3. боджджхан̇гакатха̄
боджджхан̇гакатха̄ван̣н̣ана̄
17. ида̄ни саччаппат̣иведхасиддхам̣ боджджхан̇гависесам̣ дассентена катхита̄йа суттантапуббан̇гама̄йа боджджхан̇гакатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха суттанте та̄ва боджджхан̇га̄ти бодхийа̄, бодхисса ва̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄. ким̣ вуттам̣ хоти (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.182) – йа̄ хи айам̣ дхаммаса̄маггӣ, йа̄йа локуттарамаггаккхан̣е уппаджджама̄на̄йа лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхаттакиламатха̄нуйогауччхедасассата̄бхинивеса̄дӣнам̣ анекесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄йа сатидхаммавичайавӣрийапӣтипассаддхисама̄дхиупеккха̄сан̇кха̄та̄йа дхаммаса̄маггийа̄ арийаса̄вако буджджхатӣти катва̄ бодхӣти вуччати, буджджхатӣти килесасанта̄нанидда̄йа вут̣т̣хахати, чатта̄ри ва̄ арийасачча̄ни пат̣ивиджджхати, нибба̄намева ва̄ саччхикаротӣти вуттам̣ хоти. йатха̄ха – ‘‘сатта боджджхан̇ге бха̄ветва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо’’ти (сам̣. ни. 5.378; дӣ. ни. 3.143). тасса̄ дхаммаса̄маггӣсан̇кха̄та̄йа бодхийа̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа. йопеса йатха̄вуттаппака̄ра̄йа ета̄йа дхаммаса̄маггийа̄ буджджхатӣти катва̄ арийаса̄вако бодхӣти вуччати, тасса бодхисса ан̇га̄типи боджджхан̇га̄ сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа. тена̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ ‘‘буджджханакасса пуггаласса ан̇га̄ти боджджхан̇га̄’’ти. сатисамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ аттхо абхин̃н̃еййаниддесе вутто.
боджджхан̇гаттханиддесе бодха̄йа сам̣ваттантӣти буджджханаттха̄йа сам̣ваттанти. касса буджджханаттха̄йа? маггапхалехи нибба̄насса паччавеккхан̣а̄йа катакиччасса буджджханаттха̄йа, маггена ва̄ килесанидда̄то пабуджджханаттха̄йа пхалена пабуддхабха̄ваттха̄йа̄пӣти вуттам̣ хоти. балававипассана̄йапи боджджхан̇га̄ бодха̄йа сам̣ваттанти. тасма̄ айам̣ випассана̄маггапхалабоджджхан̇га̄нам̣ са̄дха̄ран̣аттхо. тӣсупи хи т̣ха̄несу бодха̄йа нибба̄напат̣иведха̄йа сам̣ваттанти. етена бодхийа̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хоти. буджджхантӣти боджджхан̇га̄тиа̄дӣхи пан̃чахи чатуккехи вутта̄нам̣ боджджхан̇га̄нам̣ уппаттит̣т̣ха̄нам̣ абхин̃н̃еййаниддесе вуттам̣. апи ча буджджхантӣти боджджхан̇га̄нам̣ сакиччакаран̣е саматтхабха̄вадассанаттхам̣ каттуниддесо. буджджханат̣т̣хена̄ти сакиччакаран̣асаматтхаттепи сати каттуно абха̄вадассанаттхам̣ бха̄ваниддесо. бодхентӣти боджджхан̇габха̄вана̄йа буджджханта̄нам̣ йогӣнам̣ пайоджакатта̄ боджджхан̇га̄нам̣ хетукаттуниддесо. бодханат̣т̣хена̄ти пат̣хамам̣ вуттанайенева пайоджакахетукаттуна̄ бха̄ваниддесо. етехи бодхийа̄ ан̇га̄ боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хоти. бодхипаккхийат̣т̣хена̄ти буджджханат̣т̣хена бодхӣти ладдхана̄масса йогисса паккхе бхаватта̄. айаметесам̣ йогино упака̄ракаттаниддесо. етехи бодхисса ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хоти. буддхилабханат̣т̣хена̄тиа̄дике чхакке буддхилабханат̣т̣хена̄ти йога̄вачарена буддхийа̄ па̄пун̣анат̣т̣хена. ропанат̣т̣хена̄ти сатта̄нам̣ патит̣т̣ха̄панат̣т̣хена. па̄панат̣т̣хена̄ти патит̣т̣ха̄пита̄йа нит̣т̣ха̄панат̣т̣хена. име випассана̄боджджхан̇га̄ пати-абхи-сам̣-ити тӣхи упасаггехи висесита̄ маггапхалабоджджхан̇га̄ти ваданти. саббесампи дхаммавоха̄рена ниддит̣т̣ха̄нам̣ боджджхан̇га̄нам̣ бодхийа̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хотӣти ведитаббам̣.
мӯламӯлака̄дидасакаван̣н̣ана̄
18. мӯлат̣т̣хена̄тиа̄дике мӯламӯлаке дасаке мӯлат̣т̣хена̄ти випассана̄дӣсу пурима̄ пурима̄ боджджхан̇га̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ боджджхан̇га̄нан̃ча сахаджа̄тадхамма̄нан̃ча ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча мӯлат̣т̣хена. мӯлачарийат̣т̣хена̄ти мӯлам̣ хутва̄ чарийа̄ паватти мӯлачарийа̄. тена мӯлачарийат̣т̣хена, мӯлам̣ хутва̄ паваттанат̣т̣хена̄ти аттхо. мӯлапариггахат̣т̣хена̄ти те ева боджджхан̇га̄ а̄дито пабхути уппа̄данаттха̄йа паригайхама̄натта̄ париггаха̄, мӯла̄нийева париггаха̄ мӯлапариггаха̄. тена мӯлапариггахат̣т̣хена. те ева ан̃н̃аман̃н̃ам̣ парива̄равасена парива̄рат̣т̣хена. бха̄вана̄па̄рипӯривасена парипӯран̣ат̣т̣хена. нит̣т̣хам̣ па̄пун̣анавасена парипа̄кат̣т̣хена. те ева мӯла̄ни ча чхаббидха̄ пабхедабхиннатта̄ пат̣исамбхида̄ ча̄ти мӯлапат̣исамбхида̄. тена мӯлапат̣исамбхидат̣т̣хена. мӯлапат̣исамбхида̄па̄панат̣т̣хена̄ти боджджхан̇габха̄вана̄нуйуттасса йогино там̣ мӯлапат̣исамбхидам̣ па̄панат̣т̣хена. тассева йогино тасса̄ мӯлапат̣исамбхида̄йа васӣбха̄ват̣т̣хена. сесесупи ӣдисесу пуггалавоха̄ресу бодхисса ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хотӣти ведитаббам̣. мӯлапат̣исамбхида̄йа васӣбха̄ваппатта̄нампӣти ӣдисесупи нит̣т̣ха̄вачанесу пхалабоджджхан̇га̄ти ведитаббам̣. васӣбха̄вам̣ патта̄нантипи па̄т̣хо.
мӯламӯлакадасакам̣ нит̣т̣хитам̣.
сесесупи хетумӯлака̄дӣсу навасу дасакесу имина̄ва найена са̄дха̄ран̣авачана̄нам̣ аттхо ведитаббо. аса̄дха̄ран̣есу пана йатха̄вутта̄ ева боджджхан̇га̄ йатха̄вутта̄нам̣ дхамма̄нам̣ джанакатта̄ хетӯ на̄ма хонти. упаттхамбхакатта̄ паччайа̄ на̄ма. те ева тадан̇гасамуччхедапат̣иппассаддхивисуддхибхӯтатта̄ висуддхи на̄ма. ваджджавирахитатта̄ анаваджджа̄ на̄ма. ‘‘саббепи кусала̄ дхамма̄ неккхамма’’нти вачанато неккхаммам̣ на̄ма. килесехи вимуттатта̄ тадан̇гавимуттиа̄дивасена вимутти на̄ма. маггапхалабоджджхан̇га̄ висайӣбхӯтехи а̄савехи вирахитатта̄ ана̄сава̄. тивидха̄пи боджджхан̇га̄ килесехи сун̃н̃атта̄ тадан̇гавивека̄дивасена вивека̄. випассана̄маггабоджджхан̇га̄ паричча̄гавосаггатта̄ паккханданавосаггатта̄ ча восагга̄. пхалабоджджхан̇га̄ паккханданавосаггатта̄ восагга̄.
19. мӯлат̣т̣хам̣ буджджхантӣтиа̄дайо екекападавасена ниддит̣т̣ха̄ нава дасака̄ вуттанайенева ведитабба̄. васӣбха̄ваппатта̄нанти падам̣ пана ваттама̄навачана̄бха̄вена на йоджитам̣. париггахат̣т̣ха̄дайо абхин̃н̃еййаниддесе вуттаттха̄.
20. пуна тхеро аттана̄ деситам̣ суттантам̣ уддиситва̄ тасса ниддесавасена боджджхан̇гавидхим̣ дассетука̄мо екам̣ самайантиа̄дикам̣ нида̄нам̣ ватва̄ суттантам̣ та̄ва уддиси. аттана̄ деситасуттатта̄ ева четтха евам̣ ме сутанти на вуттам̣. а̄йасма̄ са̄рипуттоти панеттха десакабйаттибха̄ваттхам̣ атта̄нам̣ парам̣ вийа катва̄ вуттам̣. ӣдисан̃хи вачанам̣ локе гантхесу пайуджджанти. пуббан̣хасамайанти сакалам̣ пуббан̣хасамайам̣. аччантасам̣йогаттхе упайогавачанам̣. сесадвайепи есева найо. сатисамбоджджхан̇го ити че ме хотӣти сатисамбоджджхан̇готи еван̃че майхам̣ хоти. аппама̄н̣оти ме хотӣти аппама̄н̣оти евам̣ ме хоти. сусама̄раддхоти ме хотӣти сут̣т̣ху парипун̣н̣оти евам̣ ме хоти. тит̣т̣хантанти нибба̄на̄рамман̣е паваттивасена тит̣т̣хантам̣. чаватӣти нибба̄на̄рамман̣ато апагаччхати. сесабоджджхан̇гесупи есева найо.
ра̄джамаха̄маттасса̄ти ран̃н̃о маха̄амаччасса, махатийа̄ ва̄ бхогаматта̄йа бхогаппама̄н̣ена саманна̄гатасса. на̄на̄ратта̄нанти на̄на̄ран̇гаратта̄нам̣, пӯран̣аттхе са̄мивачанам̣, на̄на̄раттехӣти аттхо. дуссакаран̣д̣акоти дуссапел̣а̄. дуссайуганти ваттхайугалам̣. па̄рупитунти аччха̄детум̣. имасмим̣ суттанте тхерасса пхалабоджджхан̇га̄ катхита̄. йада̄ хи тхеро сатисамбоджджхан̇гам̣ сӣсам̣ катва̄ пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджати, тада̄ итаре таданвайа̄ хонти. йада̄ дхаммавичайа̄дӣсу ан̃н̃атарам̣, тада̄ сеса̄пи таданвайа̄ хонтӣти евам̣ пхаласама̄паттийа̄ аттано чин̣н̣авасӣбха̄вам̣ дассенто тхеро имам̣ суттантам̣ катхесӣти.
суттантаниддесаван̣н̣ана̄
21. катхам̣ сатисамбоджджхан̇го ити че хотӣти боджджхан̇готи сатисамбоджджхан̇гам̣ сӣсам̣ катва̄ пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджантасса ан̃н̃есу боджджхан̇гесу виджджама̄несу евам̣ айам̣ сатисамбоджджхан̇го хотӣти ити че паваттасса катхам̣ со сатисамбоджджхан̇го хотӣти аттхо. йа̄вата̄ ниродхӯпат̣т̣ха̄тӣти йаттакена ка̄лена ниродхо упат̣т̣ха̄ти, йаттаке ка̄ле а̄рамман̣ато нибба̄нам̣ упат̣т̣ха̄тӣти аттхо. йа̄вата̄ аччӣти йаттакена парима̄н̣ена джа̄ла̄. катхам̣ аппама̄н̣о ити че хотӣти боджджхан̇готи на аппама̄н̣епи сатисамбоджджхан̇ге виджджама̄не евам̣ айам̣ аппама̄н̣о хотӣти ити че паваттасса со аппама̄н̣о сатисамбоджджхан̇го катхам̣ хотӣти аттхо. пама̄н̣абаддха̄ти килеса̄ ча парийут̣т̣ха̄на̄ ча понобхавикасан̇кха̄ра̄ ча пама̄н̣абаддха̄ на̄ма хонти. ‘‘ра̄гопама̄н̣акаран̣о, досо пама̄н̣акаран̣о, мохо пама̄н̣акаран̣о’’ти (ма. ни. 1.459) вачанато ра̄га̄дайо йасса уппаджджанти, ‘‘айам̣ еттако’’ти тасса пама̄н̣акаран̣ато пама̄н̣ам̣ на̄ма. тасмим̣ пама̄н̣е баддха̄ пат̣ибаддха̄ а̄йатта̄ти килеса̄дайо пама̄н̣абаддха̄ на̄ма хонти. килеса̄ти анусайабхӯта̄, парийут̣т̣ха̄на̄ти самуда̄ча̄раппаттакилеса̄. сан̇кха̄ра̄ понобхавика̄ти пунаппунам̣ бхавакаран̣ам̣ пунабхаво, пунабхаво сӣламетесанти понабхавика̄, понабхавика̄ ева понобхавика̄. кусала̄кусалакаммасан̇кха̄та̄ сан̇кха̄ра̄. аппама̄н̣оти вуттаппака̄расса пама̄н̣асса абха̄вена аппама̄н̣о. маггапхала̄нампи аппама̄н̣атта̄ тато висесанаттхам̣ ачалат̣т̣хена асан̇кхатат̣т̣хена̄ти вуттам̣. бхан̇га̄бха̄вато ачало, паччайа̄бха̄вато асан̇кхато. йо хи ачало асан̇кхато ча, со ативийа пама̄н̣авирахито хоти.
катхам̣ сусама̄раддхо ити че хотӣти боджджхан̇готи анантарам̣ вуттанайена йоджетаббам̣. висама̄ти сайан̃ча висаматта̄, висамасса ча бха̄васса хетутта̄ висама̄. самадхаммоти сантат̣т̣хена пан̣ӣтат̣т̣хена само дхаммо. пама̄н̣а̄бха̄вато санто. ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄, вира̄го тесам̣ дхамма̄нам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти (а. ни. 4.34; итиву. 90) вачанато саббадхаммуттамат̣т̣хена пан̣ӣто. тасмим̣ самадхаммоти вутте сусаме а̄раддхо сусама̄раддхо. а̄ваджджитатта̄ти пхаласама̄паттийа̄ паваттака̄лам̣ сандха̄йа вуттам̣. ануппа̄да̄дисан̇кха̄те нибба̄не манодва̄ра̄ваджджанасса уппаннатта̄ти вуттам̣ хоти. тит̣т̣хатӣти паваттати. уппа̄да̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄ни. сесабоджджхан̇гамӯлакесупи ва̄ресу есева найо.
боджджхан̇гакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.