̄дайо ат̣т̣ха миччхаттадхамма̄ миччха̄магго. тенева хи тадубхайапат̣ипаккхатам̣ сандха̄йа ‘‘саггамоккхамаггам̣ а̄викаронтена̄’’ти вуттам̣. саппиа̄дисанниссайо падӣпо на татха̄ уджджало, йатха̄ теласанниссайоти телападжджотаггахан̣ам̣. етехи парийа̄йехӣти етехи никкуджджитуккуджджанапат̣иччханнавиваран̣а̄диупамопамитаббаппака̄рехи.

пасанна̄ка̄ранти пасаннехи ка̄таббам̣ сакка̄рам̣. саран̣анти пат̣исаран̣ам̣ пара̄йан̣ам̣. аджджата̄ти аджджа̄ти падасса вад̣д̣ханаматтам̣ хеттха та̄-саддо йатха̄ ‘‘девата̄’’ти. па̄н̣ехи упетанти па̄н̣ехи саха саран̣ам̣ упетам̣. ‘‘йа̄ва ме па̄н̣а̄ дхаранти, та̄ва саран̣ам̣ гатамева мам̣ дха̄ретӯ’’ти а̄па̄н̣акот̣икам̣ аттано саран̣агаманам̣ паведети. тена̄ха ‘‘йа̄ва ме’’тиа̄ди. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.

дахарасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. пурисасуттаван̣н̣ана̄

113. пуримасуттети пуримасуттадесана̄йам̣. таттха хи упасан̇камантавела̄йа саттху гун̣е аджа̄нанто кевалам̣ саммоданам̣ кароти. десанам̣ сутва̄ пана саттху гун̣е н̃атва̄ саран̣ан̇гататта̄ идха имасмим̣ сама̄гаме абхива̄деси пан̃чапатит̣т̣хитена ванди. атта̄нам̣ адхи аджджхаттам̣, авиджахена атта̄нам̣ адхикичча уддисса паваттадхамма̄ аджджхаттам̣ екаджджхам̣ гахан̣авасена, бхумматтхе четам̣ паччаттавачанам̣. ка̄ман̃ча̄йам̣ аджджхаттасаддо гочараджджхаттависайаджджхаттааджджхаттаджджхаттесу паваттати. те панеттха на йуджджантӣти вуттам̣ ‘‘нийакаджджхатта’’нти, нийакасан̇кха̄тааджджхаттадхаммесӯти аттхо. тена̄ха ‘‘аттано санта̄не’’ти. луббханалаккхан̣оти гиджджханалаккхан̣о, а̄рамман̣е дал̣хаггахан̣асабха̄воти аттхо. дуссаналаккхан̣оти куджджханалаккхан̣о, бйа̄паджджанасабха̄воти аттхо. муйханалаккхан̣оти ан̃н̃а̄н̣алаккхан̣о, а̄рамман̣е сабха̄васаммохабха̄воти аттхо. вихет̣хентӣти аттхана̄санаанаттхуппа̄данехи виба̄дхенти. тато ева йатха̄ саггамаггесу на диссати, евам̣ каронтӣти а̄ха ‘‘на̄сенти вина̄сентӣ’’ти. аттани самбхӯта̄ти санта̄не ниббатта̄.

пурисасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. джара̄маран̣асуттаван̣н̣ана̄

114. ан̃н̃атра джара̄маран̣а̄ти джара̄маран̣ена вина̄. джара̄маран̣авирахито джа̄то на̄ма аттхи ну кхоти пуччхати. па̄л̣ийам̣ джа̄тасса̄ти паччатте са̄мивачанам̣. маха̄са̄ла̄ти имина̄ ра-ка̄расса ла-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘маха̄са̄ла̄’’ти вуттанти дассети йатха̄ ‘‘пураттхийоти пулаттхийо’’ти. маха̄са̄раппатта̄ти махантам̣ вибхаваса̄рам̣ патта̄. кот̣исатам̣ дханам̣, айамева ва̄ па̄т̣хо. ‘‘кумбхам̣ на̄ма даса амбан̣а̄нӣ’’ти ваданти. иссара̄ти вибхависсарийена иссара̄. суван̣н̣араджатабха̄джана̄дӣнанти а̄ди-саддена ваттхасеййа̄васатха̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. аса̄дха̄ран̣адхана̄нам̣ нидха̄нагататта̄ ‘‘анидха̄нагатасса̄’’ти вуттам̣. тут̣т̣хикаран̣асса̄ти па̄са̄дасивика̄дисукхаса̄дханасса.

а̄рака̄ килесехӣти нируттинайена саддасиддхима̄ха. а̄рака̄ти ча саббасо самуччхиннатта̄ техи дӯрети аттхо. ра̄га̄дӣнам̣ хататта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄вато, ануттарадаккхин̣еййата̄дипаччайа̄ ча арахам̣. ка̄ман̃ча̄йам̣ сам̣йуттаван̣н̣ана̄, абхидхамманайо ева пана ниппарийа̄йоти а̄ха ‘‘чатта̄ро а̄сава̄’’ти брахмачарийава̄санти маггабрахмачарийава̄сам̣. вут̣т̣ха̄ти вут̣т̣хаванто. чатӯхи маггехи каран̣ӣйанти паччекам̣ чатӯхи маггехи каттаббам̣ парин̃н̃а̄паха̄насаччхикирийабха̄вана̄бхисамайам̣. евам̣ гатам̣ сол̣асавидхам̣ хоти. осӣда̄панат̣т̣хена бха̄ра̄ вийа̄ти бха̄ра̄. тена̄ха ‘‘бха̄ра̄ хаве пан̃чаккхандха̄’’тиа̄ди (сам̣. ни. 3.22). аттапат̣ибаддхата̄йа аттано авиджаханато параматтхадесана̄йа ча параматтхо арахаттам̣. ка̄ман̃ча̄йаматтхо саббасамиддхисасантатипарийа̄панно анаваджджадхаммо самбхавати акуппасабха̄ва̄, апариха̄надхаммесу пана аггабхӯте арахатте са̄тисайо, на итаресӯти ‘‘арахаттасан̇кха̄то’’тиа̄ди вуттам̣. орамбха̄гийуддхамбха̄гийавибха̄гам̣ дасавидхампи бхавесу сам̣йоджанам̣ килесакаммавипа̄кават̣т̣апаччайо хутва̄ ниссаритум̣ аппада̄навасена бандхатӣти бхавасам̣йоджанам̣. сатипи хи ан̃н̃есам̣ таппаккхийабха̄вена вина̄ сам̣йоджана̄ни тесам̣ таппаччайабха̄во аттхи, бхаванийа̄мо орамбха̄гийуддхамбха̄гийасан̇гахитоти там̣там̣бхаваниббаттакакамманийа̄мо ча хоти, на ча упаччхиннасам̣йоджанасса ката̄нипи камма̄ни бхавам̣ ниббаттентӣти тесам̣йева сам̣йоджанат̣т̣хо дат̣т̣хаббо. самма̄ ка̄ран̣ехи джа̄нитва̄ти н̃а̄йена дуккха̄дӣсу со йатха̄ джа̄нитаббо; татха̄ джа̄нитва̄, пуббака̄лакирийа̄вимутта̄ хи апарака̄лакирийа̄ ча йатха̄ самбхавати, там̣ дассетум̣ ‘‘маггапан̃н̃а̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣.

бхиджджанасабха̄во кхан̣а̄йаттатта̄. никкхипитаббасабха̄во маран̣адхамматта̄. айам̣ ка̄йо усма̄йувин̃н̃а̄н̣а̄пагамо чхад̣д̣анӣйадхаммо, йасмим̣ йам̣ патит̣т̣хитам̣, там̣ тасса санта̄нагатавиппайуттанти катва̄ ваттаббатам̣ арахатӣти а̄ха ‘‘кхӣн̣а̄савасса хи аджӣран̣адхаммопи аттхӣ’’тиа̄ди. тена̄ха бхагава̄ ‘‘имасмим̣йева бйа̄маматте кал̣еваре сасан̃н̃имхи саманаке локан̃ча пан̃н̃апеми локасамудайан̃ча локаниродхан̃ча̄’’тиа̄ди (сам̣. ни. 1.107; а. ни. 4.45). асса кхӣн̣а̄савасса, ‘‘джӣран̣адхамма’’нти йатха̄вуттам̣ аджӣран̣адхаммам̣ т̣хапетва̄ джӣран̣адхаммам̣ дассенто ‘‘тесам̣па̄йам̣ ка̄йо бхеданадхаммо’’ти евама̄ха. джарам̣ паттассева хисса бхедананиккхипитаббата̄нийате аттхе суттадесана̄ паватта̄. аттхасса уппатти ат̣т̣хуппатти, са̄ етасса аттхӣти ат̣т̣хуппаттико. кира-саддо ануссаваттхо, тена ануссава̄гатойаматтхо, на ат̣т̣хакатха̄гатоти дӣпети. тена̄ха ‘‘вадантӣ’’ти. йена̄йам̣ аттхо хетуна̄ ат̣т̣хуппаттико, там̣ дассетум̣ ‘‘сивикаса̄ла̄йам̣ нисӣдитва̄ катхита’’нти вуттам̣. ‘‘вихарати джетаване’’ти нида̄навачанена йатха̄ на вируджджхати, татха̄ ведитаббам̣. нану имасса суттасса пуччха̄васико никкхепоти? саччаметам̣, суттекадесам̣ пана сандха̄йа ат̣т̣хуппаттиката̄вачанам̣. кечи пана ‘‘йа̄нам̣ а̄рухитва̄ ра̄джа̄ а̄гато, ран̃н̃о а̄роханӣйаратхам̣ дассетва̄ вутта’’нтипи ваданти.

сарӣре пхен̣апин̣д̣асаме ким̣ ваттаббам̣? саббхи саддхинти са̄дхӯхи саха паведайанти. на хи када̄чи са̄дхӯнам̣ са̄дхӯхи саха каттабба̄ хонти, тасма̄ сӣданасабха̄ва̄нам̣ килеса̄нам̣ бхиджджанаппаттатта̄ нибба̄нам̣ саббхӣти вуччати. пуримападасса̄ти ‘‘сатан̃ча дхаммо на джарам̣ упетӣ’’ти падасса. ка̄ран̣ам̣ дассенто бйатирекавасена. сатам̣ дхаммо нибба̄нам̣ килесехи сам̣сӣданабхиджджанасабха̄во на хоти, тасма̄ там̣ а̄гамма джарам̣ на упети. килеса̄ пана таннимиттака̄, евамайам̣ вуттака̄ран̣ато джарам̣ на упетӣти. тена̄ха ‘‘ида’’нтиа̄ди. сундара̄дхивачанам̣ ва̄ етам̣ ‘‘саббхӣ’’ти падам̣ апа̄пата̄дӣпанато, саббхидхаммабхӯтанти аттхо. тена̄ха ‘‘вира̄го тесам̣ аггамаккха̄йати (итиву. 90; а. ни. 4.34), на тена дхаммена саматтхи кин̃чӣ’’ти (кху. па̄. 6.4; су. ни. 227) ча.

джара̄маран̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. пийасуттаван̣н̣ана̄

115. рахаси гатасса̄ти джанасамба̄дхато апаккантасса. нилӣнасса тенева джанавивекена екамантам̣ нисаджджа̄йа екӣбха̄вена пат̣исаллӣнасса вийа. тена̄ха ‘‘екӣбхӯтасса̄’’ти. саббан̃н̃убха̄ситам̣ каронто а̄ха тасса вачанам̣ ‘‘евамета’’нти сампат̣иччхитва̄ тасса вачанам̣ татха̄паччанубха̄санто. антакена̄дхипаннатта̄ ева кхеттаваттхухиран̃н̃асуван̣н̣а̄ди ма̄нусам̣ бхавам̣ джахато. ануганти анугатам̣, тамева ануга̄мӣти аттхо. ничайанти упарӯпари вад̣д̣хийа̄ ничитабхӯтам̣. сампара̄йиканти сампара̄йа хитам̣.

пийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. аттараккхитасуттаван̣н̣ана̄

116. пӣдахананти сам̣йаманам̣. каммапатхабхедам̣ аппаттасса̄ти супинака̄ло вийа паваттиматтата̄йа каммапатхависесам̣ агатасса. каммасса̄ти акусалакаммасса. сам̣варанти сам̣варабха̄вам̣ дассети, итарасса пана сам̣варабха̄во пуримехи тӣхи падехи дасситова̄ти. оттаппампи гахитамева тадавина̄бха̄вато. на хи па̄паджигуччханам̣ па̄паутра̄сарахитам̣, утра̄со ва̄ па̄паджигуччханарахито аттхӣти.

аттараккхитасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. аппакасуттаван̣н̣ана̄

117. ул̣а̄расаддо сет̣т̣хе бахуке ча диссатӣти а̄ха ‘‘пан̣ӣте ча бахуке ча̄’’ти. ма̄намаджджанена̄ти ма̄навасена мадаппаттийа̄. атиккаманти са̄дхумарийа̄давӣтиккамалаккхан̣ам̣ досам̣. кӯт̣о па̄со.

аппакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. ад̣д̣акаран̣асуттаван̣н̣ана̄

118. йасма̄ ка̄манимиттам̣ сатто сампаджа̄намуса̄ бха̄сати, тасма̄ ка̄ма̄ тасса патит̣т̣ха̄ паччайо ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘ка̄махетӯ’’тиа̄ди. бхадрамукхасӣсена вит̣ат̣убхам̣ бхадропача̄рена упачаратӣти аттхо, виниччхайо карӣйати еттха̄ти ад̣д̣акаран̣ам̣, виниччхайат̣т̣ха̄нам̣. кхиппанти кӯт̣ам̣, маччхакхиппантипи ват̣т̣ати. од̣д̣итанти од̣д̣анавасена пхалам̣ па̄питам̣.

ад̣д̣акаран̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. маллика̄суттаван̣н̣ана̄

119. ‘‘касма̄ пуччхатӣ’’ти? пуччха̄ка̄ран̣ам̣ чодетва̄ самудайато пат̣т̣ха̄йа дассетум̣ ‘‘айам̣ кира маллика̄’’тиа̄ди вуттам̣. ма̄ла̄ра̄мам̣ гантва̄ти аттано питу ма̄ла̄ра̄мам̣ раккхан̣аттхан̃чева авасесапуппхаггахан̣аттхан̃ча гантва̄. ка̄сига̄мети ка̄сират̣т̣хасса га̄ме. со кира га̄мо маха̄косалара̄джена аттано дхӣтуйа̄ патигхарам̣ гаччхантийа̄ пуппхамӯлаттха̄йа динно, там̣нимиттам̣. бха̄гинеййена аджа̄тасаттуна̄. тасса̄ти ран̃н̃о пасенадисса. са̄ти маллика̄. ниваттитунти тасса̄ дхаммата̄йа ниваттитум̣ тасса̄ вачанам̣ пат̣иккхипитум̣. неваджджхага̄ти ваттама̄наттхе атӣтавачананти а̄ха ‘‘на̄дхигаччхатӣ’’ти. путху атта̄ти тесам̣ сатта̄нам̣ атта̄.

маллика̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. йан̃н̃асуттаван̣н̣ана̄

120. тхӯн̣анти йан̃н̃ӯпаттхамбхам̣. упанӣта̄ни йан̃н̃ам̣ йаджитум̣ а̄рамбха̄йа. етта̄вата̄ти ‘‘идха, бханте…пе… рудама̄на̄ парикамма̄ни каронтӣ’’ти еттакена па̄т̣хена. саннит̣т̣ха̄нанти ‘‘нам̣ иттхим̣ лабхисса̄ми ну кхо, на ну кхо лабхисса̄мӣ’’ти ниччхайам̣ авинданто на н̃а̄йанто. пхен̣уддехаканти йатха̄ йаттха кутхите пхен̣ам̣ уддехати на упадхӣйати, евам̣ анекава̄рам̣ пхен̣ам̣ ут̣т̣ха̄петва̄. там̣ дивасанти тасмим̣ ран̃н̃а̄ ниддам̣ алабхитва̄ дуккхасеййадивасе. а̄локам̣ олокетва̄ти лохакумбхимукхават̣т̣исӣсе патте таттха махантам̣ а̄локам̣ олокетва̄. атта̄но вачанам̣ ран̃н̃о паваттин̃а̄панаттхам̣. маха̄саддо удапа̄ди ‘‘еварӯпам̣ йан̃н̃ам̣ ра̄джа̄ ка̄ра̄петӣ’’ти. ваттука̄мо ахоси, ваттун̃ча пана ависаханто ‘‘са’’ ити ватва̄ лохакумбхийам̣ нимугго. имам̣ га̄тхам̣ ваттука̄мо ахосӣти айам̣ панеттха самбандхо. еса найо сесапададвайепи. дхаммабхерим̣ чара̄песум̣ ‘‘кочи кан̃чи па̄н̣ам̣ ма̄ ханатӯ’’ти. со иттхиса̄мико пурисо сота̄паттипхале патит̣т̣хахи аттано упаниссайасампаттийа̄ сатту ча десана̄вила̄сасампаттийа̄, ра̄джа̄ пана маха̄бодхинируджджханасабха̄ватта̄ кин̃чи висесам̣ на̄дхигаччхи.

сан̇гахаваттхӯнӣти локасса сан̇гахака̄ран̣а̄ни. ниппханнасассато навабха̄ге кассакасса датва̄ ран̃н̃ам̣ екабха̄гаггахан̣ам̣ дасамабха̄гаггахан̣ам̣. евам̣ кассака̄ хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ сасса̄ни сампа̄дентӣти а̄ха ‘‘сассасампа̄дане медха̄вита̄ти аттхо’’ти. тато орабха̄ге кира чхабха̄гаггахан̣ам̣ джа̄там̣. чхама̄сиканти чханнам̣ чханнам̣ ма̄са̄нам̣ пахонакам̣. па̄сетӣти па̄сагате вийа кароти. ва̄ча̄йа пийасса пийакарасса каммам̣ ва̄ча̄пеййам̣. саббасо рат̣т̣хасса иддха̄дибха̄вато кхемам̣. нираббудам̣ чорийа̄бха̄вато. идан̃хи рат̣т̣хам̣ ачорийам̣ нираггал̣анти вуччати апа̄рутагхарабха̄вато.

уддхам̣мӯлакам̣ катва̄ти уммӯлам̣ катва̄. двӣхи парийан̃н̃ехӣти маха̄йан̃н̃асса пуббабха̄ге паччха̄ ча паваттетаббехи двӣхи парива̄райан̃н̃ехи. саттавӣсати…пе… насса̄ти саттавӣса̄дхика̄нам̣ тин̣н̣ам̣ пасусата̄нам̣ два̄вӣсатийа̄ асса̄дӣхи ча сат̣т̣хиадхикадвисатаа̄ран̃н̃акапасӯхи ча саддхим̣ сампин̣д̣ита̄нам̣ пана нава̄дхикачхасатапасӯнам̣ ма̄ран̣ена бхеравасса па̄пабхӣрука̄нам̣ бхайа̄вахасса. татха̄ хи ваданти –

‘‘чхасата̄ни нийуджджанти, пасӯнам̣ маджджхиме хани,

ассамедхасса йан̃н̃асса, адхика̄ни нава̄пи ча̄’’ти.

самманти йугаччхидде паккхипитаббадан̣д̣акам̣. па̄сентӣти кхипанти. сам̣ха̄римехӣти сакат̣ехи вахитаббехи йӯпехи. пуббе кира еко ра̄джа̄ самма̄па̄сам̣ йаджанто сарассатинадӣтӣре патхавийа̄ виваре динне нимуггойева ахоси. андхаба̄лабра̄хман̣а̄ гата̄нугатигата̄ ‘‘айам̣ тасса саггагаманамагго’’ти сан̃н̃а̄йа таттха самма̄па̄сайан̃н̃ам̣ пат̣т̣хапенти. тена вуттам̣ ‘‘нимуггока̄сато пабхутӣ’’ти. айӯпо аппакадивасо йа̄го, сайӯпо бахудивасам̣ са̄дхеййо сатрайа̄го. мантапада̄бхисан̇кхата̄нам̣ саппимадхӯнам̣ ва̄джамити саман̃н̃а̄, хиран̃н̃асуван̣н̣агомахим̣ са̄дисаттарасакадаккхин̣асса. са̄рагаббхакот̣т̣ха̄га̄ра̄дӣсу наттхеттха аггал̣анти нираггал̣о. таттха кира йан̃н̃е аттано са̄патеййам̣ анавасесато анигӯхитва̄ ниййа̄тӣйати. маха̄рамбха̄ти бахупасугха̄такамма̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘вивидха̄ йаттха хан̃н̃аре’’ти ваккхама̄натта̄ ‘‘маха̄кичча̄’’ти аттхо вутто, идха ‘‘маха̄рамбха̄ти папан̃чавасена аджел̣ака̄’’тиа̄ди вуттанти ‘‘бахупасугха̄такамма̄’’ти аттхо вутто. нира̄рамбха̄ти еттха̄пи вуттанайена аттхо ведитаббо. анугатам̣ куланти анукулам̣, кула̄нугатанти аттхо ведитаббо. тена̄ха ‘‘йам̣ ниччабхатта̄ди…пе… аттхо’’ти.

йан̃н̃асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. бандханасуттаван̣н̣ана̄

121. иданти ‘‘идха, бханте’’тиа̄дикам̣ вачанам̣. те бхиккхӯ а̄рочесунти самбандхо. тесӯти тесу ран̃н̃а̄ бандха̄питамануссесу. сукатака̄ран̣анти сука̄ран̣акирийам̣ а̄рочесум̣, на кевалам̣ тесам̣ манусса̄нам̣ бандха̄питабха̄вам̣. ида̄ни таматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘ран̃н̃о кира̄’’тиа̄ди вуттам̣. ат̣т̣хаван̇коти ат̣т̣хам̣со. антогхарача̄риноти антепурава̄сино.

уккат̣т̣хети йуддхе. мантӣсӯти гуттамантӣсу. акутӯхаланти сан̃н̃атам̣. пийанти пийа̄йитаббам̣. аннапа̄намхи мадхуре абхутте уппанне. аттхети аттхе кичче джа̄те тхиранти на катхенти ка̄йабаламаттена апанетум̣ саккун̣еййатта̄. сут̣т̣ху раттаратта̄ти ативийа ратта̄ ева хутва̄ ратта̄. са̄раттена̄ти са̄рабха̄вена са̄рабха̄васан̃н̃а̄йа. оха̄ринанти хет̣т̣ха̄ харан̣асӣланти а̄ха ‘‘чатӯсу апа̄йесу а̄кад̣д̣ханака’’нти. ситхиланти ситхила̄ка̄рам̣, на пана ситхилам̣. тена̄ха бхагава̄ ‘‘дуппамун̃ча’’нти.

бандханасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.