намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
кхуддаканика̄йе
неттиппакаран̣а-ат̣т̣хакатха̄
гантха̄рамбхакатха̄
маха̄ка̄рун̣икам̣ на̄тхам̣, н̃еййаса̄гарапа̄рагум̣;
ванде нипун̣агамбхӣра-вичитранайадесанам̣.
виджджа̄чаран̣асампанна̄, йена ниййанти локато;
ванде тамуттамам̣ дхаммам̣, самма̄самбуддхапӯджитам̣.
сӣла̄дигун̣асампанно, т̣хито маггапхалесу йо;
ванде арийасан̇гхам̣ там̣, пун̃н̃аккхеттам̣ ануттарам̣.
вандана̄джанитам̣ пун̃н̃ам̣, ити йам̣ ратанаттайе;
хатантара̄йо саббаттха, хутва̄хам̣ тасса теджаса̄.
т̣хитим̣ а̄кан̇кхама̄нена, чирам̣ саддхамманеттийа̄;
дхаммараккхитана̄мена, тхерена абхийа̄чито.
падумуттарана̄тхасса, па̄дамӯле паваттитам̣;
пассата̄ абхинӣха̄рам̣, сампаттам̣ йасса маттхакам̣.
сам̣кхиттам̣ вибхаджанта̄нам̣, есо агготи та̄дина̄;
т̣хапито етадаггасмим̣, йо маха̄са̄вакуттамо.
чхал̣абхин̃н̃о васиппатто, пабхиннапат̣исамбхидо;
маха̄качча̄йано тхеро, самбуддхена пасам̣сито.
тена йа̄ бха̄сита̄ нетти, саттха̄ра̄ анумодита̄;
са̄санасса сада̄йатта̄, наван̇гассаттхаван̣н̣ана̄.
тасса̄ гамбхӣран̃а̄н̣ехи, ога̄хетаббабха̄вато;
кин̃ча̄пи дуккара̄ ка̄тум̣, аттхасам̣ван̣н̣ана̄ майа̄.
саха сам̣ван̣н̣анам̣ йасма̄, дхарате саттхуса̄санам̣;
пубба̄чарийасӣха̄нам̣, тит̣т̣хатева виниччхайо.
тасма̄ тамупанисса̄йа, ога̄хетва̄на пан̃чапи;
ника̄йе пет̣акена̄пи, сам̣сандитва̄ йатха̄балам̣.
сувисуддхамасам̣кин̣н̣ам̣, нипун̣аттхавиниччхайам̣;
маха̄виха̄рава̄сӣнам̣, самайам̣ авиломайам̣.
пама̄далекхам̣ ваджджетва̄, па̄л̣им̣ самма̄ нийоджайам̣;
упадесам̣ вибха̄венто, карисса̄маттхаван̣н̣анам̣.
ити аттхам̣ асан̇кин̣н̣ам̣, неттиппакаран̣асса ме;
вибхаджантасса саккаччам̣, ниса̄майатха са̄дхавоти.
таттха кенат̣т̣хена нетти? саддхамманайанат̣т̣хена нетти. йатха̄ хи тан̣ха̄ сатте ка̄ма̄дибхавам̣ найатӣти ‘‘бхаванеттӣ’’ти вуччати, евамайампи венеййасатте арийадхаммам̣ найатӣти саддхамманайанат̣т̣хена ‘‘неттӣ’’ти вуччати. атха ва̄ найанти та̄йа̄ти нетти. неттиппакаран̣ена хи каран̣абхӯтена дхаммакатхика̄ венеййасатте дассанамаггам̣ найанти сампа̄пентӣти, нӣйанти ва̄ еттха етасмим̣ пакаран̣е адхит̣т̣ха̄набхӯте патит̣т̣ха̄петва̄ венеййа̄ нибба̄нам̣ сампа̄пийантӣти нетти. на хи неттиупадесасанниссайена вина̄ авипарӣтасуттаттха̄вабодхо самбхавати. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘тасма̄ нибба̄йитука̄мена̄’’тиа̄ди. сабба̄пи хи суттасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄ неттиупадеса̄йатта̄, нетти ча суттаппабхава̄, суттам̣ самма̄самбуддхаппабхаванти.
са̄ пана̄йам̣ нетти пакаран̣апариччхедато типпабхеда̄ ха̄ранайапат̣т̣ха̄на̄нам̣ васена. пат̣хаман̃хи ха̄равича̄ро, тато найавича̄ро, паччха̄ пат̣т̣ха̄навича̄роти. па̄л̣иваваттха̄нато пана сан̇гахава̄равибха̄гава̄равасена дувидха̄. сабба̄пи хи нетти сан̇гахава̄ро вибха̄гава̄роти ва̄радвайамева хоти.
таттха сан̇гахава̄ро а̄дито пан̃чахи га̄тха̄хи париччхинно. саббо хи пакаран̣аттхо ‘‘йам̣ локо пӯджайате’’тиа̄дӣхи пан̃чахи га̄тха̄хи апариггахито на̄ма наттхи. нану четтха пат̣т̣ха̄нам̣ асан̇гахитанти? найидамевам̣ дат̣т̣хаббам̣, мӯлападаггахан̣ена пат̣т̣ха̄насса сан̇гахитатта̄. татха̄ хи ваккхати – ‘‘ат̣т̣ха̄раса мӯлапада̄ кухим̣ дат̣т̣хабба̄ са̄санапат̣т̣ха̄не’’ти. мӯлападапат̣т̣ха̄на̄ни хи аттханайасан̇кха̄раттика̄ вийа ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сан̇гахита̄ни.
вибха̄гава̄ро пана уддесаниддесапат̣иниддесавасена тивидхо. тесу ‘‘таттха катаме сол̣аса ха̄ра̄’’ти а̄рабхитва̄ йа̄ва ‘‘бхаванти ат̣т̣ха̄раса пада̄нӣ’’ти айам̣ уддесава̄ро. ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’ти а̄рабхитва̄ йа̄ва ‘‘теттим̣са̄ еттика̄ неттӣ’’ти айам̣ ниддесава̄ро. пат̣иниддесава̄ро пана ха̄равибхан̇гава̄ро ха̄расампа̄тава̄ро найасамут̣т̣ха̄нава̄ро са̄санапат̣т̣ха̄нава̄роти чатуббидхо. тесу ‘‘таттха катамо десана̄ха̄ро’’ти а̄рабхитва̄ йа̄ва ‘‘айам̣ паха̄нена сама̄ропана̄’’ти айам̣ ха̄равибхан̇гава̄ро. таттха ‘‘катамо десана̄ха̄расампа̄то’’ти а̄рабхитва̄ йа̄ва ‘‘анупа̄дисеса̄ ча нибба̄надха̄тӯ’’ти айам̣ ха̄расампа̄тава̄ро. еттха̄ха – ха̄равибхан̇гаха̄расампа̄тава̄ра̄нам̣ ким̣ на̄на̄каран̣анти? вуччате – йаттха анекехипи уда̄харан̣асуттехи еко ха̄ро ниддисӣйати, айам̣ ха̄равибхан̇гава̄ро. йаттха пана екасмим̣ сутте анеке ха̄ра̄ сампатанти, айам̣ ха̄расампа̄тава̄ро. вуттан̃хетам̣ пет̣аке –
‘‘йаттха ча саббе ха̄ра̄, сампатама̄на̄ найанти суттаттхам̣;
бйан̃джанавидхипутхутта̄, са̄ бхӯмӣ ха̄расампа̄то’’ти.
найасамут̣т̣ха̄наса̄санапат̣т̣ха̄нава̄равибха̄го па̄кат̣о ева. са̄санапат̣т̣ха̄нава̄ро пана сан̇гахава̄ре вийа уддесаниддесава̄ресупи на сарӯпато уддхат̣оти. еттха̄ха – ‘‘идам̣ неттиппакаран̣ам̣ маха̄са̄вакабха̄ситам̣, бхагавата̄ анумодита’’нти ча катхаметам̣ вин̃н̃а̄йатӣти? па̄л̣ито ева. на хи па̄л̣ито ан̃н̃ам̣ пама̄н̣атарам̣ аттхи. йа̄ хи чатӯхи маха̄падесехи авируддха̄ па̄л̣и, са̄ пама̄н̣ам̣. татха̄ хи агарахита̄йа а̄чарийапарампара̄йа пет̣акопадесо вийа идам̣ неттиппакаран̣ам̣ а̄бхатам̣. йади евам̣ касма̄сса нида̄нам̣ на вуттам̣. са̄вакабха̄сита̄нампи хи субхасутта- (дӣ. ни. 1.444 а̄дайо) анан̇ган̣асутта- (ма. ни. 1.57 а̄дайо) качча̄йанасам̣йутта̄дӣнам̣ нида̄нам̣ бха̄ситанти? найидам̣ екантикам̣. са̄вакабха̄сита̄нам̣ буддхабха̄сита̄нампи хи екачча̄нам̣ пат̣исамбхида̄магганиддеса̄дӣнам̣ дхаммападабуддхавам̣са̄дӣнан̃ча нида̄нам̣ на бха̄ситам̣, на ча та̄вата̄ та̄ни аппама̄н̣ам̣, евамидха̄пи дат̣т̣хаббам̣.
нида̄нан̃ча на̄ма суттавинайа̄нам̣ дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикаупа̄литтхера̄дӣхи маха̄са̄вакехева бха̄ситам̣, идан̃ча маха̄са̄вакабха̄ситам̣, тхерам̣ мун̃читва̄ анан̃н̃ависайатта̄ имисса̄ вича̄ран̣а̄йа̄ти киметена нида̄нагавесанена, аттхойеветтха гавеситаббо, йо па̄л̣ийа̄ авируддхоти. атха ва̄ па̄л̣ийа̄ аттхасам̣ван̣н̣ана̄бха̄вато на имасса пакаран̣асса висум̣ нида̄навачанакиччам̣ аттхи, пат̣исамбхида̄магганиддеса̄дӣнам̣ вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣.
ида̄ни етасмим̣ пакаран̣е на̄наппака̄ракосаллаттхам̣ айам̣ вибха̄го ведитаббо – саббамева четам̣ пакаран̣ам̣ са̄санапарийет̣т̣хибха̄вато екавидхам̣, татха̄ арийамаггасампа̄данато вимуттирасато ча. бйан̃джанаттхавича̄рабха̄вато дувидхам̣, татха̄ сан̇гахавибха̄габха̄вато дхаммавинайаттхасам̣ван̣н̣анато локийалокуттараттхасан̇гахан̣ато рӯпа̄рӯпадхаммапаригга̄хакато лаккхан̣алаккхийабха̄вато паваттиниваттивачанато сабха̄гависабха̄ганиддесато са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣адхаммавибха̄гато ча.
тивидхам̣ пуггалаттайаниддесато тивидхакалйа̄н̣авибха̄гато парин̃н̃аттайакатханато паха̄наттайӯпадесато сиккхаттайасан̇гахан̣ато тивидхасам̣килесависодханато мӯлагӣтианугӣтисан̇гӣтибхедато пит̣акаттайаттхасам̣ван̣н̣анато ха̄ранайапат̣т̣ха̄наппабхедато ча.
чатуббидхам̣ чатуппат̣исамбхида̄висайато чатунайадесанато дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрабха̄вато ча. пан̃чавидхам̣ абхин̃н̃еййа̄дидхаммавибха̄гато пан̃чаккхандханиддесато пан̃чагатипариччхедато пан̃чаника̄йаттхавиваран̣ато ча. чхаббидхам̣ чхал̣а̄рамман̣авибха̄гато чхааджджхаттикаба̄хира̄йатанавибха̄гато ча. саттавидхам̣ саттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитипариччхедато. нававидхам̣ сутта̄динаван̇ганиддесато. чуддасавидхам̣ сутта̄дхит̣т̣ха̄навибха̄гато. сол̣асавидхам̣ ат̣т̣хавӣсативидхан̃ча са̄санапат̣т̣ха̄наппабхедато. чатура̄сӣтисахассавидхам̣ чатура̄сӣтисахассадхаммаккхандхавича̄рабха̄ватотиа̄дина̄ найена пакаран̣авибха̄го ведитаббо.
таттха са̄санапарийет̣т̣хибха̄ватоти сакалам̣ неттиппакаран̣ам̣ сиккхаттайасан̇гахасса наван̇гасса саттхуса̄санасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄бха̄вато. арийамаггасампа̄данатоти дассанабхӯмибха̄вана̄бхӯмисампа̄данато. вимуттирасатоти са̄санасса аматапарийоса̄натта̄ вуттам̣. бйан̃джанаттхавича̄рабха̄ватоти ха̄рабйан̃джанападакамманайа̄нам̣ бйан̃джанавича̄ратта̄ аттхападааттханайа̄нам̣ аттхавича̄ратта̄ вуттам̣. сан̇гахавибха̄габха̄во парато а̄ви бхависсати. дхаммавинайаттхасам̣ван̣н̣анатоти сакаласса̄пи парийаттиса̄санасса дхаммавинайабха̄вато вуттам̣. лаккхан̣алаккхийабха̄ватоти неттивачанасса лаккхан̣атта̄ уда̄харан̣асутта̄нан̃ча лаккхийатта̄ вуттам̣. сабха̄гависабха̄ганиддесатоти сама̄наджа̄тийа̄ дхамма̄ сабха̄га̄, пат̣ипаккха̄ висабха̄га̄, там̣вича̄рабха̄ватоти аттхо. са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣адхаммавибха̄гатоти паха̄некат̣т̣хасахаджекат̣т̣хата̄диса̄ман̃н̃ена йе дхамма̄ йесам̣ дхамма̄нам̣ на̄маваттха̄дина̄ са̄дха̄ран̣а̄ таббидхурата̄йа аса̄дха̄ран̣а̄ ча, там̣вибха̄гато дувидханти аттхо.
пуггалаттайаниддесатоти уггхат̣итан̃н̃уа̄ди пуггалаттайаниддесато. тивидхакалйа̄н̣авибха̄гатоти а̄дикалйа̄н̣а̄дивибха̄гато. мӯлагӣтианугӣтисан̇гӣтибхедатоти пат̣хамам̣ вачанам̣ мӯлагӣти, вуттассева аттхасса сан̇гахага̄тха̄ анугӣти, там̣там̣суттаттхайоджанавасена виппакин̣н̣асса пакаран̣асса сан̇га̄йанам̣ сан̇гӣти, са̄ тхерасса парато паваттита̄ти ведитабба̄, ета̄сам̣ тиссаннам̣ бхедато тивидханти аттхо. пан̃чаккхандханиддесатоти рӯпа̄дипан̃чаккхандхасӣла̄дипан̃чадхаммаккхандханиддесато пан̃чавидханти аттхо. сутта̄дхит̣т̣ха̄навибха̄гатоти лобхадосамоха̄нам̣ алобха̄доса̄моха̄нам̣ ка̄йавачӣманокамма̄нам̣ саддха̄дипан̃чиндрийа̄нан̃ча васена чуддасавидхасса сутта̄дхит̣т̣ха̄насса вибха̄гавачанато чуддасавидханти аттхо. сесам̣ сувин̃н̃еййанти на папан̃читам̣.
1. сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄
евам̣ анекабхедавибхатте неттиппакаран̣е йадидам̣ вуттам̣ ‘‘сан̇гахавибха̄гава̄равасена дувидха’’нти, таттха сан̇гахава̄ро а̄ди. тасса̄пи ‘‘йам̣ локо пӯджайате’’ти айам̣ га̄тха̄ а̄ди. таттха йанти анийамато упайоганиддесо, тасса ‘‘тасса̄’’ти имина̄ нийаманам̣ ведитаббам̣. локоти каттуниддесо. пӯджайатети кирийа̄ниддесо. салокапа̄лоти каттувисесанам̣. сада̄ти ка̄ланиддесо. намассати ча̄ти упачайена кирийа̄ниддесо. тасса̄ти са̄миниддесо. етанти паччаттаниддесо. са̄санаваранти паччаттаниддесена ниддит̣т̣хадхамманидассанам̣. видӯхӣти каран̣авачанена каттуниддесо. н̃еййанти каммава̄чакакирийа̄ниддесо. нараварасса̄ти ‘‘тасса̄’’ти нийаметва̄ дасситасса сарӯпато дассанам̣.
таттха локийанти еттха пун̃н̃а̄пун̃н̃а̄ни таббипа̄ко ча̄ти локо, паджа̄, саттаника̄йоти аттхо. лока-саддо хи джа̄тисаддата̄йа са̄ман̃н̃авасена ниравасесато сатте сан̇ган̣ха̄ти. кин̃ча̄пи хи локасаддо сан̇кха̄рабха̄джанесупи дит̣т̣хаппайого, пӯджанакирийа̄йогйабхӯтата̄васена пана сатталокавачано ева идха гахитоти дат̣т̣хаббам̣. пӯджайатети ма̄найати, апача̄йатӣти аттхо.
локам̣ па̄лентӣти локапа̄ла̄, чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но. локийа̄ пана индайамаварун̣акувера̄ локапа̄ла̄ти ваданти. саха локапа̄лехӣти салокапа̄ло, ‘‘локо’’ти имина̄ тулйа̄дхикаран̣ам̣. атха ва̄ иссарийа̄дхипаччена там̣там̣сатталокасса па̄ланато раккхан̣ато кхаттийачатумаха̄ра̄джасаккасуйа̄масантуситасуниммитапараниммитавасаваттимаха̄брахма̄дайо локапа̄ла̄. техи саха там̣там̣саттаника̄йо салокапа̄ло локоти вутто. атха ва̄ ‘‘двеме, бхиккхаве, сукка̄ дхамма̄ локам̣ па̄лентӣ’’ти (а. ни. 2.9; итиву. 42) вачанато хироттаппадхамма̄ локапа̄ла̄. техи саманна̄гато локо салокапа̄ло. хироттаппасампанна̄ хи па̄пагарахино саппуриса̄ дхаммаччхандавантата̄йа бхагавати пӯджа̄намакка̄рапара̄ хонтӣти.
сада̄ти саббака̄лам̣ раттин̃чева дива̄ ча, сада̄ти ва̄ бхагавато дхарама̄нака̄ле тато паран̃ча. атха ва̄ сада̄ти абхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва са̄санантарадха̄на̄, тато парампи ва̄. маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа хи маха̄бодхисатта̄ бодхийа̄ нийатата̄йа буддхан̇курабхӯта̄ садевакасса локасса пӯджанӣйа̄ чева ванданӣйа̄ ча хонти. йатха̄ха бхагава̄ сумедхабхӯто –
‘‘дӣпан̇каро локавидӯ, а̄хутӣнам̣ пат̣иггахо;
мама каммам̣ пакиттетва̄, даккхин̣ам̣ па̄дамуддхари.
‘‘йе таттха̄сум̣ джинапутта̄, падаккхин̣амакам̣су мам̣;
дева̄ манусса̄ асура̄ ча, абхива̄детва̄на паккаму’’нти. (бу. вам̣. 2.75-76);
намассати ча̄ти кечи кесан̃чи пӯджа̄сакка̄ра̄дӣни каронта̄пи тесам̣ апа̄кат̣агун̣ата̄йа намакка̄рам̣ на каронти, на евам̣ бхагавато, йатха̄бхӯтааббхуггатакиттисаддата̄йа пана бхагавантам̣ садевако локо пӯджайати чева намассати ча̄ти аттхо. ‘‘сада̄ нарамануссо’’ти кечи пат̣ханти, там̣ на сундарам̣. тасса̄ти йам̣ садевако локо пӯджайати чева намассати ча, тасса. етанти ида̄ни ваттаббам̣ буддхийам̣ випариваттама̄нам̣ са̄ман̃н̃ена дассети. са̄санаваранти там̣ сарӯпато дассети. таттха дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи йатха̄рахам̣ сатте са̄сати винети етена̄ти са̄санам̣, тадева екантаниййа̄нат̣т̣хена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣агун̣ата̄йа ча уттамат̣т̣хена там̣там̣абхипаттхитасамиддхихетута̄йа пан̣д̣итехи варитаббато ва̄ варам̣, са̄санамева варанти са̄санаварам̣. видӯхӣти йатха̄сабха̄вато каммакаммапхала̄ни кусала̄дибхеде ча дхамме видантӣти видӯ, пан̣д̣итаманусса̄, техи. н̃а̄таббам̣, н̃а̄н̣амарахатӣти ва̄ н̃еййам̣. нараварасса̄ти пурисаварасса, аггапуггаласса̄ти аттхо.
идам̣ вуттам̣ хоти – йо анан̃н̃аса̄дха̄ран̣амаха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄дигун̣ависесайогена садевакена локена пӯджанӣйо намассанӣйо ча бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо, тасса локе уттамапуггаласса етам̣ ида̄ни амхехи вибхаджитаббаха̄ранайапат̣т̣ха̄навича̄ран̣ависайабхӯтам̣ са̄санам̣ а̄дикалйа̄н̣ата̄дигун̣асампаттийа̄ варам̣ аггам̣ уттамам̣ нипун̣ан̃а̄н̣агочарата̄йа пан̣д̣итаведанӣйамева̄ти. бхагавато хи вачанам̣ екага̄тха̄маттампи саччапат̣иччасамуппа̄дакхандха̄йатанадха̄тиндрийасатипат̣т̣ха̄на̄дисабха̄вадхамманиддха̄ран̣аккхамата̄йа сол̣асаха̄рапан̃чанайасол̣асаат̣т̣хавӣсативидхапат̣т̣ха̄навича̄райогйабха̄вена ча парамагамбхӣрам̣ аттхато ага̄дхапа̄рам̣ сан̣хасукхуман̃а̄н̣ависайамева̄ти. тенева̄ха – ‘‘пан̃н̃авантасса̄йам̣ дхаммо, на̄йам̣ дхаммо дуппан̃н̃асса̄’’ти (дӣ. ни. 3.358; а. ни. 8.30). атха ва̄ бхагавато са̄санам̣ парин̃н̃а̄ккамена лаккхан̣а̄вабодхаппат̣ипаттийа̄ сун̃н̃атамукха̄дӣхи ога̄хитаббатта̄ авин̃н̃ӯнам̣ супинантенапи на висайо хотӣти а̄ха – ‘‘видӯхи н̃еййа’’нти. татха̄ ча вуттам̣ – ‘‘ету вин̃н̃ӯ пурисо’’тиа̄ди.
апаре пана ‘‘там̣ тасса са̄санавара’’нти пат̣ханти, тесам̣ матена йам̣-саддо са̄сана-саддена сама̄на̄дхикаран̣оти дат̣т̣хаббо. идам̣ вуттам̣ хоти йам̣ са̄санаварам̣ салокапа̄ло локо пӯджайати намассати ча, там̣ са̄санаварам̣ видӯхи н̃а̄таббанти. имасмин̃ча найе локапа̄ла-саддена бхагава̄пи вуччати. бхагава̄ хи локаггата̄йакатта̄ ниппарийа̄йена локапа̄ло, тасма̄ ‘‘тасса̄’’ти локапа̄ласса саттхуноти аттхо. салокапа̄лоти четтха локапа̄ла-саддо гун̣ӣбхӯтопи саттхувисайатта̄ са̄сана-садда̄пеккхата̄йа са̄мибха̄вена самбандхӣвисесабхӯто падха̄набхӯто вийа пат̣иниддесам̣ арахатӣти.
катхам̣ пана сайам̣ дхаммасса̄мӣ бхагава̄ дхаммам̣ пӯджайатӣти? на̄йам̣ виродхо. дхаммагаруно хи буддха̄ бхагаванто, те саббака̄лам̣ дхаммам̣ апача̄йама̄на̄ва вихарантӣти. вуттан̃хетам̣ – ‘‘йам̣нӯна̄хам̣ йва̄йам̣ дхаммо майа̄ абхисамбуддхо, тамева дхаммам̣ саккатва̄ гарум̣ катва̄ упанисса̄йа вихареййа’’нти (сам̣. ни. 1.173; а. ни. 4.21).
апи ча бхагавато дхаммапӯджана̄ саттасатта̄хаппат̣ипаттиа̄дӣхи дӣпетабба̄. дхаммасса̄мӣти ча дхаммена садевакасса локасса са̄мӣти аттхо, на дхаммасса са̄мӣти. евампи намассатӣти вачанам̣ на йуджджати. на хи бхагава̄ кан̃чи намассатӣти, есопи ниддосо. на хи намассатӣти падасса намакка̄рам̣ каротӣти айамева аттхо, атха кхо гарукаран̣ена таннинно таппон̣о таппаббха̄роти айампи аттхо лаббхати. бхагава̄ ча дхаммагарута̄йа саббака̄лам̣ дхамманиннапон̣апаббха̄рабха̄вена вихаратӣти. айан̃ча аттхо ‘‘йена судам̣ сва̄хам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.387) евама̄дӣхи суттападехи дӣпетаббо. ‘‘видӯхи неййа’’нтипи па̄т̣хо, тасса пан̣д̣итехи сапарасанта̄несу нетаббам̣ па̄петаббанти аттхо. таттха аттасанта̄не па̄панам̣ буджджханам̣, парасанта̄не бодхананти дат̣т̣хаббам̣.
евам̣ бхагавато садевакасса локасса пӯджанӣйаванданӣйабха̄во аггапуггалабха̄во ча вуччама̄но гун̣ависит̣т̣хатам̣ дӣпети, са̄ ча гун̣ависит̣т̣хата̄ маха̄бодхийа̄ ведитабба̄. а̄саваккхайан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣ ‘‘маха̄бодхӣ’’ти вуччати. са̄ авипарӣтадхаммадесанато татха̄гате суппатит̣т̣хита̄ти вин̃н̃а̄йати. на хи сава̄сананиравасесакилесаппаха̄нам̣ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ан̃ча вина̄ та̄дисӣ дхаммадесана̄ самбхавати. иччасса чатувеса̄раджджайого. тена дасабалачхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣аат̣т̣ха̄раса̄вен̣икабуддхадхамма̄дисакаласаббан̃н̃угун̣апа̄рипӯрӣ пака̄сита̄ хоти. ета̄дисӣ ча гун̣авибхӯти маха̄карун̣а̄пуббан̇гамам̣ абхинӣха̄расампаттим̣ пурассарам̣ катва̄ сампа̄дитам̣ саматтим̣сапа̄рамисан̇кха̄там̣ пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄рамантарена на упалаббхатӣти хетусампада̄пи аттхато вибха̄вита̄ хотӣти евам̣ бхагавато тӣсупи аваттха̄су саббасатта̄нам̣ екантахитаппат̣ила̄бхахетубхӯта̄ а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ ниравасеса̄ буддхагун̣а̄ има̄йа га̄тха̄йа пака̄сита̄ти ведитаббам̣.
дутийанайе пана йасма̄ сиккхаттайасан̇гахам̣ сапхалам̣ арийамаггаса̄санам̣ тасса а̄рамман̣абхӯтан̃ча аматадха̄тум̣ тададхигамӯпа̄йан̃ча пуббабха̄гапат̣ипаттиса̄санам̣ тадаттхапаридӣпанан̃ча парийаттиса̄санам̣ йатха̄рахам̣ сачча̄бхисамайавасена абхисаменто сва̄ккха̄тата̄дигун̣ависесайуттатам̣ манасикаронто саккаччам̣ саванадха̄ран̣апарипуччха̄дӣхи паричайам̣ каронто ча садевако локо пӯджайати на̄ма. локана̄тхо ча самма̄самбодхиппаттийа̄ венеййа̄нам̣ саккаччам̣ дхаммадесанена ‘‘арийам̣ во, бхиккхаве, самма̄сама̄дхим̣ десесса̄ми’’ (ма. ни. 3.136; сам̣. ни. 5.28; пет̣ако. 24), ‘‘магга̄нат̣т̣хан̇гико сет̣т̣хо’’ (дха. па. 273; катха̄. 872; нетти. 125; пет̣ако. 30), ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄, вира̄го тесам̣ аггамаккха̄йати’’ (итиву. 90; а. ни. 4.34), ‘‘кхайам̣ вира̄гам̣ аматам̣ пан̣ӣтам̣’’ (кху. па̄. 6.4; су. ни. 227), ‘‘ека̄йано айам̣, бхиккхаве, магго сатта̄нам̣ висуддхийа̄’’ (дӣ. ни. 2.373; ма. ни. 1.106; сам̣. ни. 5.367), ‘‘дхаммам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми а̄дикалйа̄н̣а’’нтиа̄дӣхи (ма. ни. 3.420; нетти. 5) вачанехи тхоманена ча пӯджайати на̄ма. тасма̄ са̄санаварасса пӯджанӣйабха̄во идха вуччама̄но анавасесато дхаммагун̣е дӣпетӣти йе арийабха̄ва̄дайо ниййа̄на̄дайо кхайавира̄га̄дайо маданиммадана̄дайо асан̇кхата̄дайо сва̄ккха̄тата̄дайо а̄дикалйа̄н̣ата̄дайо ча анекехи суттападехи паведита̄ анеке дхаммагун̣а̄, те ниравасесато има̄йа га̄тха̄йа пака̄сита̄ти ведитабба̄.
йасма̄ пана арийасаччаппат̣иведхена самуггха̄т̣итасаммоха̄йева параматтхато пан̣д̣ита̄ ба̄лйа̄дисаматиккаманато, тасма̄ бха̄виталокуттарамагга̄ саччхикатаса̄ман̃н̃апхала̄ ча арийапуггала̄ висесато видӯти вуччанти. те хи йатха̄вуттаса̄санаварам̣ авипарӣтато н̃а̄тум̣ нетун̃ча сапарасанта̄не саккун̣антӣти ат̣т̣хаарийапуггаласамӯхасса параматтхасан̇гхасса̄пи идха гахитатта̄ йе суппат̣ипанната̄дайо анекехи суттападехи сам̣ван̣н̣ита̄ арийасан̇гхагун̣а̄, тепи ниравасесато идха пака̄сита̄ти ведитабба̄.
евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа са̄тисайам̣ ратанаттайагун̣апаридӣпанам̣ катва̄ ида̄ни –
‘‘саббапа̄пасса акаран̣ам̣, кусаласса упасампада̄;
сачиттапарийодапанам̣, етам̣ буддха̄на са̄сана’’нти. (дӣ. ни. 2.90; дха. па. 183; нетти. 30, 50, 116, 124) –
вачанато сан̇кхепато сиккхаттайасан̇гахам̣ са̄санам̣, там̣ пана сиккхаттайам̣ н̃а̄н̣ависесависайабха̄вабхедато аваттха̄бхедато ча тивидхам̣ хоти. катхам̣? сутамайан̃а̄н̣агочаро ча йо ‘‘парийаттисаддхаммо’’ти вуччати. чинта̄майан̃а̄н̣агочаро ча йо а̄ка̄рапаривитаккадит̣т̣хиниджджха̄наккхантӣхи гахетабба̄ка̄ро вимутта̄йатанависесо ‘‘пат̣ипаттисаддхаммо’’ти вуччати. випассана̄н̃а̄н̣а̄дисахагато бха̄вана̄майан̃а̄н̣агочаро ча йо ‘‘пат̣иведхасаддхаммо’’ти вуччати. евам̣ тивидхампи са̄санам̣ са̄санаваранти падена сан̇ган̣хитва̄ таттха йам̣ пат̣хамам̣, там̣ итаресам̣ адхигамӯпа̄йоти саббаса̄санамӯлабхӯтам̣ аттано пакаран̣асса ча висайабхӯтам̣ парийаттиса̄санамева та̄ва сан̇кхепато вибхаджанто ‘‘два̄даса пада̄нӣ’’ти га̄тхама̄ха.
таттха два̄даса̄ти ган̣анапариччхедо. пада̄нӣти париччхиннадхамманидассанам̣. тесу бйан̃джанапада̄ни паджджати аттхо етехӣти пада̄ни. аттхапада̄ни пана паджджанти н̃а̄йантӣти пада̄ни. убхайампи ва̄ убхайатха̄ йоджетаббам̣ бйан̃джанапада̄нампи авипарӣтам̣ пат̣ипаджджитаббатта̄, аттхапада̄нам̣ уттаривисеса̄дхигамасса ка̄ран̣абха̄вато, та̄ни пада̄ни парато па̄л̣ийан̃н̃ева а̄ви бхависсантӣти таттхева ван̣н̣айисса̄ма. аттхасӯчана̄диаттхато суттам̣. вуттан̃хетам̣ сан̇гахесу –
‘‘аттха̄нам̣ сӯчанато, сувуттато саванатотха сӯданато;
сутта̄н̣а̄ суттасабха̄гато ча, ‘сутта’нти аккха̄та’’нти. (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄);
тадетам̣ таттха суттапит̣акавасена а̄гатам̣, идха пана пит̣акаттайавасена йоджетаббам̣. ‘‘два̄даса пада̄ни сутта’’нти вуттам̣, йам̣ парийаттиса̄сананти аттхо. там̣ саббанти там̣ ‘‘сутта’’нти вуттам̣ сакалам̣ буддхавачанам̣. бйан̃джанан̃ча аттхо ча̄ти бйан̃джанан̃чева тадаттхо ча. йато ‘‘два̄даса пада̄ни сутта’’нти вуттам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – аттхасӯчана̄дито суттам̣ парийаттидхаммо, тан̃ча саббам̣ аттхато два̄даса пада̄ни чха бйан̃джанапада̄ни чева чха аттхапада̄ни ча̄ти. атха ва̄ йадетам̣ ‘‘са̄санавара’’нти вуттам̣, там̣ саббам̣ суттам̣, парийаттиса̄санасса адхиппетатта̄. аттхато пана два̄даса пада̄ни, бйан̃джанаттхападасамуда̄йабха̄вато. йатха̄ха – ‘‘бйан̃джанан̃ча аттхо ча̄’’ти. там̣ вин̃н̃еййам̣ убхайанти йасмим̣ бйан̃джане аттхе ча вачанавачанӣйабха̄вена самбандхе суттавоха̄ро, тадубхайам̣ сарӯпато вин̃н̃а̄таббам̣ таттха катамам̣ бйан̃джанам̣ катамо аттхоти? тенева̄ха – ‘‘ко аттхо бйан̃джанам̣ катама’’нти.
евам̣ ‘‘са̄санавара’’нти вуттасса суттасса парийаттибха̄вам̣ тасса ча аттхабйан̃джанападабха̄вена ведитаббатам̣ дассетва̄ ида̄ни тасса павичайупа̄йам̣ неттиппакаран̣ам̣ падаттхавибха̄гена дассетум̣ ‘‘сол̣асаха̄ра̄’’ти га̄тхама̄ха.
таттха сол̣аса ха̄ра̄ етисса̄ти сол̣асаха̄ра̄. пан̃чанайа̄ ат̣т̣ха̄расамӯлапада̄ти еттха̄пи есева найо. атха ва̄ сол̣аса ха̄ра̄ сол̣асаха̄ра̄. евам̣ итараттха̄пи. ха̄ранайамӯлапада̄ни ева хи сан̇кхепато виттха̄рато ча бха̄сита̄ни неттӣти. са̄санасса парийет̣т̣хӣти са̄санасса аттхапарийесана̄, парийаттиса̄санасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄ти аттхо, сакалассева ва̄ са̄санасса аттхавича̄ран̣а̄ти аттхо. пат̣ипаттипат̣иведхепи хи неттинайа̄нуса̄рена адхигаччхантӣти. махакачча̄нена̄ти каччоти пура̄тано иси, тасса вам̣са̄лан̇ка̄рабхӯтойам̣ маха̄тхеро ‘‘качча̄но’’ти вуччати. махакачча̄ноти пана пӯджа̄вачанам̣, йатха̄ маха̄моггалла̄ноти, ‘‘качча̄йанаготтаниддит̣т̣ха̄’’типи па̄т̣хо. айан̃ча га̄тха̄ неттим̣ сан̇га̄йантехи пакаран̣аттхасан̇ган̣ханавасена т̣хапита̄ти дат̣т̣хабба̄. йатха̄ ча̄йам̣, евам̣ ха̄равибхан̇гава̄ре там̣там̣ха̄раниддесанигамане ‘‘тена̄ха а̄йасма̄’’тиа̄дивачанам̣, ха̄ра̄дисамуда̄йабхӯта̄йам̣ неттийам̣ бйан̃джанаттхасамуда̄йе ча сутте ким̣ кена вичийатӣти вича̄ран̣а̄йам̣ а̄ха – ‘‘ха̄ра̄ бйан̃джанавичайо’’тиа̄ди.
таттха сол̣асапи ха̄ра̄ мӯлападаниддха̄ран̣амантарена бйан̃джанамукхенева суттасса сам̣ван̣н̣ана̄ хонти, на найа̄ вийа мӯлападасан̇кха̄тасабха̄вадхамманиддха̄ран̣амукхена̄ти те ‘‘бйан̃джанавичайо суттасса̄’’ти вутта̄. аттханайа̄ пана йатха̄вуттааттхамукхенева суттасса аттхасампат̣ипаттийа̄ хонтӣти а̄ха – ‘‘найа̄ тайо ча суттаттхо’’ти. айан̃ча вича̄ран̣а̄ паратопи а̄гамиссати. кечи ‘‘найо ча̄’’ти пат̣ханти, там̣ на сундарам̣. убхайам̣ париггахӣтанти ха̄ра̄ найа̄ ча̄ти етам̣ убхайам̣ суттасса аттханиддха̄ран̣авасена парисамантато гахитам̣ саббатха̄ сутте йоджитам̣. вуччати суттам̣ вадати сам̣ван̣н̣ети. катхам̣? йатха̄суттам̣ сутта̄нурӯпам̣, йам̣ суттам̣ йатха̄ сам̣ван̣н̣етаббам̣, татха̄ сам̣ван̣н̣етӣти аттхо. йам̣ йам̣ суттанти ва̄ йатха̄суттам̣, саббам̣ суттанти аттхо. неттинайена хи сам̣ван̣н̣етум̣ асаккун̣еййам̣ на̄ма суттам̣ наттхӣти.
ида̄ни йам̣ вуттам̣ – ‘‘са̄санаварам̣ видӯхи н̃еййа’’нти, таттха неттисам̣ван̣н̣ана̄йа висайабхӯтам̣ парийаттидхаммамева пака̄рантарена нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘йа̄ чева̄’’тиа̄ди вуттам̣.
таттха аттхесу катапариччхедо бйан̃джанаппабандхо десана̄, йо па̄т̣хоти вуччати. тадаттхо деситам̣ та̄йа десана̄йа пабодхитатта̄. тадубхайан̃ча вимутта̄йатанасӣсена паричайам̣ каронта̄нам̣ анупа̄да̄паринибба̄напарийоса̄на̄нам̣ сампаттӣнам̣ хетубха̄вато екантена вин̃н̃еййам̣, тадубхайавинимуттасса ва̄ н̃еййасса абха̄вато тадева двайам̣ вин̃н̃еййанти имаматтхам̣ дассети йа̄ чева…пе… вин̃н̃еййанти. татра̄ти тасмим̣ виджа̄нане са̄дхетаббе, ниппха̄детаббе четам̣ бхуммам̣. айама̄нупуббӣти айам̣ ваккхама̄на̄ анупубби ха̄ранайа̄нам̣ ануккамо, ануккамена ваккхама̄на̄ ха̄ранайа̄ти аттхо. нававидхасуттантапарийет̣т̣хӣти сутта̄дивасена наван̇гасса са̄санасса парийесана̄, аттхавича̄ран̣а̄ти аттхо. са̄миаттхе ва̄ етам̣ паччаттам̣ нававидхасуттантапарийет̣т̣хийа̄ анупуббӣти. атха ва̄ анупуббӣти каран̣аттхе паччаттам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄вуттавиджа̄нане са̄дхетаббе ваккхама̄на̄йа ха̄ранайа̄нупуббийа̄ айам̣ нававидхасуттантасса аттхапарийесана̄ти.
еттха̄ха – катхам̣ панеттха геййан̇га̄дӣнам̣ суттабха̄во, суттабха̄ве ча тесам̣ катхам̣ са̄санасса наван̇габха̄во. йан̃ча сан̇гахесу вуччати ‘‘сага̄тхакам̣ суттам̣ геййам̣, нигга̄тхакам̣ суттам̣ веййа̄каран̣а’’нти, татха̄ ча сати суттан̇гамева на сийа̄. атха̄пи висум̣ суттан̇гам̣ сийа̄, ман̇галасутта̄дӣнам̣ (кху. па̄. 5.1 а̄дайо; су. ни. 261 а̄дайо) суттан̇гасан̇гахо на сийа̄, га̄тха̄бха̄вато дхаммапада̄дӣнам̣ вийа, геййан̇гасан̇гахо ва̄ сийа̄, сага̄тхакатта̄ сага̄тха̄ваггасса вийа, татха̄ убхатовибхан̇га̄дӣсу сага̄тхакаппадеса̄нанти. вуччате –
суттанти са̄ман̃н̃авидхи, висесавидхайо паре;
санимитта̄ нирул̣хатта̄, сахата̄н̃н̃ена на̄н̃н̃ато.
саббасса̄пи хи буддхавачанасса суттанти айам̣ са̄ман̃н̃авидхи. татха̄ хи ‘‘еттакам̣ тасса бхагавато сутта̄гатам̣ суттапарийа̄паннам̣ (па̄чи. 1242), са̄ваттхийа̄ суттавибхан̇ге, сакава̄де пан̃ча суттасата̄нӣ’’тиа̄дивачанато винайа̄бхидхаммапарийаттивисесепи суттавоха̄ро диссати. тадекадесесу пана геййа̄дайо висесавидхайо тена тена нимиттена патит̣т̣хита̄. татха̄ хи геййасса сага̄тхакаттам̣ таббха̄ванимиттам̣. локепи хи сасилокам̣ сага̄тхакам̣ чун̣н̣ийагантхам̣ геййа’’нти ваданти. га̄тха̄вирахе пана сати пуччхитва̄ виссаджджанабха̄во веййа̄каран̣асса. пуччха̄виссаджджанан̃хи ‘‘бйа̄каран̣а’’нти вуччати. бйа̄каран̣амева веййа̄каран̣анти. евам̣ санте сага̄тхака̄дӣнампи пан̃ха̄виссаджджанавасена паватта̄нам̣ веййа̄каран̣абха̄во а̄паджджатӣти? на̄паджджати, геййа̄дисан̃н̃а̄нам̣ анока̄сабха̄вато ‘‘га̄тха̄вирахе сатӣ’’ти висеситатта̄ ча. татха̄ хи дхаммапада̄дӣсу кевалам̣ га̄тха̄бандхесу сага̄тхакаттепи соманассан̃а̄н̣амайикага̄тха̄йуттесу ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄дивачанасамбандхесу аббхутадхаммапат̣исам̣йуттесу ча суттависесесу йатха̄ккамам̣ га̄тха̄уда̄наитивуттакааббхутадхаммасан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄, татха̄ сатипи га̄тха̄бандхабха̄ве бхагавато атӣта̄су джа̄тӣсу чарийа̄нубха̄ваппака̄сакесу джа̄такасан̃н̃а̄. сатипи пан̃ха̄виссаджджанабха̄ве сага̄тхакатте ча кесучи суттантесу ведасса лабха̄панато ведалласан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄ти евам̣ тена тена сага̄тхакатта̄дина̄ нимиттена тесу тесу суттависесесу геййан̇га̄дисан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄ти висесавидхайо суттан̇гато паре геййа̄дайо.
йам̣ панеттха геййан̇га̄динимиттарахитам̣ суттам̣, там̣ суттан̇гам̣ висесасан̃н̃а̄париха̄рена са̄ман̃н̃асан̃н̃а̄йа паваттанатоти. нану ча сага̄тхакам̣ суттам̣ геййам̣, нигга̄тхакам̣ суттам̣ веййа̄каран̣анти суттан̇гам̣ на самбхаватӣти чодана̄ тадаваттха̄ ева̄ти? на тадаваттха̄, содхитатта̄. содхитан̃хи пуббе га̄тха̄вирахе сати пуччха̄виссаджджанабха̄во веййа̄каран̣асса таббха̄ванимиттанти. йан̃ча вуттам̣ – ‘‘га̄тха̄бха̄вато ман̇галасутта̄дӣнам̣ суттан̇гасан̇гахо на сийа̄’’ти, тампи на, нирул̣хатта̄. нирул̣хо хи ман̇галасутта̄дӣсу суттабха̄во, на хи та̄ни дхаммападабуддхавам̣са̄дайо вийа га̄тха̄бха̄вена пан̃н̃а̄та̄ни, кинту суттабха̄венева. тенева хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘суттана̄мака’’нти на̄маггахан̣ам̣ катам̣.
йам̣ пана вуттам̣ ‘‘сага̄тхакатта̄ геййан̇гасан̇гахо ва̄ сийа̄’’ти, тадапи наттхи, йасма̄ сахата̄н̃н̃ена. саха га̄тха̄хӣти хи сага̄тхакам̣. сахабха̄во ча на̄ма аттхато ан̃н̃ена хоти, на ча ман̇галасутта̄дӣсу га̄тха̄винимутто кочи суттаппадесо аттхи. йо саха га̄тха̄хӣти вуччеййа, на ча самуда̄йо на̄ма кочи аттхи. йадапи вуттам̣ – ‘‘убхатовибхан̇га̄дӣсу сага̄тхакаппадеса̄нам̣ геййан̇гасан̇гахо сийа̄’’ти, тадапи на ан̃н̃ато. ан̃н̃а̄ ева хи та̄ га̄тха̄, джа̄така̄дипарийа̄паннатта̄. ато на та̄хи убхатовибхан̇га̄дӣнам̣ геййан̇габха̄воти евам̣ сутта̄дӣнам̣ ан̇га̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асан̇кара̄бха̄во ведитаббо. йасма̄ пана саббампи буддхавачанам̣ йатха̄вуттанайена аттха̄нам̣ сӯчана̄диаттхена суттантвева вуччати, тасма̄ вуттам̣ – ‘‘нававидхасуттантапарийет̣т̣хӣ’’ти.
сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. уддесава̄раван̣н̣ана̄
1. евам̣ сан̇гахава̄рена сан̇кхепато дассите ха̄ра̄дайо ида̄ни вибха̄гена дассетум̣ ‘‘таттха катаме сол̣аса ха̄ра̄’’тиа̄дидесана̄ а̄раддха̄. таттха таттха̄ти йам̣ вуттам̣ – ‘‘сол̣асаха̄ра̄ неттӣ’’ти, тасмим̣ вачане, тиссам̣ ва̄ га̄тха̄йам̣, йа̄ни ха̄ранайамӯлапада̄ни уддхат̣а̄ни, тесӯти аттхо. катамети пуччха̄вачанам̣. пуччха̄ ча на̄меса̄ пан̃чавидха̄ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ виматиччхедана̄пуччха̄ ануматипуччха̄ катхетукамйата̄пуччха̄ти. та̄су айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄. сол̣аса̄ти ган̣анавасена париччхедо. тена несам̣ на тато уддхам̣ адхо ча̄ти етапараматам̣ дассети. са̄ четапарамата̄ парато а̄ви бхависсати. ха̄ра̄ти ган̣анавасена париччхинна̄нам̣ са̄ман̃н̃ато дассанам̣. десана̄ вичайотиа̄ди сарӯпадассанам̣.
таттха кенат̣т̣хена ха̄ра̄? харӣйанти етехи, еттха ва̄ суттагеййа̄дивисайа̄ ан̃н̃а̄н̣асам̣сайавипалла̄са̄ти ха̄ра̄, харанти ва̄ сайам̣ та̄ни, харан̣аматтамева ва̄ти ха̄ра̄ пхалӯпача̄рена. атха ва̄ харӣйанти вохарӣйанти дхаммасам̣ван̣н̣акадхаммапат̣игга̄хакехи дхаммасса да̄наггахан̣авасена̄ти ха̄ра̄. атха ва̄ ха̄ра̄ вийа̄ти ха̄ра̄. йатха̄ хи анекаратана̄валисамӯхо ха̄расан̇кха̄то аттано авайавабхӯтаратанасампхассехи самуппаджджанӣйама̄нахила̄дасукхо хутва̄ тадупабхогӣджанасарӣрасанта̄пам̣ нида̄гхапарил̣а̄хупаджанитам̣ вӯпасамети, еваметепи на̄на̄видхапараматтхаратанаппабандха̄ сам̣ван̣н̣ана̄висеса̄ аттано авайавабхӯтапараматтхаратана̄дхигамена самуппа̄дийама̄наниббутисукха̄ дхаммапат̣игга̄хакаджанахадайапарита̄пам̣ ка̄мара̄га̄дикилесахетукам̣ вӯпасаментӣти. атха ва̄ ха̄райанти ан̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ха̄рам̣ апагамам̣ каронти а̄чиккхантӣти ва̄ ха̄ра̄. атха ва̄ сотуджаначиттасса харан̣ато раман̣ато ча ха̄ра̄ нируттинайена, йатха̄ – ‘‘бхавесу вантагамано бхагава̄’’ти (висуддхи. 1.144; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1 веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄). айам̣ та̄ва ха̄ра̄нам̣ са̄дха̄ран̣ато аттхо.
аса̄дха̄ран̣ато пана десӣйати сам̣ван̣н̣ӣйати ета̄йа суттаттхоти десана̄, десана̄сахачаран̣ато ва̄ десана̄. нану ча ан̃н̃епи ха̄ра̄ десана̄сан̇кха̄тасса суттасса аттхасам̣ван̣н̣анато десана̄сахача̄ринова̄ти? саччаметам̣, айам̣ пана ха̄ро йебхуййена йатха̄рутавасенева вин̃н̃а̄йама̄но десана̄йа саха чаратӣти ваттаббатам̣ арахати, на татха̄ паре. на хи асса̄да̄дӣнаваниссаран̣а̄дисандассанарахита̄ суттадесана̄ аттхи. асса̄да̄дисандассанавибха̄ваналаккхан̣о ча̄йам̣ ха̄роти.
вичийанти етена, еттха ва̄ падапан̃ха̄дайо, вичити ева ва̄ тесанти вичайо. па̄л̣ийам̣ пана вичинатӣти вичайоти айаматтхо дассито.
йуттӣти упапаттиса̄дханайутти, идха пана йуттивича̄ран̣а̄ йутти уттарападалопена ‘‘рӯпабхаво рӯпа’’нти йатха̄, йуттисахачаран̣ато ва̄. идха̄пи десана̄ха̄ре вуттанайена аттхо виттха̄ретаббо.
падат̣т̣ха̄нанти а̄саннака̄ран̣ам̣, идха̄пи падат̣т̣ха̄навича̄ран̣а̄тиа̄ди вуттанайенева ведитаббам̣.
лаккхӣйанти етена, еттха ва̄ екалаккхан̣а̄ дхамма̄ авутта̄пи екавачанена̄ти лаккхан̣ам̣.
вийӯхӣйанти вибха̄гена пин̣д̣ӣйанти етена, еттха ва̄ти бйӯхо. ниббачана̄дӣнам̣ сутте дассийама̄на̄нам̣ чатуннам̣ бйӯхоти чатубйӯхо, чатуннам̣ ва̄ бйӯхо еттха̄ти чатубйӯхо.
а̄ват̣т̣ӣйанти етена, еттха ва̄ сабха̄га̄ висабха̄га̄ ча дхамма̄, тесам̣ ва̄ а̄ват̣т̣ананти а̄ват̣т̣о.
вибхаджӣйанти етена, еттха ва̄ са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣а̄нам̣ сам̣килесавода̄надхамма̄нам̣ бхӯмийоти вибхатти, вибхаджанам̣ ва̄ етесам̣ бхӯмийа̄ти вибхатти.
пат̣ипаккхавасена париваттӣйанти имина̄, еттха ва̄ сутте вуттадхамма̄, париваттанам̣ ва̄ тесанти париваттано.
вивидхам̣ вачанам̣ екассеваттхасса ва̄чакаметтха̄ти вивачанам̣, вивачанамева вевачанам̣, вивидхам̣ вуччати етена аттхоти ва̄ вивачанам̣. сесам̣ вуттанайамева.
пака̄рехи пабхедато ва̄ н̃а̄пӣйанти имина̄, еттха ва̄ аттха̄ти пан̃н̃атти.
ота̄рӣйанти ануппавесӣйанти етена, еттха ва̄ сутта̄гата̄ дхамма̄ пат̣иччасамуппа̄да̄дӣсӯти отаран̣о.
содхӣйанти сама̄дхӣйанти етена, еттха ва̄ сутте падападаттхапан̃ха̄рамбха̄ти содхано.
адхит̣т̣хӣйанти анупаваттӣйанти етена, еттха ва̄ са̄ман̃н̃ависесабхӯта̄ дхамма̄ вина̄ викаппена̄ти адхит̣т̣ха̄но.
парикароти абхисан̇кхароти пхаланти париккха̄ро, хету паччайо ча, париккха̄рам̣ а̄чиккхатӣти париккха̄ро, ха̄ро, париккха̄рависайатта̄ париккха̄расахачаран̣ато ва̄ париккха̄ро.
сама̄ропӣйанти етена, еттха ва̄ падат̣т̣ха̄на̄димукхена дхамма̄ти сама̄ропано. саббаттха ча бха̄васа̄дханавасена̄пи аттхо самбхаватӣти тасса̄пи васена йоджетаббам̣.
тасса̄ти йатха̄вуттасса ха̄руддесасса. анугӣтӣти вуттассеваттхасса сукхаггахан̣аттхам̣ анупаччха̄ га̄йанага̄тха̄, та̄су оса̄нага̄тха̄йа аттхато асам̣кин̣н̣а̄ти падаттхена сан̇карарахита̄, тена йадипи кечи ха̄ра̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ависит̣т̣ха̄ вийа диссанти, татха̄пи тесам̣ аттхато сан̇каро наттхӣти дассети. со ча несам̣ асан̇каро лаккхан̣аниддесе супа̄кат̣о хоти. етесан̃чева̄ти етесам̣ сол̣асаннам̣ ха̄ра̄нам̣. йатха̄ асан̇каро, татха̄ чева бхавати. ким̣ бхавати? виттха̄ратайа̄ виттха̄рена. найавибхатти найена упа̄йена н̃а̄йена вибха̄го. етена там̣ ева асан̇кин̣н̣атам̣ вибха̄вети. кечи ‘‘виттха̄ранайа̄’’ти пат̣ханти, там̣ на сундарам̣, айан̃ча га̄тха̄ кесучи поттхакесу наттхи.
2. евам̣ ха̄ре уддиситва̄ ида̄ни найе уддиситум̣ ‘‘таттха катаме’’тиа̄ди вуттам̣. таттха найанти сам̣килесе вода̄на̄ни ча вибха̄гато н̃а̄пентӣти найа̄, нӣйанти ва̄ та̄ни етехи, еттха ва̄ти найа̄, найанаматтамева ва̄ти найа̄, нӣйанти ва̄ сайам̣ дхаммакатхикехи упанӣйанти суттасса аттхапавичайаттханти найа̄. атха ва̄ найа̄ вийа̄ти найа̄. йатха̄ хи екатта̄дайо найа̄ самма̄ пат̣ивиджджхийама̄на̄ паччайапаччайуппаннадхамма̄нам̣ йатха̄ккамам̣ самбандхавибха̄габйа̄па̄равираха̄нурӯпапхалабха̄вадассанена асан̇карато саммутисаччапараматтхасачча̄нам̣ сабха̄вам̣ паведайанта̄ параматтхасаччаппат̣иведха̄йа сам̣ваттанти, еваметепи кан̣хасуккасаппат̣ибха̄гадхаммавибха̄гадассанена авипарӣтасуттаттха̄вабодха̄йа абхисамбхун̣анта̄ венеййа̄нам̣ чатусаччаппат̣иведха̄йа сам̣ваттанти. атха ва̄ парийаттиаттхасса найанато сам̣килесато йаманато ча найа̄ нируттинайена.
нандийа̄ват̣т̣отиа̄дӣсу нандийа̄ват̣т̣асса вийа а̄ват̣т̣о етасса̄ти нандийа̄ват̣т̣о, йатха̄ хи нандийа̄ват̣т̣о антот̣хитена падха̄на̄вайавена бахиддха̄ а̄ват̣т̣ати, евамайампи найоти аттхо. атха ва̄ нандийа̄ тан̣ха̄йа памодасса ва̄ а̄ват̣т̣о еттха̄ти нандийа̄ват̣т̣о. тӣхи авайавехи лобха̄дӣхи сам̣килесапаккхе алобха̄дӣхи ча вода̄напаккхе пуккхало собханоти типуккхало. асанта̄санаджавапараккама̄дивисесайогена сӣхо бхагава̄, тасса виккӣл̣итам̣ десана̄вачӣкаммабхӯто виха̄роти катва̄ випалла̄сатаппат̣ипаккхапаридӣпанато сӣхасса виккӣл̣итам̣ еттха̄ти сӣхавиккӣл̣ито, найо. балависесайогадӣпанато ва̄ сӣхавиккӣл̣итасадисатта̄ найо сӣхавиккӣл̣ито. балависесо четтха саддха̄дибалам̣, дасабала̄ни ева ва̄. аттханайаттайадиса̄бха̄вена кусала̄дидхамма̄нам̣ а̄лочанам̣ диса̄лочанам̣. татха̄ а̄лочита̄нам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ аттханайаттайайоджане сама̄найанато ан̇кусо вийа ан̇кусо. га̄тха̄су лан̃джети пака̄сети суттаттханти лан̃джако, найо ча со лан̃джако ча̄ти найалан̃джако. гата̄ти н̃а̄та̄, мата̄ти аттхо. со ева ва̄ па̄т̣хо. сесам̣ вуттанайена ведитаббам̣.
3. евам̣ найепи уддиситва̄ ида̄ни мӯлапада̄ни уддиситум̣ ‘‘таттха катама̄нӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха мӯла̄ни ча та̄ни найа̄нам̣ пат̣т̣ха̄набха̄га̄нан̃ча патит̣т̣ха̄бха̄вато пада̄ни ча адхигамӯпа̄йабха̄вато кот̣т̣ха̄сабха̄вато ча̄ти мӯлапада̄ни. косалласамбхӯтат̣т̣хена, куччхита̄нам̣ ва̄ па̄падхамма̄нам̣ саланато виддхам̣санато, куса̄нам̣ ва̄ ра̄га̄дӣнам̣ лаванато, куса̄ вийа ва̄ лаванато, кусена ва̄ н̃а̄н̣ена ла̄таббато паваттетаббато кусала̄ни, таппат̣ипаккхато акусала̄нӣти падаттхо ведитаббо.
евам̣ ган̣анапариччхедато джа̄тибхедато ча мӯлапада̄ни дассетва̄ ида̄ни сарӯпато дассенто сам̣килесапаккхам̣йева пат̣хамам̣ уддисати ‘‘тан̣ха̄’’тиа̄дина̄. таттха тасати паритасатӣти тан̣ха̄. авиндийам̣ виндати, виндийам̣ на виндатӣти авиджджа̄, виджджа̄пат̣ипаккха̄ти ва̄ авиджджа̄. луббханти тена, сайам̣ ва̄ луббхати, луббханаматтамева ва̄ соти лобхо. досамохесупи есева найо. асубхе ‘‘субха’’нти паватта̄ сан̃н̃а̄ субхасан̃н̃а̄. сукхасан̃н̃а̄дӣсупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. сан̇гаханти ган̣анам̣. самосаран̣анти саморопанам̣.
паччанӣкадхамме саметӣти саматхо. аничча̄дӣхи вивидхехи а̄ка̄рехи пассатӣти випассана̄. алобха̄дайо лобха̄дипат̣ипаккхато ведитабба̄. асубхе ‘‘асубха’’нти паватта̄ сан̃н̃а̄ асубхасан̃н̃а̄, ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄нам̣. сан̃н̃а̄сӣсена хи десана̄. дуккхасан̃н̃а̄дӣсупи есева найо.
идам̣ удда̄нанти идам̣ вуттассева аттхасса виппакин̣н̣абха̄вена насситум̣ адатва̄ уддхам̣ да̄нам̣ раккхан̣ам̣ удда̄нам̣, сан̇гахавачананти аттхо. ‘‘чатта̄ро випалла̄са̄’’типи па̄т̣хо. килесабхӯмӣти сам̣килесабхӯми саббесам̣ акусаладхамма̄нам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄натта̄. кусала̄нам̣ йа̄ни тӣн̣и мӯла̄ни. ‘‘кусала̄нӣ’’типи пат̣ханти. сатипат̣т̣ха̄на̄ти асубхасан̃н̃а̄дайо сандха̄йа̄ха. индрийабхӯмӣти саддха̄дӣнам̣ вимуттипарипа̄чаниндрийа̄нам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄натта̄ вуттам̣. йуджджантӣти йоджӣйанти. кхоти падапӯран̣е, авадха̄ран̣аттхе ва̄ нипа̄то. тена ете ева̄ти дассети. ат̣т̣ха̄расева̄ти ва̄. мӯлапада̄ти мӯлапада̄ни, лин̇гавипалла̄со ва̄.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. ниддесава̄раван̣н̣ана̄
4. евам̣ уддит̣т̣хе ха̄ра̄дайо ниддиситум̣ ‘‘таттха сан̇кхепато’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тасмим̣ уддесапа̄т̣хе. сан̇кхепато нетти киттита̄ти сама̄сато неттиппакаран̣ам̣ катхитам̣. ха̄ранайамӯлапада̄нан̃хи сарӯпадассанам̣ уддесапа̄т̣хена катанти. еттха ча ха̄ранайа̄нам̣ –
са̄ман̃н̃ато висесена, падаттхо лаккхан̣ам̣ камо;
етта̄вата̄ ча хетва̄дӣ, ведитабба̄ хи вин̃н̃уна̄.
тесу ависесато висесато ча ха̄ранайа̄нам̣ аттхо дассито. лаккхан̣а̄дӣсу пана ависесато саббепи ха̄ра̄ найа̄ ча йатха̄ккамам̣ бйан̃джанаттхамукхена наван̇гасса са̄санасса аттхасам̣ван̣н̣аналаккхан̣а̄. висесато пана тасса тасса ха̄расса найасса ча лаккхан̣ам̣ ниддесе ева катхайисса̄ма. кама̄дӣни ча йасма̄ несам̣ лаккхан̣есу н̃а̄тесу вин̃н̃еййа̄ни хонти, тасма̄ та̄нипи ниддесато парато пака̄сайисса̄ма.
ха̄расан̇кхепо
1. йа̄ пана асса̄да̄дӣнавата̄тиа̄дика̄ ниддесага̄тха̄, та̄су асса̄да̄дӣнавата̄ти асса̄до а̄дӣнавата̄ти падавибха̄го. а̄дӣнавата̄ти ча а̄дӣнаво ева. кечи ‘‘асса̄да̄дӣнавато’’ти пат̣ханти, там̣ на сундарам̣. таттха асса̄дӣйатӣти асса̄до, сукхам̣ соманассан̃ча. вуттан̃хетам̣ – ‘‘йам̣, бхиккхаве, пан̃чупа̄да̄наккхандхе пат̣ичча уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу асса̄до’’ти (ма. ни. 1.166; сам̣. ни. 3.26). йатха̄ четам̣ сукхам̣ соманассам̣, евам̣ ит̣т̣ха̄рамман̣ампи. вуттампи четам̣ – ‘‘со тадасса̄дети там̣ ника̄метӣ’’ти ‘‘рӯпам̣ асса̄дети абхинандати, там̣ а̄раббха ра̄го уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.424), ‘‘сам̣йоджанӣйесу, бхиккхаве, дхаммесу асса̄да̄нупассино’’ти (сам̣. ни. 2.53) ча. асса̄дети ета̄йа̄ти ва̄ асса̄до, тан̣ха̄. тан̣ха̄йа хи ка̄ран̣абхӯта̄йа пуггало сукхампи сукха̄рамман̣ампи асса̄дети. йатха̄ ча тан̣ха̄, евам̣ випалла̄са̄пи. випалла̄савасена хи сатта̄ анит̣т̣хампи а̄рамман̣ам̣ ит̣т̣ха̄ка̄рена асса̄денти, евам̣ ведана̄йа саббесам̣ тебхӯмакасан̇кха̄ра̄нам̣ тан̣ха̄йа випалла̄са̄нан̃ча асса̄давича̄ро ведитаббо.
катхам̣ пана дуккха̄дуккхамасукхаведана̄нам̣ асса̄данӣйата̄ти? випалла̄сато сукхапарийа̄йасаббха̄вато ча. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘сукха̄ кхо, а̄вусо виса̄кха, ведана̄ т̣хитисукха̄ випарин̣а̄мадуккха̄. дуккха̄ ведана̄ т̣хитидуккха̄ випарин̣а̄масукха̄, адуккхамасукха̄ ведана̄ н̃а̄н̣асукха̄ ан̃н̃а̄н̣адуккха̄’’ти (ма. ни. 1.465). таттха ведана̄йа ат̣т̣хасатапарийа̄йавасена, тебхӯмакасан̇кха̄ра̄нам̣ никкхепакан̣д̣арӯпакан̣д̣авасена, тан̣ха̄йа сам̣килесаваттхувибхан̇ге никкхепакан̣д̣е ча тан̣ха̄ниддесавасена, випалла̄са̄нам̣ сукхасан̃н̃а̄дивасена два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатавасена ча вибха̄го ведитаббо.
а̄дӣнаво дуккха̄ ведана̄ тиссопи ва̄ дуккхата̄. атха ва̄ саббепи тебхӯмака̄ сан̇кха̄ра̄ а̄дӣнаво. а̄дӣнам̣ ативийа капан̣ам̣ ва̄ти паваттатӣти хи а̄дӣнаво, капан̣амануссо, евам̣сабха̄ва̄ ча тебхӯмака̄ дхамма̄ аниччата̄дийогена. йато таттха а̄дӣнава̄нупассана̄ а̄раддхавипассака̄нам̣ йатха̄бхӯтанайоти вуччати. татха̄ ча вуттам̣ – ‘‘йам̣, бхиккхаве, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄, айам̣ пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу а̄дӣнаво’’ти. тасма̄ а̄дӣнаво дуккхасаччаниддесабхӯта̄нам̣ джа̄тийа̄дӣнам̣ аниччата̄дӣнам̣ два̄чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄ра̄нан̃ча васена вибхаджитва̄ ниддиситаббо.
ниссарати етена̄ти ниссаран̣ам̣, арийамагго. ниссаратӣти ва̄ ниссаран̣ам̣ нибба̄нам̣. убхайампи са̄ман̃н̃аниддесена екасесена ва̄ ‘‘ниссаран̣а’’нти вуттам̣. пи-саддо пурима̄нам̣ паччхима̄нан̃ча сампин̣д̣анаттхо. таттха арийамаггапаккхе сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ саттаттим̣сабодхипаккхийадхамма̄нам̣ ка̄йа̄нупассана̄дӣнан̃ча тадантогадхабхеда̄нам̣ васена ниссаран̣ам̣ вибхаджитва̄ ниддиситаббам̣.
нибба̄напаккхе пана кин̃ча̄пи асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ ниппарийа̄йена вибха̄го наттхи. парийа̄йена пана сопа̄дисесанирупа̄дисесабхедена. йато ва̄ там̣ ниссат̣ам̣, тесам̣ пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 1.3) дасситаппабхеда̄нам̣ чаккха̄дӣнам̣ чханнам̣ два̄ра̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ чханнам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ там̣там̣два̄раппаватта̄нам̣ чханнам̣ чханнам̣ вин̃н̃а̄н̣апхассаведана̄сан̃н̃а̄четана̄тан̣ха̄витаккавича̄ра̄нам̣ патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣ чханнам̣ дха̄тӯнам̣ дасаннам̣ касин̣а̄йатана̄нам̣ асубха̄нам̣ кеса̄дӣнам̣ дваттим̣са̄йа а̄ка̄ра̄нам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣ локийа̄нам̣ индрийа̄нам̣ ка̄мадха̄туа̄дӣнам̣ тиссаннам̣ дха̄тӯнам̣ ка̄мабхава̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ бхава̄нам̣ чатуннам̣ джха̄на̄нам̣ аппаман̃н̃а̄нам̣ а̄руппа̄нам̣ два̄дасаннам̣ пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄нан̃ча̄ти евама̄дӣнам̣ сан̇кхатадхамма̄нам̣ ниссаран̣абха̄вена ча вибхаджитва̄ ниддиситаббам̣.
пхаланти десана̄пхалам̣. ким̣ пана танти? йам̣ десана̄йа ниппха̄дӣйати. нану ча нибба̄на̄дхигамо бхагавато десана̄йа ниппха̄дӣйати. нибба̄нан̃ча ‘‘ниссаран̣а’’нти имина̄ вуттамева̄ти? саччаметам̣, тан̃ча кхо парампара̄йа. идха пана паччаккхато десана̄пхалам̣ адхиппетам̣. там̣ пана сутамайан̃а̄н̣ам̣. аттхадхаммаведа̄диарийамаггасса пуббабха̄гаппат̣ипаттибхӯта̄ чхаббисуддхийо. йан̃ча тасмим̣ кхан̣е маггам̣ анабхисамбхун̣антасса ка̄лантаре тададхигамака̄ран̣абхӯтам̣ сампаттибхавахету ча сийа̄. татха̄ хи ваккхати – ‘‘атта̄нудит̣т̣хим̣ ӯхачча, евам̣ маччутаро сийа̄ти (су. ни. 1125; катха̄. 226; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ 144, могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 88; нетти. 5; пет̣ако. 22) идам̣ пхала’’нти, ‘‘дхаммо хаве раккхати дхаммача̄ринти идам̣ пхала’’нти (джа̄. 1.10.102-103; 1.15.385) ча. етена найена девесу ча ма̄нусесу ча а̄йуван̣н̣абаласукхайасапарива̄раа̄дхипатеййасампаттийо упадхисампаттийо чаккаваттисирӣ девараджджасирӣ чатта̄ри сампаттичакка̄ни сӣласампада̄ сама̄дхисампада̄ тиссо виджджа̄ чха абхин̃н̃а̄ чатассо пат̣исамбхида̄ са̄вакабодхи паччекабодхи самма̄самбодхӣти сабба̄пи сампаттийо пун̃н̃асамбха̄рахетука̄ бхагавато десана̄йа са̄дхетаббата̄йа пхаланти ведитабба̄.
упа̄йоти арийамаггападат̣т̣ха̄набхӯта̄ пуббабха̄гаппат̣ипада̄. са̄ хи пурима̄ пурима̄ паччхима̄йа паччхима̄йа адхигамӯпа̄йабха̄вато парампара̄йа магганибба̄на̄дхигамасса ча хетубха̄вато упа̄йо. йа̄ ча пуббе вуттапхала̄дхигамасса упа̄йапат̣ипатти. кечи пана ‘‘саха випассана̄йа магго упа̄йо’’ти ваданти, тесам̣ матена ниссаран̣анти нибба̄намева вуттам̣ сийа̄. пхалам̣ вийа упа̄йопи пуббабха̄готи вуттам̣ сийа̄, йам̣ пана ваккхати ‘‘саббе дхамма̄…пе… висуддхийа̄ти (дха. па. 279; тхерага̄. 678) айам̣ упа̄йо’’ти. еттха̄пи пуббабха̄гаппат̣ипада̄ ева уда̄хат̣а̄ти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. йасма̄ пана ‘‘те паха̄йа таре огханти идам̣ ниссаран̣а’’нти арийамаггасса ниссаран̣абха̄вам̣ ваккхати. арийамагго хи огхатаран̣анти.
а̄н̣аттӣти а̄н̣а̄рахасса бхагавато венеййаджанасса хитасиддхийа̄ ‘‘евам̣ пат̣ипаджджа̄хӣ’’ти видха̄нам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассу, могхара̄джа̄ти (су. ни. 1125; катха̄. 226; нетти. 5; пет̣ако. 22; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ 144, могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 88) а̄н̣аттӣ’’ти.
йогӣнанти чатусаччакаммат̣т̣ха̄набха̄вана̄йа йуттаппайутта̄нам̣ венеййа̄нам̣, аттха̄йа̄ти вачанасесо. десана̄ха̄роти етесам̣ йатха̄вутта̄нам̣ асса̄да̄дӣнам̣ вибхаджаналаккхан̣о сам̣ван̣н̣ана̄висесо десана̄ха̄ро на̄ма̄ти аттхо. еттха̄ха – ким̣ панетесам̣ асса̄да̄дӣнам̣ анавасеса̄нам̣ вачанам̣ десана̄ха̄ро, уда̄ху екачча̄нанти? ниравасеса̄нам̣йева. йасмин̃хи сутте асса̄да̄дӣнаваниссаран̣а̄ни сарӯпато а̄гата̄ни, таттха ваттаббамева наттхи. йаттха пана екадесена а̄гата̄ни, на ва̄ сарӯпена. таттха ана̄гатам̣ аттхавасена ниддха̄ретва̄ ха̄ро йоджетаббо. айан̃ча аттхо десана̄ха̄равибхан̇ге а̄гамиссатӣти идха на папан̃чито.
2. йам̣ пуччхитанти йа̄ пуччха̄, вичийама̄на̄ти вачанасесо. виссаджджитам̣ анугӣтӣти еттха̄пи есева найо. таттха виссаджджитанти виссаджджана̄, са̄ екам̣сабйа̄каран̣а̄дивасена чатуббидхам̣ бйа̄каран̣ам̣. ча-саддо сампин̣д̣анаттхо, тена га̄тха̄йам̣ авуттам̣ пада̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. та̄ пана пуччха̄виссаджджана̄ касса̄ти а̄ха ‘‘суттасса̄’’ти. етена сутте а̄гатам̣ пуччха̄виссаджджанам̣ вичетаббанти дассети. йа̄ ча анугӣтити вуттассева аттхасса йа̄ ану паччха̄ гӣти анугӣти, сан̇гахага̄тха̄, пуччха̄йа ва̄ анурӯпа̄ гӣти. етена пубба̄парам̣ гахитам̣. бйа̄каран̣асса хи пуччха̄нурӯпата̄ идха пубба̄парам̣ адхиппетам̣. йа̄ ‘‘пуччха̄нусандхӣ’’ти вуччати. пуримам̣ ‘‘суттасса̄’’ти падам̣ пубба̄пеккханти пуна ‘‘суттасса̄’’ти вуттам̣. тена суттасса ниссайабхӯте асса̄да̄дике паригган̣ха̄ти. етта̄вата̄ вичайаха̄расса висайо ниравасесена дассито хоти. татха̄ ча ваккхати вичайаха̄равибхан̇ге ‘‘падам̣ вичинати…пе… анугӣтим̣ вичинатӣ’’ти.
таттха сутте саббесам̣ пада̄нам̣ анупуббена аттхасо бйан̃джанасо ча вичайо падавичайо. ‘‘айам̣ пуччха̄ адит̣т̣хаджотана̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄ виматиччхедана̄ ануматипуччха̄ катхетукамйата̄пуччха̄ сатта̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ ека̄дхит̣т̣ха̄на̄ анека̄дхит̣т̣ха̄на̄ саммутивисайа̄ параматтхависайа̄ атӣтависайа̄ ана̄гатависайа̄ паччуппаннависайа̄’’тиа̄дина̄ пуччха̄вичайо ведитаббо. ‘‘идам̣ виссаджджанам̣ екам̣сабйа̄каран̣ам̣ вибхаджджабйа̄каран̣ам̣ пат̣ипуччха̄бйа̄каран̣ам̣ т̣хапанам̣ са̄васесам̣ ниравасесам̣ сауттарам̣ ануттарам̣ локийам̣ локуттара’’нтиа̄дина̄ виссаджджанавичайо.
‘‘айам̣ пуччха̄ имина̄ самети, етена на саметӣ’’ти пуччхитаттхам̣ а̄нетва̄ вичайо пуббена̄парам̣ сам̣сандитва̄ ча вичайо пубба̄паравичайо. ‘‘айам̣ анугӣти вуттаттхасан̇гаха̄ авуттаттхасан̇гаха̄ тадубхайаттхасан̇гаха̄ кусалаттхасан̇гаха̄ акусалаттхасан̇гаха̄’’тиа̄дина̄ анугӣтивичайо. асса̄да̄дӣсу сукхаведана̄йа ‘‘ит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаваналаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, тан̣ха̄йа ‘‘а̄рамман̣аггахан̣алаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, випалла̄са̄нам̣ ‘‘випарӣтаггахан̣алаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, авасит̣т̣ха̄нам̣ тебхӯмакадхамма̄нам̣ ‘‘йатха̄сакалаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄ саббесан̃ча два̄вӣсатийа̄ тикесу два̄чатта̄лӣса̄дхике ча дукасате лаббхама̄нападавасена там̣там̣асса̄даттхависесаниддха̄ран̣ам̣ асса̄давичайо.
дуккхаведана̄йа ‘‘анит̣т̣ха̄нубхаваналаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, дуккхасачча̄нам̣ ‘‘пат̣исандхилаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, аниччата̄дӣнам̣ а̄диантавантата̄йа аниччантиката̄йа ча ‘‘аничча̄’’тиа̄дина̄ саббесан̃ча локийадхамма̄нам̣ сам̣килесабха̄гийаха̄набха̄гийата̄дивасена а̄дӣнававуттийа̄ ока̄раниддха̄ран̣ена а̄дӣнававичайо. ниссаран̣ападе арийамаггасса а̄гаманато ка̄йа̄нупассана̄дипуббабха̄гаппат̣ипада̄вибха̄гависесаниддха̄ран̣авасена нибба̄насса йатха̄вуттапарийа̄йавибха̄гависесаниддха̄ран̣авасена̄ти евам̣ ниссаран̣авичайо. пхала̄дӣнам̣ там̣там̣суттадесана̄йа са̄дхетаббапхаласса тадупа̄йасса таттха таттха суттавидхивачанасса ча вибха̄ганиддха̄ран̣авасена вичайо ведитаббо. евам̣ падапуччха̄виссаджджанапубба̄пара̄нугӣтӣнам̣ асса̄да̄дӣнан̃ча висесаниддха̄ран̣авасенева вичайалаккхан̣о ‘‘вичайо ха̄ро’’ти ведитаббо.
3. саббесанти сол̣асаннам̣. бхӯмӣти бйан̃джанам̣ сандха̄йа̄ха. бйан̃джанан̃хи мӯлапада̄ни вийа найа̄нам̣ ха̄ра̄нам̣ бхӯми паваттит̣т̣ха̄нам̣, тесам̣ бйан̃джанавича̄рабха̄вато. вуттан̃хи – ‘‘ха̄ра̄ бйан̃джанавичайо’’ти, пет̣акепи хи вуттам̣ – ‘‘йаттха ча саббе ха̄ра̄, сампатама̄на̄ найанти суттаттхам̣. бйан̃джанавидхипутхутта̄’’ти. гочароти суттаттхо. суттасса хи падаттхуддха̄ран̣амукхена ха̄райоджана̄. тесам̣ бйан̃джанаттха̄нам̣. йутта̄йуттапариккха̄ти йуттасса ча айуттасса ча упапариккха̄. ‘‘йутта̄йуттипариккха̄’’типи па̄т̣хо, йуттиайуттӣнам̣ вича̄ран̣а̄ти аттхо. катхам̣ пана тесам̣ йутта̄йуттаджа̄нана̄? чатӯхи маха̄падесехи авируджджханена. таттха бйан̃джанасса та̄ва сабха̄ванируттибха̄во адхиппетаттхава̄чакабха̄во ча йуттабха̄во. аттхасса пана суттавинайадхаммата̄хи авиломанам̣. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана парато а̄ви бхависсати. ха̄ро йуттӣти ниддит̣т̣хоти евам̣ сутте бйан̃джанаттха̄нам̣ йутта̄йуттабха̄вавибха̄ваналаккхан̣о йуттиха̄роти ведитаббо.
4. дхамманти йам̣ кин̃чи сутта̄гатам̣ кусала̄дидхаммама̄ха. тасса дхаммасса̄ти тасса йатха̄вуттасса кусала̄дидхаммасса. йам̣ падат̣т̣ха̄нанти йам̣ ка̄ран̣ам̣, йонисоманасика̄ра̄ди сутте а̄гатам̣ ва̄ ана̄гатам̣ ва̄ самбхавато ниддха̄ретва̄ катхетаббанти адхиппа̄йо. итӣти евам̣, вуттанайена̄ти аттхо. йа̄ва саббадхамма̄ти йаттака̄ тасмим̣ сутте а̄гата̄ дхамма̄, тесам̣ саббесампи йатха̄нурӯпам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ ниддха̄ретва̄ катхетаббанти адхиппа̄йо. атха ва̄ йа̄ва саббадхамма̄ти сутта̄гатасса дхаммасса йам̣ падат̣т̣ха̄нам̣, тассапи йам̣ падат̣т̣ха̄нанти самбхавато йа̄ва саббадхамма̄ падат̣т̣ха̄навича̄ран̣а̄ ка̄табба̄ти аттхо. есо ха̄ро падат̣т̣ха̄ноти евам̣ сутте а̄гатадхамма̄нам̣ падат̣т̣ха̄набхӯта̄ дхамма̄ тесан̃ча падат̣т̣ха̄набхӯта̄ти самбхавато падат̣т̣ха̄набхӯтадхамманиддха̄ран̣алаккхан̣о падат̣т̣ха̄но на̄ма ха̄роти аттхо.
5. вуттамхи екадхаммети кусала̄дӣсу кхандха̄дӣсу ва̄ йасмим̣ кисмин̃чи екадхамме, сутте сарӯпато ниддха̄ран̣авасена ва̄ катхите. йе дхамма̄ екалаккхан̣а̄ кечӣти йе кечи дхамма̄ кусала̄дибха̄вена рӯпаккхандха̄дибха̄вена ва̄ тена дхаммена сама̄налаккхан̣а̄. вутта̄ бхаванти саббети те саббепи кусала̄дисабха̄ва̄, кхандха̄дисабха̄ва̄ ва̄ дхамма̄ сутте авутта̄пи та̄йа сама̄налаккхан̣ата̄йа вутта̄ бхаванти а̄нетва̄ сам̣ван̣н̣ана̄васена̄ти адхиппа̄йо. еттха ча екалаккхан̣а̄ти сама̄налаккхан̣а̄ вутта̄. тена сахача̄рита̄ сама̄накиччата̄ сама̄нахетута̄ сама̄напхалата̄ сама̄на̄рамман̣ата̄ти евама̄дӣхи авутта̄нампи вутта̄нам̣ вийа ниддха̄ран̣ам̣ ведитаббам̣. со ха̄ро лаккхан̣о на̄ма̄ти евам̣ сутте ана̄гатепи дхамме вуттаппака̄рена а̄гате вийа ниддха̄ретва̄ йа̄ сам̣ван̣н̣ана̄, со лаккхан̣о на̄ма ха̄роти аттхо.
6. неруттанти нируттам̣, паданиббачананти аттхо. адхиппа̄йоти буддха̄нам̣ са̄вака̄нам̣ ва̄ тасса суттасса десака̄нам̣ адхиппа̄йо. бйан̃джананти бйан̃джанена, каран̣е хи етам̣ паччаттам̣. ка̄ман̃ча саббе ха̄ра̄ бйан̃джанавичайа̄, айам̣ пана висесато бйан̃джанадва̄ренева аттхапарийесана̄ти катва̄ ‘‘бйан̃джана’’нти вуттам̣. татха̄ хи ваккхати – ‘‘бйан̃джанена суттасса неруттан̃ча адхиппа̄йо ча нида̄нан̃ча пубба̄пара̄нусандхи ча гавеситабба̄’’ти. атха̄ти падапӯран̣аматтам̣. десана̄нида̄нанти нидада̄ти пхаланти нида̄нам̣, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена десана̄ паватта̄, там̣ десана̄йа паваттинимиттанти аттхо. пубба̄пара̄нусандхӣти пуббена ча апарена ча анусандхи. ‘‘пубба̄парена сандхӣ’’типи па̄т̣хо, суттасса пуббабха̄гена апарабха̄гам̣ сам̣сандитва̄ катхананти аттхо. сан̇гӣтивасена ва̄ пубба̄парабхӯтехи суттантарехи сам̣ван̣н̣ийама̄насса суттасса сам̣санданам̣ пубба̄пара̄нусандхи. йан̃ча пуббападена парападасса самбандханам̣, айампи пубба̄пара̄нусандхи. есо ха̄ро чатубйӯхоти евам̣ ниббачана̄дхиппа̄йа̄дӣнам̣ чатуннам̣ вибха̄ваналаккхан̣о чатубйӯхо ха̄ро на̄ма̄ти аттхо.
7. екамхи падат̣т̣ха̄нети екасмим̣ а̄рамбхадха̄туа̄дике параккамадха̄туа̄дӣнам̣ падат̣т̣ха̄набхӯте дхамме десана̄рул̣хе сати. парийесати сесакам̣ падат̣т̣ха̄нанти тасса висабха̄гата̄йа аггахан̣ена ва̄ сесакам̣ пама̄да̄дӣнам̣ а̄саннака̄ран̣атта̄ падат̣т̣ха̄набхӯтам̣ косаджджа̄дикам̣ дхаммантарам̣ парийесати пан̃н̃а̄йа гавесати, парийеситва̄ ча сам̣ван̣н̣ана̄йа йодженто десанам̣ а̄ват̣т̣ати пат̣ипаккхети вӣрийа̄рамбха̄димукхена а̄раддхасуттам̣ вуттанайена пама̄да̄дивасена ниддисанто десанам̣ пат̣ипаккхато а̄ват̣т̣ети на̄ма. а̄ват̣т̣о на̄ма со ха̄роти десана̄йа гахитадхамма̄нам̣ сабха̄гависабха̄гадхаммавасена а̄ват̣т̣аналаккхан̣о а̄ват̣т̣о ха̄ро на̄ма̄ти аттхо.
8. дхамманти сабха̄вадхаммам̣, там̣ кусала̄дивасена анекавидхам̣. падат̣т̣ха̄нанти йасмим̣ патит̣т̣хите уттари гун̣ависесе адхигаччхати, там̣ висеса̄дхигаманака̄ран̣ам̣. бхӯминти путхуджджанабхӯми дассанабхӯмӣти евама̄дикам̣ бхӯмим̣. вибхаджджатети вибха̄гена катхети. са̄дха̄ран̣ети дассанапаха̄табба̄дина̄мавасена ва̄ путхуджджанасота̄панна̄диваттхувасена ва̄ са̄дха̄ран̣е ависит̣т̣хе сама̄нети аттхо. вуттавипарийа̄йена аса̄дха̄ран̣а̄ ведитабба̄. неййо вибхаттӣти йатха̄вуттадхамма̄дӣнам̣ вибхаджано айам̣ ха̄ро вибхаттӣти н̃а̄табботи аттхо. тасма̄ сам̣килесадхамме вода̄надхамме ча са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣ато падат̣т̣ха̄нато бхӯмито ча вибхаджаналаккхан̣о ‘‘вибхаттиха̄ро’’ти дат̣т̣хаббам̣.
9. ниддит̣т̣хети катхите сутте а̄гате, сам̣ван̣н̣ите ва̄. бха̄витети йатха̄ уппаннасадиса̄ уппанна̄ти вуччанти, евам̣ бха̄витасадисе бха̄ветаббети аттхо. пахӣнети еттха̄пи есева найо. париваттати пат̣ипаккхети вутта̄нам̣ дхамма̄нам̣ йе пат̣ипаккха̄, тесам̣ васена париваттетӣти аттхо. евам̣ ниддит̣т̣ха̄нам̣ дхамма̄нам̣ пат̣ипаккхато париваттаналаккхан̣о ‘‘париваттано ха̄ро’’ти ведитаббо.
10. вивидха̄ни екасмим̣йева аттхе вачана̄ни вивачана̄ни, вивачана̄ни ева вевачана̄ни, парийа̄йасадда̄ти аттхо. та̄ни вевачана̄ни. бахӯнӣти анека̄ни. ту-саддо авадха̄ран̣е. тена бахӯ ева парийа̄йасадда̄ вевачанаха̄райоджана̄йам̣ катхетабба̄, на катипайа̄ти дассети. сутте вутта̄нӣти нававидхасуттантасан̇кха̄те тепит̣аке буддхавачане бха̄сита̄ни. еттха̄пи ту-саддасса аттхо а̄нетва̄ йоджетаббо, тена па̄л̣ийам̣ а̄гата̄нийева вевачана̄ни гахетабба̄нӣти вуттам̣ хоти. екадхаммасса̄ти екасса падаттхасса. йо джа̄на̄ти суттавидӯти йатха̄ ‘‘сапписса джа̄на̄хӣ’’ти вутте ‘‘саппина̄ вича̄рехи, саппим̣ дехи, детха̄’’ти ва̄ а̄н̣а̄петӣти аттхо, евам̣ йо суттаковидо дхаммакатхико екасса аттхасса бахӯпи парийа̄йасадде вича̄рети вибха̄вети йоджетӣти аттхо. вевачано на̄ма со ха̄роти тасса аттхасса вуттаппака̄рапарийа̄йасаддайоджана̄лаккхан̣о вевачанаха̄ро на̄ма. тасма̄ екасмим̣ аттхе анекапарийа̄йасаддайоджана̄лаккхан̣о ‘‘вевачанаха̄ро’’ти ведитаббам̣.
11. дхамманти кхандха̄дидхаммам̣. пан̃н̃аттӣхӣти пан̃н̃а̄панехи пака̄рехи н̃а̄панехи, асан̇карато ва̄ т̣хапанехи. вивидха̄хӣти никкхепаппабхава̄дивасена анекавидха̄хи. со а̄ка̄роти йо екассеваттхасса никкхепаппабхавапан̃н̃аттиа̄дивасена анека̄хи пан̃н̃аттӣхи пан̃н̃а̄пана̄ка̄ро. н̃еййо пан̃н̃атти на̄ма ха̄роти пан̃н̃аттиха̄ро на̄ма̄ти н̃а̄таббо. тасма̄ екекасса дхаммасса анека̄хи пан̃н̃аттӣхи пан̃н̃а̄петабба̄ка̄равибха̄ваналаккхан̣о ‘‘пан̃н̃аттиха̄ро’’ти ведитаббам̣.
12. пат̣иччуппа̄доти пат̣иччасамуппа̄до. индрийакхандха̄ти индрийа̄ни ча кхандха̄ ча. дха̄туа̄йатана̄ти дха̄туйо ча а̄йатана̄ни ча. етехӣти йо два̄дасападико паччайа̄ка̄ро йа̄ни ча два̄вӣсатиндрийа̄ни йе ча пан̃чаккхандха̄ йа̄ ча ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо йа̄ни ча два̄даса̄йатана̄ни, етехи сутте а̄гатападаттхамукхена ниддха̄рийама̄нехи. отарати йоти йо сам̣ван̣н̣ана̄найо ога̄хати, пат̣иччасамуппа̄да̄дике анупависатӣти аттхо. отаран̣о на̄ма со ха̄роти йо йатха̄вутто сам̣ван̣н̣ана̄висесо, со отаран̣аха̄ро на̄ма. ча-саддена четтха сун̃н̃атамукха̄дӣнам̣ га̄тха̄йам̣ авутта̄нампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. евам̣ пат̣иччасамуппа̄да̄димукхехи суттаттхасса отаран̣алаккхан̣о отаран̣о ха̄ро на̄ма̄ти ведитаббам̣.
13. виссаджджитамхӣти буддха̄дӣхи бйа̄кате. пан̃хети н̃а̄тум̣ иччхите аттхе. га̄тха̄йанти га̄тха̄рул̣хе. идан̃ча пуччханта̄ йебхуййена га̄тха̄бандхавасена пуччхантӣти катва̄ вуттам̣. йама̄раббха̄ти са̄ пана га̄тха̄ йам̣ аттхам̣ а̄раббха адхикичча пуччхита̄, тасса аттхасса. суддха̄суддхапариккха̄ти падам̣ содхитам̣, а̄рамбхо на содхито, падан̃ча содхитам̣ а̄рамбхо ча содхитоти евам̣ пада̄дӣнам̣ содхита̄содхитабха̄вавича̄ро. ха̄ро со содханона̄ма̄ти йатха̄вуттавича̄ро содхано ха̄ро на̄ма. евам̣ сутте падападаттхапан̃ха̄рамбха̄нам̣ содханалаккхан̣о ‘‘содхано ха̄ро’’ти ведитаббам̣.
14. екаттата̄йа̄ти екасса бха̄во екаттам̣, екаттамева екаттата̄, та̄йа екаттата̄йа. ека-саддо четтха сама̄насаддапарийа̄йо, тасма̄ са̄ман̃н̃ена̄ти аттхо. висит̣т̣ха̄ матта̄ виматта̄, виматта̄ва вематтам̣, тасса бха̄во вематтата̄, та̄йа вематтата̄йа, висесена̄ти аттхо. те на викаппайитабба̄ти йе дхамма̄ ‘‘дуккхам̣ самудайо’’тиа̄дина̄ са̄ман̃н̃ена, ‘‘джа̄ти джара̄ ка̄матан̣ха̄ бхаватан̣ха̄’’тиа̄дина̄ висесена ча сутте десита̄, те ‘‘киметтха са̄ман̃н̃ам̣, ко ва̄ висесо’’ти евам̣ са̄ман̃н̃ависесавикаппанавасена на викаппайитабба̄. касма̄? са̄ман̃н̃ависесакаппана̄йа воха̄рабха̄вена анават̣т̣ха̄нато ка̄ладиса̄висеса̄дӣнам̣ вийа апеккха̄сиддхито ча. йатха̄ хи ‘‘аджджа хиййо све’’ти вуччама̄на̄ ка̄лависеса̄ анават̣т̣хитасабха̄ва̄ ‘‘пурима̄ диса̄ паччхима̄ диса̄’’ти вуччама̄на̄ диса̄висеса̄ ча, евам̣ са̄ман̃н̃ависеса̄пи. татха̄ хи ‘‘идам̣ дуккха’’нти вуччама̄нам̣ джа̄тиа̄диапеккха̄йа са̄ман̃н̃ампи сама̄нам̣ сачча̄пеккха̄йа висесо хоти. еса найо самудайа̄дӣсупи. есо ха̄ро адхит̣т̣ха̄ноти евам̣ сутта̄гата̄нам̣ дхамма̄нам̣ авикаппанавасена са̄ман̃н̃ависесаниддха̄ран̣алаккхан̣о адхит̣т̣ха̄но ха̄ро на̄ма̄ти аттхо.
15. йе дхамма̄ти йе авиджджа̄дика̄ паччайадхамма̄. йам̣ дхамманти йам̣ сан̇кха̄ра̄дикам̣ паччайуппаннадхаммам̣. джанайантӣти ниббаттенти. паччайа̄ти сахаджа̄тапаччайабха̄вена. парампаратоти парампарапаччайабха̄вена, анурӯпасанта̄нагхат̣анавасена паччайо хутва̄ти аттхо. упаниссайакот̣и хи идха̄дхиппета̄. пуримасмим̣ авасит̣т̣хо паччайабха̄во. хетумавакад̣д̣хайитва̄ти там̣ йатха̄вуттапаччайасан̇кха̄там̣ джанака̄дибхедабхиннам̣ хетум̣ а̄кад̣д̣хитва̄ суттато ниддха̄ретва̄ йо сам̣ван̣н̣ана̄сан̇кха̄то, есо ха̄ро париккха̄роти евам̣ сутте а̄гатадхамма̄нам̣ париккха̄расан̇кха̄те хетупаччайе ниддха̄ретва̄ сам̣ван̣н̣аналаккхан̣о париккха̄ро ха̄роти аттхо.
16. йе дхамма̄ти йе сӣла̄дидхамма̄. йам̣мӯла̄ти йесам̣ сама̄дхиа̄дӣнам̣ мӯлабхӯта̄, те тесам̣ сама̄дхиа̄дӣнам̣ падат̣т̣ха̄набха̄вена сама̄ропайитабба̄ти самбандхо. йе чекаттха̄ пака̄сита̄ мунина̄ти йе ча ра̄гавира̄га̄четовимуттисеккхапхалака̄мадха̄тусаматиккамана̄дисадда̄ ана̄га̄мипхалаттхата̄йа екаттха̄ буддхамунина̄ паридӣпита̄, те ан̃н̃аман̃н̃авевачанабха̄вена сама̄ропайитабба̄ти самбандхо. сама̄ропанан̃четтха сутте йатха̄рутавасена ниддха̄ран̣авасена ва̄ гайхама̄насса сиккхаттайасан̇кха̄тасса сӣла̄диккхандхаттайасса парийа̄йантаравибха̄ванамукхена бха̄вана̄па̄рипӯрикатханам̣, бха̄вана̄па̄рипӯрӣ ча паха̄таббасса паха̄нена̄ти паха̄насама̄ропана̄пи аттхато дассита̄ ева хоти. еса сама̄ропано ха̄роти еса сутте а̄гатадхамма̄нам̣ падат̣т̣ха̄навевачанабха̄вана̄паха̄насама̄ропанавича̄ран̣алаккхан̣о сама̄ропано на̄ма ха̄роти аттхо.
найасан̇кхепо
17. евам̣ га̄тха̄бандхавасена сол̣асапи ха̄ре ниддиситва̄ ида̄ни найе ниддиситум̣ ‘‘тан̣хан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тан̣хан̃ча авиджджампи ча̄ти сутте а̄гатам̣ аттхато ниддха̄ран̣авасена ва̄ гахитам̣ тан̣хам̣ авиджджан̃ча йо нетӣти самбандхо. йо сам̣ван̣н̣ана̄висесо там̣ нети сам̣килесапаккхам̣ па̄пети сам̣килесавасена суттаттхам̣ йоджетӣти адхиппа̄йо. саматхена̄ти сама̄дхина̄. випассана̄йа̄ти пан̃н̃а̄йа, йо нети вода̄напаккхам̣ па̄пети, татха̄ суттаттхам̣ йоджетӣти адхиппа̄йо. саччехи йоджайитва̄ти найанто ча тан̣ха̄ ча авиджджа̄ ча бхавамӯлакатта̄ самудайасаччам̣, авасеса̄ тебхӯмакадхамма̄ дуккхасаччам̣, саматхавипассана̄ маггасаччам̣, тена паттабба̄ асан̇кхатадха̄ту ниродхасаччанти евам̣ имехи чатӯхи саччехи йоджетва̄. айам̣ найо нандийа̄ват̣т̣оти йо тан̣ха̄виджджа̄хи сам̣килесапаккхасса суттаттхасса саматхавипассана̄хи вода̄напаккхасса чатусаччайоджанамукхена найаналаккхан̣о сам̣ван̣н̣ана̄висесо, айам̣ нандийа̄ват̣т̣о найо на̄ма̄ти аттхо. еттха ча найасса бхӯми га̄тха̄йам̣ ‘‘найо’’ти вутта̄, тасма̄ сам̣ван̣н̣ана̄висесоти вуттам̣. на хи аттханайо сам̣ван̣н̣ана̄, чатусаччапат̣иведхасса анурӯпо пуббабха̄ге ануга̄хан̣анайо аттханайо. тасса пана йа̄ уггхат̣итан̃н̃уа̄дӣнам̣ васена тан̣ха̄димукхена найабхӯмирачана̄, таттха найавоха̄ро.
18. акусалети два̄дасачиттуппа̄дасан̇гахите саббепи акусале дхамме. самӯлехӣти аттано мӯлехи, лобхадосамохехӣти аттхо. кусалети саббепи чатубхӯмаке кусале дхамме. кусаламӯлехӣти кусалехи алобха̄димӯлехи йо нети. найанто ча кусала̄кусалам̣ ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтам̣ на хотӣти бхӯтам̣. пат̣агхат̣а̄дайо вийа на саммутисаччаматтанти татхам̣. акусаласса ит̣т̣хавипа̄ката̄бха̄вато кусаласса ча анит̣т̣хавипа̄ката̄бха̄вато випа̄ке сати ависам̣ва̄дакатта̄ авитатхам̣ нети. еваметесам̣ тин̣н̣ампи пада̄нам̣ кусала̄кусалависесаната̄ дат̣т̣хабба̄. атха ва̄ акусаламӯлехи акусала̄ни кусаламӯлехи ча кусала̄ни найанто айам̣ найо бхӯтам̣ татхам̣ авитатхам̣ нети, чатта̄ри сачча̄ни ниддха̄ретва̄ йоджетӣти аттхо. дуккха̄дӣни хи ба̄дхака̄дибха̄вато ан̃н̃атха̄бха̄ва̄бха̄вена бхӯта̄ни, саччасабха̄ватта̄ татха̄ни, ависам̣ва̄данато авитатха̄ни. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄нӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1090). типуккхалам̣ там̣ найам̣ а̄хӯти йо акусаламӯлехи сам̣килесапаккхасса кусаламӯлехи вода̄напаккхасса суттаттхасса чатусаччайоджанамукхена найаналаккхан̣о сам̣ван̣н̣ана̄висесо, там̣ типуккхалам̣ найанти вадантӣти аттхо.
19. випалла̄сехӣти асубхе субхантиа̄динайаппаваттехи чатӯхи випалла̄сехи. килесети килиссанти виба̄дхийантӣти килеса̄, сам̣килит̣т̣хадхамма̄, сам̣килесапаккханти аттхо. кечи ‘‘сам̣килесе’’типи пат̣ханти, килесасахитети аттхо. индрийехӣти саддха̄дӣхи индрийехи. саддхаммети пат̣ипаттипат̣иведхасаддхамме, вода̄напаккханти аттхо. етам̣ найанти йо субхасан̃н̃а̄дӣхи випалла̄сехи сакаласса сам̣килесапаккхасса саддхиндрийа̄дӣхи вода̄напаккхасса чатусаччайоджанавасена найаналаккхан̣о сам̣ван̣н̣ана̄висесо, етам̣ найам̣ найавидӯ саддхамманайаковида̄, аттханайакусала̄ ева ва̄ сӣхавиккӣл̣итам̣ найанти вадантӣти аттхо.
20. веййа̄каран̣есӯти тасса тасса аттханайасса йоджанаттхам̣ катесу суттасса аттхависсаджджанесӯти аттхо. тенева̄ха ‘‘тахим̣ тахи’’нти. кусала̄кусала̄ти вода̄нийа̄ сам̣килесика̄ ча тасса тасса найасса диса̄бхӯтадхамма̄. вутта̄ти суттато ниддха̄ретва̄ катхита̄. манаса̄ волокайатети те йатха̄вуттадхамме читтенева ‘‘айам̣ пат̣хама̄ диса̄ айам̣ дутийа̄ диса̄’’тиа̄дина̄ тасса тасса найасса диса̄бха̄вена упапариккхати, вича̄ретӣти аттхо. ‘‘олокайате те абахӣ’’типи па̄т̣хо. таттха тети те йатха̄вуттадхамме. абахӣти аббхантарам̣, читте ева̄ти аттхо. там̣ кху диса̄лочанам̣ а̄хӯти олокайатети еттха йадетам̣ олоканам̣, там̣ диса̄лочанам̣ на̄ма найам̣ ваданти. кху-ти ча нипа̄то авадха̄ран̣е. тена олоканамева айам̣ найо, на кочи аттхависесоти дассети.
21. олокетва̄ти пат̣хама̄дидиса̄бха̄вена упапариккхитва̄. диса̄лочанена̄ти диса̄лочананайена каран̣абхӯтена. йена хи видхина̄ тасса тасса аттханайасса йоджана̄йа диса̄ олокӣйанти, со видхи диса̄лочананти евам̣ ва̄ еттха аттхо дат̣т̣хаббо. уккхипийа̄ти уддхаритва̄, диса̄бхӯтадхамме суттато ниддха̄ретва̄ти аттхо. ‘‘уккхипийа йо сама̄нетӣ’’типи пат̣ханти, тассаттхо – ‘‘йо тесам̣ диса̄бхӯтадхамма̄нам̣ сама̄найанам̣ каротӣ’’ти. йанти ва̄ кирийа̄пара̄масанам̣. сама̄нетӣти самам̣, самма̄ ва̄ а̄нети тасса тасса найасса йоджана̄васена. ке пана а̄нети? саббе кусала̄кусале там̣там̣найадиса̄бхӯте. айам̣ найоти сама̄нетӣти еттха йадетам̣ там̣там̣найадиса̄бхӯтадхамма̄нам̣ сама̄найанам̣, айам̣ ан̇кусо на̄ма найоти аттхо. етан̃ча двайам̣ ‘‘воха̄ранайо, камманайо’’ти ча вуччати.