намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

кхуддаканика̄йе

пат̣исамбхида̄магга-ат̣т̣хакатха̄

(пат̣хамо бха̄го)

гантха̄рамбхакатха̄

йо саббалока̄тигасаббасобха̄-

йуттехи саббехи гун̣ехи йутто;

досехи саббехи сава̄санехи,

мутто вимуттим̣ параман̃ча да̄та̄.

ниччам̣ дайа̄чанданасӣтачитто,

пан̃н̃а̄равиджджотитасаббанеййо;

саббесу бхӯтесу тамаггабхӯтам̣,

бхӯтаттхана̄тхам̣ сираса̄ намитва̄.

йо саббабхӯтесу мунӣва агго, анантасан̇кхесу джинаттаджесу;

ахӯ дайа̄н̃а̄н̣агун̣ехи саттхулӣла̄нука̄рӣ джаната̄хитесу.

там̣ са̄рипуттам̣ мунира̄джапуттам̣, тхерам̣ тхира̄некагун̣а̄бхира̄мам̣;

пан̃н̃а̄пабха̄вуггатача̄рукиттим̣, сусантавуттин̃ча атхо намитва̄.

саддхаммачакка̄нупаваттакена, саддхаммасена̄патиса̄вакена;

суттесу вуттесу татха̄гатена, бхӯтаттхаведиттамупа̄гатена.

йо бха̄сито бха̄ситаковидена, дхаммаппадӣпуджджалана̄йакена;

па̄т̣хо висит̣т̣хо пат̣исамбхида̄нам̣, магготи танна̄мависесито ча.

вичиттана̄наттанайопагӯл̣хо, гамбхӣрапан̃н̃ехи сада̄вага̄л̣хо;

аттаттхалокаттхапара̄йан̣ехи, сам̣севанӣйо суджанехи ниччам̣.

н̃а̄н̣аппабхеда̄ваханасса тасса, йогӣхинекехи нисевитасса;

аттхам̣ апуббам̣ ануван̣н̣айанто, суттан̃ча йуттин̃ча ануккаманто.

авоккаманто самайа̄ сака̄ ча, ана̄масанто самайам̣ паран̃ча;

пуббопадесат̣т̣хакатха̄найан̃ча, йатха̄нурӯпам̣ упасам̣харанто.

ваккха̄махам̣ ат̣т̣хакатхам̣ джанасса, хита̄йа саддхаммачират̣т̣хитаттхам̣;

саккачча саддхаммапака̄синим̣ там̣, сун̣а̄тха дха̄ретха ча са̄дху сантоти.

таттха пат̣исамбхида̄нам̣ магготи танна̄мависесито ча̄ти вуттатта̄ пат̣исамбхида̄маггасса пат̣исамбхида̄маггата̄ та̄ва ваттабба̄. чатассо хи пат̣исамбхида̄ – аттхапат̣исамбхида̄, дхаммапат̣исамбхида̄, нируттипат̣исамбхида̄, пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ти. та̄сам̣ пат̣исамбхида̄нам̣ магго адхигамӯпа̄йоти пат̣исамбхида̄магго, пат̣исамбхида̄пат̣ила̄бхахетӯти вуттам̣ хоти. катхамайам̣ та̄сам̣ магго хотӣти че? пабхедато десита̄йа десана̄йа пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄вахатта̄. на̄на̄бхедабхинна̄нан̃хи дхамма̄нам̣ на̄на̄бхедабхинна̄ десана̄ сотӯнам̣ арийапуггала̄нам̣ пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣аппабхедан̃ча сан̃джанети, путхуджджана̄нам̣ а̄йатим̣ пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣аппабхеда̄йа ча паччайо хоти. вуттан̃ча – ‘‘пабхедато хи десана̄ гханавиниббхогапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ваха̄ хотӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 1.ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйа). айан̃ча на̄на̄бхедабхинна̄ десана̄, тенасса̄ пат̣исамбхида̄нам̣ маггаттасиддхи.

таттха чатассоти ган̣анапариччхедо. пат̣исамбхида̄ти пабхеда̄. ‘‘аттхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дхамме н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄, н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718) вуттатта̄ на ан̃н̃асса кассачи пабхеда̄, н̃а̄н̣ассева пабхеда̄. тасма̄ ‘‘чатассо пат̣исамбхида̄’’ти чатта̄ро н̃а̄н̣аппабхеда̄ти аттхо. аттхаппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. дхаммаппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. нируттиппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ нирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄. пат̣ибха̄наппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ пат̣ибха̄не пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄.

таттха аттхоти сан̇кхепато хетупхалам̣. тан̃хи йасма̄ хетуануса̄рена арӣйати адхигамӣйати па̄пун̣ӣйати, тасма̄ аттхоти вуччати. пабхедато пана йам̣кин̃чи паччайасамуппаннам̣, нибба̄нам̣, бха̄ситаттхо, випа̄ко, кирийа̄ти име пан̃ча дхамма̄ аттхоти ведитабба̄. там̣ аттхам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄.

дхаммоти сан̇кхепато паччайо. со хи йасма̄ там̣ там̣ видахати паваттети чева па̄пети ча, тасма̄ дхаммоти вуччати. пабхедато пана йо кочи пхаланиббаттако хету, арийамагго, бха̄ситам̣, кусалам̣, акусаланти име пан̃ча дхамма̄ дхаммоти ведитабба̄. там̣ дхаммам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. айамева хи аттхо абхидхамме (вибха. 719-725) –

‘‘дуккхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дуккхасамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, дуккханиродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, хетупхале н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄.

‘‘йе дхамма̄ джа̄та̄ бхӯта̄ сан̃джа̄та̄ ниббатта̄ абхиниббатта̄ па̄тубхӯта̄, имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, йамха̄ дхамма̄ те дхамма̄ джа̄та̄ бхӯта̄ сан̃джа̄та̄ ниббатта̄ абхиниббатта̄ па̄тубхӯта̄, тесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄.

‘‘джара̄маран̣е н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, джара̄маран̣асамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, джара̄маран̣аниродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, джара̄маран̣аниродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄.

‘‘джа̄тийа̄ н̃а̄н̣ам̣…пе… бхаве н̃а̄н̣ам̣…пе… упа̄да̄не н̃а̄н̣ам̣…пе… тан̣ха̄йа н̃а̄н̣ам̣…пе… ведана̄йа н̃а̄н̣ам̣…пе… пхассе н̃а̄н̣ам̣….пе… сал̣а̄йатане н̃а̄н̣ам̣….пе… на̄марӯпе н̃а̄н̣ам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣е н̃а̄н̣ам̣…пе… сан̇кха̄ресу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, сан̇кха̄расамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, сан̇кха̄раниродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, сан̇кха̄раниродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄.

‘‘идха бхиккху дхаммам̣ джа̄на̄ти – суттам̣ геййам̣ веййа̄каран̣ам̣ га̄тхам̣ уда̄нам̣ итивуттакам̣ джа̄такам̣ аббхутадхаммам̣ ведаллам̣. айам̣ вуччати дхаммапат̣исамбхида̄. со тасса тассева бха̄ситасса аттхам̣ джа̄на̄ти ‘айам̣ имасса бха̄ситасса аттхо, айам̣ имасса бха̄ситасса аттхо’ти. айам̣ вуччати аттхапат̣исамбхида̄.

‘‘катаме дхамма̄ кусала̄? йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄ йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха тасмим̣ самайе пхассо хоти…пе… авиккхепо хоти. име дхамма̄ кусала̄. имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’тиа̄дина̄ найена вибхаджитва̄ вибхаджитва̄ дассито.

татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣анти тасмим̣ аттхе ча дхамме ча йа̄ сабха̄ванирутти абйабхича̄ривоха̄ро, тасса абхила̄пе бха̄сане удӣран̣е там̣ лапитам̣ бха̄ситам̣ удӣритам̣ сабха̄ванируттисаддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тасмим̣ сабха̄ванирутта̄бхила̄пе ‘‘айам̣ сабха̄ванирутти, айам̣ на сабха̄ванируттӣ’’ти евам̣ тасса̄ дхамманируттисан̃н̃ита̄йа сабха̄ванируттийа̄ ма̄гадхика̄йа саббасатта̄нам̣ мӯлабха̄са̄йа пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄. евамайам̣ нируттипат̣исамбхида̄ садда̄рамман̣а̄ на̄ма джа̄та̄, на пан̃н̃аттиа̄рамман̣а̄. касма̄? йасма̄ саддам̣ сутва̄ ‘‘айам̣ сабха̄ванирутти, айам̣ на сабха̄ванируттӣ’’ти джа̄на̄ти. пат̣исамбхида̄ппатто хи ‘‘пхассо’’ти вутте ‘‘айам̣ сабха̄ванируттӣ’’ти джа̄на̄ти, ‘‘пхасса̄’’ти ва̄ ‘‘пхасса’’нти ва̄ вутте пана ‘‘айам̣ на сабха̄ванируттӣ’’ти джа̄на̄ти. ведана̄дӣсупи есева найо. ан̃н̃ам̣ панеса на̄ма̄кхйа̄таупасагганипа̄табйан̃джанасаддам̣ джа̄на̄ти на джа̄на̄тӣти? йадаггена саддам̣ сутва̄ ‘‘айам̣ сабха̄ванирутти, айам̣ на сабха̄ванируттӣ’’ти джа̄на̄ти, тадаггена тампи джа̄ниссати. там̣ пана найидам̣ пат̣исамбхида̄киччанти пат̣иккхипитва̄ ‘‘бха̄сам̣ на̄ма сатта̄ угган̣хантӣ’’ти ватва̄ идам̣ катхитам̣ – ма̄та̄питаро хи дахарака̄ле кума̄раке ман̃че ва̄ пӣт̣хе ва̄ нипаджджа̄петва̄ там̣ там̣ катхайама̄на̄ та̄ни та̄ни кичча̄ни каронти, да̄рака̄ тесам̣ там̣ там̣ бха̄сам̣ ваваттха̄пенти ‘‘имина̄ идам̣ вуттам̣, имина̄ идам̣ вутта’’нти. гаччханте гаччханте ка̄ле саббампи бха̄сам̣ джа̄нанти. ма̄та̄ дамил̣ӣ, пита̄ андхако. тесам̣ джа̄тада̄рако саче ма̄ту катхам̣ пат̣хамам̣ сун̣а̄ти, дамил̣абха̄сам̣ бха̄сиссати. саче питу катхам̣ пат̣хамам̣ сун̣а̄ти, андхакабха̄сам̣ бха̄сиссати. убхиннампи пана катхам̣ асун̣анто ма̄гадхикабха̄сам̣ бха̄сиссати.

йопи ага̄маке маха̄аран̃н̃е ниббатто, таттха ан̃н̃о катхенто на̄ма наттхи, сопи аттано дхаммата̄йа вачанам̣ самут̣т̣ха̄пенто ма̄гадхикабха̄самева бха̄сиссати. нирайе тираччха̄найонийам̣ петтивисайе мануссалоке девалокети саббаттха ма̄гадхикабха̄са̄ва уссанна̄. таттха сеса̄ от̣т̣акира̄таандхакайонакадамил̣абха̄са̄дика̄ бха̄са̄ париваттанти. айамевека̄ йатха̄бхуччабрахмавоха̄раарийавоха̄расан̇кха̄та̄ ма̄гадхикабха̄са̄ на париваттати. самма̄самбуддхопи тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ тантим̣ а̄ропенто ма̄гадхикабха̄са̄йа ева а̄ропеси. касма̄? еван̃хи аттхам̣ а̄харитум̣ сукхам̣ хоти. ма̄гадхикабха̄са̄йа хи тантим̣ а̄рул̣хасса буддхавачанасса пат̣исамбхида̄ппатта̄нам̣ сотапатха̄гаманамева папан̃чо. соте пана сан̇гхат̣т̣итаматтейева найасатена найасахассена аттхо упат̣т̣ха̄ти. ан̃н̃а̄йа пана бха̄са̄йа тантим̣ а̄рул̣хакам̣ потхетва̄ потхетва̄ уггахетаббам̣ хоти. бахумпи уггахетва̄ пана путхуджджанасса пат̣исамбхида̄ппатти на̄ма наттхи, арийаса̄вако но пат̣исамбхида̄ппатто на̄ма наттхи.

н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣анти саббаттхакан̃а̄н̣ама̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тасмим̣ н̃а̄н̣е пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣, йатха̄вуттесу ва̄ тесу тӣсу н̃а̄н̣есу гочаракичча̄дивасена виттха̄рагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄.

има̄ пана чатассо пат̣исамбхида̄ двӣсу т̣ха̄несу пабхедам̣ гаччханти, пан̃чахи ка̄ран̣ехи висада̄ хонтӣти ведитабба̄. катамесу двӣсу т̣ха̄несу пабхедам̣ гаччханти? секкхабхӯмийан̃ча асеккхабхӯмийан̃ча. таттха са̄рипуттаттхерасса маха̄моггалла̄наттхерасса маха̄кассапаттхерасса маха̄качча̄йанаттхерасса маха̄кот̣т̣хитаттхерасса̄ти евама̄дӣнам̣ асӣтийа̄пи маха̄тхера̄нам̣ пат̣исамбхида̄ асеккхабхӯмийам̣ пабхедам̣ гата̄, а̄нандаттхерасса, читтасса гахапатино, дхаммикасса упа̄сакасса, упа̄лисса гахапатино, кхуджджуттара̄йа упа̄сика̄йа̄тиевама̄дӣнам̣ пат̣исамбхида̄ секкхабхӯмийам̣ пабхедам̣ гата̄ти има̄су двӣсу бхӯмӣсу пабхедам̣ гаччханти.

катамехи пан̃чахи ка̄ран̣ехи висада̄ хонти? адхигамена, парийаттийа̄, саванена, парипуччха̄йа, пуббайогена. таттха адхигамо на̄ма арахаттаппатти. арахаттан̃хи паттасса пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. парийатти на̄ма буддхавачанам̣. тан̃хи угган̣хантасса пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. саванам̣ на̄ма саддхаммассаванам̣. саккаччам̣ ат̣т̣хим̣ катва̄ дхаммам̣ сун̣антасса хи пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. парипуччха̄ на̄ма па̄л̣иат̣т̣хакатха̄дӣсу ган̣т̣хипадааттхападавиниччхайакатха̄. уггахитапа̄л̣иа̄дӣсу хи аттхам̣ парипуччхантасса пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. пуббайого на̄ма пуббабуддха̄нам̣ са̄сане йога̄вачарата̄ гатапачча̄гатикабха̄вена йа̄ва ануломаготрабхусамӣпам̣ паттавипассана̄нуйого. пуббайога̄вачарасса хи пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. имехи пан̃чахи ка̄ран̣ехи висада̄ хонтӣти.

етесу пана ка̄ран̣есу парийатти саванам̣ парипуччха̄ти има̄ни тӣн̣и пабхедассева балавака̄ран̣а̄ни. пуббайого адхигамасса балавапаччайо, пабхедасса хоти на хотӣти? хоти, на пана татха̄. парийаттисаванапарипуччха̄ хи пуббе хонту ва̄ ма̄ ва̄, пуббайогена пана пуббе чева етарахи ча сан̇кха̄расаммасанам̣ вина̄ пат̣исамбхида̄ на̄ма наттхи. име пана двепи екато хутва̄ пат̣исамбхида̄ упаттхамбхетва̄ висада̄ каронтӣти. апаре а̄ху –

‘‘пуббайого ба̄хусаччам̣, десабха̄са̄ ча а̄гамо;

парипуччха̄ адхигамо, гарусанниссайо татха̄;

миттасампатти чева̄ти, пат̣исамбхидапаччайа̄’’ти.

таттха пуббайого вуттанайова. ба̄хусаччам̣ на̄ма тесу тесу саттхесу ча сиппа̄йатанесу ча кусалата̄. десабха̄са̄ на̄ма екасатавоха̄ракусалата̄, висесена пана ма̄гадхике косаллам̣. а̄гамо на̄ма антамасо опаммаваггаматтассапи буддхавачанасса парийа̄пун̣анам̣. парипуччха̄ на̄ма екага̄тха̄йапи аттхавиниччхайапуччханам̣. адхигамо на̄ма сота̄панната̄ ва̄ сакада̄га̄мита̄ ва̄ ана̄га̄мита̄ ва̄ арахаттам̣ ва̄. гарусанниссайо на̄ма сутапат̣ибха̄набахула̄нам̣ гарӯнам̣ сантике ва̄со. миттасампатти на̄ма татха̄рӯпа̄нам̣йева митта̄нам̣ пат̣ила̄бхоти.

таттха буддха̄ ча паччекабуддха̄ ча пуббайоган̃чева адхигаман̃ча нисса̄йа пат̣исамбхида̄ па̄пун̣анти, са̄вака̄ сабба̄нипи ета̄ни ка̄ран̣а̄ни. пат̣исамбхида̄ппаттийа̄ ча па̄т̣ийекко каммат̣т̣ха̄набха̄вана̄нуйого на̄ма наттхи, секкха̄нам̣ пана секкхапхалавимоккхантика̄, асеккха̄нам̣ асеккхапхалавимоккхантика̄ ча пат̣исамбхида̄ппатти хоти. татха̄гата̄нан̃хи даса бала̄ни вийа арийа̄нам̣ арийапхалехева пат̣исамбхида̄ иджджхантӣти. има̄сам̣ чатассаннам̣ пат̣исамбхида̄нам̣ магготи пат̣исамбхида̄магго, пат̣исамбхида̄магго ева пакаран̣ам̣ пат̣исамбхида̄маггаппакаран̣ам̣, пака̄рена карӣйанте вуччанте еттха на̄на̄бхедабхинна̄ гамбхӣра̄ аттха̄ ити пакаран̣ам̣.

тадетам̣ пат̣исамбхида̄маггаппакаран̣ам̣ аттхасампаннам̣ бйан̃джанасампаннам̣ гамбхӣрам̣ гамбхӣраттхам̣ локуттараппака̄санам̣ сун̃н̃ата̄пат̣исан̃н̃уттам̣ пат̣ипаттипхалависесаса̄дханам̣ пат̣ипаттипат̣ипаккхапат̣иседханам̣ йога̄вачара̄нам̣ н̃а̄н̣авараратана̄карабхӯтам̣ дхаммакатхика̄нам̣ дхаммакатха̄вила̄сависесахетубхӯтам̣ сам̣са̄рабхӣрука̄нам̣ дуккханиссаран̣ам̣ тадупа̄йадассанена асса̄саджананаттхам̣ таппат̣ипаккхана̄санаттхан̃ча гамбхӣраттха̄нан̃ча анекесам̣ суттантапада̄нам̣ аттхавиваран̣ена суджанахадайапаритосаджананаттхам̣ татха̄гатена арахата̄ самма̄самбуддхена саббаттха аппат̣ихатасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амаха̄падӣпа̄вабха̄сена сакаладжанавиттхатамаха̄карун̣а̄синехасиниддхахадайена венеййаджанахадайагатакилесандхака̄равидхаманаттхамуджджалитасса саддхаммамаха̄падӣпасса тададхиппа̄йавика̄санасинехапарисекена пан̃чавассасахассамавиратамуджджаланамиччхата̄ лока̄нукампакена саттхукаппена дхаммара̄джасса дхаммасена̄патина̄ а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхерена бха̄ситам̣ сутва̄ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле йатха̄сутамева сан̇гӣтим̣ а̄ропитам̣.

тадетам̣ винайапит̣акам̣ суттантапит̣акам̣ абхидхаммапит̣аканти тӣсу пит̣акесу суттантапит̣акапарийа̄паннам̣. дӣгханика̄йо маджджхиманика̄йо сам̣йуттаника̄йо ан̇гуттараника̄йо кхуддаканика̄йоти пан̃часу маха̄ника̄йесу кхуддакамаха̄ника̄йапарийа̄паннам̣. суттам̣ геййам̣ веййа̄каран̣ам̣ га̄тха̄ уда̄нам̣ итивуттакам̣ джа̄такам̣ аббхутадхаммам̣ ведалланти навасу саттху са̄санан̇гесу йатха̄самбхавам̣ геййавеййа̄каран̣ан̇гадвайасан̇гахитам̣.

‘‘два̄сӣти буддхато ган̣хим̣, две сахасса̄ни бхиккхуто;

чатура̄сӣти сахасса̄ни, йе ме дхамма̄ паваттино’’ти. (тхерага̄. 1027) –

дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикаттхерена пана пан̃часу т̣ха̄несу етадаггам̣ а̄ропитена пат̣ин̃н̃а̄та̄нам̣ чатура̄сӣтийа̄ дхаммаккхандхасахасса̄нам̣ бхиккхуто гахитесу двӣсу дхаммаккхандхасахассесу анекасатадхаммаккхандхасан̇гахитам̣. тасса тайо вагга̄ – маха̄вагго, маджджхимавагго, чӯл̣авагготи. екекасмим̣ ваггасмим̣ дасадасакам̣ катва̄ н̃а̄н̣акатха̄дика̄ ма̄тика̄катха̄парийоса̄на̄ саматим̣са катха̄. еваманекадха̄ ваваттха̄питасса имасса пат̣исамбхида̄маггаппакаран̣асса анупуббам̣ апуббападаттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма. иман̃хи пакаран̣ам̣ па̄т̣хато аттхато уддисантена ча ниддисантена ча саккаччам̣ уддиситаббам̣ ниддиситаббан̃ча, угган̣хантена̄пи саккаччам̣ уггахетаббам̣ дха̄ретаббан̃ча. там̣ киссахету? гамбхӣратта̄ имасса пакаран̣асса локахита̄йа локе чират̣т̣хитаттхам̣.

таттха саматим̣са̄йа катха̄су н̃а̄н̣акатха̄ касма̄ а̄дито катхита̄ти че? н̃а̄н̣асса пат̣ипаттималависодхакаттена пат̣ипаттийа̄ а̄дибхӯтатта̄. вуттан̃хи бхагавата̄ –

‘‘тасма̄тиха твам̣ бхиккху, а̄димева висодхехи кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣. ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣, сӣлан̃ча сувисуддхам̣ дит̣т̣хи ча уджука̄’’ти (сам̣. ни. 5.369)?

уджука̄ дит̣т̣хӣти хи самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄там̣ н̃а̄н̣ам̣ вуттам̣. тасма̄пи н̃а̄н̣акатха̄ а̄дито катхита̄.

апарампи вуттам̣ –

‘‘татра, бхиккхаве, самма̄дит̣т̣хи пуббан̇гама̄ хоти. катхан̃ча, бхиккхаве, самма̄дит̣т̣хи пуббан̇гама̄ хоти? самма̄дит̣т̣хим̣ ‘самма̄дит̣т̣хӣ’ти паджа̄на̄ти, миччха̄дит̣т̣хим̣ ‘миччха̄дит̣т̣хӣ’ти паджа̄на̄ти. са̄сса хоти самма̄дит̣т̣хи. самма̄сан̇каппам̣ ‘самма̄сан̇каппо’ти паджа̄на̄ти, миччха̄сан̇каппам̣ ‘миччха̄сан̇каппо’ти паджа̄на̄ти. самма̄ва̄чам̣ ‘самма̄ва̄ча̄’ти паджа̄на̄ти, миччха̄ва̄чам̣ ‘миччха̄ва̄ча̄’ти паджа̄на̄ти. самма̄каммантам̣ ‘самма̄камманто’ти паджа̄на̄ти, миччха̄каммантам̣ ‘миччха̄камманто’ти паджа̄на̄ти. самма̄а̄джӣвам̣ ‘самма̄а̄джӣво’ти паджа̄на̄ти, миччха̄а̄джӣвам̣ ‘миччха̄а̄джӣво’ти паджа̄на̄ти. самма̄ва̄йа̄мам̣ ‘самма̄ва̄йа̄мо’ти паджа̄на̄ти, миччха̄ва̄йа̄мам̣ ‘миччха̄ва̄йа̄мо’ти паджа̄на̄ти. самма̄сатим̣ ‘самма̄сатӣ’ти паджа̄на̄ти, миччха̄сатим̣ ‘миччха̄сатӣ’ти паджа̄на̄ти. самма̄сама̄дхим̣ ‘самма̄сама̄дхӣ’ти паджа̄на̄ти, миччха̄сама̄дхим̣ ‘миччха̄сама̄дхӣ’ти паджа̄на̄ти. са̄сса хоти самма̄дит̣т̣хӣ’’ти (ма. ни. 3.136 а̄дайо).

пуббан̇гамабхӯта̄йа хи самма̄дит̣т̣хийа̄ сиддха̄йа миччха̄дит̣т̣хӣнампи миччха̄дит̣т̣хибха̄вам̣ джа̄ниссатӣти самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄там̣ н̃а̄н̣ам̣ та̄ва содхетум̣ н̃а̄н̣акатха̄ а̄дито катхита̄.

‘‘апичуда̄йи, тит̣т̣хату пуббанто, тит̣т̣хату апаранто, дхаммам̣ те десесса̄ми – имасмим̣ сати идам̣ хоти, имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджати, имасмим̣ асати идам̣ на хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣ’’ти (ма. ни. 2.271) ча –

пуббанта̄парантадит̣т̣хийо т̣хапетва̄ н̃а̄н̣ассева вуттатта̄ н̃а̄н̣акатха̄ а̄дито катхита̄.

‘‘алам̣, субхадда, тит̣т̣хатетам̣ ‘саббе те сака̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа аббхан̃н̃им̣су, саббева на аббхан̃н̃им̣су, уда̄ху екачче аббхан̃н̃им̣су, екачче на аббхан̃н̃им̣сӯ’ти. дхаммам̣ те, субхадда, десесса̄ми, там̣ сун̣а̄хи са̄дхукам̣ манасикарохи, бха̄сисса̄мӣ’’ти (дӣ. ни. 2.213) ча –

путхусаман̣абра̄хман̣апараппава̄да̄нам̣ ва̄де т̣хапетва̄ арийасса ат̣т̣хан̇гикасса маггасса деситатта̄, ат̣т̣хан̇гике ча магге самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄тасса н̃а̄н̣асса падха̄натта̄ н̃а̄н̣акатха̄ а̄дито катхита̄.

‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, сота̄паттийан̇га̄ни саппурисасам̣сево, саддхаммассаванам̣, йонисо манасика̄ро, дхамма̄нудхаммапат̣ипаттӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1046; дӣ. ни. 3.311) ча –

‘‘саддха̄джа̄то упасан̇камати, упасан̇каманто пайирупа̄сати, пайирупа̄санто сотам̣ одахати, охитасото дхаммам̣ сун̣а̄ти, сутва̄ дхаммам̣ дха̄рети, дха̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ пан̃н̃а̄йа аттхам̣ упапариккхати, аттхам̣ упапариккхато дхамма̄ ниджджха̄нам̣ кхаманти, дхамманиджджха̄наккхантийа̄ чхандо джа̄йати, чхандаджа̄то уссахати, уссахитва̄ тулети, тулайитва̄ падахати, пахитатто ка̄йена чева параматтхасаччам̣ саччхикароти, пан̃н̃а̄йа ча нам̣ пат̣ивиджджха пассатӣ’’ти (ма. ни. 2.183, 432) ча –

‘‘идха татха̄гато локе уппаджджати…пе… со дхаммам̣ десети а̄дикалйа̄н̣а’’нти а̄дӣни (дӣ. ни. 1.190) ча –

анека̄ни суттантапада̄ни ануломентена сутамайе н̃а̄н̣ам̣ а̄дим̣ катва̄ йатха̄ккамена н̃а̄н̣акатха̄ а̄дито катхита̄.

са̄ пана̄йам̣ н̃а̄н̣акатха̄ уддесаниддесавасена двидха̄ т̣хита̄. уддесе ‘‘сота̄вадха̄не пан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ найена тесаттати н̃а̄н̣а̄ни ма̄тика̄васена уддит̣т̣ха̄ни. ниддесе ‘‘катхам̣ сота̄вадха̄не пан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣ам̣. ‘име дхамма̄ абхин̃н̃еййа̄’ти сота̄вадха̄нам̣, там̣паджа̄нана̄ пан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ найена та̄нийева тесаттати н̃а̄н̣а̄ни виттха̄равасена ниддит̣т̣ха̄нӣти.

гантха̄рамбхакатха̄ нит̣т̣хита̄.

(1) маха̄вагго

1. н̃а̄н̣акатха̄

ма̄тика̄ван̣н̣ана̄

1. таттха уддесе та̄ва сота̄вадха̄не пан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣анти еттха сотасаддо анекаттхаппабхедо. татха̄ хеса –

мам̣савин̃н̃а̄н̣ан̃а̄н̣есу, тан̣ха̄дӣсу ча диссати;

дха̄ра̄йам̣ арийамагге, читтасантатийампи ча.

‘‘сота̄йатанам̣ сотадха̄ту сотиндрийа’’нтиа̄дӣсу (вибха. 157) хи айам̣ сотасаддо мам̣сасоте диссати. ‘‘сотена саддам̣ сутва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.295) сотавин̃н̃а̄н̣е. ‘‘дибба̄йа сотадха̄туйа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.356) н̃а̄н̣асоте. ‘‘йа̄ни сота̄ни локасминти йа̄ни ета̄ни сота̄ни майа̄ киттита̄ни пакиттита̄ни а̄чиккхита̄ни десита̄ни пан̃н̃апита̄ни пат̣т̣хапита̄ни виварита̄ни вибхатта̄ни утта̄нӣката̄ни пака̄сита̄ни. сеййатхидам̣ – тан̣ха̄сото дит̣т̣хисото килесасото дуччаритасото авиджджа̄сото’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 4) тан̣ха̄дӣсу пан̃часу дхаммесу. ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандхам̣ ган̇га̄йа надийа̄ сотена вуйхама̄на’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.241) удакадха̄ра̄йам̣. ‘‘арийассетам̣, а̄вусо, ат̣т̣хан̇гикасса маггасса адхивачанам̣, йадидам̣ сото’’тиа̄дӣсу арийамагге. ‘‘пурисасса ча вин̃н̃а̄н̣асотам̣ паджа̄на̄ти убхайато аббоччхиннам̣ идха локе патит̣т̣хитан̃ча паралоке патит̣т̣хитан̃ча̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.149) читтасантатийам̣. идха пана̄йам̣ мам̣сасоте дат̣т̣хаббо. тена сотена хетубхӯтена, каран̣абхӯтена ва̄ авадхӣйати аваттха̄пӣйати аппӣйатӣти сота̄вадха̄нам̣. ким̣ там̣? сутам̣. сутан̃ча на̄ма ‘‘бахуссуто хоти сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) вийа сотадва̄ра̄нуса̄рена вин̃н̃а̄там̣ авадха̄ритам̣ дхаммаджа̄там̣, там̣ идха сота̄вадха̄нанти вуттам̣. тасмим̣ сота̄вадха̄насан̇кха̄те суте паватта̄ пан̃н̃а̄ сота̄вадха̄не пан̃н̃а̄. пан̃н̃а̄ти ча тасса тасса аттхасса па̄кат̣акаран̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄панат̣т̣хена пан̃н̃а̄, тена тена ва̄ аничча̄дина̄ пака̄рена дхамме джа̄на̄тӣтипи пан̃н̃а̄.

сутамайе н̃а̄н̣анти еттха сутасаддо та̄ва саупасагго анупасагго ча –

гамане виссуте тинтенуйогопачитепи ча;

садде ча сотадва̄ра̄нуса̄ран̃а̄те ча диссати.

татха̄ хисса ‘‘сена̄йа пасуто’’тиа̄дӣсу гаччхантоти аттхо. ‘‘сутадхаммасса пассато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 11; маха̄ва. 5) виссутадхаммасса̄ти аттхо. ‘‘авассута̄ авассутасса пурисапуггаласса̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 657) тинта̄ тинтасса̄ти аттхо. ‘‘йе джха̄напасута̄ дхӣра̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 181) ануйутта̄ти аттхо. ‘‘тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 7.12; пе. ва. 25) упачитанти аттхо. ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄та’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.241) саддоти аттхо. ‘‘бахуссуто хоти сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти аттхо. идха панасса сотадва̄ра̄нуса̄рена вин̃н̃а̄там̣ упадха̄ританти аттхо. сутамайе н̃а̄н̣анти йа̄ еса̄ етам̣ сутам̣ вин̃н̃а̄там̣ авадха̄ритам̣ саддхаммам̣ а̄раббха а̄рамман̣ам̣ катва̄ саббапат̣хаман̃ча апара̄паран̃ча паватта̄ пан̃н̃а̄, там̣ ‘‘сутамайе н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣ хоти, сутамайам̣ н̃а̄н̣анти аттхо. сутамайети ча паччаттавачанаметам̣, йатха̄ ‘‘на хевам̣ ваттаббе’’ (катха̄. 1, 15-18). ‘‘ванаппагумбе йатха̄ пхусситагге’’ (кху. па̄. 6.13; су. ни. 236). ‘‘наттхи аттака̄ре наттхи парака̄ре наттхи пурисака̄ре’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.168) паччаттавачанам̣, евамидха̄пи дат̣т̣хаббам̣. тена вуттам̣ – ‘‘сутамайам̣ н̃а̄н̣анти аттхо’’ти.

атха ва̄ сутена пакато пхасса̄дико дхаммапун̃джо сутамайо, тасмим̣ сутамайе дхаммапун̃дже паваттам̣ там̣сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣ сутамайе н̃а̄н̣ам̣. сабха̄васа̄ман̃н̃алаккхан̣авасена дхамме джа̄на̄тӣти н̃а̄н̣ам̣. там̣йева н̃а̄н̣ам̣ парийа̄йавачанена адхиппа̄йапака̄санаттхам̣ анийамена ‘‘пан̃н̃а̄’’ти ватва̄ паччха̄ адхиппетам̣ ‘‘н̃а̄н̣а’’нти нийаметва̄ вуттанти ведитаббам̣. н̃а̄н̣ан̃ча на̄ма сабха̄вапат̣иведхалаккхан̣ам̣, аккхалитапат̣иведхалаккхан̣ам̣ ва̄ кусалисса̄сакхиттаусупат̣иведхо вийа, висайобха̄санарасам̣ падӣпо вийа, асаммохапаччупат̣т̣ха̄нам̣ аран̃н̃агатасудесако вийа. ‘‘сама̄хито, бхиккхаве, бхиккху йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1071) вачанато сама̄дхипадат̣т̣ха̄нам̣. лаккхан̣а̄дӣсу хи сабха̄во ва̄ са̄ман̃н̃ам̣ ва̄ лаккхан̣ам̣ на̄ма, киччам̣ ва̄ сампатти ва̄ расо на̄ма, упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро ва̄ пхалам̣ ва̄ паччупат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма, а̄саннака̄ран̣ам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣.

2. сутва̄на сам̣варе пан̃н̃а̄ти –

па̄тимоккхо сатӣ чева, н̃а̄н̣ам̣ кханти татхева ча;

вӣрийам̣ пан̃чиме дхамма̄, сам̣вара̄ти пака̄сита̄.

‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето упа̄гато самупа̄гато упапанно сампанно саманна̄гато’’ти (вибха. 511) а̄гато па̄тимоккхасам̣варо. ‘‘чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ на нимиттагга̄хӣ хоти на̄нубйан̃джанагга̄хӣ. йатва̄дхикаран̣аменам̣ чаккхундрийам̣ асам̣вутам̣ вихарантам̣ абхиджджха̄доманасса̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ анва̄ссавеййум̣, тасса сам̣вара̄йа пат̣ипаджджати, раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.213; ма. ни. 1.295; сам̣. ни. 4.239; а. ни. 3.16) найена а̄гато сатисам̣варо.

‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣ (аджита̄ти бхагава̄),

сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;

сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми, пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти . (чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ 60; су. ни. 1041) –

а̄гато н̃а̄н̣асам̣варо. ‘‘катаме ча, бхиккхаве, а̄сава̄ пат̣исевана̄ паха̄табба̄? идха, бхиккхаве, бхиккху пат̣исан̇кха̄ йонисо чӣварам̣ пат̣исеватӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.23; а. ни. 6.58) найена а̄гато паччайапат̣исевана̄сам̣варо, сопи н̃а̄н̣асам̣варенева сан̇гахито. ‘‘кхамо хоти сӣтасса ун̣хасса джигхаччха̄йа пипа̄са̄йа д̣ам̣самакасава̄та̄тапасарисапасампхасса̄нам̣ дурутта̄нам̣ дура̄гата̄нам̣ вачанапатха̄нам̣ уппанна̄нам̣ са̄рӣрика̄нам̣ ведана̄нам̣ дуккха̄нам̣ тибба̄нам̣ кхара̄нам̣ кат̣ука̄нам̣ аса̄та̄нам̣ амана̄па̄нам̣ па̄н̣ахара̄нам̣ адхива̄сакаджа̄тико хотӣ’’ти (ма. ни. 1.24; а. ни. 4.114; 6.58) а̄гато кхантисам̣варо. ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сети паджахати винодети бйантӣкароти анабха̄вам̣ гаметӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.26; а. ни. 4.114; 6.58) найена а̄гато вӣрийасам̣варо. ‘‘идха арийаса̄вако миччха̄а̄джӣвам̣ паха̄йа самма̄а̄джӣвена джӣвикам̣ каппетӣ’’ти (сам̣. ни. 5.8) а̄гато а̄джӣвапа̄рисуддхисам̣варо, сопи вӣрийасам̣варенева сан̇гахито. тесу саттасу сам̣варесу па̄тимоккхасам̣вараиндрийасам̣вараа̄джӣвапа̄рисуддхипаччайапат̣исеванасан̇кха̄та̄ чатта̄ро сам̣вара̄ идха̄дхиппета̄, тесу ча висесена па̄тимоккхасам̣варо. саббопи ча̄йам̣ сам̣варо йатха̄сакам̣ сам̣варитабба̄нам̣ ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ сам̣варан̣ато сам̣вароти вуччати. сутамайан̃а̄н̣е вуттам̣ дхаммам̣ сутва̄ сам̣варантасса сам̣варам̣ каронтасса тасмим̣ сам̣варе паватта̄ там̣сампайутта̄ пан̃н̃а̄ ‘‘сутва̄на сам̣варе пан̃н̃а̄’’ти вутта̄. атха ва̄ хетуаттхе сутва̄ти вачанасса самбхавато сутахетуна̄ сам̣варе пан̃н̃а̄типи аттхо.

сӣламайе н̃а̄н̣анти еттха сӣланти сӣланат̣т̣хена сӣлам̣. кимидам̣ сӣланам̣ на̄ма? сама̄дха̄нам̣ ва̄, ка̄йакамма̄дӣнам̣ сусӣлйавасена авиппакин̣н̣ата̄ти аттхо. упадха̄ран̣ам̣ ва̄, кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄васена а̄дха̄рабха̄воти аттхо. етадева хи еттха аттхадвайам̣ саддалаккхан̣авидӯ ануджа̄нанти. ан̃н̃е пана ‘‘адхисеванат̣т̣хена а̄ча̄рат̣т̣хена тассӣлат̣т̣хена сират̣т̣хена сӣталат̣т̣хена сиват̣т̣хена сӣла’’нти ван̣н̣айанти.

сӣланам̣ лаккхан̣ам̣ тасса, бхиннасса̄пи анекадха̄;

санидассанаттам̣ рӯпасса, йатха̄ бхиннасса некадха̄.

йатха̄ хи нӣлапӣта̄дибхедена анекадха̄ бхиннасса̄пи рӯпа̄йатанасса санидассанаттам̣ лаккхан̣ам̣ нӣла̄дибхедена бхиннасса̄пи санидассанабха̄ва̄натиккаманато, татха̄ сӣласса четана̄дибхедена анекадха̄ бхиннасса̄пи йадетам̣ ка̄йакамма̄дӣнам̣ сама̄дха̄навасена кусала̄нан̃ча дхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄навасена вуттам̣ сӣланам̣, тадева лаккхан̣ам̣ четана̄дибхедена бхиннасса̄пи сама̄дха̄напатит̣т̣ха̄набха̄ва̄натиккаманато. евам̣лаккхан̣асса панасса –

‘‘дуссӣлйавиддхам̣саната̄, анаваджджагун̣о татха̄;

киччасампатти аттхена, расо на̄ма павуччати’’.

тасма̄ идам̣ сӣлам̣ на̄ма киччат̣т̣хена расена дуссӣлйавиддхам̣санарасам̣, сампаттиаттхена расена анаваджджарасанти ведитаббам̣.

сочеййапаччупат̣т̣ха̄нам̣, тайидам̣ тасса вин̃н̃ухи;

оттаппан̃ча хирӣ чева, падат̣т̣ха̄нанти ван̣н̣итам̣. –

тайидам̣ сӣлам̣ ‘‘ка̄йасочеййам̣ вачӣсочеййам̣ маносочеййа’’нти (итиву. 66) евам̣ вуттасочеййапаччупат̣т̣ха̄нам̣, сучибха̄вена паччупат̣т̣ха̄ти гахан̣абха̄вам̣ гаччхати. хироттаппан̃ча пана тасса вин̃н̃ӯхи падат̣т̣ха̄нанти ван̣н̣итам̣, а̄саннака̄ран̣анти аттхо. хироттаппе хи сати сӣлам̣ уппаджджати чева тит̣т̣хати ча, асати нева уппаджджати на тит̣т̣хатӣти евам̣видхена сӣлена сахагатам̣ там̣сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣ сӣламайе н̃а̄н̣ам̣. атха ва̄ сӣламева пакатам̣ сӣламайам̣, тасмим̣ сӣламайе там̣сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣. асам̣варе а̄дӣнавапаччавеккхан̣а̄ ча, сам̣варе а̄нисам̣сапаччавеккхан̣а̄ ча, сам̣варапа̄рисуддхипаччавеккхан̣а̄ ча, сам̣варасам̣килесавода̄напаччавеккхан̣а̄ ча сӣламайан̃а̄н̣енева сан̇гахита̄.

3. сам̣варитва̄ сама̄дахане пан̃н̃а̄ти сӣламайан̃а̄н̣е вуттасӣласам̣варена сам̣варитва̄ сам̣варам̣ катва̄ сӣле патит̣т̣ха̄йа сама̄дахантасса упача̄раппана̄васена читтекаггатам̣ каронтасса тасмим̣ сама̄дахане паватта̄ там̣сампайутта̄ пан̃н̃а̄. самам̣ самма̄ ча а̄даханам̣ т̣хапананти ча сама̄даханам̣, сама̄дхиссеветам̣ парийа̄йавачанам̣.

сама̄дхибха̄вана̄майе н̃а̄н̣анти еттха кусалачиттекаггата̄ сама̄дхи. кенат̣т̣хена сама̄дхи? сама̄дха̄нат̣т̣хена сама̄дхи. кимидам̣ сама̄дха̄нам̣ на̄ма? ека̄рамман̣е читтачетасика̄нам̣ самам̣ самма̄ ча а̄дха̄нам̣, т̣хапананти вуттам̣ хоти. тасма̄ йасса дхаммасса̄нубха̄вена ека̄рамман̣е читтачетасика̄ самам̣ самма̄ ча авиккхипама̄на̄ авиппакин̣н̣а̄ ча хутва̄ тит̣т̣ханти, идам̣ сама̄дха̄нанти ведитаббам̣. тасса кхо пана сама̄дхисса –

лаккхан̣ам̣ ту авиккхепо, виккхепавиддхам̣санам̣ расо;

акампанамупат̣т̣ха̄нам̣, падат̣т̣ха̄нам̣ сукхам̣ пана.

бха̄вӣйати вад̣д̣хӣйатӣти бха̄вана̄, сама̄дхи ева бха̄вана̄ сама̄дхибха̄вана̄, сама̄дхисса ва̄ бха̄вана̄ вад̣д̣хана̄ сама̄дхибха̄вана̄. сама̄дхибха̄вана̄вачанена ан̃н̃ам̣ бха̄ванам̣ пат̣иккхипати. пуббе вийа упача̄раппана̄васена сама̄дхибха̄вана̄майе н̃а̄н̣ам̣.

4. паччайапариггахе пан̃н̃а̄ти еттха пат̣ичча пхаламетӣти паччайо. пат̣ичча̄ти на вина̄ тена, апаччаккхитва̄ти аттхо. етӣти уппаджджати чева паваттати ча̄ти аттхо. апича упака̄ракаттхо паччайаттхо, тасса паччайасса бахувидхатта̄ паччайа̄нам̣ париггахе ваваттха̄пане ча пан̃н̃а̄ паччайапариггахе пан̃н̃а̄.

дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣анти еттха дхаммасаддо та̄ва сабха̄вапан̃н̃а̄пун̃н̃апан̃н̃аттиа̄паттипарийаттиниссаттата̄вика̄рагун̣апаччайапаччайуппанна̄дӣсу диссати. айан̃хи ‘‘кусала̄ дхамма̄ акусала̄ дхамма̄ абйа̄ката̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. тикама̄тика̄ 1) сабха̄ве диссати.

‘‘йассете чатуро дхамма̄, саддхасса гхарамесино;

саччам̣ дхаммо дхити ча̄го, са ве печча на сочатӣ’’ти. (су. ни. 190) –

а̄дӣсу пан̃н̃а̄йам̣.

‘‘на хи дхаммо адхаммо ча, убхо самавипа̄кино;

адхаммо нирайам̣ нети, дхаммо па̄пети суггати’’нти. (тхерага̄. 304) –

а̄дӣсу пун̃н̃е. ‘‘пан̃н̃аттидхамма̄ нируттидхамма̄ адхивачанадхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 106-108) пан̃н̃аттийам̣. ‘‘па̄ра̄джика̄ дхамма̄ сан̇гха̄дисеса̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 233-234) а̄паттийам̣. ‘‘идха бхиккху дхаммам̣ джа̄на̄ти суттам̣ геййам̣ веййа̄каран̣а’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 5.73) парийаттийам̣. ‘‘тасмим̣ кхо пана самайе дхамма̄ хонти (дха. са. 121). дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.373; ма. ни. 1.115) ниссаттата̄йам̣. ‘‘джа̄тидхамма̄ джара̄дхамма̄ маран̣адхамма̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 10.107) вика̄ре. ‘‘чханнам̣ буддхадхамма̄на’’нтиа̄дӣсу (маха̄ни. 50) гун̣е. ‘‘хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 720) паччайе. ‘‘т̣хита̄ва са̄ дха̄ту дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.20; а. ни. 3.137) паччайуппанне. сва̄йамидха̄пи паччайуппанне дат̣т̣хаббо. аттхато пана аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти ва̄, паччайехи дха̄рӣйантӣти ва̄, аттано пхалам̣ дха̄рентӣти ва̄, аттано парипӯракам̣ апа̄йесу апатама̄нам̣ дха̄рентӣти ва̄, сакасакалаккхан̣е дха̄рентӣти ва̄, читтена авадха̄рӣйантӣти ва̄ йатха̄йогам̣ дхамма̄ти вуччанти. идха пана аттано паччайехи дха̄рӣйантӣти дхамма̄, паччайасамуппанна̄ дхамма̄ тит̣т̣ханти уппаджджанти чева паваттанти ча ета̄йа̄ти дхаммат̣т̣хити, паччайадхамма̄наметам̣ адхивачанам̣. тассам̣ дхаммат̣т̣хитийам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣. идан̃хи сама̄дхибха̄вана̄майан̃а̄н̣е вуттасама̄дхина̄ сама̄хитена читтена йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассанаттха̄йа йогама̄рабхитва̄ ваваттха̄питана̄марӯпасса тесам̣ на̄марӯпа̄нам̣ паччайапариггахапарийа̄йам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. ‘‘на̄марӯпававаттха̄не н̃а̄н̣а’’нти аватва̄ ева касма̄ ‘‘дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’нти вуттанти че? паччайапариггахенева паччайасамуппаннапариггахасса сиддхатта̄. паччайасамуппанне хи апариггахите паччайапариггахо на сакка̄ хоти ка̄тум̣. тасма̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣агахан̣енева тасса хетубхӯтам̣ пуббе сиддхам̣ на̄марӯпававаттха̄нан̃а̄н̣ам̣ вуттамева хотӣти ведитаббам̣. касма̄ дутийататийан̃а̄н̣ам̣ вийа ‘‘сама̄дахитва̄ паччайапариггахе пан̃н̃а̄’’ти на вуттанти че? саматхавипассана̄нам̣ йуганаддхатта̄.

‘‘сама̄дахитва̄ йатха̄ че випассати, випассама̄но татха̄ че сама̄дахе;

випассана̄ ча саматхо тада̄ аху, сама̄набха̄га̄ йуганаддха̄ ваттаре’’ти. –

хи вуттам̣. тасма̄ сама̄дхим̣ ависсаджджетва̄ сама̄дхин̃ча н̃а̄н̣ан̃ча йуганаддхам̣ катва̄ йа̄ва арийамагго, та̄ва уссукка̄петаббанти н̃а̄панаттхам̣ ‘‘паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’миччева вуттанти ведитаббам̣.

5. атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ сан̇кхипитва̄ ваваттха̄не пан̃н̃а̄ти еттха аттано сабха̄вам̣, уппа̄да̄диккхан̣ам̣ ва̄ патва̄ ати ита̄ атикканта̄ти атӣта̄, тадубхайампи на а̄гата̄ на сампатта̄ти ана̄гата̄, там̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча уппа̄да̄диуддхам̣ панна̄ гата̄ паватта̄ти паччуппанна̄. аддха̄ сантатикхан̣апаччуппаннесу сантатипаччуппаннам̣ идха̄дхиппетам̣. тесам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ пан̃чаккхандхадхамма̄нам̣ екекаккхандхалаккхан̣е сан̇кхипитва̄ кала̄павасена ра̄сим̣ катва̄ ваваттха̄не ниччхайане саннит̣т̣ха̄пане пан̃н̃а̄.

саммасане н̃а̄н̣анти самма̄ а̄масане анумаджджане пеккхан̣е н̃а̄н̣ам̣, кала̄пасаммасанан̃а̄н̣анти аттхо. идан̃хи на̄марӯпававаттха̄нан̃а̄н̣а̄нантарам̣ на̄марӯпапаччайапариггахе дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣е т̣хитасса ‘‘йам̣кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄ ол̣а̄рикам̣ ва̄ сукхумам̣ ва̄ хӣнам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄ йам̣ дӯре сантике ва̄, саббам̣ там̣ рӯпам̣ аниччато ваваттхапети, екам̣ саммасанам̣, дуккхато ваваттхапети, екам̣ саммасанам̣, анаттато ваваттхапети, екам̣ саммасана’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.48) найена вуттасаммасанавасена пуббе ваваттха̄пите екекасмим̣ кхандхе тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ аниччато дуккхато анаттато випассантасса кала̄пасаммасанан̃а̄н̣ам̣ уппаджджати.

6. паччуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ випарин̣а̄ма̄нупассане пан̃н̃а̄ти сантативасена паччуппанна̄нам̣ аджджхаттам̣ пан̃чаккхандхадхамма̄нам̣ випарин̣а̄мадассане бхан̇гадассане пан̃н̃а̄. йасма̄ ‘‘име дхамма̄ уппаджджитва̄ бхиджджантӣ’’ти удайам̣ гахетва̄пи бхедейева читтам̣ т̣хапети, тасма̄ авуттопи удайо вуттойева хотӣти ведитаббо. паччуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ дассанена ва̄ удайадассанасса сиддхатта̄ удайо вуттойева хоти. на хи удайам̣ вина̄ дхамма̄нам̣ уппаннаттам̣ сиджджхати, тасма̄ ‘‘паччуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄давипарин̣а̄ма̄нупассане пан̃н̃а̄’’ти авуттепи вуттамева хотӣти ведитаббам̣. ‘‘удайаббайа̄нупассане н̃а̄н̣а’’нти нийамитатта̄ ча удайадассанам̣ сиддхамева хотӣти анантарам̣ вуттасса саммасанан̃а̄н̣асса па̄рам̣ гантва̄ там̣саммасанейева па̄кат̣ӣбхӯте удайаббайе паригган̣хитва̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ париччхедакаран̣аттхам̣ удайаббайа̄нупассанам̣ а̄рабхантасса уппаджджати удайаббайа̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи удайаббайе анупассанато удайаббайа̄нупассана̄ти вуччати.

7. а̄рамман̣ам̣ пат̣исан̇кха̄ти рӯпаккхандха̄диа̄рамман̣ам̣ бхан̇гато пат̣исан̇кха̄йа джа̄нитва̄ пасситва̄. бхан̇га̄нупассане пан̃н̃а̄ випассане н̃а̄н̣анти тасса а̄рамман̣ам̣ бхан̇гато пат̣исан̇кха̄йа уппаннасса н̃а̄н̣асса бхан̇гам̣ анупассане йа̄ пан̃н̃а̄, там̣ ‘‘випассане н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣ хоти. випассана̄ти ча вивидха̄ пассана̄ випассана̄. а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄типи па̄т̣хо. тассаттхо – а̄рамман̣асса пат̣исан̇кха̄ джа̄нана̄ пассана̄ти вуттанайенева а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄ ‘‘бхан̇га̄нупассане пан̃н̃а̄ випассане н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣ хоти. йасма̄ пана бхан̇га̄нупассана̄йа ева випассана̄ сикхам̣ па̄пун̣а̄ти, тасма̄ висесетва̄ идамева ‘‘випассане н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. йасма̄ удайаббайа̄нупассана̄йа т̣хитасса магга̄магган̃а̄н̣адассанам̣ уппаджджати, тасма̄ тасса̄ сиддха̄йа там̣ сиддхамева хотӣти там̣ аватва̄ва бхан̇га̄нупассана̄йа ева випассана̄сикхам̣ н̃а̄н̣ам̣ вуттанти ведитаббам̣. удайаббайа̄нупассана̄йа супаридит̣т̣хаудайаббайасса супариччхиннесу сан̇кха̄ресу лахум̣ лахум̣ упат̣т̣хахантесу н̃а̄н̣е тиккхе ваханте удайам̣ паха̄йа бхан̇ге ева сати сантит̣т̣хати, тасса ‘‘евам̣ уппаджджитва̄ евам̣ на̄ма сан̇кха̄ра̄ бхиджджантӣ’’ти пассато етасмим̣ т̣ха̄не бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати.

8. бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ти уппа̄дапаваттанимиттаа̄йӯхана̄пат̣исандхӣнам̣ бхайато упат̣т̣ха̄не пӣл̣а̄йогато саппат̣ибхайавасена гахан̣ӯпагамане пан̃н̃а̄ти аттхо. бхайато упат̣т̣ха̄тӣти бхайатупат̣т̣ха̄нам̣ а̄рамман̣ам̣, тасмим̣ бхайатупат̣т̣ха̄не. атха ва̄ бхайато упатит̣т̣хатӣти бхайатупат̣т̣ха̄нам̣, пан̃н̃а̄, там̣ ‘‘бхайатупат̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣ хоти.

а̄дӣнаве н̃а̄н̣анти бхуммавачанамева. ‘‘йа̄ ча бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄, йан̃ча а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣, йа̄ ча ниббида̄, име дхамма̄ екат̣т̣ха̄, бйан̃джанамева на̄на’’нти (пат̣и. ма. 1.227) вуттатта̄ екамива вуччама̄нампи аваттха̄бхедена мун̃читукамйата̄ди вийа тивидхамева хоти. тасма̄ бхайатупат̣т̣ха̄наа̄дӣнава̄нупассана̄су сиддха̄су ниббида̄нупассана̄ сиддха̄ хотӣти катва̄ авутта̄пи вутта̄ва хотӣти ведитабба̄.

саббасан̇кха̄ра̄нам̣ бхан̇га̄рамман̣ам̣ бхан̇га̄нупассанам̣ а̄севантасса бха̄вентасса бахулӣкаронтасса тибхавачатуйонипан̃чагатисаттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитинавасатта̄ва̄сесу пабхедака̄ сан̇кха̄ра̄ сукхена джӣвитука̄масса бхӣрукапурисасса сӣхабйаггхадӣпиаччхатараччхайаккхараккхасачан̣д̣агон̣ачан̣д̣акуккурапабхинна- мадачан̣д̣ахаттхигхораа̄сивисаасанивичаккасуса̄наран̣абхӯмиджалитаан̇га̄рака̄суа̄дайо вийа маха̄бхайам̣ хутва̄ упат̣т̣хаханти, тасса ‘‘атӣта̄ сан̇кха̄ра̄ нируддха̄, паччуппанна̄ нируджджханти, ана̄гата̄пи евамева нируджджхиссантӣ’’ти пассато етасмим̣ т̣ха̄не бхайатупат̣т̣ха̄нам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. тасса там̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ а̄севантасса бха̄вентасса бахулӣкаронтасса саббабхавайонигатит̣хитисатта̄ва̄сесу нева та̄н̣ам̣ на лен̣ам̣ на гати на пат̣исаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати, саббабхавайонигатит̣хитинива̄сагатесу сан̇кха̄ресу екасан̇кха̄репи паттхана̄ ва̄ пара̄ма̄со ва̄ на хоти, тайо бхава̄ вӣтаччитан̇га̄рапун̣н̣а̄ ан̇га̄рака̄суйо вийа, чатта̄ро маха̄бхӯта̄ гхорависа̄ а̄сивиса̄ вийа, пан̃чаккхандха̄ уккхитта̄сика̄ вадхака̄ вийа, чха аджджхаттика̄йатана̄ни сун̃н̃ага̄мо вийа, чха ба̄хира̄йатана̄ни га̄магха̄такачора̄ вийа, саттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо нава ча сатта̄ва̄са̄ ека̄дасахи аггӣхи а̄дитта̄ сампаджджалита̄ саджотибхӯта̄ вийа ча, саббе сан̇кха̄ра̄ ган̣д̣абхӯта̄ рогабхӯта̄ саллабхӯта̄ агхабхӯта̄ а̄ба̄дхабхӯта̄ вийа ча нирасса̄да̄ нираса̄ маха̄а̄дӣнавара̄сибхӯта̄ хутва̄ упат̣т̣хаханти, сукхена джӣвитука̄масса бхӣрукапурисасса раман̣ӣйа̄ка̄расан̣т̣хитампи сава̄л̣акамива ванагаханам̣, сасаддӯла̄ вийа гуха̄, сага̄хараккхасам̣ вийа удакам̣, самусситакхагга̄ вийа паччаттхика̄, сависам̣ вийа бходжанам̣, сачоро вийа магго, а̄диттамива ага̄рам̣, уййуттасена̄ вийа ран̣абхӯми. йатха̄ хи со пурисо ета̄ни сава̄л̣акаванагахана̄дӣни а̄гамма бхӣто сам̣вигго ломахат̣т̣хаджа̄то самантато а̄дӣнавамева пассати, евамева со йога̄вачаро бхан̇га̄нупассана̄васена саббасан̇кха̄ресу бхайато упат̣т̣хитесу самантато нирасам̣ нирасса̄дам̣ а̄дӣнавамева пассати. тассевам̣ пассато а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати.

со евам̣ саббасан̇кха̄ре а̄дӣнавато сампассанто саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сагате сабхедаке сан̇кха̄рагате ниббиндати уккан̣т̣хати на̄бхирамати. сеййатха̄пи на̄ма читтакӯт̣апаббатапа̄да̄бхирато суван̣н̣ара̄джахам̣со асучимхи чан̣д̣а̄лага̄мадва̄раа̄ва̄т̣е на̄бхирамати, саттасу маха̄саресуйева абхирамати, евамева айам̣ йогӣра̄джахам̣со супаридит̣т̣ха̄дӣнаве сабхедаке сан̇кха̄рагате на̄бхирамати, бха̄вана̄ра̄мата̄йа пана бха̄вана̄ратийа̄ саманна̄гататта̄ саттасу анупассана̄суйева абхирамати. йатха̄ ча суван̣н̣апан̃джарепи паккхитто сӣхо мигара̄джа̄ на̄бхирамати, тийоджанасахассавиттхате пана химавантейева рамати, евамайампи йогӣсӣхо тивидхе сугатибхавепи на̄бхирамати, тӣсу анупассана̄суйева рамати. йатха̄ ча саббасето саттаппатит̣т̣хо иддхима̄ веха̄сан̇гамо чхадданто на̄гара̄джа̄ нагарамаджджхе на̄бхирамати, химавати чхаддантарахадейева рамати, евамайам̣ йогӣварава̄ран̣о саббасмимпи сан̇кха̄рагате на̄бхирамати, ‘‘ануппа̄до кхема’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.53) найена ниддит̣т̣хе сантипадейева рамати, танниннатаппон̣атаппаббха̄рама̄насо хоти. етта̄вата̄ тасса ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ уппаннам̣ хотӣти.

9. мун̃читукамйата̄пат̣исан̇кха̄сантит̣т̣хана̄ пан̃н̃а̄ сан̇кха̄рупеккха̄су н̃а̄н̣анти мун̃читум̣ чаджитум̣ ка̄мети иччхатӣти мун̃читука̄мо, мун̃читука̄масса бха̄во мун̃читукамйата̄. пат̣исан̇кха̄ти упапариккхатӣти пат̣исан̇кха̄, пат̣исан̇кха̄нам̣ ва̄ пат̣исан̇кха̄. сантит̣т̣хати аджджхупеккхатӣти сантит̣т̣хана̄, сантит̣т̣ханам̣ ва̄ сантит̣т̣хана̄. мун̃читукамйата̄ ча са̄ пат̣исан̇кха̄ ча сантит̣т̣хана̄ ча̄ти мун̃читукамйата̄пат̣исан̇кха̄сантит̣т̣хана̄. ити пуббабха̄ге ниббида̄н̃а̄н̣ена ниббиннасса уппа̄да̄дӣни париччаджитука̄мата̄ мун̃читукамйата̄. мун̃чанасса упа̄йакаран̣аттхам̣ маджджхе пат̣исан̇кха̄нам̣ пат̣исан̇кха̄. мун̃читва̄ аваса̄не аджджхупеккханам̣ сантит̣т̣хана̄. евам̣ аваттха̄бхедена типпака̄ра̄ пан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ аджджхупеккхана̄су н̃а̄н̣ам̣, мун̃читукамйата̄пат̣исан̇кха̄сантит̣т̣хана̄сан̇кха̄та̄нам̣ аваттха̄бхедена бхинна̄нам̣ тиссаннампи пан̃н̃а̄нам̣ сан̇кха̄рупеккхатам̣ иччхантена пана ‘‘пан̃н̃а̄’’ти ча ‘‘сан̇кха̄рупеккха̄сӯ’’ти ча бахувачанам̣ катам̣, аваттха̄бхедена бхиннасса̄пи екатта̄ ‘‘н̃а̄н̣а’’нти екавачанам̣ катанти ведитаббам̣. вуттан̃ча – ‘‘йа̄ ча мун̃читукамйата̄ йа̄ ча пат̣исан̇кха̄нупассана̄ йа̄ ча сан̇кха̄рупеккха̄, име дхамма̄ екат̣т̣ха̄, бйан̃джанамева на̄на’’нти (пат̣и. ма. 1.227). кечи пана ‘‘сан̇кха̄рупеккха̄сӯти бахувачанам̣ саматхавипассана̄васена сан̇кха̄рупеккха̄нам̣ бахутта̄’’типи ваданти. сан̇кха̄рупеккха̄сӯти ча кирийа̄пеккханти ведитаббам̣. аваттха̄бхедена пана тена ниббида̄н̃а̄н̣ена ниббиндантасса уккан̣т̣хантасса саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сагатесу сабхедакесу сан̇кха̄ресу читтам̣ на саджджати на лаггати на баджджхати, саббасан̇кха̄рагатам̣ мун̃читука̄мам̣ чхад̣д̣етука̄мам̣ хоти.

атха ва̄ йатха̄ джа̄лаббхантарагато маччхо, саппамукхагато ман̣д̣ӯко, пан̃джарапаккхитто ванакуккут̣о, дал̣хапа̄савасам̣гато миго, ахитун̣д̣икахаттхагато саппо, маха̄пан̇капаккхандо кун̃джаро, супан̣н̣амукхагато на̄гара̄джа̄, ра̄хумукхапавит̣т̣хо чандо, сапаттапариккхитто пурисотиевама̄дайо тато тато муччитука̄ма̄ ниссаритука̄ма̄ва хонти, евам̣ тасса йогино читтам̣ саббасма̄ сан̇кха̄рагата̄ муччитука̄мам̣ ниссаритука̄мам̣ хоти. еван̃хи вуччама̄не ‘‘муччитука̄масса муччитукамйата̄’’ти па̄т̣хо йуджджати. еван̃ча сати ‘‘уппа̄дам̣ мун̃читукамйата̄’’тиа̄дӣсу ‘‘уппа̄да̄ муччитукамйата̄’’тиа̄ди ваттаббам̣ хоти, тасма̄ пуримо ева аттхо сундаратаро. атхасса саббасан̇кха̄ресу вигата̄лайасса саббасан̇кха̄рагатам̣ мун̃читука̄масса мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. со евам̣ саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сагате сабхедаке сан̇кха̄ре мун̃читука̄мо мун̃чанасса упа̄йасампа̄данаттхам̣ пуна те ева сан̇кха̄ре пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ена тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ випассати. еван̃хи випассато часса аниччавасена нимиттам̣ пат̣исан̇кха̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, дуккхавасена паваттам̣ пат̣исан̇кха̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, анаттавасена нимиттан̃ча паваттан̃ча пат̣исан̇кха̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. со пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ена ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ сун̃н̃а̄’’ти дисва̄ тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ сан̇кха̄ре паригган̣ханто бхайан̃ча нандин̃ча виппаха̄йа бхарийа̄йа досам̣ дисва̄ виссат̣т̣хабхарийо вийа пурисо тасса̄ бхарийа̄йа сан̇кха̄ресу уда̄сӣно хоти маджджхатто, ‘‘аха’’нти ва̄ ‘‘мама’’нти ва̄ на ган̣ха̄ти. тасса евам̣ джа̄нато евам̣ пассато тӣсу бхавесу читтам̣ патилӣйати пат̣икут̣ати пат̣иваттати на сампаса̄рийати. сеййатха̄пи на̄ма падумапала̄се ӣсакам̣ пон̣е удакапхусита̄ни патилӣйанти пат̣икут̣анти пат̣иваттанти на сампаса̄рийанти. сеййатха̄пи ва̄ пана куккут̣апаттам̣ ва̄ нха̄рудаддулам̣ ва̄ аггимхи паккхиттам̣ патилӣйати пат̣икут̣ати пат̣иваттати на сампаса̄рийати, евам̣ тасса тӣсу бхавесу читтам̣ патилӣйати пат̣икут̣ати пат̣иваттати на сампаса̄рийати, упеккха̄ сан̣т̣ха̄ти. евамасса сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ уппаннам̣ хоти. имина̄ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ена саддхим̣ упари готрабхун̃а̄н̣асса са̄дхакам̣ ануломан̃а̄н̣ам̣ пубба̄паран̃а̄н̣ехи авуттампи вуттамева хотӣти ведитаббам̣. вуттан̃хи бхагавата̄ –

‘‘со вата, бхиккхаве, бхиккху кан̃чи сан̇кха̄рам̣ ниччато саманупассанто ануломика̄йа кхантийа̄ саманна̄гато бхависсатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати, ануломика̄йа кхантийа̄ асаманна̄гато самматтанийа̄мам̣ оккамиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати, самматтанийа̄мам̣ аноккамама̄но сота̄паттипхалам̣ ва̄ сакада̄га̄мипхалам̣ ва̄ ана̄га̄мипхалам̣ ва̄ арахаттапхалам̣ ва̄ саччхикариссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.98; пат̣и. ма. 3.36).

вуттан̃ча дхаммасена̄патина̄ –

‘‘катиха̄ка̄рехи ануломикам̣ кхантим̣ пат̣илабхати? катиха̄ка̄рехи самматтанийа̄мам̣ оккамати? чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи ануломикам̣ кхантим̣ пат̣илабхати, чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи самматтанийа̄мам̣ оккаматӣ’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 3.37).

пат̣т̣ха̄не четам̣ вуттам̣ бхагавата̄ –

‘‘ануломам̣ готрабхусса анантарапаччайена паччайо. ануломам̣ вода̄насса анантарапаччайена паччайо’’тиа̄ди (пат̣т̣ха̄. 1.1.417).

тасса хи там̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ а̄севантасса бха̄вентасса бахулӣкаронтасса адхимоккхасаддха̄ балаватара̄ хоти, вӣрийам̣ супаггахитам̣, сати сӯпат̣т̣хита̄, читтам̣ сусама̄хитам̣, сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ тиккхатарам̣ паваттати. тасса ида̄ни магго уппаджджиссатӣти сан̇кха̄рупеккха̄йа сан̇кха̄ре ‘‘аничча̄’’ти ва̄ ‘‘дуккха̄’’ти ва̄ ‘‘анатта̄’’ти ва̄ саммаситва̄ бхаван̇гам̣ отарати. бхаван̇га̄нантарам̣ сан̇кха̄рупеккха̄йа катанайенева сан̇кха̄ре ‘‘аничча̄’’ти ва̄ ‘‘дуккха̄’’ти ва̄ ‘‘анатта̄’’ти ва̄ а̄рамман̣ам̣ курума̄нам̣ уппаджджати манодва̄ра̄ваджджанам̣. таданантарам̣ татхева сан̇кха̄ре а̄рамман̣ам̣ катва̄ две тӣн̣и чатта̄ри ва̄ джаваначитта̄ни уппаджджанти. там̣сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣ ануломан̃а̄н̣ам̣. тан̃хи пурима̄нан̃ча ат̣т̣ханнам̣ випассана̄н̃а̄н̣а̄нам̣ татхакиччата̄йа ануломети, упари ча паттабба̄нам̣ саттатим̣са̄йа бодхипаккхийадхамма̄нам̣ ануломети. йатха̄ хи дхаммико ра̄джа̄ виниччхайат̣т̣ха̄не нисинно ат̣т̣ханнам̣ воха̄рикамаха̄матта̄нам̣ виниччхайам̣ сутва̄ агатигаманам̣ паха̄йа маджджхатто хутва̄ ‘‘евам̣ хотӯ’’ти анумодама̄но тесан̃ча виниччхайасса ануломети, пора̄н̣асса ча ра̄джадхаммасса. таттха ра̄джа̄ вийа ануломан̃а̄н̣ам̣, ат̣т̣ха воха̄рикамаха̄матта̄ вийа ат̣т̣ха випассана̄н̃а̄н̣а̄ни, пора̄н̣ара̄джадхаммо вийа саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄, йатха̄ ра̄джа̄ ‘‘евам̣ хотӯ’’ти анумодама̄но воха̄рика̄нан̃ча виниччхайасса ра̄джадхаммасса ча ануломети, евамидам̣ аничча̄дивасена сан̇кха̄ре а̄раббха уппаджджама̄на̄нам̣ ат̣т̣ханнан̃ча випассана̄н̃а̄н̣а̄нам̣ татхакиччата̄йа ануломети, упари ча паттабба̄нам̣ саттатим̣са̄йа бодхипаккхийадхамма̄нам̣. тасма̄ ануломан̃а̄н̣анти вуччати.

10. бахиддха̄ вут̣т̣ха̄навиват̣т̣ане пан̃н̃а̄ готрабхун̃а̄н̣анти еттха бахиддха̄ти сан̇кха̄ранимиттам̣. тан̃хи аджджхаттачиттасанта̄не акусалаккхандхе упа̄да̄йа бахиддха̄ти вуттам̣. тасма̄ бахиддха̄ сан̇кха̄ранимиттамха̄ вут̣т̣ха̄ти вигатам̣ хутва̄ уддхам̣ тит̣т̣хатӣти вут̣т̣ха̄нам̣, виват̣т̣ати пара̄ват̣т̣ати параммукхам̣ хотӣти виват̣т̣анам̣, вут̣т̣ха̄нан̃ча там̣ виват̣т̣анан̃ча̄ти вут̣т̣ха̄навиват̣т̣анам̣. тенева̄ха –

‘‘готрабхун̃а̄н̣ам̣ самудайасса асамуччхинданато паватта̄ на вут̣т̣ха̄ти, нибба̄на̄рамман̣ато пана нимитта̄ вут̣т̣ха̄тӣти екато вут̣т̣ха̄нам̣ хотӣ’’ти (висуддхи. 2.827).

путхуджджанаготта̄бхибхаванато арийаготтабха̄ванато готрабху. идан̃хи ануломан̃а̄н̣ехи падумапала̄сато удакамива саббасан̇кха̄рато патилӣйама̄начиттасса ануломан̃а̄н̣асса а̄севананте анимиттам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ курума̄нам̣ путхуджджанаготтам̣ путхуджджанасан̇кхам̣ путхуджджанабхӯмим̣ атиккамама̄нам̣ арийаготтам̣ арийасан̇кхам̣ арийабхӯмим̣ оккамама̄нам̣ нибба̄на̄рамман̣е пат̣хама̄ваттанапат̣хама̄бхогапат̣хамасаманна̄ха̄рабхӯтам̣ маггасса анантарасаманантара̄севанаупаниссайанаттхивигатавасена чхахи а̄ка̄рехи паччайабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ сикха̄ппаттам̣ випассана̄йа муддхабхӯтам̣ апунара̄ваттакам̣ уппаджджати.

11. дубхато вут̣т̣ха̄навиват̣т̣ане пан̃н̃а̄ магге н̃а̄н̣анти еттха дубхатоти убхато, двайатоти ва̄ вуттам̣ хоти. килеса̄нам̣ самуччхинданато килесехи ча тадануваттакаккхандхехи ча нибба̄на̄рамман̣акаран̣ато бахиддха̄ саббасан̇кха̄ранимиттехи ча вут̣т̣ха̄ти виват̣т̣атӣти дубхато вут̣т̣ха̄навиват̣т̣ане пан̃н̃а̄. тенева̄ха –

‘‘чатта̄рипи магган̃а̄н̣а̄ни анимитта̄рамман̣атта̄ нимиттато вут̣т̣хаханти, самудайасса самуччхинданато паватта̄ вут̣т̣хахантӣти дубхато вут̣т̣ха̄на̄ни хонтӣ’’ти (висуддхи. 2.827).

магге н̃а̄н̣анти нибба̄нам̣ маггати пеккхати, нибба̄наттхикехи ва̄ маггӣйати анвесӣйати, килесе ва̄ ма̄ренто гаччхати паваттатӣти магго, тасмим̣ магге н̃а̄н̣ам̣. джа̄тиггахан̣ена екавачанам̣ катам̣. тан̃хи готрабхун̃а̄н̣асса анантарам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ курума̄нам̣ сайам̣ваджджхе килесе ниравасесам̣ самуччхиндама̄нам̣ анаматаггасам̣са̄рават̣т̣адуккхасамуддам̣ сосайама̄нам̣ сабба̄па̄йадва̄ра̄ни пидахама̄нам̣ саттаарийадханасаммукхӣбха̄вам̣ курума̄нам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ миччха̄маггам̣ паджахама̄нам̣ саббаверабхайа̄ни вӯпасамайама̄нам̣ самма̄самбуддхасса орасапуттабха̄вамупанайама̄нам̣ ан̃н̃а̄ни ча анека̄ни а̄нисам̣сасата̄ни пат̣ила̄бхайама̄нам̣ магган̃а̄н̣ам̣ уппаджджати.

т̣ха̄тум̣ иччхам̣ пурисо, лан̇гхитва̄ ма̄тика̄йа паратӣре;

вегена̄гамма йатха̄, ган̣хитва̄ ориматиратарубаддхам̣.

раджджум̣ ва̄ дан̣д̣ам̣ ва̄, уллан̇гхитва̄на па̄раниннатану;

па̄ра̄панно пана там̣, мун̃чийа ведхам̣ патит̣т̣хахати па̄ре.

евам̣ йога̄вачаро, сакка̄йамайамхи ориме тӣре;

дит̣т̣хабхайо абхайе пана, т̣ха̄тум̣ иччхам̣ аматапа̄ре.

удайаббайа̄нупасса, пабхутикавегена а̄гато раджджум̣;

рӯпа̄вхам̣ дан̣д̣ам̣ ва̄, тадитаракхандха̄вхайам̣ самма̄.

ган̣хитва̄ а̄ваджджана, читтена хи пуббавуттанайатова;

ануломехуллан̇гхийа, ниббутининно тада̄санопагато.

там̣ мун̃чийа готрабхуна̄, аладдхаа̄севанена ту паведхам̣;