(2) йуганаддхавагго
1. йуганаддхакатха̄
йуганаддхакатха̄ван̣н̣ана̄
1. ида̄ни ман̣д̣апеййагун̣асса арийамаггасса йуганаддхагун̣ам̣ дассентена катхита̄йа суттантапуббан̇гама̄йа йуганаддхакатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. йасма̄ пана дхаммасена̄пати дхаммара̄дже дхарама̄нейева дхаммара̄джасса паринибба̄насам̣ваччхаре париниббуто, тасма̄ дхаммара̄дже дхарама̄нейева дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена деситам̣ идам̣ суттантам̣ тассева саммукха̄ сутва̄ евам̣ ме сутантиа̄дима̄ха̄ти ведитаббам̣. таттха а̄йасма̄ти пийавачанам̣ гарувачанам̣ сага̄равасаппатиссавачанам̣, а̄йума̄ти аттхо. а̄нандоти тасса тхерасса на̄мам̣. со хи джа̄йама̄нойева куле а̄нандам̣ бхусам̣ тут̣т̣хим̣ ака̄си. тасма̄сса ‘‘а̄нандо’’ти на̄мам̣ катанти ведитаббам̣. косамбийанти евам̣на̄маке нагаре. тасса хи нагарасса а̄ра̄мапоккхаран̣ӣа̄дӣсу тесу тесу т̣ха̄несу косамбаруккха̄ уссанна̄ ахесум̣, тасма̄ там̣ косамбӣти сан̇кхам̣ агама̄си. ‘‘кусамбасса исино ассамато авидӯре ма̄питатта̄’’ти еке.
гхосита̄ра̄мети гхоситасет̣т̣хина̄ ка̄рите а̄ра̄ме. косамбийан̃хи тайо сет̣т̣хино ахесум̣ гхоситасет̣т̣хи куккут̣асет̣т̣хи па̄ва̄рикасет̣т̣хӣти. те тайопи ‘‘локе буддхо уппанно’’ти сутва̄ пан̃чахи пан̃чахи сакат̣асатехи да̄нӯпакаран̣а̄ни га̄ха̄петва̄ са̄ваттхим̣ гантва̄ джетаванасамӣпе кхандха̄ва̄рам̣ бандхитва̄ саттху сантикам̣ гантва̄ вандитва̄ пат̣исантха̄рам̣ катва̄ нисинна̄ саттху дхаммадесанам̣ сутва̄ сота̄паттипхале патит̣т̣хахитва̄ саттха̄рам̣ нимантетва̄ буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса ад̣д̣хама̄саматтам̣ маха̄да̄нам̣ датва̄ бхагавато па̄дамӯле нипаджджитва̄ сакаджанападагаманаттхам̣ бхагавантам̣ йа̄читва̄ ‘‘сун̃н̃а̄га̄ре кхо гахапатайо татха̄гата̄ абхирамантӣ’’ти бхагавата̄ вутте ‘‘динна̄ но бхагавата̄ пат̣ин̃н̃а̄’’ти н̃атва̄ ативийа тут̣т̣ха̄ дасабалам̣ вандитва̄ никкханта̄ антара̄магге йоджане йоджане бхагавато нива̄саттхам̣ виха̄рам̣ ка̄рента̄ анупуббена косамбим̣ патва̄ аттано аттано а̄ра̄ме махантам̣ дханапаричча̄гам̣ катва̄ бхагавато виха̄ре ка̄ра̄пайим̣су. таттха гхоситасет̣т̣хина̄ ка̄рито гхосита̄ра̄мо на̄ма ахоси, куккут̣асет̣т̣хина̄ ка̄рито куккут̣а̄ра̄мо на̄ма, па̄ва̄рикасет̣т̣хина̄ амбаване ка̄рито па̄ва̄рикамбаванам̣ на̄ма. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘гхоситасет̣т̣хина̄ ка̄рите а̄ра̄ме’’ти.
а̄вусо бхиккхавоти еттха буддха̄ бхагаванто са̄ваке а̄лапанта̄ ‘‘бхиккхаво’’ти а̄лапанти. са̄вака̄ пана ‘‘буддхехи садиса̄ ма̄ хома̄’’ти ‘‘а̄вусо’’ти пат̣хамам̣ ватва̄ паччха̄ ‘‘бхиккхаво’’ти ваданти. буддхехи ча а̄лапите бхиккхусан̇гхо ‘‘бхаданте’’ти пат̣ивачанам̣ дети, са̄вакехи а̄лапите ‘‘а̄вусо’’ти.
йо хи кочӣти анийамавачанам̣. етена та̄диса̄нам̣ саббабхиккхӯнам̣ парийа̄да̄нам̣. мама сантикети мама самӣпе. арахаттаппаттанти аттана̄ арахаттасса паттам̣. напум̣саке бха̄ве сиддхавачанам̣. арахаттам̣ паттанти ва̄ падаччхедо, аттана̄ паттам̣ арахаттанти аттхо. арахаттаппаттам̣ атта̄нанти ва̄ па̄т̣хасесо. чатӯхи маггехӣти упари вуччама̄нехи чатӯхи пат̣ипада̄маггехи, на арийамаггехи. ‘‘чатӯхи маггехӣ’’ти висун̃ча вуттатта̄ кассачи арахато пат̣хамасса арийамаггасса дхаммуддхаччапуббан̇гамо магго, екасса арийамаггасса саматхапуббан̇гамо, екасса випассана̄пуббан̇гамо, екасса йуганаддхапуббан̇гамоти евам̣ чатта̄ропи пат̣ипада̄ магга̄ хонтӣти ведитаббам̣. етесам̣ ва̄ ан̃н̃атарена̄ти етесам̣ чатуннам̣ пат̣ипада̄нам̣ магга̄нам̣ екена ва̄, пат̣ипада̄маггена арахаттаппаттам̣ бйа̄каротӣти аттхо. суккхавипассакасса хи арахато дхаммуддхаччапуббан̇гамам̣ сота̄паттимаггам̣ патва̄ сесамаггаттайампи суддхавипассана̄хийева паттасса арахаттаппатти дхаммуддхаччапуббан̇гамамагга̄ хоти. дхаммуддхаччавиггахам̣ патва̄ ва̄ аппатва̄ ва̄ саматхапуббан̇гама̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ пат̣ипада̄нам̣ магга̄нам̣ екекасса васена паттачатумаггасса арахато арахаттаппатти итараекекамаггапуббан̇гама̄ хоти. тасма̄ а̄ха – ‘‘етесам̣ ва̄ ан̃н̃атарена̄’’ти.
саматхапуббан̇гамам̣ випассанам̣ бха̄ветӣти саматхам̣ пуббан̇гамам̣ пуреча̄рикам̣ катва̄ випассанам̣ бха̄вети, пат̣хамам̣ сама̄дхим̣ уппа̄детва̄ паччха̄ випассанам̣ бха̄ветӣти аттхо. магго сан̃джа̄йатӣти пат̣хамо локуттарамагго ниббаттати. со там̣ маггантиа̄дӣсу екачиттаккхан̣икасса маггасса а̄севана̄дӣни на̄ма наттхи, дутийамагга̄дайо пана уппа̄денто тамева маггам̣ ‘‘а̄севати бха̄вети бахулӣкаротӣ’’ти вуччати. сан̃н̃оджана̄ни пахӣйанти, анусайа̄ бйантӣхонтӣти йа̄ва арахаттамагга̄ камена саббе сан̃н̃оджана̄ пахӣйанти, анусайа̄ бйантӣхонти. анусайа̄ бйантӣхонтӣти ча пуна ануппаттийа̄ вигатанта̄ хонтӣти аттхо.
пуна чапаранти пуна ча апарам̣ ка̄ран̣ам̣. випассана̄пуббан̇гамам̣ саматхам̣ бха̄ветӣти випассанам̣ пуббан̇гамам̣ пуреча̄рикам̣ катва̄ саматхам̣ бха̄вети, пат̣хамам̣ випассанам̣ уппа̄детва̄ паччха̄ сама̄дхим̣ бха̄ветӣти аттхо. йуганаддхам̣ бха̄ветӣти йуганаддхам̣ катва̄ бха̄вети. еттха тенева читтена сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ тенева сан̇кха̄ре саммаситум̣ на сакка̄. айам̣ пана йа̄вата̄ сама̄паттийо сама̄паджджати, та̄вата̄ сан̇кха̄ре саммасати. йа̄вата̄ сан̇кха̄ре саммасати, та̄вата̄ сама̄паттийо сама̄паджджати. катхам̣? пат̣хамаджджха̄нам̣ сама̄паджджати, тато вут̣т̣ха̄йа сан̇кха̄ре саммасати. сан̇кха̄ре саммаситва̄ дутийаджджха̄нам̣ сама̄паджджати, тато вут̣т̣ха̄йа сан̇кха̄ре саммасати. сан̇кха̄ре саммаситва̄ татийаджджха̄нам̣…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттим̣ сама̄паджджати, тато вут̣т̣ха̄йа сан̇кха̄ре саммасати. евам̣ саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ бха̄вети на̄ма.
дхаммуддхаччавиггахитам̣ ма̄насам̣ хотӣти еттха мандапан̃н̃а̄нам̣ випассака̄нам̣ упаккилесаваттхутта̄ випассанупаккилесасан̃н̃итесу обха̄са̄дӣсу дасасу дхаммесу бхантата̄васена уддхаччасахагатачиттуппаттийа̄ виккхепасан̇кха̄там̣ уддхаччам̣ дхаммуддхаччам̣, тена дхаммуддхаччена виггахитам̣ вирӯпаггахитам̣ виродхама̄па̄дитам̣ ма̄насам̣ читтам̣ дхаммуддхаччавиггахитам̣ ма̄насам̣ хоти, тена ва̄ дхаммуддхаччена ка̄ран̣абхӯтена таммӯлакатан̣ха̄ма̄надит̣т̣хуппаттийа̄ виггахитам̣ ма̄насам̣ хоти. дхаммуддхаччавиггахитама̄насанти ва̄ па̄т̣хо. хоти со а̄вусо самайоти имина̄ магга̄маггававаттха̄нена там̣ дхаммуддхаччам̣ пат̣иба̄хитва̄ пуна випассана̄вӣтхим̣ пат̣ипаннака̄лам̣ дассети. йам̣ там̣ читтанти йасмим̣ самайе там̣ випассана̄вӣтхим̣ оккамитва̄ паваттам̣ читтам̣. аджджхаттамева сантит̣т̣хатӣти випассана̄вӣтхим̣ паччотаритва̄ тасмим̣ самайе гочараджджхаттасан̇кха̄те а̄рамман̣е сантит̣т̣хати патит̣т̣ха̄ти. саннисӣдатӣти таттхева паваттивасена самма̄ нисӣдати. екоди хотӣти екаггам̣ хоти. сама̄дхийатӣти самма̄ а̄дхийати сут̣т̣ху т̣хитам̣ хотӣти.
айам̣ суттантаван̣н̣ана̄.
1. суттантаниддесаван̣н̣ана̄
2. тасса суттантасса ниддесакатха̄йа таттха джа̄те дхаммети тасмим̣ сама̄дхисмим̣ джа̄те читтачетасике дхамме. аниччато анупассанат̣т̣хена̄тиа̄дина̄ випассана̄йа бхедам̣ дассети. самма̄дит̣т̣хи магготи самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄то магго. ат̣т̣хасу магган̇гесу екекопи хи магготи вуччати.а̄севатӣти сота̄паттимаггавасена. бха̄ветӣти сакада̄га̄мимаггуппа̄данена. бахулӣкаротӣти ана̄га̄миарахаттамаггуппа̄данена. имесам̣ тин̣н̣ам̣ аваттха̄бхедепи сати а̄ваджджана̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣атта̄ садисамева виссаджджанам̣ катам̣.
3. а̄локасан̃н̃а̄пат̣иниссагга̄нупассана̄нам̣ антара̄пеййа̄ле авиккхепа̄дӣни ча джха̄на сама̄паттикасин̣а̄нуссатиасубха̄ ча дӣгхам̣ асса̄са̄дӣни ча а̄нантарикасама̄дхин̃а̄н̣аниддесе (пат̣и. ма. 1.80-81) ниддит̣т̣хатта̄ сан̇кхитта̄ни. таттха ча авиккхепавасена̄ти пуббабха̄га̄виккхепавасена гахетаббам̣. аничча̄нупассӣ асса̄савасена̄тиа̄дике суддхавипассана̄васена вуттачатукке пана тарун̣авипассана̄ка̄ле випассана̄сампайуттасама̄дхипуббан̇гама̄ балававипассана̄ ведитабба̄.
4. випассана̄пуббан̇гамава̄ре пат̣хамам̣ аниччатотиа̄дина̄ а̄рамман̣ам̣ анийаметва̄ випассана̄ вутта̄, паччха̄ рӯпам̣ аниччатотиа̄дина̄ а̄рамман̣ам̣ нийаметва̄ вутта̄. таттха джа̄та̄нанти тасса̄ випассана̄йа джа̄та̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣. восагга̄рамман̣ата̄ти еттха восагго нибба̄нам̣. нибба̄нан̃хи сан̇кхатавосаггато паричча̄гато ‘‘восагго’’ти вутто. випассана̄ ча там̣сампайуттадхамма̄ ча нибба̄нанинната̄йа аджджха̄сайавасена нибба̄не патит̣т̣хитатта̄ нибба̄напатит̣т̣ха̄ нибба̄на̄рамман̣а̄. патит̣т̣ха̄пи хи а̄ламбӣйатӣти а̄рамман̣ам̣ на̄ма хоти, нибба̄не патит̣т̣хат̣т̣хенева нибба̄на̄рамман̣а̄. ан̃н̃аттха па̄л̣ийампи хи патит̣т̣ха̄ ‘‘а̄рамман̣а’’нти вуччанти. йатха̄ха – ‘‘сеййатха̄пи, а̄вусо, нал̣а̄га̄рам̣ ва̄ тин̣а̄га̄рам̣ ва̄ суккхам̣ кол̣а̄пам̣ теровассикам̣ пураттхима̄йа чепи диса̄йа пурисо а̄дитта̄йа тин̣укка̄йа упасан̇камеййа, лабхетха агги ота̄рам̣, лабхетха агги а̄рамман̣а’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 4.243). тасма̄ таттха джа̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ восагга̄рамман̣ата̄йа нибба̄напатит̣т̣ха̄бха̄вена хетубхӯтена уппа̄дито йо читтасса екаггата̄сан̇кха̄то упача̄раппана̄бхедо авиккхепо, со сама̄дхӣти випассана̄то паччха̄ уппа̄дито ниббедхабха̄гийо сама̄дхи ниддит̣т̣хо хоти. тасма̄йева хи ити пат̣хамам̣ випассана̄, паччха̄ саматхоти вуттам̣.
5. йуганаддханиддесе йасма̄ хет̣т̣ха̄ суттантаван̣н̣ана̄йам̣ вутто йуганаддхаккамо пуримадвайаниддесанайенева па̄кат̣о, маггаккхан̣е йуганаддхаккамо пана на па̄кат̣о, тасма̄ пуббабха̄ге анекантикам̣ йуганаддхабха̄ванам̣ аватва̄ маггаккхан̣е екантена лаббхама̄найуганаддхабха̄ванамева дассенто сол̣асахи а̄ка̄рехӣтиа̄дима̄ха. таттха а̄рамман̣ат̣т̣хена̄тиа̄дӣсу саттарасасу а̄ка̄ресу анте уддит̣т̣хам̣ йуганаддхам̣ мӯлападена екат̣т̣хатта̄ там̣ виппаха̄йа сеса̄нам̣ васена ‘‘сол̣асахӣ’’ти вуттам̣. а̄рамман̣ат̣т̣хена̄ти а̄ламбанат̣т̣хена, а̄рамман̣авасена̄ти аттхо. евам̣ сесесупи. гочарат̣т̣хена̄ти а̄рамман̣ат̣т̣хепи сати ниссайитаббат̣т̣ха̄нат̣т̣хена. паха̄нат̣т̣хена̄ти паджаханат̣т̣хена. паричча̄гат̣т̣хена̄ти паха̄непи сати пуна ана̄дийанена паричча̄гат̣т̣хена. вут̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти уггаманат̣т̣хена. виват̣т̣анат̣т̣хена̄ти уггаманепи сати апунара̄ват̣т̣анена ниваттанат̣т̣хена. сантат̣т̣хена̄ти ниббутат̣т̣хена. пан̣ӣтат̣т̣хена̄ти ниббутат̣т̣хепи сати уттамат̣т̣хена, атаппакат̣т̣хена ва̄. вимуттат̣т̣хена̄ти бандхана̄пагатат̣т̣хена. ана̄сават̣т̣хена̄ти бандханамоккхепи сати а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттама̄на̄сававирахитат̣т̣хена. таран̣ат̣т̣хена̄ти аносӣдитва̄ пилаванат̣т̣хена, атиккаманат̣т̣хена ва̄. анимиттат̣т̣хена̄ти сан̇кха̄ранимиттавирахитат̣т̣хена. аппан̣ихитат̣т̣хена̄ти пан̣идхивирахитат̣т̣хена. сун̃н̃атат̣т̣хена̄ти абхинивесавирахитат̣т̣хена. екарасат̣т̣хена̄ти екакиччат̣т̣хена. анативаттанат̣т̣хена̄ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анатиккаманат̣т̣хена. йуганаддхат̣т̣хена̄ти йугалакат̣т̣хена.
уддхаччам̣ паджахато, авиджджам̣ паджахатоти йогино тасса тасса пат̣ипаккхаппаха̄навасена вуттам̣. ниродхо четтха нибба̄намева. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на̄тиваттантӣти саматхо че випассанам̣ ативаттеййа, лӣнапаккхикатта̄ саматхасса читтам̣ косаджджа̄йа сам̣ваттеййа. випассана̄ че саматхам̣ ативаттеййа, уддхаччапаккхикатта̄ випассана̄йа читтам̣ уддхачча̄йа сам̣ваттеййа. тасма̄ саматхо ча випассанам̣ анативаттама̄но косаджджапа̄там̣ на кароти, випассана̄ саматхам̣ анативаттама̄на̄ уддхаччапа̄там̣ на кароти. саматхо самам̣ паваттама̄но випассанам̣ уддхаччапа̄тато раккхати, випассана̄ самам̣ паваттама̄на̄ саматхам̣ косаджджапа̄тато раккхати. евамиме убхо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анативаттанакиччена екакичча̄, сама̄ хутва̄ паваттама̄нена ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анативаттама̄на̄ аттхасиддхикара̄ хонти. тесам̣ маггаккхан̣е йуганаддхаттам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄ккхан̣е йуганаддхатта̄йева хоти. паха̄напаричча̄гавут̣т̣ха̄навиват̣т̣анакаран̣а̄нам̣ маггакиччавасена вуттатта̄ сакаласса маггакиччасса дассанаттхам̣ уддхаччасахагатакилеса̄ ча кхандха̄ ча авиджджа̄сахагатакилеса̄ ча кхандха̄ ча ниддит̣т̣ха̄. сеса̄нам̣ на татха̄ вуттатта̄ пат̣ипаккхадхаммаматтадассанавасена уддхачча̄виджджа̄ ева ниддит̣т̣ха̄. виват̣т̣атоти ниваттантасса.
сама̄дхи ка̄ма̄сава̄ вимутто хотӣти сама̄дхисса ка̄маччхандапат̣ипаккхатта̄ вуттам̣. ра̄гавира̄га̄ти ра̄гасса вира̄го саматиккамо етисса̄ аттхӣти ра̄гавира̄га̄, ‘‘ра̄гавира̄гато’’ти ниссаккавачанам̣ ва̄. татха̄ авиджджа̄вира̄га̄. четовимуттӣти маггасампайутто сама̄дхи. пан̃н̃а̄вимуттӣти маггасампайутта̄ пан̃н̃а̄. таратоти тарантасса. саббапан̣идхӣхӣти ра̄гадосамохапан̣идхӣхи, саббапаттхана̄хи ва̄. евам̣ чуддаса а̄ка̄ре виссаджджитва̄ екарасат̣т̣хан̃ча анативаттанат̣т̣хан̃ча авибхаджитва̄ва имехи сол̣асахи а̄ка̄рехӣти а̄ха. касма̄? тесам̣ чуддасаннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ екекасса аваса̄не ‘‘екараса̄ хонти, йуганаддха̄ хонти, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на̄тиваттантӣ’’ти ниддит̣т̣хатта̄ те двепи а̄ка̄ра̄ ниддит̣т̣ха̄ва хонти. тасма̄ ‘‘сол̣асахӣ’’ти а̄ха. йуганаддхат̣т̣хо пана уддесепи на бхан̣итойева̄ти.
2. дхаммуддхаччава̄раниддесаван̣н̣ана̄
6. дхаммуддхаччава̄ре аниччато манасикарото обха̄со уппаджджатӣти удайаббайа̄нупассана̄йа т̣хитасса тӣхи анупассана̄хи пунаппунам̣ сан̇кха̄ре випассантасса випассантасса випассана̄н̃а̄н̣есу парипа̄кагатесу тадан̇гавасена килесаппаха̄нена парисуддхачиттасса аниччато ва̄ дуккхато ва̄ анаттато ва̄ манасика̄раккхан̣е випассана̄н̃а̄н̣а̄нубха̄вена пакатийа̄ва обха̄со уппаджджатӣти пат̣хамам̣ та̄ва аниччато манасикарото обха̄со катхито. акусало випассако тасмим̣ обха̄се уппанне ‘‘на ча вата ме ито пуббе еварӯпо обха̄со уппаннапуббо, аддха̄ маггам̣ паттомхи, пхалам̣ паттомхӣ’’ти амаггам̣йева ‘‘магго’’ти, апхаламева ‘‘пхала’’нти ган̣ха̄ти. тасса амаггам̣ ‘‘магго’’ти, апхалам̣ ‘‘пхала’’нти ган̣хато випассана̄вӣтхи укканта̄ хоти. со аттано випассана̄вӣтхим̣ виссаджджетва̄ виккхепама̄панно ва̄ обха̄самева тан̣ха̄дит̣т̣химан̃н̃ана̄хи ман̃н̃ама̄но ва̄ нисӣдати. со кхо пана̄йам̣ обха̄со кассачи бхиккхуно паллан̇кат̣т̣ха̄наматтамева обха̄сенто уппаджджати, кассачи антогаббхам̣, кассачи бахигаббхампи, кассачи сакалавиха̄рам̣, га̄вутам̣ ад̣д̣хайоджанам̣ йоджанам̣ двийоджанам̣…пе… кассачи патхавиталато йа̄ва аканит̣т̣хабрахмалока̄ ека̄локам̣ курума̄но. бхагавато пана дасасахассилокадха̄тум̣ обха̄сенто удапа̄ди. айан̃хи обха̄со чатуран̇гасаманна̄гатепи андхака̄ре там̣ там̣ т̣ха̄нам̣ обха̄сенто уппаджджати.
обха̄со дхаммоти обха̄сам̣ а̄ваджджатӣти айам̣ обха̄со маггадхаммо пхаладхаммоти ва̄ там̣ там̣ обха̄сам̣ манаси кароти. тато виккхепо уддхаччанти тато обха̄сато дхаммоти а̄ваджджанакаран̣ато ва̄ йо уппаджджати виккхепо, со уддхаччам̣ на̄ма̄ти аттхо. тена уддхаччена виггахитама̄насоти тена евам̣ уппаджджама̄нена уддхаччена виродхитачитто, тена ва̄ уддхаччена ка̄ран̣абхӯтена таммӯлакакилесуппаттийа̄ виродхитачитто випассако випассана̄вӣтхим̣ оккамитва̄ виккхепам̣ ва̄ таммӯлакакилесесу ва̄ т̣хитатта̄ аниччато дуккхато анаттато упат̣т̣ха̄на̄ни йатха̄бхӯтам̣ наппаджа̄на̄ти. ‘‘тена вуччати дхаммуддхаччавиггахитама̄насо’’ти евам̣ ити-саддо йоджетаббо. хоти со самайоти евам̣ асса̄давасена упаккилит̣т̣хачиттасса̄пи йогино саче упапариккха̄ уппаджджати, со евам̣ паджа̄на̄ти – ‘‘випассана̄ на̄ма сан̇кха̄ра̄рамман̣а̄, маггапхала̄ни нибба̄на̄рамман̣а̄ни, има̄ни ча читта̄ни сан̇кха̄ра̄рамман̣а̄ни, тасма̄ на̄йамобха̄со магго, удайаббайа̄нупассана̄йева нибба̄насса локико магго’’ти магга̄маггам̣ ваваттхапетва̄ там̣ виккхепам̣ париваджджайитва̄ удайаббайа̄нупассана̄йа т̣хатва̄ са̄дхукам̣ сан̇кха̄ре аниччато дуккхато анаттато випассати. евам̣ упапариккхантасса со самайо хоти. евам̣ апассанто пана ‘‘маггапхалаппаттомхӣ’’ти адхима̄нико хоти.
йам̣ там̣ читтанти йам̣ там̣ випассана̄читтам̣. аджджхаттамева̄ти аничча̄нупассана̄йа а̄рамман̣е гочараджджхаттейева. н̃а̄н̣ам̣ уппаджджатӣти тассева йога̄вачарасса рӯпа̄рӯпадхамме тулайантасса тӣрайантасса виссат̣т̣хаиндаваджирамива авихатавегам̣ тикхин̣ам̣ сӯрамативисадам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. пӣти уппаджджатӣти тассева тасмим̣ самайе кхуддика̄ пӣти, кхан̣ика̄ пӣти, оккантика̄ пӣти, уббега̄ пӣти, пхаран̣а̄ пӣтӣти айам̣ пан̃чавидха̄ випассана̄сампайутта̄ пӣти сакаласарӣрам̣ пӯрайама̄на̄ уппаджджати. пассаддхи уппаджджатӣти тассева тасмим̣ самайе ка̄йачитта̄нам̣ нева даратхо, на га̄равата̄, на каккхал̣ата̄, на акамман̃н̃ата̄, на гелан̃н̃ата̄, на ван̇ката̄ хоти. атха кхо панасса ка̄йачитта̄ни пассаддха̄ни лахӯни мудӯни камман̃н̃а̄ни пагун̣а̄ни сувисада̄ни уджука̄нийева хонти. со имехи пассаддха̄дӣхи ануггахитака̄йачитто тасмим̣ самайе ама̄нусим̣ на̄ма ратим̣ анубхавати. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –
‘‘сун̃н̃а̄га̄рам̣ павит̣т̣хасса, сантачиттасса бхиккхуно;
ама̄нусӣ ратӣ хоти, самма̄ дхаммам̣ випассато.
‘‘йато йато саммасати, кхандха̄нам̣ удайаббайам̣;
лабхатӣ пӣтипа̄моджджам̣, аматам̣ там̣ виджа̄ната’’нти. (дха. па. 373-4) –
евамасса имам̣ ама̄нусим̣ ратим̣ са̄дхайама̄на̄ лахута̄дӣхи сахита̄ випассана̄сампайутта̄ ка̄йачиттапассаддхи уппаджджати. сукхам̣ уппаджджатӣти тассева тасмим̣ самайе сакаласарӣрам̣ абхисандайама̄нам̣ випассана̄сампайуттам̣ сукхам̣ уппаджджати. адхимоккхо уппаджджатӣти тассева тасмим̣ самайе читтачетасика̄нам̣ атисайапаса̄дабхӯта̄ випассана̄сампайутта̄ саддха̄ уппаджджати. паггахо уппаджджатӣти тассева тасмим̣ самайе аситхиламаначча̄раддхам̣ супаггахитам̣ випассана̄сампайуттам̣ вӣрийам̣ уппаджджати. упат̣т̣ха̄нам̣ уппаджджатӣти тассева тасмим̣ самайе сӯпат̣т̣хита̄ суппатит̣т̣хита̄ никха̄та̄ ачала̄ паббатара̄джасадиса̄ випассана̄сампайутта̄ сати уппаджджати. со йам̣ йам̣ т̣ха̄нам̣ а̄ваджджати саманна̄харати манаси кароти паччавеккхати, там̣ там̣ т̣ха̄намасса оккантитва̄ паккхандитва̄ диббачаккхуно паралоко вийа сатийа̄ упат̣т̣ха̄ти (висуддхи. 2.734).
упеккха̄ти випассанупеккха̄ чева а̄ваджджанупеккха̄ ча. тасмин̃хи самайе саббасан̇кха̄ресу маджджхаттабхӯта̄ випассанупеккха̄пи балаватӣ уппаджджати, манодва̄ре а̄ваджджанупеккха̄пи. са̄ хисса там̣ там̣ т̣ха̄нам̣ а̄ваджджантасса виссат̣т̣хаиндаваджирамива паттапут̣е паккхандататтана̄ра̄чо вийа ча сӯра̄ тикхин̣а̄ хутва̄ вахати. еван̃хи висуддхимагге (висуддхи. 2.734) вуттам̣. випассанупеккха̄ти четтха ‘‘випассана̄сампайутта̄ татрамаджджхаттупеккха̄’’ти а̄чарийа̄ ваданти. випассана̄н̃а̄н̣е хи гайхама̄не ‘‘н̃а̄н̣ам̣ уппаджджатӣ’’ти випассана̄н̃а̄н̣асса а̄гататта̄ пунаруттидосо хоти. татийаджджха̄наван̣н̣ана̄йан̃ча ‘‘сан̇кха̄рупеккха̄випассанупеккха̄нампи аттхато екӣбха̄во. пан̃н̃а̄ ева хи са̄, киччавасена двидха̄ бхинна̄’’ти вуттам̣. тасма̄ випассана̄сампайутта̄йа татрамаджджхаттупеккха̄йа вуччама̄на̄йа пунаруттидосо ча на хоти, татийаджджха̄наван̣н̣ана̄йа ча самети. йасма̄ ча пан̃часу индрийесу ‘‘н̃а̄н̣ам̣ адхимоккхо паггахо упат̣т̣ха̄на’’нти пан̃н̃индрийасаддхиндрийавӣрийиндрийасатиндрийа̄ни ниддит̣т̣ха̄ни, сама̄дхиндрийам̣ пана аниддит̣т̣хам̣ хоти, йуганаддхавасена̄пи ча сама̄дхиндрийам̣ ниддиситаббамева хоти, тасма̄ самаппаватто сама̄дхи пуна сама̄дха̄не бйа̄па̄раппаха̄накаран̣ена ‘‘упеккха̄’’ти вуттоти ведитаббам̣.
никанти уппаджджатӣти евам̣ обха̄са̄дипат̣иман̣д̣ита̄йа випассана̄йа а̄лайам̣ курума̄на̄ сукхума̄ санта̄ка̄ра̄ никанти уппаджджати, йа̄ килесоти париггахетумпи на сакка̄ хоти. йатха̄ ча обха̄се, евам̣ етесупи ан̃н̃атарасмим̣ уппанне йога̄вачаро ‘‘на ча вата ме ито пуббе еварӯпам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаннапуббам̣, еварӯпа̄ пӣти пассаддхи сукхам̣ адхимоккхо паггахо упат̣т̣ха̄нам̣ упеккха̄ никанти уппаннапубба̄, аддха̄ маггам̣ паттомхи, пхалам̣ паттомхӣ’’ти амаггамева ‘‘магго’’ти, апхаламева ‘‘пхала’’нти ган̣ха̄ти. тасса амаггам̣ ‘‘магго’’ти, апхалан̃ча ‘‘пхала’’нти ган̣хато випассана̄вӣтхи укканта̄ хоти. со аттано мӯлакаммат̣т̣ха̄нам̣ виссаджджетва̄ никантимева асса̄денто нисӣдати. еттха ча обха̄са̄дайо упаккилесаваттхута̄йа упаккилеса̄ти вутта̄, на акусалатта̄. никанти пана упаккилесо чева упаккилесаваттху ча. ваттхувасенева чете даса, га̄хавасена пана саматим̣са хонти. катхам̣? ‘‘мама обха̄со уппанно’’ти ган̣хато хи дит̣т̣хигга̄хо хоти, ‘‘мана̄по вата обха̄со уппанно’’ти ган̣хато ма̄нагга̄хо, обха̄сам̣ асса̄дайато тан̣ха̄гга̄хо. ити обха̄се дит̣т̣хима̄натан̣ха̄васена тайо га̄ха̄. татха̄ сесесупӣти евам̣ га̄хавасена саматим̣са упаккилеса̄ хонти. дуккхато манасикарото, анаттато манасикарототи ва̄ресупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. екекаанупассана̄васена хеттха екекасса випассанупаккилесуппатти ведитабба̄, на екассева.
тӣсу анупассана̄су. евам̣ абхедато випассана̄васена упаккилесе дассетва̄ пуна бхедавасена дассенто рӯпам̣ аниччато манасикарототиа̄дима̄ха. таттха джара̄маран̣ам̣ аниччато упат̣т̣ха̄нанти джара̄маран̣асса аниччато упат̣т̣ха̄нам̣.
7. йасма̄ пуббе вутта̄нам̣ саматим̣са̄йа упаккилеса̄нам̣ васена акусало абйатто йога̄вачаро обха̄са̄дӣсу викампати, обха̄са̄дӣсу екекам̣ ‘‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти саманупассати, тасма̄ таматтхам̣ дассенто обха̄се чева н̃а̄н̣е ча̄тиа̄дига̄тха̄двайама̄ха. таттха викампатӣти обха̄са̄дике а̄рамман̣е на̄на̄килесавасена вивидха̄ кампати ведхати. йехи читтам̣ паведхатӣти йехи пассаддхисукхехи читтам̣ на̄на̄килесавасена на̄наппака̄рена ведхати кампати. тасма̄ пассаддхийа̄ сукхе чева йога̄вачаро викампатӣти самбандхо ведитаббо. упеккха̄ваджджана̄йа чева̄ти упеккха̄сан̇кха̄та̄йа а̄ваджджана̄йа чева викампати, а̄ваджджанупеккха̄йа чева викампатӣти аттхо. висуддхимагге (висуддхи. 2.736) пана ‘‘упеккха̄ваджджана̄йан̃ча̄’’ти вуттам̣. упеккха̄йа ча̄ти хет̣т̣ха̄ вуттаппака̄ра̄йа упеккха̄йа ча викампати, никантийа̄ ча викампатӣти аттхо. еттха ча двиннам̣ упеккха̄нам̣ ниддит̣т̣хатта̄ хет̣т̣ха̄ ‘‘упеккха̄ уппаджджатӣ’’ти вуттат̣т̣ха̄не ча убхайатха̄ аттхо вутто. аничча̄нупассана̄дӣсу ча екекисса̄йева а̄ваджджанупеккха̄йа саббха̄вато екека̄йева анупассана̄ аниччам̣ аниччам̣, дуккхам̣ дуккхам̣, анатта̄ анатта̄ти пунаппунам̣ бха̄вӣйатӣти вуттам̣ хоти. йасма̄ пана кусало пан̣д̣ито бйатто буддхисампанно йога̄вачаро обха̄са̄дӣсу уппаннесу ‘‘айам̣ кхо ме обха̄со уппанно, со кхо пана̄йам̣ аниччо сан̇кхато пат̣иччасамуппанно кхайадхаммо вайадхаммо вира̄гадхаммо ниродхадхаммо’’ти ити ва̄ нам̣ пан̃н̃а̄йа париччхиндати упапариккхати. атха ва̄ панасса евам̣ хоти – саче обха̄со атта̄ бхавеййа, ‘‘атта̄’’ти гахетум̣ ват̣т̣еййа. анатта̄ва пана̄йам̣ ‘‘атта̄’’ти гахито. тасма̄йам̣ авасаваттанат̣т̣хена анатта̄ти пассанто дит̣т̣хим̣ уггха̄т̣ети. саче обха̄со ниччо бхавеййа, ‘‘ниччо’’ти гахетум̣ ват̣т̣еййа. аниччова пана̄йам̣ ‘‘ниччо’’ти гахито. тасма̄йам̣ хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аниччоти пассанто ма̄нам̣ самуггха̄т̣ети. саче обха̄со сукхо бхавеййа, ‘‘сукхо’’ти гахетум̣ ват̣т̣еййа. дуккхова пана̄йам̣ ‘‘сукхо’’ти гахито. тасма̄йам̣ уппа̄давайапат̣ипӣл̣анат̣т̣хена дуккхоти пассанто никантим̣ парийа̄дийати. йатха̄ ча обха̄се, евам̣ сесесупи.
евам̣ упапариккхитва̄ обха̄сам̣ ‘‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’’ти саманупассати. н̃а̄н̣ам̣…пе… никантим̣ ‘‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’’ти саманупассати. евам̣ саманупассанто обха̄са̄дӣсу на кампати на ведхати. тасма̄ таматтхам̣ дассенто има̄ни даса т̣ха̄на̄нӣти га̄тхама̄ха. таттха даса т̣ха̄на̄нӣти обха̄са̄дӣни. пан̃н̃а̄ йасса париччита̄ти йасса упаккилесавимутта̄йа пан̃н̃а̄йа паричита̄ни пунаппунам̣ пхут̣т̣ха̄ни парибха̄вита̄ни. дхаммуддхаччакусало хотӣти со пан̃н̃а̄йа паричитадасат̣т̣ха̄но йога̄вачаро пуббе вуттаппака̄расса дхаммуддхаччасса йатха̄сабха̄вапат̣иведхена чхеко хоти. на ча саммоха гаччхатӣти дхаммуддхаччакусалатта̄йева тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хуггха̄т̣авасена саммохан̃ча на гаччхати.
ида̄ни пуббе вуттамева видхим̣ апарена парийа̄йена вибха̄ветва̄ дассенто виккхипати чева килиссати ча̄тиа̄дига̄тхама̄ха. таттха мандапан̃н̃о йога̄вачаро обха̄са̄дӣсу виккхепан̃ча авасесакилесуппаттин̃ча па̄пун̣а̄ти. маджджхимапан̃н̃о виккхепамева па̄пун̣а̄ти, на̄васесакилесуппаттим̣, со адхима̄нико хоти. тиккхапан̃н̃о виккхепам̣ па̄пун̣итва̄пи там̣ адхима̄нам̣ паха̄йа випассанам̣ а̄рабхати. атитиккхапан̃н̃о на виккхепам̣ па̄пун̣а̄ти, на ча̄васесакилесуппаттим̣. виккхиппати чева̄ти тесу мандапан̃н̃о дхаммуддхаччасан̇кха̄там̣ виккхепан̃чева па̄пун̣ӣйати. килиссати ча̄ти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хикилесехи килесӣйати ча, упата̄пӣйати виба̄дхӣйатӣти аттхо. чавати читтабха̄вана̄ти тасса мандапан̃н̃асса випассана̄читтабха̄вана̄ килесесуйева т̣ха̄нато пат̣ипаккха̄вихататта̄ чавати, парипататӣти аттхо. виккхипати на килиссатӣти маджджхимапан̃н̃о виккхепена виккхипати, килесехи на килиссати. бха̄вана̄ париха̄йатӣти тасса маджджхимапан̃н̃асса адхима̄никатта̄ випассана̄рамбха̄бха̄вена випассана̄ париха̄йати, наппаваттатӣти аттхо. виккхипати на килиссатӣти тиккхапан̃н̃опи виккхепена виккхипати, килесехи на килиссати. бха̄вана̄ на париха̄йатӣти тасса тиккхапан̃н̃асса сантепи виккхепе там̣ адхима̄навиккхепам̣ паха̄йа випассана̄рамбхасаббха̄вена випассана̄бха̄вана̄ на париха̄йати, паваттатӣти аттхо. на ча виккхипате читтам̣ на килиссатӣти атитиккхапан̃н̃асса читтам̣ на виккхепена виккхипати, на ча килесехи килиссати. на чавати читтабха̄вана̄ти тасса випассана̄читтабха̄вана̄ на чавати, виккхепакилеса̄бха̄вена йатха̄т̣ха̄не тит̣т̣хатӣти аттхо.
имехи чатӯхи т̣ха̄нехӣтиа̄дӣсу ида̄ни вуттехи имехи чатӯхи т̣ха̄нехи хетубхӯтехи, каран̣абхӯтехи ва̄ обха̄са̄дике даса т̣ха̄не читтасса сан̇кхепена ча виккхепена ча виггахитам̣ ма̄насам̣ виккхепакилесуппаттивирахито чатуттхо кусало маха̄пан̃н̃о йога̄вачаро мандапан̃н̃а̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ йога̄вачара̄нам̣ ма̄насам̣ еван̃ча еван̃ча хотӣти на̄наппака̄рато джа̄на̄тӣти самбандхато аттхаван̣н̣ана̄ ведитабба̄. сан̇кхепоти четтха виккхепасса чева килеса̄нан̃ча уппаттивасена читтасса лӣнабха̄во ведитаббо. виккхепоти ‘‘виккхипати на килиссатӣ’’ти двӣсу т̣ха̄несу вуттавиккхепавасена читтасса уддхатабха̄во ведитабботи.
йуганаддхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. саччакатха̄
саччакатха̄ван̣н̣ана̄
8. ида̄ни йуганаддхагун̣асса арийамаггасса васена саччат̣т̣хам̣ саччапат̣иведхависесам̣ саччалаккхан̣а̄дивидха̄нан̃ча дассентена катхита̄йа суттантапуббан̇гама̄йа саччакатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха суттанте та̄ва татха̄нӣти йатха̄сабха̄вавасена таччха̄ни. йатха̄сабха̄вабхӯта̄нева хи дхаммаджа̄та̄ни саччат̣т̣хена сачча̄ни. саччат̣т̣хо пат̣хаман̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄йам̣ вутто. авитатха̄нӣти вуттасабха̄ве випарийа̄йавирахита̄ни. на хи сачча̄ни асачча̄ни на̄ма хонти. анан̃н̃атха̄нӣти ан̃н̃асабха̄вавирахита̄ни. на хи асачча̄ни сачча̄ни на̄ма хонти. идам̣ дуккханти, бхиккхаве, татхаметанти бхиккхаве, идам̣ дуккханти йам̣ вуччати, етам̣ йатха̄сабха̄ватта̄ татхам̣. дуккхамева хи дуккхам̣. вуттасабха̄ве випарийа̄йа̄бха̄вато авитатхам̣. на хи дуккхам̣ адуккхам̣ на̄ма хоти. ан̃н̃асабха̄вавирахитатта̄ анан̃н̃атхам̣. на хи дуккхам̣ самудайа̄дисабха̄вам̣ хоти. самудайа̄дӣсупи есева найо.
1. пат̣хамасуттантаниддесаван̣н̣ана̄
татхат̣т̣хена̄ти йатха̄сабха̄ват̣т̣хена. пӣл̣анат̣т̣ха̄дайо н̃а̄н̣акатха̄йам̣ вуттаттха̄йева.
9. екаппат̣иведха̄нӣти екена магган̃а̄н̣ена пат̣иведхо, екато ва̄ пат̣иведхо етесанти екаппат̣иведха̄ни. анаттат̣т̣хена̄ти чатуннампи сачча̄нам̣ аттавирахитатта̄ анаттат̣т̣хена. вуттан̃хетам̣ висуддхимагге (висуддхи. 2.567) – параматтхато хи сабба̄нева сачча̄ни ведакака̄раканиббутагамака̄бха̄вато сун̃н̃а̄нӣти ведитабба̄ни. тенетам̣ вуччати –
‘‘дуккхамева хи, на кочи дуккхито, ка̄рако на, кирийа̄ва виджджати;
аттхи ниббути, на ниббуто пума̄, маггаматтхи, гамако на виджджатӣ’’ти. (висуддхи. 2.567);
атха ва̄ –
‘‘дхувасубхасукхаттасун̃н̃ам̣, пуримадвайаматтасун̃н̃амаматападам̣;
дхувасукхааттавирахито, магго ити сун̃н̃ата̄ тесӯ’’ти. (висуддхи. 2.567);
саччат̣т̣хена̄ти ависам̣ва̄дакат̣т̣хена. пат̣иведхат̣т̣хена̄ти маггаккхан̣е пат̣ивиджджхитаббат̣т̣хена. екасан̇гахита̄нӣти татхат̣т̣ха̄дина̄ екекенева аттхена сан̇гахита̄ни, екаган̣анам̣ гата̄нӣти аттхо. йам̣ екасан̇гахитам̣, там̣ екаттанти йасма̄ екена сан̇гахитам̣, тасма̄ екаттанти аттхо. сачча̄нам̣ бахуттепи екаттамапеккхитва̄ екавачанам̣ катам̣. екаттам̣ екена н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджхатӣти пуббабха̄ге чатуннам̣ сачча̄нам̣ на̄наттекаттам̣ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ т̣хито маггаккхан̣е екена магган̃а̄н̣ена татхат̣т̣ха̄дитам̣там̣екаттам̣ пат̣ивиджджхати. катхам̣? ниродхасаччасса татхат̣т̣ха̄дике екатте пат̣ивиддхе сесасачча̄нампи татхат̣т̣ха̄дикам̣ екаттам̣ пат̣ивиддхамева хоти. йатха̄ пуббабха̄ге пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ на̄наттекаттам̣ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ т̣хитасса маггавут̣т̣ха̄нака̄ле аниччато ва̄ дуккхато ва̄ анаттато ва̄ вут̣т̣хахантасса екасмимпи кхандхе аничча̄дито дит̣т̣хе сесакхандха̄пи аничча̄дито дит̣т̣ха̄ва хонти, евамиданти дат̣т̣хаббам̣. дуккхасса дуккхат̣т̣хо татхат̣т̣хоти дуккхасаччасса пӣл̣анат̣т̣ха̄дико чатуббидхо аттхо сабха̄ват̣т̣хена татхат̣т̣хо. сесасаччесупи есева найо. сойева чатуббидхо аттхо атта̄бха̄вато анаттат̣т̣хо. вуттасабха̄ве ависам̣ва̄дакато саччат̣т̣хо. маггаккхан̣е пат̣ивиджджхитаббато пат̣иведхат̣т̣хо вуттоти ведитаббам̣.
10. йам̣ аниччантиа̄ди са̄ман̃н̃алаккхан̣апуббан̇гамам̣ катва̄ дасситам̣. таттха йам̣ аниччам̣, там̣ дуккхам̣. йам̣ дуккхам̣, там̣ аниччанти дуккхасамудайамагга̄ гахита̄. та̄ни хи тӣн̣и сачча̄ни аничча̄ни чева аниччатта̄ дуккха̄ни ча. йам̣ аниччан̃ча дуккхан̃ча, там̣ анатта̄ти та̄нийева тӣн̣и гахита̄ни. йам̣ аниччан̃ча дуккхан̃ча анатта̄ ча̄ти техи тӣхи саха ниродхасаччан̃ча сан̇гахитам̣. чатта̄рипи хи анатта̄йева. там̣ татханти там̣ саччачатуккам̣ сабха̄вабхӯтам̣. там̣ саччанти тадева саччачатуккам̣ йатха̄сабха̄ве ависам̣ва̄дакам̣. наваха̄ка̄рехӣтиа̄дӣсу ‘‘саббам̣, бхиккхаве, абхин̃н̃еййа’’нти (пат̣и. ма. 1.3; сам̣. ни. 4.46) вачанато абхин̃н̃ат̣т̣хена, дуккхасса парин̃н̃ат̣т̣хе, самудайасса паха̄нат̣т̣хе, маггасса бха̄ванат̣т̣хе, ниродхасса саччхикирийат̣т̣хе а̄веникепи идха чатӯсупи саччесу н̃а̄тапарин̃н̃а̄саббха̄вато парин̃н̃ат̣т̣хена, чатусаччадассанена паха̄насаббха̄вато паха̄нат̣т̣хена, чатусаччабха̄вана̄саббха̄вато бха̄ванат̣т̣хена, чатуннам̣ сачча̄нам̣ саччхикирийасаббха̄вато саччхикирийат̣т̣хена̄ти ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣. наваха̄ка̄рехи татхат̣т̣хена̄тиа̄дӣсу пат̣хамам̣ вуттанайенева йоджана̄ ка̄табба̄.
11. два̄дасахи а̄ка̄рехӣтиа̄дӣсу татхат̣т̣ха̄дайо н̃а̄н̣акатха̄йам̣ вуттаттха̄. етесам̣ ниддесепи вуттанайенева йоджана̄ ведитабба̄.
12. сачча̄нам̣ кати лаккхан̣а̄нӣтиа̄дӣсу упари ваттабба̄ни чха лаккхан̣а̄ни сан̇кхата̄сан̇кхатавасена двидха̄ бхиндитва̄ две лаккхан̣а̄нӣти а̄ха. таттха сан̇кхаталаккхан̣ан̃ча асан̇кхаталаккхан̣ан̃ча̄ти ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, сан̇кхатасса сан̇кхаталаккхан̣а̄ни уппа̄до пан̃н̃а̄йати, вайо пан̃н̃а̄йати, т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йати. тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, асан̇кхатасса асан̇кхаталаккхан̣а̄ни на уппа̄до пан̃н̃а̄йати, на вайо пан̃н̃а̄йати, на т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти (а. ни. 3.47-48) евам̣ вуттам̣ сан̇кхатасса сан̇кхатамити лаккхан̣ан̃ча асан̇кхатасса асан̇кхатамити лаккхан̣ан̃ча. сан̇кхатам̣ пана на лаккхан̣ам̣, лаккхан̣ам̣ на сан̇кхатам̣. на ча сан̇кхатам̣ вина̄ лаккхан̣ам̣ пан̃н̃а̄петум̣ сакка̄, напи лаккхан̣ам̣ вина̄ сан̇кхатам̣. лаккхан̣ена пана сан̇кхатам̣ па̄кат̣ам̣ хоти.
пуна тадева лаккхан̣адвайам̣ виттха̄рато дассенто чха лаккхан̣а̄нӣти а̄ха. сан̇кхата̄нам̣ сачча̄нанти дуккхасамудайамаггасачча̄нам̣. та̄ни хи паччайехи сан̇гамма кататта̄ сан̇кхата̄ни. уппа̄доти джа̄ти. пан̃н̃а̄йатӣти джа̄нӣйати. вайоти бхан̇го. т̣хита̄нам̣ ан̃н̃атхаттанти т̣хитиппатта̄нам̣ ан̃н̃атха̄бха̄во джара̄. тин̣н̣ам̣ сан̇кхатасачча̄нам̣ ниппханнатта̄ уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣ вуттам̣, тесам̣йева пана уппа̄дасса, джара̄йа бхан̇гасса ча аниппханнатта̄ уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣ на ваттаббам̣. сан̇кхатанисситатта̄ уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣ на пан̃н̃а̄йатӣти на ваттаббам̣. сан̇кхатавика̄ратта̄ пана сан̇кхатанти ваттаббам̣. дуккхасамудайа̄нам̣ уппа̄даджара̄бхан̇га̄ саччапарийа̄панна̄, маггасаччасса уппа̄даджара̄бхан̇га̄ на саччапарийа̄панна̄ти ваданти. таттха ‘‘сан̇кхата̄нам̣ уппа̄даккхан̣е сан̇кхата̄пи уппа̄далаккхан̣ампи ка̄ласан̇кха̄то тасса кхан̣опи пан̃н̃а̄йати, уппа̄де вӣтиватте сан̇кхата̄пи джара̄лаккхан̣ампи ка̄ласан̇кха̄то тасса кхан̣опи пан̃н̃а̄йати, бхан̇гаккхан̣е сан̇кхата̄пи джара̄пи бхан̇галаккхан̣ампи ка̄ласан̇кха̄то тасса кхан̣опи пан̃н̃а̄йатӣ’’ти кхандхакаваггат̣т̣хакатха̄йам̣ (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.3.37-38) вуттам̣. асан̇кхатасса саччасса̄ти ниродхасаччасса. тан̃хи паччайехи сама̄гамма акататта̄ сайамева ниппханнанти асан̇кхатам̣. т̣хитасса̄ти ниччатта̄ т̣хитасса, на т̣ха̄наппаттатта̄. пуна тадева лаккхан̣адвайам̣ виттха̄рато дассенто два̄даса лаккхан̣а̄нӣти а̄ха.
чатуннам̣ сачча̄нам̣ кати кусала̄тиа̄дӣсу абйа̄катанти випа̄ка̄бйа̄катам̣ кирийа̄бйа̄катам̣ рӯпа̄бйа̄катам̣ нибба̄на̄бйа̄катанти чатӯсу абйа̄катесу нибба̄на̄бйа̄катам̣. чатта̄рипи хи кусала̄кусалалаккхан̣ена на бйа̄кататта̄ абйа̄ката̄ни. сийа̄ кусаланти ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаракусала̄нам̣ васена кусалампи бхавеййа. сийа̄ акусаланти тан̣хам̣ т̣хапетва̄ сеса̄кусалавасена. сийа̄ абйа̄катанти ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаравипа̄какирийа̄нам̣ рӯпа̄нан̃ча васена. сийа̄ тӣн̣и сачча̄нӣтиа̄дӣсу сан̇гахита̄нӣти ган̣ита̄ни. ваттхувасена̄ти акусалакусала̄бйа̄катадуккхасамудайаниродхамаггасан̇кха̄таваттхувасена. йам̣ дуккхасаччам̣ акусаланти т̣хапетва̄ тан̣хам̣ авасесам̣ акусалам̣. акусалат̣т̣хена две сачча̄ни екасаччена сан̇гахита̄нӣти има̄ни две дуккхасамудайасачча̄ни акусалат̣т̣хена екасаччена сан̇гахита̄ни, акусаласаччам̣ на̄ма хотӣти аттхо. екасаччам̣ двӣхи саччехи сан̇гахитанти екам̣ акусаласаччам̣ двӣхи дуккхасамудайасаччехи сан̇гахитам̣. йам̣ дуккхасаччам̣ кусаланти тебхӯмакам̣ кусалам̣. има̄ни две дуккхамаггасачча̄ни кусалат̣т̣хена екасаччена сан̇гахита̄ни, кусаласаччам̣ на̄ма хоти. екам̣ кусаласаччам̣ двӣхи дуккхамаггасаччехи сан̇гахитам̣. йам̣ дуккхасаччам̣ абйа̄катанти тебхӯмакавипа̄какирийа̄ рӯпан̃ча. има̄ни две дуккханиродхасачча̄ни абйа̄катат̣т̣хена екасаччена сан̇гахита̄ни, екам̣ абйа̄катасаччам̣ на̄ма хоти. екам̣ абйа̄катасаччам̣ двӣхи дуккханиродхасаччехи сан̇гахитам̣. тӣн̣и сачча̄ни екасаччена сан̇гахита̄нӣти самудайамагганиродхасачча̄ни екена акусалакусала̄бйа̄катабхӯтена дуккхасаччена сан̇гахита̄ни. екам̣ саччам̣ тӣхи саччехи сан̇гахитанти екам̣ дуккхасаччам̣ висум̣ акусалакусалаабйа̄катабхӯтехи самудайамагганиродхасаччехи сан̇гахитам̣. кечи пана ‘‘дуккхасамудайасачча̄ни акусалат̣т̣хена самудайасаччена сан̇гахита̄ни, дуккхамаггасачча̄ни кусалат̣т̣хена маггасаччена сан̇гахита̄ни, на дассанат̣т̣хена. дуккханиродхасачча̄ни абйа̄катат̣т̣хена ниродхасаччена сан̇гахита̄ни, на асан̇кхатат̣т̣хена̄’’ти ван̣н̣айанти.
2. дутийасуттантапа̄л̣иван̣н̣ана̄
13. пуна ан̃н̃асса суттантасса аттхавасена саччаппат̣иведхам̣ ниддиситука̄мо пуббе ме, бхиккхаветиа̄дикам̣ суттантам̣ а̄харитва̄ дассеси. таттха пуббе ме, бхиккхаве, самбодха̄ти бхиккхаве, мама самбодхито саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ато пуббе. анабхисамбуддхасса̄ти саббадхамме аппат̣ивиддхасса. бодхисаттассева сатоти бодхисаттабхӯтассева. етадахосӣти бодхипаллан̇ке нисиннасса етам̣ паривитаккитам̣ ахоси. асса̄доти асса̄дӣйатӣти асса̄до. а̄дӣнавоти досо. ниссаран̣анти апагаманам̣. сукханти сукхайатӣти сукхам̣, йассуппаджджати, там̣ сукхитам̣ каротӣти аттхо. соманассанти пӣтисоманассайогато собханам̣ мано асса̄ти сумано, суманасса бха̄во соманассам̣, сукхамева пӣтийогато висеситам̣. аниччанти аддхувам̣. дуккханти дуккхаваттхутта̄ сан̇кха̄радуккхатта̄ ча дуккхам̣. випарин̣а̄мадхамманти авасӣ хутва̄ джара̄бхан̇гавасена париваттанапакатикам̣. етена анаттабха̄во вутто хоти. чхандара̄гавинайоти чхандасан̇кха̄тасса ра̄гасса сам̣варан̣ам̣, на ван̣н̣ара̄гасса. чхандара̄гаппаха̄нанти тассева чхандара̄гасса паджаханам̣.
йа̄вакӣван̃ча̄тиа̄дӣсу йа̄ва имесам̣ пан̃чаннам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣…пе… йатха̄бхӯтам̣ на̄ббхан̃н̃а̄сим̣ на адхикена н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджхим̣, та̄ва ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ ануттарам̣ саббан̃н̃убха̄вам̣ абхисамбуддхо абхисамета̄вӣ араханти нева̄хам̣ паччан̃н̃а̄сим̣ нева пат̣ин̃н̃ам̣ ака̄синти самбандхато аттхо. кӣван̃ча̄ти нипа̄таматтам̣. йатоти йасма̄, йада̄ ва̄. атха̄ти анантарам̣. н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассанам̣ удапа̄дӣти дассанакиччакаран̣ена дассанасан̇кха̄там̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ан̃ча ме уппаджджи. акуппа̄ти копетум̣ ча̄летум̣ асаккун̣еййа̄. вимуттӣти арахаттапхалавимутти. ета̄йа ева пхалапаччавеккхан̣а̄йа магганибба̄напаччавеккхан̣а̄пи вутта̄ва хонти. айамантима̄ джа̄тӣти айам̣ паччхима̄ кхандхаппаватти. наттхида̄ни пунаббхавоти ида̄ни пуна уппатти наттхи. етена пахӣнакилесапаччавеккхан̣а̄ вутта̄. арахато хи авасит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣а̄ на хоти.
3. дутийасуттантаниддесаван̣н̣ана̄
14. саччаппат̣иведхан̃а̄н̣айоджанаккаме ча айам̣ рӯпасса асса̄доти паха̄наппат̣иведхоти пуббабха̄ге ‘‘айам̣ тан̣ха̄сампайутто рӯпасса асса̄до’’ти н̃атва̄ маггаккхан̣е самудайаппаха̄насан̇кха̄то самудайасаччаппат̣иведхо. самудайасаччанти самудайасаччаппат̣иведхан̃а̄н̣ам̣. арийасачча̄рамман̣ан̃а̄н̣ампи хи ‘‘йе кечи кусала̄ дхамма̄, саббе те чатӯсу арийасаччесу сан̇гахам̣ гаччхантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.300) вийа ‘‘сачча’’нти вуччати. айам̣ рӯпасса а̄дӣнавоти парин̃н̃а̄пат̣иведхоти пуббабха̄ге ‘‘айам̣ рӯпасса а̄дӣнаво’’ти н̃атва̄ маггаккхан̣е дуккхапарин̃н̃а̄сан̇кха̄то дуккхасаччаппат̣иведхо. дуккхасаччанти дуккхасаччаппат̣иведхан̃а̄н̣ам̣. идам̣ рӯпасса ниссаран̣анти саччхикирийа̄пат̣иведхоти пуббабха̄ге ‘‘идам̣ рӯпасса ниссаран̣а’’нти н̃атва̄ маггаккхан̣е ниродхасаччхикирийа̄сан̇кха̄то ниродхасаччаппат̣иведхо. ниродхасаччанти ниродхасачча̄рамман̣ам̣ ниродхасаччаппат̣иведхан̃а̄н̣ам̣. йа̄ имесу тӣсу т̣ха̄несӯти имесу йатха̄вуттесу тӣсу самудайадуккханиродхесу пат̣иведхавасена паватта̄ йа̄ дит̣т̣хи йо сан̇каппоти йоджана̄. бха̄вана̄пат̣иведхоти айам̣ маггабха̄вана̄сан̇кха̄то маггасаччаппат̣иведхо. маггасаччанти маггасаччаппат̣иведхан̃а̄н̣ам̣.
15. пуна апарена парийа̄йена сачча̄ни ча саччаппат̣иведхан̃ча дассенто саччанти катиха̄ка̄рехи саччантиа̄дима̄ха. таттха йасма̄ саббепи саббан̃н̃убодхисатта̄ бодхипаллан̇ке нисинна̄ джара̄маран̣а̄дикасса дуккхасаччасса джа̄тиа̄дикам̣ самудайасаччам̣ ‘‘ким̣ ну кхо’’ти есанти, татха̄ есанта̄ ча джара̄маран̣а̄дикасса дуккхасаччасса джа̄тиа̄дикам̣ самудайасаччам̣ ‘‘паччайо’’ти ваваттхапенто паригган̣ханти, тасма̄ са̄ ча есана̄ со ча париггахо сачча̄нам̣ есанатта̄ париггахатта̄ ча ‘‘сачча’’нти катва̄ есанат̣т̣хена париггахат̣т̣хена̄ти вуттам̣. айан̃ча видхи паччекабуддха̄нампи паччайапариггахе лаббхатийева, са̄вака̄нам̣ пана ануссававасена паччайапариггахе лаббхати. пат̣иведхат̣т̣хена̄ти пуббабха̄ге татха̄ есита̄нам̣ париггахита̄нан̃ча маггаккхан̣е екапат̣иведхат̣т̣хена.
ким̣нида̄нантиа̄дӣсу нида̄на̄дӣни сабба̄ни ка̄ран̣авевачана̄ни. ка̄ран̣ан̃хи йасма̄ пхалам̣ нидети ‘‘ханда нам̣ ган̣хатха̄’’ти аппети вийа, тасма̄ ‘‘нида̄на’’нти вуччати. йасма̄ пхалам̣ тато самудети, джа̄йати, пабхавати; тасма̄ самудайо, джа̄ти, пабхавоти вуччати. айам̣ панеттха аттхо – ким̣ нида̄нам̣ етасса̄ти ким̣нида̄нам̣. ко самудайо етасса̄ти ким̣самудайам̣. ка̄ джа̄ти етасса̄ти ким̣джа̄тикам̣. ко пабхаво етасса̄ти ким̣пабхавам̣. йасма̄ пана тасса джа̄ти йатха̄вуттена аттхена нида̄нан̃чева самудайо ча джа̄ти ча пабхаво ча, тасма̄ джа̄тинида̄нантиа̄дима̄ха. джара̄маран̣анти дуккхасаччам̣. джара̄маран̣асамудайанти тасса паччайам̣ самудайасаччам̣. джара̄маран̣аниродханти ниродхасаччам̣. джара̄маран̣аниродхага̄миним̣ пат̣ипаданти маггасаччам̣. имина̄ва найена саббападесу аттхо ведитаббо.
16. ниродхаппаджа̄нана̄ти а̄рамман̣акаран̣ена ниродхасса паджа̄нана̄. джа̄ти сийа̄ дуккхасаччам̣, сийа̄ самудайасаччанти бхавапаччайа̄ пан̃н̃а̄йанат̣т̣хена дуккхасаччам̣, джара̄маран̣асса паччайат̣т̣хена самудайасаччам̣. еса найо сесесупи. авиджджа̄ сийа̄ дуккхасаччанти пана а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайат̣т̣хена̄ти.
саччакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. боджджхан̇гакатха̄
боджджхан̇гакатха̄ван̣н̣ана̄
17. ида̄ни саччаппат̣иведхасиддхам̣ боджджхан̇гависесам̣ дассентена катхита̄йа суттантапуббан̇гама̄йа боджджхан̇гакатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха суттанте та̄ва боджджхан̇га̄ти бодхийа̄, бодхисса ва̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄. ким̣ вуттам̣ хоти (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.182) – йа̄ хи айам̣ дхаммаса̄маггӣ, йа̄йа локуттарамаггаккхан̣е уппаджджама̄на̄йа лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхаттакиламатха̄нуйогауччхедасассата̄бхинивеса̄дӣнам̣ анекесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄йа сатидхаммавичайавӣрийапӣтипассаддхисама̄дхиупеккха̄сан̇кха̄та̄йа дхаммаса̄маггийа̄ арийаса̄вако буджджхатӣти катва̄ бодхӣти вуччати, буджджхатӣти килесасанта̄нанидда̄йа вут̣т̣хахати, чатта̄ри ва̄ арийасачча̄ни пат̣ивиджджхати, нибба̄намева ва̄ саччхикаротӣти вуттам̣ хоти. йатха̄ха – ‘‘сатта боджджхан̇ге бха̄ветва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо’’ти (сам̣. ни. 5.378; дӣ. ни. 3.143). тасса̄ дхаммаса̄маггӣсан̇кха̄та̄йа бодхийа̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа. йопеса йатха̄вуттаппака̄ра̄йа ета̄йа дхаммаса̄маггийа̄ буджджхатӣти катва̄ арийаса̄вако бодхӣти вуччати, тасса бодхисса ан̇га̄типи боджджхан̇га̄ сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа. тена̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ ‘‘буджджханакасса пуггаласса ан̇га̄ти боджджхан̇га̄’’ти. сатисамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ аттхо абхин̃н̃еййаниддесе вутто.
боджджхан̇гаттханиддесе бодха̄йа сам̣ваттантӣти буджджханаттха̄йа сам̣ваттанти. касса буджджханаттха̄йа? маггапхалехи нибба̄насса паччавеккхан̣а̄йа катакиччасса буджджханаттха̄йа, маггена ва̄ килесанидда̄то пабуджджханаттха̄йа пхалена пабуддхабха̄ваттха̄йа̄пӣти вуттам̣ хоти. балававипассана̄йапи боджджхан̇га̄ бодха̄йа сам̣ваттанти. тасма̄ айам̣ випассана̄маггапхалабоджджхан̇га̄нам̣ са̄дха̄ран̣аттхо. тӣсупи хи т̣ха̄несу бодха̄йа нибба̄напат̣иведха̄йа сам̣ваттанти. етена бодхийа̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хоти. буджджхантӣти боджджхан̇га̄тиа̄дӣхи пан̃чахи чатуккехи вутта̄нам̣ боджджхан̇га̄нам̣ уппаттит̣т̣ха̄нам̣ абхин̃н̃еййаниддесе вуттам̣. апи ча буджджхантӣти боджджхан̇га̄нам̣ сакиччакаран̣е саматтхабха̄вадассанаттхам̣ каттуниддесо. буджджханат̣т̣хена̄ти сакиччакаран̣асаматтхаттепи сати каттуно абха̄вадассанаттхам̣ бха̄ваниддесо. бодхентӣти боджджхан̇габха̄вана̄йа буджджханта̄нам̣ йогӣнам̣ пайоджакатта̄ боджджхан̇га̄нам̣ хетукаттуниддесо. бодханат̣т̣хена̄ти пат̣хамам̣ вуттанайенева пайоджакахетукаттуна̄ бха̄ваниддесо. етехи бодхийа̄ ан̇га̄ боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хоти. бодхипаккхийат̣т̣хена̄ти буджджханат̣т̣хена бодхӣти ладдхана̄масса йогисса паккхе бхаватта̄. айаметесам̣ йогино упака̄ракаттаниддесо. етехи бодхисса ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хоти. буддхилабханат̣т̣хена̄тиа̄дике чхакке буддхилабханат̣т̣хена̄ти йога̄вачарена буддхийа̄ па̄пун̣анат̣т̣хена. ропанат̣т̣хена̄ти сатта̄нам̣ патит̣т̣ха̄панат̣т̣хена. па̄панат̣т̣хена̄ти патит̣т̣ха̄пита̄йа нит̣т̣ха̄панат̣т̣хена. име випассана̄боджджхан̇га̄ пати-абхи-сам̣-ити тӣхи упасаггехи висесита̄ маггапхалабоджджхан̇га̄ти ваданти. саббесампи дхаммавоха̄рена ниддит̣т̣ха̄нам̣ боджджхан̇га̄нам̣ бодхийа̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хотӣти ведитаббам̣.
мӯламӯлака̄дидасакаван̣н̣ана̄
18. мӯлат̣т̣хена̄тиа̄дике мӯламӯлаке дасаке мӯлат̣т̣хена̄ти випассана̄дӣсу пурима̄ пурима̄ боджджхан̇га̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ боджджхан̇га̄нан̃ча сахаджа̄тадхамма̄нан̃ча ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча мӯлат̣т̣хена. мӯлачарийат̣т̣хена̄ти мӯлам̣ хутва̄ чарийа̄ паватти мӯлачарийа̄. тена мӯлачарийат̣т̣хена, мӯлам̣ хутва̄ паваттанат̣т̣хена̄ти аттхо. мӯлапариггахат̣т̣хена̄ти те ева боджджхан̇га̄ а̄дито пабхути уппа̄данаттха̄йа паригайхама̄натта̄ париггаха̄, мӯла̄нийева париггаха̄ мӯлапариггаха̄. тена мӯлапариггахат̣т̣хена. те ева ан̃н̃аман̃н̃ам̣ парива̄равасена парива̄рат̣т̣хена. бха̄вана̄па̄рипӯривасена парипӯран̣ат̣т̣хена. нит̣т̣хам̣ па̄пун̣анавасена парипа̄кат̣т̣хена. те ева мӯла̄ни ча чхаббидха̄ пабхедабхиннатта̄ пат̣исамбхида̄ ча̄ти мӯлапат̣исамбхида̄. тена мӯлапат̣исамбхидат̣т̣хена. мӯлапат̣исамбхида̄па̄панат̣т̣хена̄ти боджджхан̇габха̄вана̄нуйуттасса йогино там̣ мӯлапат̣исамбхидам̣ па̄панат̣т̣хена. тассева йогино тасса̄ мӯлапат̣исамбхида̄йа васӣбха̄ват̣т̣хена. сесесупи ӣдисесу пуггалавоха̄ресу бодхисса ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти вуттам̣ хотӣти ведитаббам̣. мӯлапат̣исамбхида̄йа васӣбха̄ваппатта̄нампӣти ӣдисесупи нит̣т̣ха̄вачанесу пхалабоджджхан̇га̄ти ведитаббам̣. васӣбха̄вам̣ патта̄нантипи па̄т̣хо.
мӯламӯлакадасакам̣ нит̣т̣хитам̣.
сесесупи хетумӯлака̄дӣсу навасу дасакесу имина̄ва найена са̄дха̄ран̣авачана̄нам̣ аттхо ведитаббо. аса̄дха̄ран̣есу пана йатха̄вутта̄ ева боджджхан̇га̄ йатха̄вутта̄нам̣ дхамма̄нам̣ джанакатта̄ хетӯ на̄ма хонти. упаттхамбхакатта̄ паччайа̄ на̄ма. те ева тадан̇гасамуччхедапат̣иппассаддхивисуддхибхӯтатта̄ висуддхи на̄ма. ваджджавирахитатта̄ анаваджджа̄ на̄ма. ‘‘саббепи кусала̄ дхамма̄ неккхамма’’нти вачанато неккхаммам̣ на̄ма. килесехи вимуттатта̄ тадан̇гавимуттиа̄дивасена вимутти на̄ма. маггапхалабоджджхан̇га̄ висайӣбхӯтехи а̄савехи вирахитатта̄ ана̄сава̄. тивидха̄пи боджджхан̇га̄ килесехи сун̃н̃атта̄ тадан̇гавивека̄дивасена вивека̄. випассана̄маггабоджджхан̇га̄ паричча̄гавосаггатта̄ паккханданавосаггатта̄ ча восагга̄. пхалабоджджхан̇га̄ паккханданавосаггатта̄ восагга̄.
19. мӯлат̣т̣хам̣ буджджхантӣтиа̄дайо екекападавасена ниддит̣т̣ха̄ нава дасака̄ вуттанайенева ведитабба̄. васӣбха̄ваппатта̄нанти падам̣ пана ваттама̄навачана̄бха̄вена на йоджитам̣. париггахат̣т̣ха̄дайо абхин̃н̃еййаниддесе вуттаттха̄.
20. пуна тхеро аттана̄ деситам̣ суттантам̣ уддиситва̄ тасса ниддесавасена боджджхан̇гавидхим̣ дассетука̄мо екам̣ самайантиа̄дикам̣ нида̄нам̣ ватва̄ суттантам̣ та̄ва уддиси. аттана̄ деситасуттатта̄ ева четтха евам̣ ме сутанти на вуттам̣. а̄йасма̄ са̄рипуттоти панеттха десакабйаттибха̄ваттхам̣ атта̄нам̣ парам̣ вийа катва̄ вуттам̣. ӣдисан̃хи вачанам̣ локе гантхесу пайуджджанти. пуббан̣хасамайанти сакалам̣ пуббан̣хасамайам̣. аччантасам̣йогаттхе упайогавачанам̣. сесадвайепи есева найо. сатисамбоджджхан̇го ити че ме хотӣти сатисамбоджджхан̇готи еван̃че майхам̣ хоти. аппама̄н̣оти ме хотӣти аппама̄н̣оти евам̣ ме хоти. сусама̄раддхоти ме хотӣти сут̣т̣ху парипун̣н̣оти евам̣ ме хоти. тит̣т̣хантанти нибба̄на̄рамман̣е паваттивасена тит̣т̣хантам̣. чаватӣти нибба̄на̄рамман̣ато апагаччхати. сесабоджджхан̇гесупи есева найо.
ра̄джамаха̄маттасса̄ти ран̃н̃о маха̄амаччасса, махатийа̄ ва̄ бхогаматта̄йа бхогаппама̄н̣ена саманна̄гатасса. на̄на̄ратта̄нанти на̄на̄ран̇гаратта̄нам̣, пӯран̣аттхе са̄мивачанам̣, на̄на̄раттехӣти аттхо. дуссакаран̣д̣акоти дуссапел̣а̄. дуссайуганти ваттхайугалам̣. па̄рупитунти аччха̄детум̣. имасмим̣ суттанте тхерасса пхалабоджджхан̇га̄ катхита̄. йада̄ хи тхеро сатисамбоджджхан̇гам̣ сӣсам̣ катва̄ пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджати, тада̄ итаре таданвайа̄ хонти. йада̄ дхаммавичайа̄дӣсу ан̃н̃атарам̣, тада̄ сеса̄пи таданвайа̄ хонтӣти евам̣ пхаласама̄паттийа̄ аттано чин̣н̣авасӣбха̄вам̣ дассенто тхеро имам̣ суттантам̣ катхесӣти.
суттантаниддесаван̣н̣ана̄
21. катхам̣ сатисамбоджджхан̇го ити че хотӣти боджджхан̇готи сатисамбоджджхан̇гам̣ сӣсам̣ катва̄ пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджантасса ан̃н̃есу боджджхан̇гесу виджджама̄несу евам̣ айам̣ сатисамбоджджхан̇го хотӣти ити че паваттасса катхам̣ со сатисамбоджджхан̇го хотӣти аттхо. йа̄вата̄ ниродхӯпат̣т̣ха̄тӣти йаттакена ка̄лена ниродхо упат̣т̣ха̄ти, йаттаке ка̄ле а̄рамман̣ато нибба̄нам̣ упат̣т̣ха̄тӣти аттхо. йа̄вата̄ аччӣти йаттакена парима̄н̣ена джа̄ла̄. катхам̣ аппама̄н̣о ити че хотӣти боджджхан̇готи на аппама̄н̣епи сатисамбоджджхан̇ге виджджама̄не евам̣ айам̣ аппама̄н̣о хотӣти ити че паваттасса со аппама̄н̣о сатисамбоджджхан̇го катхам̣ хотӣти аттхо. пама̄н̣абаддха̄ти килеса̄ ча парийут̣т̣ха̄на̄ ча понобхавикасан̇кха̄ра̄ ча пама̄н̣абаддха̄ на̄ма хонти. ‘‘ра̄гопама̄н̣акаран̣о, досо пама̄н̣акаран̣о, мохо пама̄н̣акаран̣о’’ти (ма. ни. 1.459) вачанато ра̄га̄дайо йасса уппаджджанти, ‘‘айам̣ еттако’’ти тасса пама̄н̣акаран̣ато пама̄н̣ам̣ на̄ма. тасмим̣ пама̄н̣е баддха̄ пат̣ибаддха̄ а̄йатта̄ти килеса̄дайо пама̄н̣абаддха̄ на̄ма хонти. килеса̄ти анусайабхӯта̄, парийут̣т̣ха̄на̄ти самуда̄ча̄раппаттакилеса̄. сан̇кха̄ра̄ понобхавика̄ти пунаппунам̣ бхавакаран̣ам̣ пунабхаво, пунабхаво сӣламетесанти понабхавика̄, понабхавика̄ ева понобхавика̄. кусала̄кусалакаммасан̇кха̄та̄ сан̇кха̄ра̄. аппама̄н̣оти вуттаппака̄расса пама̄н̣асса абха̄вена аппама̄н̣о. маггапхала̄нампи аппама̄н̣атта̄ тато висесанаттхам̣ ачалат̣т̣хена асан̇кхатат̣т̣хена̄ти вуттам̣. бхан̇га̄бха̄вато ачало, паччайа̄бха̄вато асан̇кхато. йо хи ачало асан̇кхато ча, со ативийа пама̄н̣авирахито хоти.
катхам̣ сусама̄раддхо ити че хотӣти боджджхан̇готи анантарам̣ вуттанайена йоджетаббам̣. висама̄ти сайан̃ча висаматта̄, висамасса ча бха̄васса хетутта̄ висама̄. самадхаммоти сантат̣т̣хена пан̣ӣтат̣т̣хена само дхаммо. пама̄н̣а̄бха̄вато санто. ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄, вира̄го тесам̣ дхамма̄нам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти (а. ни. 4.34; итиву. 90) вачанато саббадхаммуттамат̣т̣хена пан̣ӣто. тасмим̣ самадхаммоти вутте сусаме а̄раддхо сусама̄раддхо. а̄ваджджитатта̄ти пхаласама̄паттийа̄ паваттака̄лам̣ сандха̄йа вуттам̣. ануппа̄да̄дисан̇кха̄те нибба̄не манодва̄ра̄ваджджанасса уппаннатта̄ти вуттам̣ хоти. тит̣т̣хатӣти паваттати. уппа̄да̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄ни. сесабоджджхан̇гамӯлакесупи ва̄ресу есева найо.
боджджхан̇гакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. метта̄катха̄
метта̄катха̄ван̣н̣ана̄
22. ида̄ни боджджхан̇гакатха̄нантарам̣ катхита̄йа боджджхан̇гакатха̄гатийа̄ суттантапуббан̇гама̄йа метта̄катха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха суттанте та̄ва а̄севита̄йа̄ти а̄дарена севита̄йа. бха̄вита̄йа̄ти вад̣д̣хита̄йа. бахулӣката̄йа̄ти пунаппунам̣ ката̄йа. йа̄нӣката̄йа̄ти йуттайа̄насадиса̄йа ката̄йа. ваттхуката̄йа̄ти патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена ваттху вийа ката̄йа. анут̣т̣хита̄йа̄ти паччупат̣т̣хита̄йа. паричита̄йа̄ти самантато чита̄йа упачита̄йа. сусама̄раддха̄йа̄ти сут̣т̣ху сама̄раддха̄йа суката̄йа. а̄нисам̣са̄ти гун̣а̄. па̄т̣икан̇кха̄ти пат̣икан̇кхитабба̄ иччхитабба̄. сукхам̣ супатӣти йатха̄ сесаджана̄ сампариваттама̄на̄ ка̄каччхама̄на̄ дуккхам̣ супанти, евам̣ асупитва̄ сукхам̣ супати. ниддам̣ оккантопи сама̄паттим̣ сама̄панно вийа хоти. сукхам̣ пат̣ибуджджхатӣти йатха̄ ан̃н̃е ниттхунанта̄ виджамбханта̄ сампариваттанта̄ дуккхам̣ пат̣ибуджджханти, евам̣ апат̣ибуджджхитва̄ викасама̄намива падумам̣ сукхам̣ ниббика̄рам̣ пат̣ибуджджхати. на па̄пакам̣ супинам̣ пассатӣти супинам̣ пассантопи бхаддакамева супинам̣ пассати. четийам̣ ванданто вийа пӯджам̣ каронто вийа дхаммам̣ сун̣анто вийа ча хоти. йатха̄ панан̃н̃е атта̄нам̣ чорехи парива̄ритам̣ вийа ва̄л̣ехи упаддутам̣ вийа папа̄те патантам̣ вийа ча пассанти, на евам̣ па̄пакам̣ супинам̣ пассати. манусса̄нам̣ пийо хотӣти уре а̄муттамутта̄ха̄ро вийа сӣсе пил̣андхама̄ла̄ вийа ча манусса̄нам̣ пийо хоти мана̄по. аманусса̄нам̣ пийо хотӣти йатхева ча манусса̄нам̣, евам̣ аманусса̄нампи пийо хоти. девата̄ раккхантӣти путтамива ма̄та̄питаро девата̄ раккханти. на̄сса агги ва̄ висам̣ ва̄ саттхам̣ ва̄ каматӣти метта̄виха̄рисса ка̄йе агги ва̄ висам̣ ва̄ саттхам̣ ва̄ на камати на пависати, на̄сса ка̄йам̣ викопетӣти вуттам̣ хоти. туват̣ам̣ читтам̣ сама̄дхийатӣти метта̄виха̄рино кхиппамева читтам̣ сама̄дхийати, наттхи тасса дандха̄йитаттам̣. мукхаван̣н̣о виппасӣдатӣти бандхана̄ памуттата̄лапаккам̣ вийа часса виппасаннаван̣н̣ам̣ мукхам̣ хоти. асаммӯл̣хо ка̄лам̣ каротӣти метта̄виха̄рино саммохамаран̣ам̣ на̄ма наттхи, асаммӯл̣хо ниддам̣ оккаманто вийа ка̄лам̣ кароти. уттари аппат̣ивиджджхантоти метта̄сама̄паттито уттарим̣ арахаттам̣ адхигантум̣ асакконто ито чавитва̄ суттаппабуддхо вийа брахмалокӯпаго хотӣти брахмалокам̣ упападжджатӣти аттхо.
метта̄ниддесе анодхисо пхаран̣а̄ти одхи марийа̄да̄, на одхи анодхи. тато анодхисо, анодхитоти аттхо, ниппадесато пхусана̄ти вуттам̣ хоти. одхисоти падесавасена. диса̄пхаран̣а̄ти диса̄су пхаран̣а̄. саббети анавасесапарийа̄да̄нам̣. сатта̄типадасса аттхо н̃а̄н̣акатха̄ма̄тика̄ван̣н̣ана̄йам̣ вутто, рул̣хӣсаддена пана вӣтара̄гесупи айам̣ воха̄ро ваттати вилӣвамайепи бӣджанивисесе та̄лаван̣т̣авоха̄ро вийа. авера̄ти верарахита̄. абйа̄паджджа̄ти бйа̄па̄дарахита̄. анӣгха̄ти ниддуккха̄. аниггха̄типи па̄т̣хо. сукхӣ атта̄нам̣парихарантӯти сукхита̄ хутва̄ аттабха̄вам̣ ваттайанту. ‘‘авера̄’’ти ча сакасанта̄не ча паре пат̣ичча, парасанта̄не ча итаре пат̣ичча вера̄бха̄во дассито, ‘‘абйа̄паджджа̄’’тиа̄дӣсу вера̄бха̄ва̄ таммӯлакабйа̄па̄да̄бха̄во, ‘‘анӣгха̄’’ти бйа̄па̄да̄бха̄ва̄ таммӯлакадуккха̄бха̄во, ‘‘сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯ’’ти дуккха̄бха̄ва̄сукхена аттабха̄вапарихаран̣ам̣ дасситанти еваметтха вачанасамбандхо ведитабботи. имесу ча ‘‘авера̄ хонтӯ’’тиа̄дӣсу чатӯсупи вачанесу йам̣ йам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, тасса тасса васена метта̄йа пхарати.
па̄н̣а̄тиа̄дӣсу па̄н̣аната̄йа па̄н̣а̄, асса̄сапасса̄са̄йаттавуттита̄йа̄ти аттхо. бхӯтатта̄ бхӯта̄, абхиниббатта̄ти аттхо. пум̣ вуччати нирайо, там̣ пум̣ галанти гаччхантӣти пуггала̄. аттабха̄во вуччати сарӣрам̣, кхандхапан̃чакамева ва̄, там̣ упа̄да̄йа пан̃н̃аттиматтасаббха̄вато, тасмим̣ аттабха̄ве парийа̄панна̄ париччхинна̄ антогадха̄ти аттабха̄вапарийа̄панна̄. йатха̄ ча сатта̄ти вачанам̣, евам̣ сеса̄нипи рул̣хӣвасена а̄ропетва̄ сабба̄нета̄ни саббасаттавевачана̄нӣти ведитабба̄ни. ка̄ман̃ча ан̃н̃а̄нипи ‘‘саббе джантӯ саббе джӣва̄’’тиа̄дӣни саббасаттавевачана̄ни аттхи, па̄кат̣авасена пана има̄нева пан̃ча гахетва̄ ‘‘пан̃чаха̄ка̄рехи анодхисо пхаран̣а̄ метта̄четовимуттӣ’’ти вуччати. йе пана ‘‘сатта̄ па̄н̣а̄’’тиа̄дӣнам̣ на кевалам̣ вачанаматтатова, атха кхо аттхатопи на̄наттамева иччхеййум̣, тесам̣ анодхисо пхаран̣а̄ вируджджхати. тасма̄ татха̄ аттхам̣ аггахетва̄ имесу пан̃часу а̄ка̄ресу ан̃н̃атаравасена анодхисо метта̄йа пхарати.
одхисо пхаран̣е пана иттхийо пуриса̄ти лин̇гавасена вуттам̣, арийа̄ анарийа̄ти арийапутхуджджанавасена, дева̄манусса̄ винипа̄тика̄ти упапаттивасена. диса̄пхаран̣епи диса̄вибха̄гам̣ акатва̄ саббадиса̄су ‘‘саббе сатта̄’’тиа̄дина̄ найена пхаран̣ато анодхисо пхаран̣а̄ хоти, саббадиса̄су ‘‘сабба̄ иттхийо’’тиа̄дина̄ найена пхаран̣ато одхисо пхаран̣а̄.
йасма̄ пана айам̣ тивидха̄пи метта̄пхаран̣а̄ аппана̄паттачиттасса васена вутта̄, тасма̄ тӣсу ва̄ресу аппана̄ гахетабба̄. анодхисо пхаран̣е та̄ва ‘‘саббе сатта̄ авера̄ хонтӯ’’ти ека̄, ‘‘абйа̄паджджа̄ хонтӯ’’ти ека̄ ‘‘анӣгха̄ хонтӯ’’ти ека̄, ‘‘сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯ’’ти ека̄. та̄нипи хи чатта̄ри хитопасам̣ха̄равасенева вутта̄ни. хитопасам̣ха̄ралаккхан̣а̄ хи метта̄. ити ‘‘сатта̄’’тиа̄дӣсу пан̃часу а̄ка̄ресу чатассаннам̣ чатассаннам̣ аппана̄нам̣ васена вӣсати аппана̄ хонти, одхисо пхаран̣е ‘‘сабба̄ иттхийо’’тиа̄дӣсу саттасу а̄ка̄ресу чатассаннам̣ чатассаннам̣ васена ат̣т̣хавӣсати аппана̄. диса̄пхаран̣е пана ‘‘саббе пураттхима̄йа диса̄йа сатта̄’’тиа̄дина̄ найена екамекисса̄ диса̄йа вӣсати вӣсати катва̄ две сата̄ни, ‘‘сабба̄ пураттхима̄йа диса̄йа иттхийо’’тиа̄дина̄ найена екамекисса̄ диса̄йа ат̣т̣хавӣсати ат̣т̣хавӣсати катва̄ асӣти две сата̄нӣти чатта̄ри сата̄ни асӣти ча аппана̄. ити сабба̄нипи идха вутта̄ни ат̣т̣хавӣса̄дхика̄ни пан̃ча аппана̄сата̄ни хонти. йатха̄ ча метта̄йа тивидхена пхаран̣а̄ вутта̄, татха̄ карун̣а̄мудита̄упеккха̄нампи вутта̄ва хотӣти ведитаббам̣.
1. индрийава̄раван̣н̣ана̄
23. атха меттӯпасам̣ха̄ра̄ка̄рам̣ индрийа̄дипарибха̄ванан̃ча дассетум̣ саббесам̣ сатта̄нам̣ пӣл̣анам̣ ваджджетва̄тиа̄дима̄ха. таттха пӣл̣ананти аббхантарато сарӣрапӣл̣анам̣. упагха̄танти ба̄хирато сарӣропагха̄там̣. санта̄панти йатха̄ татха̄ ва̄ читтасанта̄панам̣. парийа̄да̄нанти пакатийа̄ джӣвита̄дипариккхайам̣. вихесанти парато джӣвитавихет̣ханам̣. ваджджетва̄ти пӣл̣ана̄дӣсу екекам̣ аттано читтенева апанетва̄. има̄ни пӣл̣ана̄дӣни пан̃ча пада̄ни меттопасам̣ха̄расса пат̣ипаккхавиваджджанавасена вутта̄ни, апӣл̣ана̄йа̄тиа̄дӣни меттопасам̣ха̄равасена. апӣл̣ана̄йа̄ти апӣл̣ана̄ка̄рена, саббе сатте метта̄йатӣти самбандхо. евам̣ сесесупи. ма̄ верино ма̄ дуккхино ма̄ дуккхитатта̄ти има̄нипи тӣн̣и меттопасам̣ха̄расса пат̣ипаккхапат̣иккхепавачана̄ни. ма̄-вачанасса ма̄ хонтӯти аттхо. аверино сукхино сукхитатта̄ти има̄ни тӣн̣и меттопасам̣ха̄равачана̄ни. ‘‘абйа̄паджджа̄ анӣгха̄’’ти идам̣ двайам̣ ‘‘сукхино’’ти вачанена сан̇гахитанти ведитаббам̣. сукхитатта̄ти тассева сукхасса ниччаппаваттидассанам̣. ‘‘сукхитатта̄’’ти ча ‘‘сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯ’’ти ча аттхато екам̣. ‘‘апӣл̣ана̄йа̄’’тиа̄дӣхи ва̄ абйа̄паджджа̄нӣгхавачана̄ни сан̇гахита̄ни. ат̣т̣хаха̄ка̄рехӣти ‘‘апӣл̣ана̄йа̄’’тиа̄дайо пан̃ча меттопасам̣ха̄ра̄ка̄ра̄ ‘‘аверино хонтӯ’’тиа̄дайо тайо меттопасам̣ха̄ра̄ка̄ра̄ти имехи ат̣т̣хаха̄ка̄рехи. метта̄йатӣти синийхати. там̣ дхаммам̣ четайатӣти там̣ хитопасам̣ха̄рам̣ четайати абхисандахати, паваттетӣти аттхо. саббабйа̄па̄дапарийут̣т̣ха̄нехи вимуччатӣти метта̄йа пат̣ипаккхабхӯтехи саббехи бйа̄па̄дасамуда̄ча̄рехи виккхамбханато вимуччати. метта̄ ча чето ча вимутти ча̄ти ека̄йева метта̄ тидха̄ ван̣н̣ита̄.
аверино кхемино сукхиноти има̄ни тӣн̣и пада̄ни пуббе вутте а̄ка̄ре сан̇кхепена сан̇гахетва̄ вутта̄ни. саддха̄йа адхимуччатӣтиа̄дина̄ найена вутта̄ни пан̃чиндрийа̄ни метта̄йа сампайутта̄нийева. а̄севана̄тиа̄дӣсу чхасу ва̄ресу а̄севӣйати етехи метта̄ти а̄севана̄. татха̄ бха̄вана̄ бахулӣкаммам̣. алан̇ка̄ра̄ти вибхӯсана̄. сва̄лан̇ката̄ти сут̣т̣ху алан̇ката̄ бхӯсита̄. париккха̄ра̄ти самбха̄ра̄. супариккхата̄ти сут̣т̣ху самбхата̄. парива̄ра̄ти раккханат̣т̣хена. пуна а̄севана̄дӣни ат̣т̣хавӣсати пада̄ни метта̄йа ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ вутта̄ни. таттха па̄рипӯрӣти парипун̣н̣абха̄ва̄. сахагата̄ти метта̄йа сахагата̄. татха̄ сахаджа̄та̄дайо. паккхандана̄ти метта̄йа пависана̄, паккхандати етехи метта̄ти ва̄ паккхандана̄. татха̄ сам̣сӣдана̄дайо. етам̣ сантанти пхассана̄ти еса̄ метта̄ санта̄ти етехи пхассана̄ хотӣти етам̣ сантанти пхассана̄ ‘‘етадагга’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 1.188 а̄дайо) вийа напум̣сакавачанам̣. сва̄дхит̣т̣хита̄ти сут̣т̣ху патит̣т̣хита̄. сусамуггата̄ти сут̣т̣ху самуссита̄. сувимутта̄ти аттано аттано паччанӣкехи сут̣т̣ху вимутта̄. ниббаттентӣти метта̄сампайутта̄ хутва̄ меттам̣ ниббаттенти. джотентӣти па̄кат̣ам̣ каронти. пата̄пентӣти вироченти.
2-4. бала̄дива̄раттайаван̣н̣ана̄
24-27. индрийава̄ре вуттанайенева балава̄ропи ведитаббо. боджджхан̇гамагган̇гава̄ра̄ парийа̄йена вутта̄, на йатха̄лаккхан̣авасена. магган̇гава̄ре самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ метта̄йа пуббабха̄гавасена вутта̄, на аппана̄васена. на хи ете метта̄йа саха бхаванти. саббесам̣ па̄н̣а̄нантиа̄дӣнам̣ сесава̄ра̄нампи саттава̄ре вуттанайенева аттхо ведитаббо. метта̄бха̄вана̄видха̄нам̣ пана висуддхимаггато (висуддхи. 1.240 а̄дайо) гахетаббанти.
метта̄катха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. вира̄гакатха̄
вира̄гакатха̄ван̣н̣ана̄
28. ида̄ни маггапайоджанапарийоса̄на̄йа метта̄катха̄йа анантарам̣ катхита̄йа вира̄гасан̇кха̄тамаггапуббан̇гама̄йа вира̄гакатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха пат̣хамам̣ та̄ва ‘‘ниббиндам̣ вираджджати вира̄га̄ вимуччатӣ’’ти (маха̄ва 23) вутта̄нам̣ двиннам̣ суттантапада̄нам̣ аттхам̣ ниддиситука̄мена вира̄го магго, вимутти пхаланти уддесо т̣хапито. таттха пат̣хамам̣ вачанаттхам̣ та̄ва ниддиситука̄мо катхам̣ вира̄го магготиа̄дима̄ха. таттха вираджджатӣти виратта̄ хоти. сеса̄ни магган̃а̄н̣аниддесе вуттаттха̄ни. вира̄готи йасма̄ самма̄дит̣т̣хи вираджджати, тасма̄ вира̄го на̄ма̄ти аттхо. со ча вира̄го йасма̄ вира̄га̄рамман̣о…пе… вира̄ге патит̣т̣хито, тасма̄ ча вира̄готи евам̣ ‘‘вира̄га̄рамман̣о’’тиа̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ вачана̄нам̣ самбандхо ведитаббо. таттха вира̄га̄рамман̣оти нибба̄на̄рамман̣о. вира̄гагочароти нибба̄нависайо. вира̄ге самуда̄гатоти нибба̄не самуппанно. вира̄ге т̣хитоти паваттивасена нибба̄не т̣хито. вира̄ге патит̣т̣хитоти аниваттанавасена нибба̄не патит̣т̣хито.
нибба̄нан̃ча вира̄готи нибба̄нам̣ вира̄гахетутта̄ вира̄го. нибба̄на̄рамман̣ата̄джа̄та̄ти нибба̄на̄рамман̣е джа̄та̄, нибба̄на̄рамман̣абха̄вена ва̄ джа̄та̄. те маггасампайутта̄ саббева пхасса̄дайо дхамма̄ вираджджанат̣т̣хена вира̄га̄ хонтӣти вира̄га̄ на̄ма хонти. сахаджа̄та̄нӣти самма̄дит̣т̣хисахаджа̄та̄ни самма̄сан̇каппа̄дӣни сатта магган̇га̄ни. вира̄гам̣ гаччхантӣти вира̄го магготи вира̄гам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ гаччхантӣти вира̄га̄рамман̣атта̄ вира̄го на̄ма, магганат̣т̣хена магго на̄ма хотӣти аттхо. екекампи магган̇гам̣ магготи на̄мам̣ лабхати. ити екекасса ан̇гасса маггатте вутте самма̄дит̣т̣хийа̄пи маггаттам̣ вуттамева хоти. тасма̄йева ча етена маггена̄ти ат̣т̣ха магган̇га̄ни гахетва̄ вуттам̣. буддха̄ ча̄ти паччекабуддха̄пи сан̇гахита̄. тепи хи ‘‘двеме, бхиккхаве, буддха̄ татха̄гато ча арахам̣ самма̄самбуддхо паччекабуддхо ча̄’’ти (а. ни. 2.57) вуттатта̄ буддха̄йева. агатанти анаматагге сам̣са̄ре агатапуббам̣. дисанти сакала̄йапат̣ипаттийа̄ диссати ападиссати абхисандахӣйатӣти диса̄, саббабуддхехи ва̄ парамам̣ сукханти диссати ападиссати катхӣйатӣти диса̄, саббадуккхам̣ ва̄ диссанти виссадждженти уджджханти ета̄йа̄ти диса̄. там̣ дисам̣. ат̣т̣хан̇гико магготи ким̣ вуттам̣ хоти? йо со ат̣т̣хан̇гико дхаммасамӯхо, со етена нибба̄нам̣ гаччхантӣти гаманат̣т̣хена магго на̄ма̄ти вуттам̣ хоти. путхусаман̣абра̄хман̣а̄нам̣ параппава̄да̄нанти висум̣ висум̣ саман̣а̄нам̣ бра̄хман̣а̄нан̃ча ито ан̃н̃аладдхика̄нам̣. агготи тесам̣ сесамагга̄нам̣ висит̣т̣хо. сет̣т̣хоти сесамаггато ативийа пасам̣санӣйо. моккхоти мукхе са̄дху, сесамагга̄нам̣ абхимукхе айамева са̄дхӯти аттхо. уттамоти сесамагге ативийа уттин̣н̣о. павароти сесамаггато на̄наппака̄рехи сам̣бхаджанӣйо. итӣти ка̄ран̣аттхе нипа̄то. тасма̄ бхагавата̄ ‘‘магга̄нам̣ ат̣т̣хан̇гико сет̣т̣хо’’ти вуттоти адхиппа̄йо. вуттан̃хи бхагавата̄ –
‘‘магга̄нат̣т̣хан̇гико сет̣т̣хо, сачча̄нам̣ чатуро пада̄;
вира̄го сет̣т̣хо дхамма̄нам̣, двипада̄нан̃ча чаккхума̄’’ти. (дха. па. 273);
там̣ идха виччхиндитва̄ ‘‘магга̄нам̣ ат̣т̣хан̇гико сет̣т̣хо’’ти вуттам̣. сесава̄ресупи имина̄ ча найена хет̣т̣ха̄ вуттанайена ча аттхо ведитаббо.
дассанавира̄готиа̄дӣсу дассанасан̇кха̄то вира̄го дассанавира̄го. индрийат̣т̣хато баласса висит̣т̣хатта̄ идха индрийато балам̣ пат̣хамам̣ вуттанти ведитаббам̣. а̄дхипатеййат̣т̣хена индрийа̄нӣтиа̄ди индрийа̄дӣнам̣ аттхавибха̄вана̄, на вира̄гасса. татхат̣т̣хена сачча̄ти саччан̃а̄н̣ам̣ ведитаббам̣. сӣлависуддхӣти самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄. читтависуддхӣти самма̄сама̄дхи. дит̣т̣хивисуддхӣти самма̄дит̣т̣хисан̇каппа̄. вимуттат̣т̣хена̄ти там̣там̣маггаваджджхакилесехи муттат̣т̣хена. виджджа̄ти самма̄дит̣т̣хи. вимуттӣти самуччхедавимутти. аматогадхам̣ нибба̄нам̣ парийоса̄нат̣т̣хена магготи маггапхалапаччавеккхан̣а̄хи маггӣйатӣти магго.
имасмим̣ вира̄ганиддесе вутта̄ дхамма̄ саббепи маггаккхан̣ейева. вимуттиниддесе пхалаккхан̣е. тасма̄ чхандаманасика̄ра̄пи маггапхаласампайутта̄.
29. вира̄ганиддесе вуттанайенева вимуттиниддесепи аттхо ведитаббо. пхалам̣ панеттха пат̣иппассаддхивимуттатта̄ вимутти, нибба̄нам̣ ниссаран̣авимуттатта̄ вимутти. ‘‘сахаджа̄та̄ни саттан̇га̄нӣ’’тиа̄дӣни вачана̄ни идха на лаббхантӣти на вутта̄ни. сайам̣ пхалавимуттатта̄ паричча̄гат̣т̣хена вимуттӣти еттакамева вуттам̣. сесам̣ вуттанайамева̄ти.
вира̄гакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. пат̣исамбхида̄катха̄
1. дхаммачаккапаваттанава̄раван̣н̣ана̄
30. ида̄ни вира̄гасан̇кха̄тамаггавасена сиддхам̣ пат̣исамбхида̄пабхедам̣ дассентена катхита̄йа дхаммачаккаппаваттанасуттантапуббан̇гама̄йа пат̣исамбхида̄катха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. суттанте та̄ва ба̄ра̄н̣асийанти ба̄ра̄н̣аса̄ на̄ма надӣ, ба̄ра̄н̣аса̄йа авидӯре бхава̄ нагарӣ ба̄ра̄н̣асӣ. тассам̣ ба̄ра̄н̣асийам̣. исипатане мигада̄йети исӣнам̣ патануппатанавасена евам̣ладдхана̄ме мига̄нам̣ абхайада̄надиннат̣т̣ха̄натта̄ мигада̄йасан̇кха̄те а̄ра̄ме. таттха хи уппаннуппанна̄ саббан̃н̃уисайо патанти, дхаммачаккаппаваттанаттхам̣ нисӣдантӣти аттхо. нандамӯлакапаббха̄рато сатта̄хаччайена ниродхасама̄паттито вут̣т̣хита̄ анотаттадахе катамукхадхованакичча̄ а̄ка̄сена а̄гантва̄ паччекабуддхаисайопеттха самосаран̣авасена патанти, упосатхаттхан̃ча анупосатхаттхан̃ча саннипатанти, гандхама̄данам̣ пат̣игаччханта̄ ча тато ча уппатантӣтипи имина̄ исӣнам̣ патануппатанавасена там̣ ‘‘исипатана’’нти вуччати. ‘‘исипадана’’нтипи па̄т̣хо. пан̃чаваггийети –
‘‘кон̣д̣ан̃н̃о бхаддийо ваппо, маха̄на̄мо ча ассаджи;
ете пан̃ча маха̄тхера̄, пан̃чавагга̄ти вуччаре’’ти. –
евам̣ вутта̄нам̣ пан̃чаннам̣ бхиккхӯнам̣ вагго пан̃чавагго. тасмим̣ пан̃чавагге бхава̄ там̣парийа̄паннатта̄ти пан̃чаваггийа̄, те пан̃чаваггийе. бхиккхӯ а̄мантесӣти дӣпан̇карадасабаласса па̄дамӯле ката̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа па̄рамийо пӯренто анупуббена паччхимабхавам̣ патва̄ паччхимабхаве ча ката̄бхиниккхамано анупуббена бодхиман̣д̣ам̣ патва̄ таттха апара̄джитапаллан̇ке нисинно ма̄рабалам̣ бхиндитва̄ пат̣хамайа̄ме пуббенива̄сам̣ ануссаритва̄ маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ висодхетва̄ паччхимайа̄ма̄васа̄не дасасахассилокадха̄тум̣ унна̄денто сампакампенто саббан̃н̃утам̣ патва̄ сатта сатта̄ха̄ни бодхиман̣д̣е вӣтина̄метва̄ маха̄брахмуна̄ а̄йа̄читадхаммадесана̄ буддхачаккхуна̄ локам̣ волокетва̄ лока̄нуггахена ба̄ра̄н̣асим̣ гантва̄ пан̃чаваггийе бхиккхӯ сан̃н̃а̄петва̄ дхаммачаккам̣ паваттетука̄мо а̄мантеси.
двеме, бхиккхаве, анта̄ти двеме, бхиккхаве, кот̣т̣ха̄са̄. имасса пана вачанасса самуда̄ха̄рена самуда̄ха̄раниггхосо хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ упари бхаваггам̣ патва̄ дасасахассим̣ локадха̄тум̣ паттхаритва̄ ат̣т̣ха̄си, тасмим̣йева самайе ат̣т̣ха̄расакот̣исан̇кха̄ брахма̄но сама̄гаччхим̣су. паччхимадиса̄йа сӯрийо аттхан̇гамети, пураттхима̄йа диса̄йа уттара̄са̄л̣ханаккхаттена йутто пун̣н̣ачандо уггаччхати. тасмим̣ самайе бхагава̄ дхаммачаккаппаваттанасуттантам̣ а̄рабханто ‘‘двеме, бхиккхаве, анта̄’’тиа̄дима̄ха.
таттха паббаджитена̄ти гихисам̣йоджанам̣ ваттхука̄мам̣ чхетва̄ паббаджитена. на севитабба̄ти на валан̃джетабба̄. паббаджита̄нам̣йева висесато пат̣ипаттийа̄ бха̄джанабхӯтатта̄ ‘‘паббаджитена на севитабба̄’’ти вуттам̣. йо ча̄йам̣ ка̄месу ка̄масукхаллика̄нуйоготи йо ча айам̣ ваттхука̄месу килесака̄масукхасса, килесака̄масукханиссайасса ва̄ ануйого. хӣноти ла̄мако. гаммоти га̄мава̄сӣнам̣ сантако. потхуджджаникоти путхуджджанена андхаба̄ладжанена а̄чин̣н̣о. анарийоти на арийо. атха ва̄ на висуддха̄нам̣ уттама̄нам̣ арийа̄нам̣ сантако. анаттхасам̣хитоти на аттхасам̣хито, сукха̄вахака̄ран̣ам̣ анисситоти аттхо. аттакиламатха̄нуйоготи аттано киламатхасса ануйого, аттано дуккхакаран̣анти аттхо. дуккхоти кан̣т̣ака̄пассайасеййа̄дӣхи аттама̄ран̣ехи дуккха̄вахо. тапассӣхи ‘‘уттамам̣ тапо’’ти гахитатта̄ тесам̣ читта̄нураккханаттхам̣ идха ‘‘хӣно’’ти на вуттам̣, паббаджита̄нам̣ дхамматта̄ ‘‘гаммо’’ти ча, гихӣхи аса̄дха̄ран̣атта̄ ‘‘потхуджджанико’’ти ча на вуттам̣. таттха пана кехичи паббаджитапат̣ин̃н̃ехи дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄дехи ‘‘йато кхо, бхо, айам̣ атта̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппито саман̇гибхӯто парича̄рети, етта̄вата̄ кхо, бхо, айам̣ атта̄ дит̣т̣хадхамманибба̄наппатто хотӣ’’ти (дӣ. ни. 1.94) гахитатта̄ тесам̣ читта̄нураккханаттхан̃ча паччуппанне сукхатта̄ ча тасса дхаммасама̄да̄насса ‘‘дуккхо’’ти на вуттам̣. ка̄масукхаллика̄нуйого паччуппанне тан̣ха̄дит̣т̣хисам̣килит̣т̣хасукхатта̄ а̄йатин̃ча дуккхавипа̄катта̄ тадануйутта̄нам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хибандханабаддхатта̄ ча на севитаббо, аттакиламатха̄нуйого паччуппанне дит̣т̣хисам̣килит̣т̣хадуккхатта̄ а̄йатин̃ча дуккхавипа̄катта̄ тадануйутта̄нам̣ дит̣т̣хибандханабаддхатта̄ ча на севитаббо, ете кхоти те ете. анупагамма̄ти на упагантва̄. маджджхима̄ти сам̣килит̣т̣хасукхадуккха̄нам̣ абха̄ва̄ маджджхе бхава̄ти маджджхима̄. са̄ ева нибба̄нам̣ пат̣ипаджджанти ета̄йа̄ти пат̣ипада̄. абхисамбуддха̄ти пат̣ивиддха̄. чаккхукаран̣ӣтиа̄дӣсу пан̃н̃а̄чаккхум̣ каротӣти чаккхукаран̣ӣ. н̃а̄н̣акаран̣ӣти тассева вевачанам̣. упасама̄йа̄ти килесӯпасама̄йа. абхин̃н̃а̄йа̄ти чатуннам̣ сачча̄нам̣ абхиджа̄нанаттха̄йа. самбодха̄йа̄ти тесам̣йева самбуджджханаттха̄йа. нибба̄на̄йа̄ти нибба̄насаччхикирийаттха̄йа. атха ва̄ дассанамагган̃а̄н̣ам̣ каротӣти чаккхукаран̣ӣ. бха̄вана̄магган̃а̄н̣ам̣ каротӣти н̃а̄н̣акаран̣ӣ. саббакилеса̄нам̣ упасама̄йа. саббадхамма̄нам̣ абхин̃н̃а̄йа. арахаттапхаласамбодха̄йа. килеса̄нан̃ча кхандха̄нан̃ча нибба̄на̄йа. саччакатха̄ абхин̃н̃еййаниддесе вутта̄.
евам̣ бхагава̄ сачча̄ни пака̄сетва̄ аттани катабахума̄на̄нам̣ тесам̣ аттано пат̣иведхаккамам̣ сутва̄ пат̣ипаттийа̄ бахума̄на̄ропанена пат̣ипаттийам̣ т̣хатва̄ саччаппат̣иведхам̣ пассанто идам̣ дуккхам̣ арийасаччанти ме, бхиккхаветиа̄дина̄ аттано пат̣иведхаккамам̣ дассеси. таттха анануссутесӯти на ануссутесу, парам̣ анугантва̄ ассутесӯти аттхо. чаккхӯтиа̄дӣнам̣ аттхо парато а̄ви бхависсати. идам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣, идам̣ дуккхасамудайам̣, идам̣ дуккханиродхам̣, идам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччанти чатуннам̣ сачча̄нам̣ дассанапат̣иведхо секхабхӯмийам̣. парин̃н̃еййам̣ паха̄таббам̣ саччхика̄таббам̣ бха̄ветаббанти чатуннам̣ сачча̄нам̣ бха̄вана̄пат̣иведхо секхабхӯмийам̣йева. парин̃н̃а̄там̣ пахӣнам̣ саччхикатам̣ бха̄витанти чатуннам̣ сачча̄нам̣ паччавеккхан̣а̄ асекхабхӯмийам̣.
типариват̣т̣анти саччан̃а̄н̣акиччан̃а̄н̣акатан̃а̄н̣асан̇кха̄та̄нам̣ тин̣н̣ам̣ париват̣т̣а̄нам̣ васена тайо париват̣т̣а̄ асса̄ти типариват̣т̣ам̣. еттха хи ‘‘идам̣ дуккхам̣, идам̣ дуккхасамудайам̣, идам̣ дуккханиродхам̣, идам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасачча’’нти евам̣ чатӯсу саччесу йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣ саччан̃а̄н̣ам̣ на̄ма. тесуйева ‘‘парин̃н̃еййам̣ паха̄таббам̣ саччхика̄таббам̣ бха̄ветабба’’нти евам̣ каттаббакиччаджа̄нанан̃а̄н̣ам̣ киччан̃а̄н̣ам̣ на̄ма. ‘‘парин̃н̃а̄там̣ пахӣнам̣ саччхикатам̣ бха̄вита’’нти евам̣ тасса киччасса катабха̄ваджа̄нанан̃а̄н̣ам̣ катан̃а̄н̣ам̣ на̄ма. два̄даса̄ка̄ранти тесам̣йева екекасмим̣ сачче тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ васена два̄даса а̄ка̄ра̄ асса̄ти два̄даса̄ка̄рам̣. н̃а̄н̣адассананти етесам̣ типариват̣т̣а̄нам̣ два̄дасаннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ васена уппаннам̣ н̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ дассанам̣. аттамана̄ти сакамана̄. сатта̄нан̃хи сукхака̄матта̄ дуккхапат̣икӯлатта̄ пӣтисоманассайуттамано сакамано на̄ма, пӣтисоманассехи аттамана̄ гахитамана̄ бйа̄питамана̄ти ва̄ аттхо. абхинандунти абхимукха̄ хутва̄ нандим̣су. веййа̄каран̣ети суттанте. нигга̄тхако хи суттанто кевалам̣ аттхасса бйа̄каран̣ато веййа̄каран̣ам̣ на̄ма. бхан̃н̃ама̄нети катхийама̄не. ваттама̄насамӣпе ваттама̄навачанам̣ катам̣, бхан̣итети аттхо. вираджанти вигатара̄га̄дираджам̣. вӣтамаланти вигатара̄га̄дималам̣. ра̄га̄дайо хи аджджхоттхаран̣ат̣т̣хена раджо на̄ма, дӯсанат̣т̣хена малам̣ на̄ма. дхаммачаккхунти каттхачи пат̣хамамагган̃а̄н̣ам̣, каттхачи а̄дӣни тӣн̣и магган̃а̄н̣а̄ни, каттхачи чатуттхамагган̃а̄н̣ампи. идха пана пат̣хамамагган̃а̄н̣амева. йам̣ кин̃чи самудайадхаммам̣, саббам̣ там̣ ниродхадхамманти випассана̄васена евам̣ паваттасса дхаммачаккхум̣ удапа̄дӣти аттхо.
дхаммачаккети пат̣иведхан̃а̄н̣е ча десана̄н̃а̄н̣е ча. бодхипаллан̇ке нисиннасса хи бхагавато чатӯсу саччесу два̄даса̄ка̄рам̣ пат̣иведхан̃а̄н̣ампи исипатане нисиннасса два̄даса̄ка̄рамева саччадесана̄йа паваттакадесана̄н̃а̄н̣ампи дхаммачаккам̣ на̄ма. убхайампи хетам̣ дасабаласса паваттан̃а̄н̣амева. там̣ има̄йа десана̄йа пака̄сентена бхагавата̄ дхаммачаккам̣ паваттитам̣ на̄ма. там̣ панетам̣ дхаммачаккам̣ йа̄ва ан̃н̃а̄такон̣д̣ан̃н̃аттхеро ат̣т̣ха̄расахи брахмакот̣ӣхи саддхим̣ сота̄паттипхале на патит̣т̣ха̄ти, та̄ва бхагава̄ паваттети на̄ма, патит̣т̣хите пана паваттитам̣ на̄ма. там̣ сандха̄йа ‘‘паваттите ча бхагавата̄ дхаммачакке’’ти вуттам̣.
бхумма̄ дева̄ти бхӯмат̣т̣хака̄ дева̄. саддаманусса̄весунти екаппаха̄ренева са̄дхука̄рам̣ датва̄ етам̣ бхагавата̄тиа̄дӣни ваданта̄ саддам̣ анусса̄вайим̣су. аппат̣иваттийанти ‘‘найидам̣ татха̄’’ти пат̣иломам̣ ваттетум̣ асаккун̣еййам̣. саннипатита̄ четтха девабрахма̄но десана̄парийоса̄не екаппаха̄ренева са̄дхука̄рам̣ адам̣су, саннипа̄там̣ ана̄гата̄ пана бхуммадева̄дайо тесам̣ тесам̣ саддам̣ сутва̄ са̄дхука̄рамадам̣сӯти ведитаббам̣. тесу пана паббатаруккха̄дӣсу ниббатта̄ бхуммадева̄. те ча̄тумаха̄ра̄джикапарийа̄панна̄ хонта̄пи идха висум̣ катва̄ вутта̄. ча̄тумаха̄ра̄джика̄ти ча дхатарат̣т̣хавирӯл̣хакавирӯпаккхакуверасан̇кха̄та̄ чатумаха̄ра̄джа̄ девата̄ етесанти ча̄тумаха̄ра̄джика̄. те синерувемаджджхе хонти. тесу паббатат̣т̣хака̄пи аттхи а̄ка̄сат̣т̣хака̄пи. тесам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ патта̄. кхид̣д̣а̄падосика̄ манопадосика̄ сӣтавала̄хака̄ ун̣хавала̄хака̄ чандима̄ девапутто сӯрийо девапуттоти ете саббепи ча̄тумаха̄ра̄джикадевалокат̣т̣ха̄ ева. теттим̣са джана̄ таттха уппанна̄ти та̄ватим̣са̄. апича ‘‘та̄ватим̣са̄’’ти тесам̣ дева̄нам̣ на̄мамева̄типи вуттам̣. тепи аттхи паббатат̣т̣хака̄ аттхи а̄ка̄сат̣т̣хака̄. тесам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ патта̄, татха̄ йа̄ма̄дӣнам̣. екадевалокепи хи дева̄нам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ аппатта̄ на̄ма наттхи. диббам̣ сукхам̣ йа̄та̄ пайа̄та̄ сампатта̄ти йа̄ма̄. тут̣т̣ха̄ пахат̣т̣ха̄ти тусита̄. пакатипат̣ийатта̄рамман̣ато атирекена рамитука̄мака̄ле йатха̄ручите бхоге нимминитва̄ нимминитва̄ рамантӣти нимма̄наратӣ. читта̄ча̄рам̣ н̃атва̄ параниммитесу бхогесу васам̣ ваттентӣти параниммитавасаваттӣ. брахмака̄йе брахмагхат̣а̄йа нийутта̄ти брахмака̄йика̄. саббепи пан̃чавока̄рабрахма̄но гахита̄.
тена кхан̣ена̄ти вачанам̣ висесетва̄ тена мухуттена̄ти вуттам̣. мухуттасан̇кха̄тена кхан̣ена, на параматтхакхан̣ена̄ти вуттам̣ хоти. йа̄ва брахмалока̄ти брахмалокам̣ антокатва̄. саддоти са̄дхука̄расаддо. дасасахассӣти дасасахассачаккава̄л̣аватӣ. сан̇кампӣти уддхам̣ уггаччхантӣ сут̣т̣ху кампи. сампакампӣти уддхам̣ уггаччхантӣ адхо оккамантӣ сут̣т̣ху пакампи. сампаведхӣти чатудиса̄ гаччхантӣ сут̣т̣ху паведхи. самбуддхабха̄ва̄йа ма̄тукуччхим̣ оккаманте ча бодхисатте тато никкхаманте ча маха̄патхавӣ пун̃н̃атеджена акампиттха, абхисамбодхийам̣ пат̣иведхан̃а̄н̣атеджена. дхаммачаккаппаваттане десана̄н̃а̄н̣атеджена са̄дхука̄рам̣ да̄тука̄ма̄ вийа патхавӣ девата̄нубха̄вена акампиттха, а̄йусан̇кха̄россаджджане маха̄паринибба̄не ча ка̄рун̃н̃ена читтасан̇кхобхам̣ асахама̄на̄ вийа патхавӣ девата̄нубха̄вена акампиттха. аппама̄н̣оти вуддхаппама̄н̣о. ул̣а̄роти еттха ‘‘ул̣а̄ра̄ни ул̣а̄ра̄ни кха̄данӣйа̄ни кха̄дантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.366) мадхурам̣ ул̣а̄ранти вуттам̣. ‘‘ул̣а̄ра̄йа ваттхабхога̄йа читтам̣ на наматӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 9.20) пан̣ӣтам̣ ул̣а̄ранти вуттам̣. ‘‘ул̣а̄ра̄йа кхалу бхавам̣ ваччха̄йано саман̣ам̣ готамам̣ пасам̣са̄йа пасам̣сатӣ’’тиа̄дӣсу сет̣т̣хам̣ ул̣а̄ранти вуттам̣. идха пана ‘‘випуло ул̣а̄ро’’ти вутто. обха̄соти десана̄н̃а̄н̣а̄нубха̄вена ча девата̄нубха̄вена ча джа̄таобха̄со. локети чаккава̄л̣асса дасасахассийам̣йева. атиккаммева дева̄нам̣ дева̄нубха̄ванти дева̄нам̣ айама̄нубха̄во – ниваттхаваттхаппабха̄ два̄даса йоджана̄ни пхарати, татха̄ сарӣрасса алан̇ка̄расса вима̄насса ча. там̣ дева̄нам̣ дева̄нубха̄вам̣ атиккамитва̄йева̄ти аттхо. уда̄нанти соманассан̃а̄н̣амайикам̣ уда̄ха̄рам̣. уда̄несӣти уда̄хари. ан̃н̃а̄си вата, бхо кон̣д̣ан̃н̃оти имассапи уда̄насса уда̄харан̣агхосо дасасахассилокадха̄тум̣ пхаритва̄ ат̣т̣ха̄си. ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃оти бхусам̣ н̃а̄такон̣д̣ан̃н̃оти аттхо.
чаккхуа̄дӣнам̣ ниддесе дассанат̣т̣хена̄тиа̄дӣсу екамева н̃а̄н̣ам̣ йатха̄вуттасса неййасса чаккху вийа дассанакиччакаран̣ена чаккху. н̃а̄н̣акиччакаран̣ена н̃а̄н̣ам̣. на̄наппака̄рато джа̄нанакиччакаран̣ена пан̃н̃а̄. анавасесапат̣иведхакаран̣ена виджджа̄. саббатха̄ обха̄сакиччакаран̣ена а̄локо на̄ма̄ти аттхо. чаккхум̣ дхаммотиа̄дӣсупи екам̣йева н̃а̄н̣ам̣ киччана̄наттена пан̃чадха̄ ван̣н̣итам̣. а̄рамман̣а̄ти упаттхамбханат̣т̣хена. гочара̄ти висайат̣т̣хена. дассанат̣т̣хена̄тиа̄дӣсу н̃а̄н̣акиччам̣ пан̃чадха̄ вуттам̣. имина̄ найена тӣсу ва̄ресу екекасмим̣ пан̃ча пан̃ча катва̄ паннараса дхамма̄, паннараса аттха̄, двӣсу паннарасакесу тим̣са нируттийо, паннарасасу дхаммесу паннарасасу аттхесу тим̣са̄йа нируттӣсӯти сат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄ни ведитабба̄ни. сесаарийасаччесупи есева найо. чатӯсу арийасаччесу екекасмим̣ арийасачче паннарасаннам̣ паннарасаннам̣ дхамма̄нам̣ аттха̄нан̃ча васена сат̣т̣хи дхамма̄, сат̣т̣хи аттха̄, сат̣т̣хийа̄ дхаммесу сат̣т̣хийа̄ аттхесу ча вӣсасатам̣ нируттийо, вӣса̄дхикам̣ сатанти аттхо. сат̣т̣хийа̄ дхаммесу сат̣т̣хийа̄ аттхесу вӣсуттарасате нируттӣсӯти евам̣ чатта̄рӣсан̃ча две ча н̃а̄н̣асата̄ни.
2-3. сатипат̣т̣ха̄нава̄ра̄диван̣н̣ана̄
31-32. сатипат̣т̣ха̄насуттантапуббан̇гаме иддхипа̄дасуттантапуббан̇гаме ча пат̣исамбхида̄ниддесе имина̄ва найена аттхо ча ган̣ана̄ ча ведитабба̄.
4-8. саттабодхисаттава̄ра̄диван̣н̣ана̄
33-37. саттаннам̣ бодхисатта̄нам̣ суттантесу екекасмим̣йева самудайе чаккха̄дайо пан̃ча, ниродхе пан̃ча̄ти даса дхамма̄, самудайе дассанат̣т̣ха̄дайо пан̃ча, ниродхе пан̃ча̄ти даса аттха̄, тесам̣ васена вӣсати нируттийо чатта̄рӣсам̣ н̃а̄н̣а̄ни. сатта екато катва̄ вуттаган̣ана̄ сувин̃н̃еййа̄ ева. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣авасена вуттапат̣исамбхида̄ниддесе екекамӯлакесу ‘‘н̃а̄то дит̣т̣хо видито саччхикато пхассито пан̃н̃а̄йа̄’’ти (пат̣и. ма. 1.121) имесу пан̃часу вачанесу екекасмим̣йева чаккха̄дайо пан̃ча, дассанат̣т̣ха̄дайо пан̃ча̄ти пан̃чапан̃чака̄нам̣ васена пан̃чавӣсати дхамма̄, пан̃чавӣсати аттха̄, таддигун̣а̄ нируттийо, таддигун̣а̄ни н̃а̄н̣а̄ни н̃еййа̄ни. пан̃ча екато катва̄ вуттава̄репи пан̃чаккхаттум̣ пан̃ча пан̃чавӣсати катва̄ пан̃чавӣсасатам̣ дхамма̄, пан̃чавӣсасатам̣ аттха̄, таддигун̣а̄ нируттийо, таддигун̣а̄ни н̃а̄н̣а̄ни н̃еййа̄ни. ад̣д̣хатеййа̄нӣти четтха две сата̄ни ча пан̃н̃а̄сан̃ча. кхандха̄дӣсупи есева найо. имина̄ва найена саччава̄рапат̣исамбхида̄ва̄ре ча дхамма̄диган̣ана̄ ведитабба̄.
9. чхабуддхадхаммава̄раван̣н̣ана̄
38. буддхадхаммава̄ре дийад̣д̣хасатанти чхаккхаттум̣ пан̃чавӣсати сатан̃ча пан̃н̃а̄сан̃ча хонти, таддигун̣а̄ нируттийо таддигун̣а̄ни н̃а̄н̣а̄ни. пат̣исамбхида̄дхикаран̣ети пат̣исамбхида̄дхика̄ре. ад̣д̣ханавадхаммасата̄нӣти пат̣хамам̣ вуттесу чатӯсу саччесу сат̣т̣хи, чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу сат̣т̣хи, чатӯсу саммаппадха̄несу сат̣т̣хи, саттабодхисаттавеййа̄каран̣есу саттати, абхин̃н̃ат̣т̣ха̄дӣсу пан̃часу пан̃чавӣсасатам̣, кхандхат̣т̣ха̄дӣсу пан̃часу пан̃чавӣсасатам̣, пуна чатӯсу арийасаччесу сатам̣, чатӯсу пат̣исамбхида̄су сатам̣, чхасу буддхадхаммесу дийад̣д̣хасатанти евам̣ ат̣т̣хасата̄ни ча пан̃н̃а̄сан̃ча дхамма̄ хонти. евам̣ аттха̄пи таттака̄ ева хонти. евамева сачча̄дӣсу тӣсу т̣ха̄несу вӣсасатам̣ нируттийо, саттасу веййа̄каран̣есу чатта̄рӣсасатам̣ нируттийо, абхин̃н̃ат̣т̣ха̄дӣсу кхандхат̣т̣ха̄дӣсу ча ад̣д̣хатеййа̄ни ад̣д̣хатеййа̄ни нируттисата̄ни, арийасаччесу пат̣исамбхида̄су ча две две нируттисата̄ни, буддхадхаммесу тӣн̣и нируттисата̄нӣти евам̣ нируттисахассан̃ча саттанируттисата̄ни ча хонти. евамева сачча̄дӣсу тӣсу т̣ха̄несу чатта̄рӣса̄дхика̄ни две две н̃а̄н̣асата̄ни, саттасу веййа̄каран̣есу асӣтиадхика̄ни две н̃а̄н̣асата̄ни, абхин̃н̃ат̣т̣ха̄дӣсу кхандхат̣т̣ха̄дӣсу ча пан̃чапан̃чан̃а̄н̣асата̄ни, саччесу пат̣исамбхида̄су ча чатта̄ри чатта̄ри н̃а̄н̣асата̄ни, буддхадхаммесу чха н̃а̄н̣асата̄нӣти евам̣ тӣн̣и ча н̃а̄н̣асахасса̄ни чатта̄ри ча н̃а̄н̣асата̄ни хонтӣти.
пат̣исамбхида̄катха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. дхаммачаккакатха̄
1. саччава̄раван̣н̣ана̄
39. пуна дхаммачаккаппаваттанасуттантамева пуббан̇гамам̣ катва̄ катхита̄йа дхаммачаккакатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха дуккхаваттхука̄ти ека̄бхисамайавасена дуккхам̣ ваттху етесанти дуккхаваттхука̄. тадева дуккхам̣ висесетва̄ саччаваттхука̄тиа̄дима̄ха. таттха саччам̣ а̄рамман̣ам̣ упаттхамбхо етесанти сачча̄рамман̣а̄. саччам̣ гочаро висайо етесанти саччагочара̄. саччасан̇гахита̄ти маггасаччена сан̇гахита̄. саччапарийа̄панна̄ти маггасачча̄йатта̄. сачче самуда̄гата̄ти дуккхапариджа̄нанена дуккхасачче самуппанна̄. татха̄ таттхева т̣хита̄ патит̣т̣хита̄ ча.
40. ида̄ни ‘‘паваттите ча бхагавата̄ дхаммачакке’’ти вуттам̣ дхаммачаккам̣ ниддиситука̄мо дхаммачаккантиа̄дима̄ха. таттха дувидхам̣ дхаммачаккам̣ пат̣иведхадхаммачаккам̣ десана̄дхаммачаккан̃ча. пат̣иведхадхаммачаккам̣ бодхипаллан̇ке, десана̄дхаммачаккам̣ исипатане. дхамман̃ча паваттети чаккан̃ча̄ти пат̣иведхадхаммачаккам̣ вуттам̣, чаккан̃ча паваттети дхамман̃ча̄ти десана̄дхаммачаккам̣. катхам̣? бхагава̄ хи бодхипаллан̇ке нисинно маггаккхан̣е индрийабалабоджджхан̇гамагган̇га̄дибхедам̣ дхамман̃ча паваттети, сойева ча дхаммо килесасаттугха̄та̄йа паваттанато пахаран̣ачаккам̣ вийа̄ти чаккан̃ча. дхаммам̣ паваттентойева бхагава̄ там̣ чаккам̣ паваттети на̄ма. етена дхаммойева чакканти каммадха̄райасама̄сата̄ вутта̄ хоти. исипатане нисинно бхагава̄ дхаммадесанаккхан̣е венеййасанта̄не килесасаттугха̄та̄йа паваттанато пахаран̣ачаккасадисам̣ десана̄чаккан̃ча паваттети, венеййасанта̄не индрийабалабоджджхан̇гамагган̇га̄дибхедам̣ дхаммачаккан̃ча паваттети. етена дхаммо ча чаккан̃ча дхаммачакканти двандасама̄сата̄ вутта̄ хоти. йасма̄ пана паваттаке сати паваттана̄ на̄ма хоти, тасма̄ саббаттха̄пи ‘‘паваттетӣ’’ти вуттам̣, паваттанат̣т̣хена пана ‘‘чакка’’нти вуттам̣ хотӣти ведитаббам̣. дхаммена паваттетӣти дхаммачаккантиа̄дӣни десана̄дхаммачаккамева сандха̄йа вутта̄нӣти ведитабба̄ни.
таттха дхаммена паваттетӣти йатха̄сабха̄ватта̄ дхаммена паваттам̣ чакканти дхаммачакканти вуттам̣ хоти. дхаммачарийа̄йа паваттетӣти венеййасанта̄не дхамматтха̄йа паваттам̣ чакканти дхаммачакканти вуттам̣ хоти. дхамме т̣хитотиа̄дӣхи бхагавато дхаммабхӯтата̄ дхаммасса̄мита̄ ча вутта̄ хоти. йатха̄ха – ‘‘со ха̄вусо, бхагава̄ джа̄нам̣ джа̄на̄ти пассам̣ пассати чаккхубхӯто н̃а̄н̣абхӯто дхаммабхӯто брахмабхӯто ватта̄ паватта̄ аттхасса ниннета̄ аматасса да̄та̄ дхаммасса̄мӣ татха̄гато’’ти (ма. ни. 1.203). тасма̄ техи дхаммасса чакканти дхаммачакканти вуттам̣ хоти. т̣хитоти висайӣбха̄вена т̣хито. патит̣т̣хитоти ачалабха̄вена патит̣т̣хито. васиппаттоти иссарабха̄вам̣ патто. па̄рамиппаттоти кот̣иппатто. веса̄раджджаппаттоти виса̄радабха̄вам̣ патто. дхамме патит̣т̣ха̄пентотиа̄дӣхи венеййасанта̄намапеккхитва̄ вуттехи пана вачанехи дхаммасса̄мита̄йа ча дхамматтха̄йа чакканти вуттам̣ хоти. дхаммам̣ саккаронтотихаа̄дӣхи дхамматтха̄йа чакканти вуттам̣ хоти. йо хи дхаммам̣ сакка̄ра̄дивасена паваттети, со дхамматтхам̣ паваттети. дхаммам̣ саккаронтоти йатха̄ като со дхаммо сукато хоти, евамева нам̣ каронто. дхаммам̣ гарум̣ каронтоти тасмим̣ га̄равуппаттийа̄ там̣ гарум̣ каронто. дхаммам̣ ма̄нентоти дхаммам̣ пийан̃ча бха̄ванӣйан̃ча катва̄ вихаранто. дхаммам̣ пӯджентоти там̣ ападиситва̄ десана̄пат̣ипаттипӯджа̄йа пӯджам̣ каронто. дхаммам̣ апача̄йама̄ноти тассева дхаммасса сакка̄рагарука̄рехи нӣчавуттитам̣ каронто. дхаммаддхаджо дхаммакетӯти там̣ дхаммам̣ дхаджамива пураккхатва̄ кетумива ча уккхипитва̄ паваттийа̄ дхаммаддхаджо дхаммакету ча хутва̄ти аттхо. дхамма̄дхипатеййоти дхамма̄дхипатито а̄гато бха̄вана̄дхаммавасенева ча саббакирийа̄нам̣ каран̣ена дхамма̄дхипатеййо хутва̄. там̣ кхо пана дхаммачаккам̣ аппат̣иваттийанти кеначи ниваттетум̣ асаккун̣еййата̄йа аппат̣ихатапаваттита̄ вутта̄. тасма̄ со дхаммо паваттанат̣т̣хена чакканти вуттам̣ хоти.
саддхиндрийам̣ дхаммо, там̣ дхаммам̣ паваттетӣти венеййасанта̄не маггасампайуттасаддхиндрийуппа̄данена там̣ саддхиндрийам̣ дхаммам̣ паваттетӣти аттхо. есева найо сесесупи. сачча̄ти саччан̃а̄н̣а̄ни. випассана̄ ча виджджа̄ ча магган̃а̄н̣амева. ануппа̄де н̃а̄н̣анти арахаттапхале н̃а̄н̣ам̣. тампи венеййасанта̄не паваттетийева, нибба̄нан̃ча пат̣иведхам̣ каронто паваттетийева на̄ма.
самудайава̄ра̄дӣсу самудайаваттхука̄ ниродхаваттхука̄ маггаваттхука̄ти висесападам̣ дассетва̄ сан̇кхитта̄. еттха̄пи вуттасадисам̣ пат̣хамам̣ вуттанайенева ведитаббам̣.
2-3. сатипат̣т̣ха̄нава̄ра̄диван̣н̣ана̄
41-42. сатипат̣т̣ха̄наиддхипа̄дапуббан̇гамава̄ра̄пи маггаккхан̣авасена вутта̄. тепи таттха таттха висесападам̣ дассетва̄ сан̇кхитта̄ти.
дхаммачаккакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. локуттаракатха̄
локуттаракатха̄ван̣н̣ана̄
43. ида̄ни локуттарадхаммаватийа̄ дхаммачаккакатха̄йа анантарам̣ катхита̄йа локуттаракатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха локуттарападасса аттхо ниддесава̄ре а̄ви бхависсати. чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄тиа̄дайо саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄ йатха̄йогам̣ маггапхаласампайутта̄. те буджджханат̣т̣хена бодхӣти евам̣ладдхана̄масса арийасса паккхе бхаватта̄ бодхипаккхийа̄ на̄ма. паккхе бхаватта̄ти упака̄рабха̄ве т̣хитатта̄. тесу а̄рамман̣есу оккантитва̄ паккхандитва̄ упат̣т̣ха̄нато упат̣т̣ха̄нам̣, сатийева упат̣т̣ха̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣. ка̄йаведана̄читтадхаммесу панасса асубхадуккха̄ничча̄натта̄ка̄рагахан̣авасена субхасукханиччааттасан̃н̃а̄паха̄накиччаса̄дханавасена ча паваттито чатудха̄ бхедо хоти. тасма̄ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ти вуччати. падаханти етена̄ти падха̄нам̣, собханам̣ падха̄нам̣ саммаппадха̄нам̣, самма̄ ва̄ падаханти етена̄ти саммаппадха̄нам̣, собханам̣ ва̄ там̣ килесавирӯпапаваттавирахитато падха̄нан̃ча хитасукханиппха̄дакат̣т̣хена сет̣т̣хабха̄ва̄ваханато падха̄набха̄вакаран̣ато ва̄ти саммаппадха̄нам̣. вӣрийассетам̣ адхивачанам̣. тайидам̣ уппанна̄нуппанна̄нам̣ акусала̄нам̣ паха̄на̄нуппаттикиччам̣, ануппаннуппанна̄нан̃ча кусала̄нам̣ уппаттит̣т̣хитикиччам̣ са̄дхайатӣти чатуббидхам̣ хоти. тасма̄ чатта̄ро саммаппадха̄на̄ти вуччати. ниппхаттипарийа̄йена иджджханат̣т̣хена, иджджханти ета̄йа сатта̄ иддха̄ вуддха̄ уккам̣сагата̄ хонтӣти имина̄ ва̄ парийа̄йена иддхи, тасса̄ сампайутта̄йа пуббан̇гамат̣т̣хена пхалабхӯта̄йа пуббабха̄гака̄ран̣ат̣т̣хена ча иддхийа̄ па̄доти иддхипа̄до. со чхандавӣрийачиттавӣмам̣са̄васена чатуббидхова хоти. тасма̄ чатта̄ро иддхипа̄да̄ти вуччати. ассаддхийакосаджджапама̄давиккхепасаммоха̄нам̣ абхибхаванато абхибхаванасан̇кха̄тена адхипатийат̣т̣хена индрийам̣. ассаддхийа̄дӣхи анабхибхаванӣйато акампийат̣т̣хена балам̣. тадубхайампи саддха̄вӣрийасатисама̄дхипан̃н̃а̄васена пан̃чавидхам̣ хоти. тасма̄ пан̃чиндрийа̄ни пан̃ча бала̄нӣти вуччанти. буджджханакасаттасса пана ан̇габха̄вена сатиа̄дайо сатта дхамма̄ боджджхан̇га̄, ниййа̄нат̣т̣хена ча самма̄дит̣т̣хиа̄дайо ат̣т̣ха магган̇га̄ хонти. тена вуччати сатта боджджхан̇га̄ арийо ат̣т̣хан̇гико магготи.
ити име саттатим̣са бодхипаккхийа̄ дхамма̄ пуббабха̄ге локийавипассана̄йа ваттама̄на̄йа чуддасавидхена ка̄йам̣ паригган̣хато ча ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄нам̣, нававидхена веданам̣ паригган̣хато ча ведана̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄нам̣, сол̣асавидхена читтам̣ паригган̣хато ча читта̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄нам̣, пан̃чавидхена дхамме паригган̣хато ча дхамма̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄нам̣. ити имасмим̣ аттабха̄ве ануппаннапуббам̣ парасса уппаннам̣ акусалам̣ дисва̄ ‘‘йатха̄ пат̣ипаннасса тасса там̣ уппаннам̣, на татха̄ пат̣ипаджджисса̄ми, евам̣ ме етам̣ нуппаджджиссатӣ’’ти тасса ануппа̄да̄йа ва̄йаманака̄ле пат̣хамам̣ саммаппадха̄нам̣, аттано самуда̄ча̄раппаттамакусалам̣ дисва̄ тасса паха̄на̄йа ва̄йаманака̄ле дутийам̣, имасмим̣ аттабха̄ве ануппаннапуббам̣ джха̄нам̣ ва̄ випассанам̣ ва̄ уппа̄детум̣ ва̄йамантасса татийам̣, уппаннам̣ йатха̄ на париха̄йати, евам̣ пунаппунам̣ уппа̄дентасса чатуттхам̣ саммаппадха̄нам̣. чхандам̣ дхурам̣ катва̄ кусалуппа̄данака̄ле чхандиддхипа̄до, вӣрийам̣, читтам̣, вӣмам̣сам̣ дхурам̣ катва̄ кусалуппа̄данака̄ле вӣмам̣сиддхипа̄до. миччха̄ва̄ча̄йа вираман̣ака̄ле самма̄ва̄ча̄, миччха̄камманта̄, миччха̄джӣва̄ вираман̣ака̄ле самма̄джӣвоти евам̣ на̄на̄читтесу лаббханти. чатумаггаккхан̣е пана екачитте лаббханти, пхалаккхан̣е т̣хапетва̄ чатта̄ро саммаппадха̄не авасеса̄ теттим̣са лаббханти. евам̣ екачитте лаббхама̄несу четесу ека̄ва нибба̄на̄рамман̣а̄ сати ка̄йа̄дӣсу субхасан̃н̃а̄дипаха̄накиччаса̄дханавасена ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти вуччати. екамева ча вӣрийам̣ ануппаннуппанна̄нам̣ ануппа̄да̄дикиччаса̄дханавасена ‘‘чатта̄ро саммаппадха̄на̄’’ти вуччати. сесесу ха̄панавад̣д̣ханам̣ наттхи.
апича тесу –
нава екавидха̄ еко, дведха̄тха чатупан̃чадха̄;
ат̣т̣хадха̄ навадха̄ чева, ити чхаддха̄ бхаванти те.
нава екавидха̄ти чхандо читтам̣ пӣти пассаддхи упеккха̄ сан̇каппо ва̄ча̄ камманто а̄джӣвоти име нава чхандиддхипа̄да̄дивасена екавидха̄ва хонти, ан̃н̃акот̣т̣ха̄сам̣ на бхаджанти. еко дведха̄ти саддха̄ индрийабалавасена дведха̄ т̣хита̄. атха чатупан̃чадха̄ти атхан̃н̃о еко чатудха̄, ан̃н̃о пан̃чадха̄ т̣хитоти аттхо. таттха сама̄дхи еко индрийабалабоджджхан̇гамагган̇гавасена чатудха̄ т̣хито, пан̃н̃а̄ тесам̣ чатуннам̣ иддхипа̄дакот̣т̣ха̄сасса ча васена пан̃чадха̄. ат̣т̣хадха̄ навадха̄ чева̄ти апаро еко ат̣т̣хадха̄, еко навадха̄ т̣хитоти аттхо. чатусатипат̣т̣ха̄наиндрийабалабоджджхан̇гамагган̇гавасена сати ат̣т̣хадха̄ т̣хита̄, чатусаммаппадха̄наиддхипа̄даиндрийабалабоджджхан̇гамагган̇гавасена вӣрийам̣ навадха̄ти. евам̣ –
чуддасева асамбхинна̄, хонтете бодхипаккхийа̄;
кот̣т̣ха̄сато саттавидха̄, саттатим̣са пабхедато.
сакиччаниппха̄данато, сарӯпена ча вуттито;
саббева арийамаггасса, самбхаве самбхаванти те.
евам̣ маггапхаласампайутте саттатим̣са бодхипаккхийадхамме дассетва̄ пуна те маггапхалесу сан̇кхипитва̄ чатта̄ро арийамагга̄ чатта̄ри ча са̄ман̃н̃апхала̄нӣти а̄ха. саман̣абха̄во са̄ман̃н̃ам̣, чатуннам̣ арийамагга̄наметам̣ на̄мам̣. са̄ман̃н̃а̄нам̣ пхала̄ни са̄ман̃н̃апхала̄ни. нибба̄нам̣ пана саббехи асаммиссамева. ити виттха̄рато саттатим̣сабодхипаккхийачатумаггачатупхаланибба̄на̄нам̣ васена чхачатта̄лӣса локуттарадхамма̄, тато сан̇кхепена чатумаггачатупхаланибба̄на̄нам̣ васена нава локуттарадхамма̄, татопи сан̇кхепена маггапхаланибба̄на̄нам̣ васена тайо локуттарадхамма̄ти ведитаббам̣. сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ маггапхала̄нан̃ча локуттаратте вутте там̣сампайутта̄нам̣ пхасса̄дӣнампи локуттараттам̣ вуттамева хоти. падха̄надхаммавасена пана сатипат̣т̣ха̄на̄дайова вутта̄. абхидхамме (дха. са. 277 а̄дайо, 505 а̄дайо) ча локуттарадхамманиддесе маггапхаласампайутта̄нам̣ пхасса̄дӣнам̣ локуттараттам̣ вуттамева̄ти.
локам̣ тарантӣти локам̣ атиккаманти. саббамидха ӣдисам̣ ваттама̄нака̄лавачанам̣ чатта̄ро арийамагге сандха̄йа вуттам̣. сота̄паттимагго хи апа̄йалокам̣ тарати, сакада̄га̄мимагго ка̄ма̄вачаралокекадесам̣ тарати, ана̄га̄мимагго ка̄ма̄вачаралокам̣ тарати, арахаттамагго рӯпа̄рӯпа̄вачаралокам̣ тарати. лока̄ уттарантӣти лока̄ уггаччханти. локатоти ча локамха̄ти ча тадева ниссаккавачанам̣ висесетва̄ дасситам̣. локам̣ саматиккамантӣти пат̣хамам̣ вуттаттхамева. таттха упасаггаттхам̣ анапеккхитва̄ вуттам̣, идха саха упасаггаттхена вуттам̣. локам̣ саматикканта̄ти йатха̄вуттам̣ локам̣ самма̄ атикканта̄. саббамидха ӣдисам̣ атӣтака̄лавачанам̣ пхаланибба̄на̄ни сандха̄йа вуттам̣, сота̄паттипхала̄дӣни хи йатха̄вуттам̣ локам̣ атиккамитва̄ т̣хита̄ни, сада̄ нибба̄нам̣ саббалокам̣ атиккамитва̄ т̣хитам̣. локена атирека̄ти локато адхикабхӯта̄. идам̣ саббепи локуттарадхамме сандха̄йа вуттам̣. ниссарантӣти ниггаччханти. ниссат̣а̄ти ниггата̄. локе на тит̣т̣хантӣтиа̄дӣни ат̣т̣ха̄раса вачана̄ни саббалокуттаресупи йуджджанти. на тит̣т̣хантӣти локе апарийа̄паннатта̄ вуттам̣. локе на лимпантӣти кхандхасанта̄не ваттама̄на̄пи тасмим̣ на лимпантӣти аттхо. локена на лимпантӣти акатапат̣иведха̄нам̣ кеначи читтена, катапат̣иведха̄нам̣ акусалена аппаматтенапи читтена на лимпантӣти аттхо. асам̣литта̄ анупалитта̄ти упасаггена висеситам̣.
виппамутта̄ти алиттаттамева на̄на̄бйан̃джанена висеситам̣. йе кечи хи йаттха йена ва̄ алитта̄, те таттха тена ва̄ виппамутта̄ хонти. лока̄ виппамутта̄тиа̄дӣни тӣн̣и ниссаккавасена вутта̄ни. висан̃н̃утта̄ти виппамуттаттависесанам̣. йе кечи хи йаттха йена йато виппамутта̄, те таттха тена тато висан̃н̃утта̄ на̄ма хонти. лока̄ суджджхантӣти локамалам̣ дховитва̄ лока̄ суджджханти. висуджджхантӣти тадева упасаггена висеситам̣. вут̣т̣хахантӣти ут̣т̣хита̄ хонти. виват̣т̣антӣти ниват̣т̣анти. на саджджантӣти на лагганти. на гайхантӣти на ган̣хӣйанти. на баджджхантӣти на ба̄дхӣйанти. самуччхиндантӣти аппаваттим̣ каронти. йатха̄ ча локам̣ самуччхиннатта̄ти, татхева ‘‘лока̄ висуддхатта̄’’тиа̄ди вуттамева хоти. пат̣иппассамбхентӣти ниродхенти. апатха̄тиа̄дӣни чатта̄ри саббесупи локуттаресу йуджджанти. апатха̄ти амагга̄. агатӣти аппатит̣т̣ха̄. ависайа̄ти ана̄йатта̄. аса̄дха̄ран̣а̄ти асама̄на̄. вамантӣти уггиланти. на пачча̄вамантӣти вуттапат̣ипаккханайена вуттам̣, вантам̣ пуна на адантӣти аттхо. етена вантасса сувантабха̄во вутто хоти. анантарадукаттайепи есева найо. висӣнентӣти викиранти вимуччанти, на бандхантӣти аттхо. на уссӣнентӣти на викиранти на вимуччанти. ‘‘висинентӣ’’ти ‘‘на уссинентӣ’’ти рассам̣ катва̄ па̄т̣хо сундаро. видхӯпентӣти нибба̄пенти. на сам̣дхӯпентӣти на уджджаланти. локам̣ саматиккамма абхибхуййа тит̣т̣хантӣти саббепи локуттара̄ дхамма̄ локам̣ самма̄ атиккамитва̄ абхибхавитва̄ ча тит̣т̣хантӣти локуттара̄. саббехипи имехи йатха̄вуттехи пака̄рехи локуттара̄нам̣ локато уттарабха̄во адхикабха̄во ча вутто хотӣти.
локуттаракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. балакатха̄
балакатха̄ван̣н̣ана̄
44. ида̄ни локуттаракатха̄йа анантарам̣ катхита̄йа локуттаракатха̄ватийа̄ суттантапуббан̇гама̄йа балакатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха а̄дито суттантавасена пан̃ча бала̄ни дассетва̄ тадан̃н̃а̄нипи бала̄ни дассетука̄мо апича ат̣т̣хасат̣т̣хи бала̄нӣтиа̄дима̄ха. сабба̄нипи там̣там̣пат̣ипаккхехи акампийат̣т̣хена бала̄ни на̄ма хонти. хирибалантиа̄дӣсу па̄пато хирӣйанти ета̄йа̄ти хирӣ, ладжджа̄йетам̣ на̄мам̣. па̄пато оттаппанти етена̄ти оттаппам̣, па̄пато уббегассетам̣ на̄мам̣. аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄ хирӣ, бахиддха̄самут̣т̣ха̄нам̣ оттаппам̣. атта̄дхипати хирӣ, лока̄дхипати оттаппам̣. ладжджа̄сабха̄васан̣т̣хита̄ хирӣ, бхайасабха̄васан̣т̣хитам̣ оттаппам̣. саппатиссавалаккхан̣а̄ хирӣ, ваджджабхӣрукабхайадасса̄вилаккхан̣ам̣ оттаппам̣. са̄ ева хирӣ ахирикена на кампатӣти хирибалам̣. тадева оттаппам̣ аноттаппена на кампатӣти оттаппабалам̣. аппат̣исан̇кха̄нена на кампатӣти пат̣исан̇кха̄набалам̣. упапариккхан̣апан̃н̃а̄йетам̣ на̄мам̣. вӣрийасӣсена сатта боджджхан̇ге бха̄вентасса уппаннабалам̣ бха̄вана̄балам̣. татха̄паватта̄нам̣ чатуннам̣ кхандха̄наметам̣ на̄мам̣. парисуддха̄ни сӣла̄дӣни анаваджджабалам̣. чатта̄ри сан̇гахаваттхӯни сан̇гахабалам̣. сан̇гахе балантипи па̄т̣хо. дуккхама̄нам̣ адхива̄санам̣ кхантибалам̣. дхаммакатха̄йа паресам̣ тосанам̣ пан̃н̃аттибалам̣. адхитасса аттхасса адхигама̄панам̣ ниджджхаттибалам̣. кусалесу бахубха̄во иссарийабалам̣. кусалесу йатха̄ручи патит̣т̣ха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набалам̣. хирибала̄дӣнам̣ аттхо ма̄тика̄падесу бйан̃джанавасена висесато йуджджама̄нам̣ гахетва̄ вутто. саматхабалам̣ випассана̄баланти балаппатта̄ саматхавипассана̄ ева.