пат̣исамбхида̄магга-ат̣т̣хакатха̄
(дутийо бха̄го)
68. индрийапаропарийаттан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄
111. индрийапаропарийаттан̃а̄н̣аниддесе татха̄гатасса̄ти вачане уддесе сарӯпато авиджджама̄непи ‘‘чха н̃а̄н̣а̄ни аса̄дха̄ран̣а̄ни са̄вакехӣ’’ти (пат̣и. ма. ма̄тика̄ 1.73) вуттатта̄ ‘‘татха̄гатасса̄’’ти вуттамева хоти. тасма̄ уддесе аттхато сиддхасса татха̄гатавачанасса ниддесе гахан̣ам̣ катам̣. сатте пассатӣти рӯпа̄дӣсу чхандара̄гена саттата̄йа лаггата̄йа сатта̄, те сатте индрийапаропарийаттан̃а̄н̣ена чаккхуна̄ пассати олокети. аппараджаккхети пан̃н̃а̄майе аккхимхи аппам̣ ра̄га̄дираджо етесанти аппараджаккха̄, аппам̣ ра̄га̄дираджо етесанти ва̄ аппараджаккха̄. те аппараджаккхе. маха̄раджаккхети пан̃н̃а̄майе аккхимхи махантам̣ ра̄га̄дираджо етесанти маха̄раджаккха̄, махантам̣ ра̄га̄дираджо етесанти ва̄ маха̄раджаккха̄. тиккхиндрийе мудиндрийети тиккха̄ни саддха̄дӣни индрийа̄ни етесанти тиккхиндрийа̄, мудӯни саддха̄дӣни индрийа̄ни етесанти мудиндрийа̄. сва̄ка̄ре два̄ка̄рети сундара̄ саддха̄дайо а̄ка̄ра̄ кот̣т̣ха̄са̄ етесанти сва̄ка̄ра̄, куччхита̄ гарахита̄ саддха̄дайо а̄ка̄ра̄ кот̣т̣ха̄са̄ етесанти два̄ка̄ра̄. сувин̃н̃а̄пайе дувин̃н̃а̄пайети йе катхитам̣ ка̄ран̣ам̣ саллаккхенти сукхена сакка̄ хонти вин̃н̃а̄петум̣, те сувин̃н̃а̄пайа̄, таббипарӣта̄ дувин̃н̃а̄пайа̄. аппекачче паралокаваджджабхайадасса̄виноти апи еке паралокан̃чева ра̄га̄диваджджан̃ча бхайато пассанте, имасса пана падасса ниддесе паралокассева на вуттатта̄ кхандха̄дилоке ча ра̄га̄дивадждже ча парам̣ ба̄л̣хам̣ бхайам̣ пассанасӣла̄ти паралокаваджджабхайадасса̄вино. те паралокаваджджабхайадасса̄винети еваматтхо гахетаббо. аппекачче на паралокаваджджабхайадасса̄виноти таббипарӣте. локоти ча луджджанапалуджджанат̣т̣хена. ваджджанти ча ваджджанӣйат̣т̣хена. етта̄вата̄ уддесасса ниддесо като хоти.
пуна ниддесасса пат̣иниддесам̣ каронто аппараджаккхе маха̄раджаккхетиа̄дима̄ха. таттха тӣсу ратанесу окаппанасан̇кха̄та̄ саддха̄ асса аттхӣти саддхо. со саддха̄сампанно пуггало ассаддхийараджасса чева ассаддхийамӯлакасса сеса̄кусалараджасса ча аппакатта̄ аппараджаккхо. наттхи етасса саддха̄ти ассаддхо. со вуттаппака̄расса раджасса махантатта̄ маха̄раджаккхо. а̄раддхам̣ вӣрийаманена̄ти а̄раддхавӣрийо. со косаджджараджасса чева косаджджамӯлакасса сеса̄кусалараджасса ча аппакатта̄ аппараджаккхо. хӣнавӣрийатта̄ куччхитена а̄ка̄рена сӣдатӣти кусӣдо, кусӣдо ева кусӣто. со вуттаппака̄расса раджасса махантатта̄ маха̄раджаккхо. а̄рамман̣ам̣ упечча т̣хита̄ сати асса̄ти упат̣т̣хитассати. со мут̣т̣хассаччараджасса чева мут̣т̣хассаччамӯлакасса сеса̄кусалараджасса ча аппакатта̄ аппараджаккхо. мут̣т̣ха̄ нат̣т̣ха̄ сати асса̄ти мут̣т̣хассати. со вуттаппака̄расса раджасса махантатта̄ маха̄раджаккхо. аппана̄сама̄дхина̄ упача̄расама̄дхина̄ ва̄ а̄рамман̣е самам̣, самма̄ ва̄ а̄хито т̣хитоти сама̄хито, сама̄хитачиттоти ва̄ сама̄хито. со уддхаччараджасса чева уддхаччамӯлакасса сеса̄кусалараджасса ча аппакатта̄ аппараджаккхо. на сама̄хито асама̄хито. со вуттаппака̄расса раджасса махантатта̄ маха̄раджаккхо. удайаттхага̄минӣ пан̃н̃а̄ асса аттхӣти пан̃н̃ава̄. со мохараджасса чева мохамӯлакасса сеса̄кусалараджасса ча аппакатта̄ аппараджаккхо. мохамӯл̣хатта̄ дут̣т̣ха̄ пан̃н̃а̄ асса̄ти дуппан̃н̃о. со вуттаппака̄расса раджасса махантатта̄ маха̄раджаккхо. саддхо пуггало тиккхиндрийоти бахулам̣ уппаджджама̄на̄йа балаватийа̄ саддха̄йа саддхо, тенева саддхиндрийена тиккхиндрийо. ассаддхо пуггало мудиндрийоти бахулам̣ уппаджджама̄нена ассаддхийена ассаддхо, антарантара̄ уппаджджама̄нена дуббалена саддхиндрийена мудиндрийо. еса найо сесесупи. саддхо пуггало сва̄ка̄роти та̄йа ева саддха̄йа собхана̄ка̄ро. ассаддхо пуггало два̄ка̄роти тенева ассаддхийена вирӯпа̄ка̄ро. еса найо сесесупи. сувин̃н̃а̄пайоти сукхена вин̃н̃а̄петум̣ саккун̣еййо. дувин̃н̃а̄пайоти дуккхена вин̃н̃а̄петум̣ саккун̣еййо. паралокаваджджабхайадасса̄вӣти еттха йасма̄ пан̃н̃а̄сампаннассева саддха̄дӣни супарисуддха̄ни хонти, тасма̄ супарисуддхасаддха̄дисампанно там̣сампайутта̄йа, супарисуддхасаддха̄дисампаннопи ва̄ таппаччайа̄йа пан̃н̃а̄йа паралокаваджджабхайадасса̄вӣ хоти. тасма̄ ева хи саддха̄дайопи чатта̄ро ‘‘паралокаваджджабхайадасса̄вӣ’’ти вутта̄.
112. ида̄ни ‘‘паралокаваджджабхайадасса̄вӣ’’ти еттха вуттам̣ локан̃ча ваджджан̃ча дассетум̣ локотиа̄дима̄ха. еттха кхандха̄ ева луджджанапалуджджанат̣т̣хена локоти кхандхалоко. сесадвайепи есева найо. випаттибхавалокоти апа̄йалоко. со хи анит̣т̣хапхалатта̄ вирӯпо ла̄бхоти випатти, бхаватӣти бхаво, випатти ева бхаво випаттибхаво, випаттибхаво ева локо випаттибхавалоко. випаттисамбхавалокоти апа̄йӯпагам̣ каммам̣. тан̃хи самбхавати етасма̄ пхаланти самбхаво, випаттийа̄ самбхаво випаттисамбхаво, випаттисамбхаво ева локо випаттисамбхавалоко. сампаттибхавалокоти сугатилоко. со хи ит̣т̣хапхалатта̄ сундаро ла̄бхоти сампатти, бхаватӣти бхаво, сампатти ева бхаво сампаттибхаво, сампаттибхаво ева локо сампаттибхавалоко. сампаттисамбхавалокоти сугатӯпагам̣ каммам̣. тан̃хи самбхавати етасма̄ пхаланти самбхаво, сампаттийа̄ самбхаво сампаттисамбхаво, сампаттисамбхаво ева локо сампаттисамбхавалоко. еко локотиа̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄нева.
ваджджанти напум̣сакавачанам̣ асукоти аниддит̣т̣хатта̄ катам̣. килеса̄ти ра̄га̄дайо. дуччарита̄ти па̄н̣а̄типа̄та̄дайо. абхисан̇кха̄ра̄ти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дайо. бхавага̄микамма̄ти аттано випа̄када̄навасена бхавам̣ гаччхантӣти бхавага̄мино, абхисан̇кха̄ресупи випа̄каджанака̄нева камма̄ни вутта̄ни. итӣти вуттаппака̄ранидассанам̣. имасмин̃ча локе имасмин̃ча ваджджети вуттаппака̄ре локе ча вадждже ча. тибба̄ бхайасан̃н̃а̄ти балаватӣ бхайасан̃н̃а̄. тибба̄ти парасаддасса аттхо вутто, бхайасан̃н̃а̄ти бхайасаддасса, локаваджджадвайампи хи бхайаваттхутта̄ сайан̃ча сабхайатта̄ бхайам̣, бхайамити сан̃н̃а̄ бхайасан̃н̃а̄. паччупат̣т̣хита̄ хотӣти там̣ там̣ пат̣ичча упечча т̣хита̄ хоти. сеййатха̄пи уккхитта̄сике вадхакети йатха̄ на̄ма пахаритум̣ учча̄ритакхагге пачча̄митте тибба̄ бхайасан̃н̃а̄ паччупат̣т̣хита̄ хоти, евамева локе ча вадждже ча тибба̄ бхайасан̃н̃а̄ паччупат̣т̣хита̄ хоти. имехи пан̃н̃а̄са̄йа а̄ка̄рехӣти аппараджаккхапан̃чака̄дӣсу дасасу пан̃чакесу екекасмим̣ пан̃чаннам̣ пан̃чаннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ васена пан̃н̃а̄са̄йа а̄ка̄рехи. има̄ни пан̃чиндрийа̄нӣти саддхиндрийа̄дӣни пан̃чиндрийа̄ни. джа̄на̄тӣти татха̄гато пан̃н̃а̄йа паджа̄на̄ти. пассатӣти диббачаккхуна̄ дит̣т̣хам̣ вийа кароти. ан̃н̃а̄тӣти сабба̄ка̄рамарийа̄да̄хи джа̄на̄ти. пат̣ивиджджхатӣти екадесам̣ асесетва̄ ниравасесадассанавасена пан̃н̃а̄йа пада̄летӣти.
индрийапаропарийаттан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
69. а̄сайа̄нусайан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄
113. а̄сайа̄нусайан̃а̄н̣аниддесе идха татха̄гатотиа̄ди пан̃чадха̄ т̣хапито ниддесо. таттха а̄сайа̄нусайа̄ вуттаттха̄ ева. чаританти пуббе катам̣ кусала̄кусалам̣ каммам̣. адхимуттинти сампати кусале акусале ва̄ читтавосагго. бхабба̄бхаббети бхаббе ча абхаббе ча. арийа̄йа джа̄тийа̄ самбхаванти джа̄йантӣти бхабба̄. ваттама̄насамӣпе ваттама̄навачанам̣. бхависсанти джа̄йиссантӣти ва̄ бхабба̄, бха̄джанабхӯта̄ти аттхо. йе арийамаггапат̣иведхасса ануччхавика̄ упаниссайасампанна̄, те бхабба̄. вуттапат̣ипаккха̄ абхабба̄.
катамо сатта̄нам̣ а̄сайотиа̄ди ниддесасса пат̣иниддесо. таттха сассатоти ниччо. локоти атта̄. идха сарӣрам̣йева нассати, атта̄ пана идха параттха ча сойева̄ти ман̃н̃анти. со хи сайам̣йева а̄локетӣти катва̄ ‘‘локо’’ти ман̃н̃анти. асассатоти аниччо. атта̄ сарӣренева саха нассатӣти ман̃н̃анти. антава̄ти паритте касин̣е джха̄нам̣ уппа̄детва̄ там̣париттакасин̣а̄рамман̣ам̣ читтам̣ сапарийанто атта̄ти ман̃н̃анти. анантава̄ти на антава̄ аппама̄н̣е касин̣е джха̄нам̣ уппа̄детва̄ там̣аппама̄н̣акасин̣а̄рамман̣ам̣ читтам̣ апарийанто атта̄ти ман̃н̃анти. там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣранти джӣво ча сарӣран̃ча там̣йева. джӣвоти атта̄, лин̇гавипалла̄сена напум̣сакавачанам̣ катам̣. сарӣранти ра̄сат̣т̣хена кхандхапан̃чакам̣. ан̃н̃ам̣ джӣвам̣ ан̃н̃ам̣ сарӣранти ан̃н̃о джӣво ан̃н̃ам̣ кхандхапан̃чакам̣. хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти кхандха̄ идхева винассанти, сатто маран̣ато парам̣ хоти виджджати на нассати. ‘‘татха̄гато’’ти четтха сатта̄дхивачананти ваданти. кечи пана ‘‘татха̄гатоти араха̄’’ти ваданти. име ‘‘на хотӣ’’ти паккхе досам̣ дисва̄ евам̣ ган̣ханти. на хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти кхандха̄пи идхева нассанти, татха̄гато ча маран̣ато парам̣ на хоти уччхиджджати винассати. име ‘‘хотӣ’’ти паккхе досам̣ дисва̄ евам̣ ган̣ханти. хоти ча на ча хотӣти име екекапаккхапариггахе досам̣ дисва̄ убхайапаккхам̣ ган̣ханти. нева хоти на на хотӣти име убхайапаккхапариггахе убхайадоса̄паттим̣ дисва̄ ‘‘хотӣти ча на хоти, нева хотӣти ча на хотӣ’’ти амара̄виккхепапаккхам̣ ган̣ханти.
айам̣ панеттха ат̣т̣хакатха̄найо – ‘‘сассато локоти ва̄’’тиа̄дӣхи дасаха̄ка̄рехи дит̣т̣хипабхедова вутто. таттха сассато локоти ча кхандхапан̃чакам̣ локоти гахетва̄ ‘‘айам̣ локо ниччо дхуво саббака̄лико’’ти ган̣хантасса сассатанти гахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. асассатоти тамева локам̣ ‘‘уччхиджджати винассатӣ’’ти ган̣хантасса уччхедаггахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. антава̄ти париттакасин̣ала̄бхино суппаматте ва̄ сара̄ваматте ва̄ касин̣е сама̄паннасса антосама̄паттийам̣ паваттитарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘локо’’ти ча касин̣апариччхедантена ‘‘антава̄’’ти ча ган̣хантасса ‘‘антава̄ локо’’ти гахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. са̄ сассатадит̣т̣хипи хоти уччхедадит̣т̣хипи. випулакасин̣ала̄бхино пана тасмим̣ касин̣е сама̄паннасса антосама̄паттийам̣ паваттитарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘локо’’ти ча касин̣апариччхедантена ‘‘на антава̄’’ти ча ган̣хантасса ‘‘анантава̄ локо’’ти гахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. са̄ сассатадит̣т̣хипи хоти уччхедадит̣т̣хипи. там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣранти бхеданадхаммасса сарӣрассева ‘‘джӣва’’нти гахитатта̄ ‘‘сарӣре уччхиджджама̄не джӣвампи уччхиджджатӣ’’ти уччхедаггахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. дутийападе сарӣрато ан̃н̃асса джӣвасса гахитатта̄ ‘‘сарӣре уччхиджджама̄непи джӣвам̣ на уччхиджджатӣ’’ти сассатаггахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. хоти татха̄гатотиа̄дӣсу ‘‘сатто татха̄гато на̄ма, со парам̣ маран̣а̄ хотӣ’’ти ган̣хато пат̣хама̄ сассатадит̣т̣хи. ‘‘на хотӣ’’ти ган̣хато дутийа̄ уччхедадит̣т̣хи. ‘‘хоти ча на ча хотӣ’’ти ган̣хато татийа̄ екаччасассатадит̣т̣хи. ‘‘нева хоти на на хотӣ’’ти ган̣хато чатуттха̄ амара̄виккхепадит̣т̣хӣти.
итӣти вуттаппака̄радит̣т̣хиниссайанидассанам̣. бхавадит̣т̣хисанниссита̄ ва̄ сатта̄ хонти вибхавадит̣т̣хисанниссита̄ ва̄ти бхаво вуччати сассато, сассатавасена уппаджджама̄надит̣т̣хи бхавадит̣т̣хи, бхавоти дит̣т̣хӣти вуттам̣ хоти. вибхаво вуччати уччхедо, уччхедавасена уппаджджама̄надит̣т̣хи вибхавадит̣т̣хи, вибхавоти дит̣т̣хӣти вуттам̣ хоти. вуттаппака̄ра̄ дасавидха̄ дит̣т̣хи бхавадит̣т̣хи ча вибхавадит̣т̣хи ча̄ти двидха̄ва хоти. та̄су двӣсу екекам̣ санниссита̄ апассита̄ аллӣна̄ сатта̄ хонти.
ете ва̄ пана убхо анте анупагамма̄ти еттха ‘‘аггито ва̄ удакато ва̄ митхубхеда̄ ва̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.152) вийа ва̄-саддо самуччайаттхо. ете вуттаппака̄ре сассатуччхедавасена две паккхе ча на упагантва̄ аналлӣйитва̄ паха̄йа̄ти аттхо. ‘‘ануломика̄ ва̄ кхантӣ’’ти викаппаттхова. идаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннесӯти имесам̣ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайа̄ идаппаччайа̄, идаппаччайа̄ ева идаппаччайата̄, идаппаччайа̄нам̣ ва̄ самӯхо идаппаччайата̄. лаккхан̣ам̣ панеттха саддасаттхато парийеситаббам̣. те те паччайе пат̣ичча саха самма̄ ча уппанна̄ пат̣иччасамуппанна̄. тасса̄ идаппаччайата̄йа ча тесу пат̣иччасамуппаннесу ча дхаммесу. ануломика̄ти локуттарадхамма̄нам̣ ануломато ануломика̄. кхантӣти н̃а̄н̣ам̣. н̃а̄н̣ан̃хи кхаманато кханти. пат̣иладдха̄ хотӣти саттехи адхигата̄ хоти. идаппаччайата̄йа кхантийа̄ уччхедатта̄нупагамо хоти паччайуппаннадхамма̄нам̣ паччайаса̄маггийам̣ а̄йаттавуттитта̄ паччайа̄нупарамадассанена пхала̄нупарамадассанато. пат̣иччасамуппаннесу дхаммесу кхантийа̄ сассататта̄нупагамо хоти паччайаса̄маггийам̣ наванава̄нам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ уппа̄дадассанато. евамете убхо анте анупагамма пат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппаннадхаммадассанена на уччхедо на сассатоти паваттам̣ самма̄дассанам̣ ‘‘ануломика̄ кхантӣ’’ти ведитаббам̣. еван̃хи тадубхайадит̣т̣хипат̣ипаккхабхӯта̄ самма̄дит̣т̣хи вутта̄ хоти. йатха̄бхӯтам̣ ва̄ н̃а̄н̣анти йатха̄бхӯтам̣ йатха̄сабха̄вам̣ неййам̣. таттха паваттан̃а̄н̣ампи висайавоха̄рена ‘‘йатха̄бхӯтан̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. там̣ пана сан̇кха̄рупеккха̄парийантам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣ идха̄дхиппетам̣. хет̣т̣ха̄ пана ‘‘йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассана’’нти бхайатӯпат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ вуттам̣. йатха̄бхӯтам̣ ва̄ н̃а̄н̣ам̣ саттехи пат̣иладдхам̣ хотӣти самбандхо.
ида̄ни ‘‘сассато локо’’тиа̄дӣхи миччха̄дит̣т̣хипарибха̄витам̣ ‘‘ете ва̄ пана̄’’тиа̄дӣхи самма̄дит̣т̣хипарибха̄витам̣ саттасанта̄нам̣ дассетва̄ ‘‘ка̄мам̣ севантан̃н̃ева̄’’тиа̄дӣхи сеса̄кусалехи сесакусалехи ча парибха̄витам̣ саттасанта̄нам̣ дассети. таттха ка̄мам̣ севантам̣йева пуггалам̣ татха̄гато джа̄на̄тӣти йоджана̄ ка̄табба̄. севантанти ча абхин̣хасамуда̄ча̄равасена севама̄нам̣. пуббе а̄севитавасена килесака̄мо гару асса̄ти ка̄магаруко. татхева ка̄мо а̄сайе санта̄не асса̄ти ка̄ма̄сайо. санта̄навасенева ка̄ме адхимутто лагготи ка̄ма̄дхимутто. сесесупи есева найо. неккхамма̄дӣни вуттаттха̄нева. ка̄ма̄дӣхи ча тӣхи сеса̄кусала̄, неккхамма̄дӣхи тӣхи сесакусала̄ гахита̄ва хонтӣти ведитабба̄. ‘‘айам̣ сатта̄нам̣ а̄сайо’’ти тидха̄ вуттам̣ санта̄намева дассети.
айам̣ панеттха ат̣т̣хакатха̄найо – ‘‘ити бхавадит̣т̣хисанниссита̄ ва̄’’ти евам̣ сассатадит̣т̣хим̣ ва̄ санниссита̄. сассатадит̣т̣хи хи еттха бхавадит̣т̣хӣти вутта̄, уччхедадит̣т̣хи ча вибхавадит̣т̣хӣти. саббадит̣т̣хӣнан̃хи сассатуччхедадит̣т̣хӣхи сан̇гахитатта̄ саббепиме дит̣т̣хигатика̄ сатта̄ има̄ва две дит̣т̣хийо санниссита̄ хонти. вуттампи четам̣ ‘‘двайаниссито кхва̄йам̣, качча̄на, локо йебхуййена аттхитан̃чева наттхитан̃ча̄’’ти (сам̣. ни. 2.15). еттха хи аттхита̄ти сассатам̣. наттхита̄ти уччхедо. айам̣ та̄ва ват̣т̣аниссита̄нам̣ путхуджджана̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄сайо. ида̄ни виват̣т̣аниссита̄нам̣ суддхасатта̄нам̣ а̄сайам̣ дассетум̣ ‘‘ете ва̄ пана убхо анте анупагамма̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘ете ва̄ пана̄’’ти етейева. ‘‘убхо анте’’ти сассатуччхедасан̇кха̄те две анте. ‘‘анупагамма̄’’ти на аллӣйитва̄. ‘‘идаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннесу дхаммесӯ’’ти идаппаччайата̄йа чева пат̣иччасамуппаннадхаммесу ча. ‘‘ануломика̄ кхантӣ’’ти випассана̄н̃а̄н̣ам̣. ‘‘йатха̄бхӯтам̣ н̃а̄н̣а’’нти магган̃а̄н̣ам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – йа̄ пат̣иччасамуппа̄де чева пат̣иччасамуппаннадхаммесу ча ете убхо сассатуччхедаанте анупагантва̄ випассана̄ пат̣иладдха̄, йан̃ча тато уттари магган̃а̄н̣ам̣, айам̣ сатта̄нам̣ а̄сайо. айам̣ ват̣т̣аниссита̄нан̃ча виват̣т̣аниссита̄нан̃ча саббесампи сатта̄нам̣ а̄сайо идам̣ васанат̣т̣ха̄нанти. айам̣ а̄чарийа̄нам̣ сама̄нат̣т̣хакатха̄.
витан̣д̣ава̄дӣ пана̄ха ‘‘магго на̄ма ва̄сам̣ виддхам̣сенто гаччхати, твам̣ магго ва̄соти вадесӣ’’ти? со ваттаббо ‘‘твам̣ арийава̄сабха̄н̣ако хоси на хосӣ’’ти? саче ‘‘на хомӣ’’ти вадати, ‘‘твам̣ абха̄н̣аката̄йа на джа̄на̄сӣ’’ти ваттаббо. саче ‘‘бха̄н̣акосмӣ’’ти вадати, ‘‘суттам̣ а̄хара̄’’ти ваттаббо. саче а̄харати, иччетам̣ кусалам̣. но че а̄харати, сайам̣ а̄харитаббам̣ ‘‘дасайиме, бхиккхаве, арийа̄ва̄са̄, йадарийа̄ а̄васим̣су ва̄ а̄васанти ва̄ а̄васиссанти ва̄’’ти (а. ни. 10.19). етан̃хи суттам̣ маггасса ва̄сабха̄вам̣ дӣпети. тасма̄ сукатхитамеветанти. имам̣ пана бхагава̄ сатта̄нам̣ а̄сайам̣ джа̄нанто имесан̃ча дит̣т̣хигата̄нам̣ имесан̃ча випассана̄н̃а̄н̣амагган̃а̄н̣а̄нам̣ аппаваттиккхан̣епи джа̄на̄ти ева. тасма̄йева ча ‘‘ка̄мам̣ севантам̣йева джа̄на̄тӣ’’тиа̄ди вуттанти.
анусайаниддесе анусайа̄ти кенат̣т̣хена анусайа̄? анусайанат̣т̣хена. ко еса анусайанат̣т̣хо на̄ма̄ти? аппахӣнат̣т̣хо. ете хи аппахӣнат̣т̣хена тасса тасса санта̄не анусенти на̄ма. тасма̄ ‘‘анусайа̄’’ти вуччанти. анусентӣти анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣти аттхо. атха̄пи сийа̄ – анусайанат̣т̣хо на̄ма аппахӣна̄ка̄ро, со ча уппаджджатӣти ваттум̣ на йуджджати, тасма̄ на анусайа̄ уппаджджантӣти. татридам̣ пат̣ивачанам̣ – на аппахӣна̄ка̄ро, анусайоти пана аппахӣнат̣т̣хена тха̄магатакилесо вуччати. со читтасампайутто са̄рамман̣о саппаччайат̣т̣хена сахетуко еканта̄кусало атӣтопи хоти ана̄гатопи паччуппаннопи, тасма̄ уппаджджатӣти ваттум̣ йуджджатӣти. татридам̣ пама̄н̣ам̣ – идхева та̄ва абхисамайакатха̄йа (пат̣и. ма. 3.21) ‘‘паччуппанне килесе паджахатӣ’’ти пуччхам̣ катва̄ анусайа̄нам̣ паччуппаннабха̄васса аттхита̄йа ‘‘тха̄магато анусайам̣ паджахатӣ’’ти вуттам̣. дхаммасан̇ган̣ийам̣ мохасса падабха̄джане ‘‘авиджджа̄нусайо авиджджа̄парийут̣т̣ха̄нам̣ авиджджа̄лан̇гӣ мохо акусаламӯлам̣, айам̣ тасмим̣ самайе мохо хотӣ’’ти (дха. са. 390) акусалачиттена саддхим̣ мохасса уппаннабха̄во вутто. катха̄ваттхусмим̣ ‘‘анусайа̄ абйа̄ката̄ анусайа̄ ахетука̄ анусайа̄ читтавиппайутта̄’’ти саббе ва̄да̄ пат̣иседхита̄. анусайайамаке саттаннам̣ маха̄ва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарасмим̣ уппаджджанава̄ре ‘‘йасса ка̄мара̄га̄нусайо уппаджджати, тасса пат̣игха̄нусайо уппаджджатӣ’’тиа̄ди (йама. 2.анусайайамака.300) вуттам̣. тасма̄ ‘‘анусентӣти анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣ’’ти йам̣ вуттам̣, там̣ имина̄ тантиппама̄н̣ена йуттанти ведитаббам̣. йампи ‘‘читтасампайутто са̄рамман̣о’’тиа̄ди вуттам̣, тампи сувуттамева. анусайо хи на̄меса париниппханно читтасампайутто акусаладхаммоти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣.
ка̄мара̄га̄нусайотиа̄дӣсу ка̄мара̄го ча со аппахӣнат̣т̣хена анусайо ча̄ти ка̄мара̄га̄нусайо. сесападесупи есева найо. ка̄мара̄га̄нусайо четтха лобхасахагатачиттесу сахаджа̄тавасена а̄рамман̣авасена ча мана̄песу авасесака̄ма̄вачарадхаммесу а̄рамман̣авасенева уппаджджама̄но лобхо. пат̣игха̄нусайо ча доманассасахагатачиттесу сахаджа̄тавасена а̄рамман̣авасена ча амана̄песу авасесака̄ма̄вачарадхаммесу а̄рамман̣авасенева уппаджджама̄но досо. ма̄на̄нусайо дит̣т̣хигатавиппайутталобхасахагатачиттесу сахаджа̄тавасена а̄рамман̣авасена ча дуккхаведана̄ваджджесу авасесака̄ма̄вачарадхаммесу рӯпа̄рӯпа̄вачарадхаммесу ча а̄рамман̣авасенева уппаджджама̄но ма̄но. дит̣т̣ха̄нусайо чатӯсу дит̣т̣хигатасампайуттесу. вичикиччха̄нусайо вичикиччха̄сахагате. авиджджа̄нусайо два̄дасасу акусалачиттесу сахаджа̄тавасена а̄рамман̣авасена ча. тайопи авасесатебхӯмакадхаммесу а̄рамман̣авасенева уппаджджама̄на̄ дит̣т̣хивичикиччха̄моха̄. бхавара̄га̄нусайо чатӯсу дит̣т̣хигатавиппайуттесу уппаджджама̄нопи сахаджа̄тавасена на вутто, а̄рамман̣авасенева пана рӯпа̄рӯпа̄вачарадхаммесу уппаджджама̄но лобхо вутто.
114. ида̄ни йатха̄вутта̄нам̣ анусайа̄нам̣ анусайанат̣т̣ха̄нам̣ дассенто йам̣ локетиа̄дима̄ха. таттха йам̣ локе пийарӯпанти йам̣ имасмим̣ локе пийаджа̄тикам̣ пийасабха̄вам̣. са̄тарӯпанти са̄таджа̄тикам̣ асса̄дападат̣т̣ха̄нам̣ ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣. еттха сатта̄нам̣ ка̄мара̄га̄нусайо анусетӣти етасмим̣ ит̣т̣ха̄рамман̣е сатта̄нам̣ аппахӣнат̣т̣хена ка̄мара̄га̄нусайо анусети. ‘‘пийарӯпам̣ са̄тарӯпа’’нти ча идха ка̄ма̄вачарадхаммойева адхиппето. йатха̄ на̄ма удаке нимуггасса хет̣т̣ха̄ ча упари ча саманта̄ ча удакамева хоти, евамева ит̣т̣ха̄рамман̣е ра̄гуппатти на̄ма сатта̄нам̣ а̄чин̣н̣асама̄чин̣н̣а̄. татха̄ анит̣т̣ха̄рамман̣е пат̣игхуппатти. ити имесу двӣсу дхаммесӯти евам̣ имесу двӣсу ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣адхаммесу. авиджджа̄нупатита̄ти ка̄мара̄гапат̣игхасампайутта̄ хутва̄ а̄рамман̣акаран̣авасена авиджджа̄ анупатита̄ анугата̄. виччхедам̣ катва̄пи па̄т̣хо. тадекат̣т̣хоти та̄йа авиджджа̄йа сахаджекат̣т̣хавасена екато т̣хито. ма̄но ча дит̣т̣хи ча вичикиччха̄ ча̄ти нававидхама̄но, два̄сат̣т̣хивидха̄ дит̣т̣хи, ат̣т̣хаваттхука̄ вичикиччха̄, тадекат̣т̣хо ма̄но ча тадекат̣т̣ха̄ дит̣т̣хи ча тадекат̣т̣ха̄ вичикиччха̄ ча̄ти йоджана̄. дат̣т̣хабба̄ти пасситабба̄ авагантабба̄. тайо екато катва̄ бахувачанам̣ катам̣. бхавара̄га̄нусайо панеттха ка̄мара̄га̄нусайенева сан̇гахитоти ведитаббо.
чаританиддесе тераса четана̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро. два̄даса апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро. чатассо а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро. таттха ка̄ма̄вачаро париттабхӯмако. итаро маха̄бхӯмако. тӣсупи ва̄ етесу йо кочи аппавипа̄ко париттабхӯмако, маха̄випа̄ко маха̄бхӯмакоти ведитаббо.
115. адхимуттиниддесе сантӣти сам̣виджджанти. хӣна̄дхимуттика̄ти ла̄макаджджха̄сайа̄. пан̣ӣта̄дхимуттика̄ти калйа̄н̣аджджха̄сайа̄. севантӣти ниссайанти аллӣйанти. бхаджантӣти упасан̇каманти. пайирупа̄сантӣти пунаппунам̣ упасан̇каманти. саче хи а̄чарийупаджджха̄йа̄ на сӣлаванто хонти, антева̄сикасаддхивиха̄рика̄ сӣлаванто, те аттано а̄чарийупаджджха̄йепи на упасан̇каманти, аттано садисе са̄руппе бхиккхӯйева упасан̇каманти. сачепи а̄чарийупаджджха̄йа̄ са̄руппа̄ бхиккхӯ, итаре аса̄руппа̄, тепи на а̄чарийупаджджха̄йе упасан̇каманти, аттано садисе хӣна̄дхимуттикейева упасан̇каманти. евам̣ упасан̇каманам̣ пана на кевалам̣ етарахийева, атӣта̄на̄гатепӣти дассетум̣ атӣтампи аддха̄нантиа̄дима̄ха. таттха атӣтампи аддха̄нанти атӣтасмим̣ ка̄ле, аччантасам̣йогаттхе ва̄ упайогавачанам̣. сесам̣ утта̄наттхамева. идам̣ пана дуссӣла̄нам̣ дуссӣласеванамева, сӣлаванта̄нам̣ сӣлавантасеванамева, дуппан̃н̃а̄нам̣ дуппан̃н̃асеванамева, пан̃н̃аванта̄нам̣ пан̃н̃авантасеванамева ко нийаметӣти? аджджха̄сайадха̄ту нийаметӣти.
бхабба̄бхаббаниддесе чхад̣д̣етаббе пат̣хамам̣ ниддиситва̄ гахетаббе паччха̄ ниддиситум̣ уддесасса уппат̣ипа̄т̣ийа̄ пат̣хамам̣ абхабба̄ ниддит̣т̣ха̄. уддесе пана двандасама̄се аччитасса ча мандаккхарасса ча падасса пуббанипа̄талаккхан̣авасена бхаббасаддо пуббам̣ пайутто. камма̄варан̣ена̄ти пан̃чавидхена а̄нантарийакаммена. саманна̄гата̄ти саман̇гӣбхӯта̄. килеса̄варан̣ена̄ти нийатамиччха̄дит̣т̣хийа̄. има̄ни две саггамагга̄нам̣ а̄варан̣ато а̄варан̣а̄ни. бхиккхунӣдӯсака̄дӣни камма̄нипи камма̄варан̣енева сан̇гахита̄ни. випа̄ка̄варан̣ена̄ти ахетукапат̣исандхийа̄. йасма̄ пана духетука̄нампи арийамаггапат̣иведхо наттхи, тасма̄ духетука̄ пат̣исандхипи випа̄ка̄варан̣амева̄ти ведитабба̄, ассаддха̄ти буддха̄дӣсу саддха̄рахита̄. аччхандика̄ти каттукамйата̄кусалаччхандарахита̄. уттаракурука̄ манусса̄ аччхандикат̣т̣ха̄нам̣ павит̣т̣ха̄. дуппан̃н̃а̄ти бхаван̇гапан̃н̃а̄йа парихӣна̄. бхаван̇гапан̃н̃а̄йа пана парипун̣н̣а̄йапи йасса бхаван̇гам̣ локуттарасса па̄дакам̣ на хоти, сопи дуппан̃н̃ойева на̄ма. абхабба̄ нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтанти кусалесу дхаммесу самматтанийа̄масан̇кха̄там̣ арийамаггам̣ оккамитум̣ абхабба̄. арийамагго хи самма̄ сабха̄воти самматтам̣, сойева анантарапхалада̄не, сайамева ва̄ ачалабха̄вато нийа̄мо, там̣ оккамитум̣ пависитум̣ абхабба̄. на камма̄варан̣ена̄тиа̄дӣни вуттавипарийа̄йенева ведитабба̄нӣти.
а̄сайа̄нусайан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
70. йамакапа̄т̣ихӣран̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄
116. йамакапа̄т̣ихӣран̃а̄н̣аниддесе аса̄дха̄ран̣ам̣ са̄вакехӣти сеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣аниддесе ан̃н̃авачанехи ока̄са̄бха̄вато на вуттам̣, идха пана ан̃н̃авачана̄бха̄вато вуттанти ведитаббам̣. упаримака̄йатоти на̄бхийа̄ уддхам̣ сарӣрато. аггиккхандхо паваттатӣти теджокасин̣а̄рамман̣ам̣ па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘упаримака̄йато аггиджа̄ла̄ вут̣т̣ха̄тӯ’’ти а̄ваджджитва̄ парикаммам̣ катва̄ анантарам̣ абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена ‘‘упаримака̄йато аггиджа̄ла̄ вут̣т̣ха̄тӯ’’ти адхит̣т̣хите саха адхит̣т̣ха̄на̄ упаримака̄йато аггиджа̄ла̄ вут̣т̣ха̄ти. са̄ хи идха ра̄сат̣т̣хена кхандхоти вутта̄. хет̣т̣химака̄йатоти на̄бхито хет̣т̣ха̄ сарӣрато. удакадха̄ра̄ паваттатӣти а̄покасин̣а̄рамман̣ам̣ па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘хет̣т̣химака̄йато удакадха̄ра̄ вут̣т̣ха̄тӯ’’ти а̄ваджджитва̄ парикаммам̣ катва̄ анантарам̣ абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена ‘‘хет̣т̣химака̄йато удакадха̄ра̄ вут̣т̣ха̄тӯ’’ти адхит̣т̣хите саха адхит̣т̣ха̄на̄ хет̣т̣химака̄йато удакадха̄ра̄ вут̣т̣ха̄ти. убхайаттха̄пи аббоччхедавасена паваттатӣти вуттам̣. адхит̣т̣ха̄насса а̄ваджджанасса ча антаре две бхаван̇гачитта̄ни ваттанти. тасма̄йева йугала̄ хутва̄ аггиккхандхаудакадха̄ра̄ паваттанти, антарам̣ на пан̃н̃а̄йати. ан̃н̃есам̣ пана бхаван̇гапариччхедо наттхи. пураттхимака̄йатоти абхимукхапассато. паччхимака̄йатоти пит̣т̣хипассато. даккхин̣ааккхито ва̄мааккхитотиа̄ди сама̄сапа̄т̣хойева, на ан̃н̃о. даккхин̣ана̄сика̄сотато ва̄мана̄сика̄сотатоти па̄т̣хо сундаро. рассам̣ катва̄пи пат̣ханти. ам̣сакӯт̣атоти еттха аббхуггатат̣т̣хена кӯт̣о вийа̄ти кӯт̣о, ам̣сойева кӯт̣о ам̣сакӯт̣о. ан̇гулан̇гулехӣти ан̇гулӣхи ан̇гулӣхи. ан̇гулантарика̄хӣти ан̇гулӣнам̣ антарика̄хи. екекаломато аггиккхандхо паваттати, екекаломато удакадха̄ра̄ паваттатӣти убхайаттха̄пи а̄мед̣итавачанена саббалома̄нам̣ парийа̄диннатта̄ екекаломатова аггиккхандхаудакадха̄ра̄ йугала̄ йугала̄ хутва̄ паваттантӣти вуттам̣ хоти. ломакӯпато ломакӯпато аггиккхандхо паваттати, ломакӯпато ломакӯпато удакадха̄ра̄ паваттатӣти еттха̄пи есева найо. кесучи поттхакесу ‘‘екекаломато аггиккхандхо паваттати. ломакӯпато ломакӯпато удакадха̄ра̄ паваттати, ломакӯпато ломакӯпато аггиккхандхо паваттати, екекаломато удакадха̄ра̄ паваттатӣ’’ти ликхитам̣. тампи йуджджатийева. па̄т̣ихӣрасса атисукхуматтадӣпанато пана пуримапа̄т̣хойева сундаратаро.
ида̄ни чханнам̣ ван̣н̣а̄нанти ко самбандхо? хет̣т̣ха̄ ‘‘упаримака̄йато’’тиа̄дӣхи анекехи сарӣра̄вайава̄ вутта̄. тена сарӣра̄вайавасамбандхо паваттатӣти вачанасамбандхена ча йамакапа̄т̣ихӣра̄дхика̄рена ча чханнам̣ ван̣н̣а̄нам̣ сарӣра̄вайавабхӯта̄нам̣ расмийо йамака̄ хутва̄ паваттантӣти вуттам̣ хоти. са̄мивачанасамбандхена ча авассам̣ ‘‘расмийо’’ти па̄т̣хасесо иччхитаббойева. нӣла̄нанти ума̄пуппхаван̣н̣а̄нам̣. пӣтака̄нанти кан̣ика̄рапуппхаван̣н̣а̄нам̣. лохитака̄нанти индагопакаван̣н̣а̄нам̣. ода̄та̄нанти осадхита̄ракаван̣н̣а̄нам̣. ман̃джит̣т̣ха̄нанти мандараттаван̣н̣а̄нам̣. пабхассара̄нанти пабха̄санапакатика̄нам̣ пабхассараван̣н̣а̄нам̣. пабхассараван̣н̣е висум̣ авиджджама̄непи вуттесу пан̃часу ван̣н̣есу йе йе пабха̄ самуджджала̄, те те пабхассара̄. татха̄ хи татха̄гатасса йамакапа̄т̣ихӣрам̣ каронтасса йамакапа̄т̣ихӣран̃а̄н̣абаленева кесамассӯнан̃чева аккхӣнан̃ча нӣлат̣т̣ха̄нехи нӣларасмийо никкхаманти, йа̄сам̣ васена гаганаталам̣ ан̃джаначун̣н̣асамокин̣н̣ам̣ вийа ума̄пуппханӣлуппаладаласан̃чханнам̣ вийа вӣтипатантаман̣ита̄лаван̣т̣ам̣ вийа паса̄ритамечакапат̣ам̣ вийа ча хоти. чхавито чева аккхӣнан̃ча пӣтакат̣т̣ха̄нехи пӣтарасмийо никкхаманти, йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ суван̣н̣арасанисин̃чама̄на̄ вийа суван̣н̣апат̣апаса̄рита̄ вийа кун̇кумачун̣н̣акан̣ика̄рапуппхасампарикин̣н̣а̄ вийа ча вирочанти. мам̣салохитехи чева аккхӣнан̃ча раттат̣т̣ха̄нехи лохитарасмийо никкхаманти, йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ чинапит̣т̣хачун̣н̣аран̃джита̄ вийа супаккала̄кха̄расанисин̃чама̄на̄ вийа раттакамбалапариккхитта̄ вийа джайасуманапа̄либхаддакабандхуджӣвакакусумасампарикин̣н̣а̄ вийа ча вирочанти. ат̣т̣хӣхи чева дантехи ча аккхӣнан̃ча сетат̣т̣ха̄нехи ода̄тарасмийо никкхаманти, йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ раджатакут̣ехи а̄син̃чама̄накхӣрадха̄ра̄сампарикин̣н̣а̄ вийа паса̄ритараджатапат̣т̣авита̄на̄ вийа вӣтипатантараджатата̄лаван̣т̣а̄ вийа кундакумудасиндува̄расуманамаллика̄дикусумасан̃чханна̄ вийа ча вирочанти. хаттхаталапа̄датала̄дӣхи мандараттат̣т̣ха̄нехи ман̃джит̣т̣харасмийо никкхаманти, йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ пава̄л̣аджа̄лапариккхитта̄ вийа раттакуравакакусумасамокин̣н̣а̄ вийа ча вирочанти. ун̣н̣а̄накха̄дӣхи пабхассарат̣т̣ха̄нехи пабхассарарасмийо никкхаманти, йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ осадхита̄ракапун̃джапун̣н̣а̄ вийа виджджупат̣ала̄дипарипун̣н̣а̄ вийа ча вирочанти.
бхагава̄ чан̇каматӣтиа̄ди ‘‘бхагавато ча ниммита̄нан̃ча на̄на̄ирийа̄патхакаран̣ам̣ йамакапа̄т̣ихӣренева хотӣ’’ти дассанаттхам̣ вуттам̣. тесан̃хи ниммита̄нам̣ ирийа̄патха̄ йугала̄ва хутва̄ ваттанти. йади ниммита̄ бахука̄ хонти, ‘‘ниммито’’тиа̄ди касма̄ екавачанам̣ катанти че? ниммитесупи екекасса на̄на̄ирийа̄патхабха̄вадассанаттхам̣. бахувачанена хи вутте саббепи ниммита̄ саким̣ екекаирийа̄патхика̄ вийа хонти. екавачанена пана вутте ниммитесу екеко на̄на̄ирийа̄патхикоти н̃а̄йати. тасма̄ екавачананиддесо като. чӯл̣апантхакаттхеропи та̄ва на̄на̄ирийа̄патхикабхиккхӯнам̣ сахассам̣ ма̄песи, ким̣ пана бхагава̄ йамакапа̄т̣ихӣре бахӯ ниммите на кариссати. чӯл̣апантхакаттхерам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃есам̣ са̄вака̄нам̣ ека̄ваджджанена на̄на̄ирийапатхика̄нам̣ на̄на̄рӯпа̄нан̃ча нимма̄нам̣ на иджджхати. анийаметва̄ хи ниммита̄ иддхимата̄ садиса̄ва хонти. т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу ва̄ бха̄ситатун̣хӣбха̄ва̄дӣсу ва̄ йам̣ йам̣ иддхима̄ кароти, там̣ тадева каронти, висадисакаран̣ам̣ на̄на̄кирийа̄каран̣ан̃ча ‘‘еттака̄ ӣдиса̄ хонту, еттака̄ имам̣ на̄ма каронтӯ’’ти висум̣ висум̣ а̄ваджджитва̄ адхит̣т̣ха̄нена иджджхати. татха̄гатасса пана ека̄ваджджана̄дхит̣т̣ха̄ненева на̄наппака̄ранимма̄нам̣ иджджхати. евамева аггиккхандхаудакадха̄ра̄нимма̄не ча на̄на̄ван̣н̣анимма̄не ча ведитаббам̣. таттха бхагава̄ чан̇каматӣти а̄ка̄се ва̄ патхавийам̣ ва̄ чан̇камати. ниммитоти иддхийа̄ ма̄питабуддхарӯпам̣. тит̣т̣хати ва̄тиа̄дӣнипи а̄ка̄се ва̄ патхавийам̣ ва̄. каппетӣти кароти. бхагава̄ тит̣т̣хатӣтиа̄дӣсупи есева найоти.
йамакапа̄т̣ихӣран̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
71. маха̄карун̣а̄н̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄
117. маха̄карун̣а̄н̃а̄н̣аниддесе бахукехи а̄ка̄рехӣти ида̄ни вуччама̄нехи екӯнанавутийа̄ пака̄рехи. пассанта̄нанти н̃а̄н̣ачаккхуна̄ ча буддхачаккхуна̄ ча олокента̄нам̣. оккаматӣти отарати пависати. а̄диттоти дуккхалаккхан̣авасена пӣл̣а̄йогато санта̄панат̣т̣хена а̄дӣпито. ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккха’’нти (сам̣. ни. 3.15) вуттатта̄ саббасан̇кхатасса чева дуккхалаккхан̣авасена пӣл̣итатта̄ дуккхасса ча карун̣а̄йа мӯлабхӯтатта̄ пат̣хамам̣ дуккхалаккхан̣авасена ‘‘а̄дитто’’ти вуттанти ведитаббам̣. ра̄га̄дӣхи а̄диттатам̣ пана упари ваккхати. атха ва̄ а̄диттоти ра̄га̄дӣхийева а̄дитто. упари пана ‘‘тасса наттхан̃н̃о кочи нибба̄пета̄’’ти аттха̄пеккханавасена пуна вуттанти ведитаббам̣. локасаннива̄соти пан̃чаккхандха̄ луджджанапалуджджанат̣т̣хена локо, тан̣ха̄дит̣т̣хивасена саннивасанти еттха сатта̄ти саннива̄со, локова саннива̄со локасаннива̄со. дуккхитам̣ кхандхасанта̄нам̣ упа̄да̄йа саттавоха̄расаббха̄вато локасаннива̄сайогато саттасамӯхопи локасаннива̄со. сопи ча сахакхандхакойева. уййуттоти анекесу киччесу ниччабйа̄па̄рата̄йа катайого катаусса̄хо, сататакиччесу сауссуккоти аттхо. гхат̣т̣анайуттоти ва̄ уййутто. пайа̄тоти паббатеййа̄ надӣ вийа анават̣т̣хитагаманена маран̣а̄йа йа̄тум̣ а̄раддхо. куммаггаппат̣ипанноти куччхитам̣ миччха̄маггам̣ пат̣ипанно. упари пана ‘‘випатхапаккхандо’’ти на̄на̄падехи висесетва̄ вуттам̣.
упанӣйатӣти джара̄васена маран̣а̄йа упанӣйати харӣйати. джара̄ хи ‘‘а̄йуно сам̣ха̄нӣ’’ти (сам̣. ни. 2.2) вутта̄. аддхувоти на тхиро, сада̄ татхева на хоти. йасма̄ аддхуво, тасма̄ упанӣйатӣти пуримасса ка̄ран̣авачанаметам̣. етена сака̄ран̣ам̣ джара̄дуккхам̣ вуттам̣. там̣ джара̄дуккхам̣ дисва̄ джара̄па̄риджун̃н̃арахита̄пи вин̃н̃ӯ паббаджанти. ата̄н̣оти та̄йитум̣ раккхитум̣ саматтхена рахито, ана̄раккхоти вуттам̣ хоти. анабхиссароти абхисаритва̄ абхигантва̄ бйа̄харан̣ена асса̄сетум̣ саматтхена рахито, асаха̄йоти ва̄ аттхо. йасма̄ анабхиссаро, тасма̄ ата̄н̣оти пуримасса ка̄ран̣авачанаметам̣. етена сака̄ран̣ам̣ пийавиппайогадуккхам̣ вуттам̣. там̣ пийавиппайогадуккхам̣ дисва̄ н̃а̄типа̄риджун̃н̃арахита̄пи вин̃н̃ӯ паббаджанти. ассакоти сакабхан̣д̣арахито. саббам̣ паха̄йа гаманӣйанти сакабхан̣д̣анти саллаккхитам̣ саббам̣ паха̄йа локена гантаббам̣. йасма̄ саббам̣ паха̄йа гаманӣйам̣, тасма̄ ассакоти пуримасса ка̄ран̣авачанаметам̣. етена сака̄ран̣ам̣ маран̣адуккхам̣ вуттам̣. там̣ дисва̄ бхогапа̄риджун̃н̃арахита̄пи вин̃н̃ӯ паббаджанти. ан̃н̃аттха ‘‘каммассака̄ ма̄н̣авасатта̄’’ти (ма. ни. 3.289) вуттам̣, идха ча рат̣т̣хапа̄ласутте ча ‘‘ассако локо’’ти (ма. ни. 2.305) вуттам̣, там̣ катхам̣ йуджджатӣти че? паха̄йа гаманӣйам̣ сандха̄йа ‘‘ассако’’ти вуттам̣, каммам̣ пана на паха̄йа гаманӣйам̣. тасма̄ ‘‘каммассака̄’’ти вуттам̣. рат̣т̣хапа̄ласуттейева ча еваметам̣ вуттам̣ ‘‘твам̣ пана йатха̄каммам̣ гамиссасӣ’’ти (ма. ни. 2.306). ӯноти па̄рипӯрирахито. атиттоти бхиййо бхиййо паттхана̄йапи на сухито. идам̣ ӯнабха̄васса ка̄ран̣авачанам̣. тан̣ха̄да̄соти тан̣ха̄йа васе ваттанато тан̣ха̄йа да̄сабхӯто. идам̣ атиттабха̄васса ка̄ран̣авачанам̣. етена иччха̄рога̄падесена сака̄ран̣ам̣ бйа̄дхидуккхам̣ вуттам̣. там̣ бйа̄дхидуккхам̣ дисва̄ бйа̄дхипа̄риджун̃н̃арахита̄пи вин̃н̃ӯ паббаджанти. ата̄йаноти путта̄дӣхипи та̄йанасса абха̄вато ата̄йано ана̄раккхо, алаббханеййакхемо ва̄. ален̣оти аллӣйитум̣ нисситум̣ анарахо аллӣна̄нампи ча лен̣акичча̄ка̄рако. асаран̣оти ниссита̄нам̣ на бхайаса̄рако на бхайавина̄сако. асаран̣ӣбхӯтоти пуре уппаттийа̄ аттано абха̄венева асаран̣о, уппаттисамака̄ламева асаран̣ӣбхӯтоти аттхо.
уддхатоти сабба̄кусалесу уддхаччасса уппаджджанато саттасанта̄не ча акусалуппаттиба̄хуллато акусаласаман̇гӣлоко тена уддхаччена уддхато. авӯпасантоти авӯпасаманалаккхан̣асса уддхаччассева йогена авӯпасанто бхантамигапат̣ибха̄го. ‘‘упанӣйати локо’’тиа̄дӣсу чатӯсу ча ‘‘уддхато локо’’ти ча пан̃часу т̣ха̄несу локоти а̄гатам̣, сесесу локасаннива̄соти. убхайатха̄пи локойева. сасаллоти пӣл̣а̄джанаката̄йа антотуданата̄йа дуннӣхаран̣ӣйата̄йа ча салла̄ти сан̇кхам̣ гатехи ра̄га̄дӣхи саллехи сахаваттанако. виддхоти мига̄дайо када̄чи парехи виддха̄ хонти, айам̣ пана локо ниччам̣ аттана̄ва виддхо. путхусаллехӣти ‘‘сатта салла̄ни – ра̄гасаллам̣, досасаллам̣, мохасаллам̣, ма̄насаллам̣, дит̣т̣хисаллам̣, килесасаллам̣, дуччаритасалла’’нти (маха̄ни. 174) вуттехи саттахи саллехи. тасса̄ти тасса локасаннива̄сасса. салла̄нам̣ уддхата̄ти тесам̣ салла̄нам̣ саттасанта̄нато уддхарита̄ пуггало. ан̃н̃атра майа̄ти мам̣ т̣хапетва̄. йепи бхагавато са̄вака̄ салла̄ни уддхаранти, тесам̣ бхагавато вачаненева уддхаран̣ато бхагава̄ва уддхарати на̄ма. авиджджандхака̄ра̄варан̣оти авиджджа̄ ева сабха̄вадассаначчха̄данена андхам̣ вийа каротӣти авиджджандхака̄ро, сова сабха̄ва̄вагамананива̄ран̣ена а̄варан̣ам̣ етасса̄ти авиджджандхака̄ра̄варан̣о. килесапан̃джарапаккхиттоти килеса̄ ева кусалагаманасаннируджджханат̣т̣хена пан̃джароти килесапан̃джаро, авиджджа̄пабхаве килесапан̃джаре паккхитто па̄тито. а̄локам̣ дассета̄ти пан̃н̃а̄локам̣ дассанасӣло, пан̃н̃а̄локасса дассета̄ти ва̄ аттхо. авиджджа̄гатоти авиджджам̣ гато павит̣т̣хо. на кевалам̣ авиджджа̄йа а̄варан̣аматтамева, атха кхо гаханагато вийа авиджджа̄косасса анто павит̣т̣хоти пуримато висесо. ан̣д̣абхӯтотиа̄дайо ча висеса̄йева. ан̣д̣абхӯтоти ан̣д̣е бхӯто ниббатто. йатха̄ хи ан̣д̣е ниббатта̄ екачче сатта̄ ‘‘ан̣д̣абхӯта̄’’ти вуччанти, евамайам̣ локо авиджджан̣д̣акосе ниббаттатта̄ ‘‘ан̣д̣абхӯто’’ти вуччати. парийонаддхоти тена авиджджан̣д̣акосена самантато онаддхо баддхо вет̣хито.
танта̄кулакаджа̄тоти тантам̣ вийа а̄кулабхӯто. йатха̄ на̄ма дунниккхиттам̣ мӯсикаччхиннам̣ песака̄ра̄нам̣ тантам̣ тахим̣ тахим̣ а̄кулам̣ хоти, идам̣ аггам̣ идам̣ мӯланти аггена ва̄ аггам̣, мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ дуккарам̣ хоти, евамева сатта̄ паччайа̄ка̄ре кхалита̄ а̄кула̄ бйа̄кула̄ хонти, на сакконти паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣. таттха тантам̣ паччаттапурисака̄ре т̣хатва̄ сакка̄пи бхавеййа уджум̣ ка̄тум̣, т̣хапетва̄ пана две бодхисатте ан̃н̃о сатто аттано дхаммата̄йа паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхи. йатха̄ пана а̄кулам̣ тантам̣ кан̃джикам̣ датва̄ коччхена пахат̣ам̣ таттха таттха кулакаджа̄там̣ хоти ган̣т̣хибаддхам̣, евамайам̣ локо паччайесу паккхалитва̄ паччайе уджум̣ ка̄тум̣ асакконто два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатавасена кулакаджа̄то хоти ган̣т̣хибаддхо. йе хи кечи дит̣т̣хийо ниссита̄, саббе те паччайам̣ уджум̣ ка̄тум̣ на сакконтийева. кула̄ган̣т̣хикаджа̄тоти кула̄ган̣т̣хикам̣ вийа бхӯто. кула̄ган̣т̣хикам̣ вуччати песака̄ракан̃джикасуттам̣. ‘‘кула̄ на̄ма сакун̣ика̄, тасса̄ кула̄вако’’типи еке. йатха̄ тадубхайампи а̄кулам̣ аггена ва̄ аггам̣, мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ дуккаранти пуриманайенева йоджетаббам̣. мун̃джапаббаджабхӯтоти мун̃джатин̣ам̣ вийа паббаджатин̣ам̣ вийа ча бхӯто мун̃джатин̣апаббаджатин̣асадисо джа̄то. йатха̄ та̄ни тин̣а̄ни кот̣т̣етва̄ кот̣т̣етва̄ катараджджу джин̣н̣ака̄ле каттхачи патитам̣ гахетва̄ тесам̣ тин̣а̄нам̣ ‘‘идам̣ аггам̣ идам̣ мӯла’’нти аггена ва̄ аггам̣, мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ дуккарам̣, тампи паччаттапурисака̄ре т̣хатва̄ сакка̄ бхавеййа уджум̣ ка̄тум̣, т̣хапетва̄ пана две бодхисатте ан̃н̃о сатто аттано дхаммата̄йа паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхи. евамайам̣ локо паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣ асакконто два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатавасена ган̣т̣хиджа̄то хутва̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ сам̣са̄рам̣ на̄тиваттати.
таттха апа̄йоти нирайо тираччха̄найони петтивисайо асурака̄йо. саббепи хи те вад̣д̣хисан̇кха̄тасса а̄йасса абха̄вато ‘‘апа̄йо’’ти вуччанти. татха̄ дуккхасса гатибха̄вато дуггати. сукхасамуссайато винипатитатта̄ винипа̄то. итаро пана –
‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;
аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, сам̣са̄роти павуччати’’.
там̣ саббампи на̄тиваттати на̄тиккамати. атха кхо чутито пат̣исандхим̣, пат̣исандхито чутинти евам̣ пунаппунам̣ чутипат̣исандхийо ган̣хама̄но тӣсу бхавесу чатӯсу йонӣсу пан̃часу гатӣсу саттасу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу навасу сатта̄ва̄сесу маха̄самудде ва̄туккхиттана̄ва̄ вийа йантагон̣о вийа ча париббхаматийева. авиджджа̄висадосасаллиттоти авиджджа̄йева акусалуппа̄данена кусаладжӣвитана̄санато висанти авиджджа̄висам̣, тадева санта̄надӯсанато авиджджа̄висадосо, тена анусайапарийут̣т̣ха̄надуччаритабхӯтена бхусам̣ литто маккхитоти авиджджа̄висадосасаллитто. килесакалалӣбхӯтоти авиджджа̄димӯлака̄ килеса̄ ева осӣданат̣т̣хена калалам̣ каддамоти килесакалалам̣, тадасса аттхӣти килесакалалӣ, евам̣бхӯто. ра̄гадосамохаджат̣а̄джат̣итоти лобхапат̣игха̄виджджа̄сан̇кха̄та̄ ра̄гадосамоха̄ ева рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу хет̣т̣хупарийавасена пунаппунам̣ уппаджджанато сам̣сиббанат̣т̣хена вел̣угумба̄дӣнам̣ са̄кха̄джа̄ласан̇кха̄та̄ джат̣а̄ вийа̄ти джат̣а̄, та̄йа ра̄гадосамохаджат̣а̄йа джат̣ито. йатха̄ на̄ма вел̣уджат̣а̄дӣхи вел̣уа̄дайо, евам̣ та̄йа джат̣а̄йа айам̣ локо джат̣ито винаддхо сам̣сиббитоти аттхо. джат̣ам̣ виджат̣ета̄ти имам̣ евам̣ тедха̄тукам̣ локам̣ джат̣етва̄ т̣хитам̣ джат̣ам̣ виджат̣ета̄ сам̣чхиндита̄ сампада̄лайита̄.
тан̣ха̄сан̇гха̄т̣апат̣имуккоти тан̣ха̄ ева аббоччхиннам̣ паваттито сан̇гхат̣итат̣т̣хена сан̇гха̄т̣оти тан̣ха̄сан̇гха̄т̣о, тасмим̣ тан̣ха̄сан̇гха̄т̣е пат̣имукко анупавит̣т̣хо антогатоти тан̣ха̄сан̇гха̄т̣апат̣имукко. тан̣ха̄джа̄лена оттхат̣оти тан̣ха̄ ева пуббе вуттанайена сам̣сиббанат̣т̣хена джа̄ланти тан̣ха̄джа̄лам̣, тена тан̣ха̄джа̄лена оттхат̣о самантато чха̄дито паливет̣хито. тан̣ха̄сотена вуйхатӣти тан̣ха̄ ева сам̣са̄ре а̄кад̣д̣ханат̣т̣хена сототи тан̣ха̄сото, тена тан̣ха̄сотена вуйхати а̄кад̣д̣хӣйати. тан̣ха̄сан̃н̃оджанена сан̃н̃уттоти тан̣ха̄ ева локам̣ ват̣т̣асмим̣ сам̣йоджанато бандханато сам̣йоджананти тан̣ха̄сам̣йоджанам̣, тена тан̣ха̄сам̣йоджанена сан̃н̃утто баддхо. тан̣ха̄нусайена анусат̣оти тан̣ха̄ ева анусайанат̣т̣хена анусайоти тан̣ха̄нусайо, тена тан̣ха̄нусайена анусат̣о анугато тха̄магато. тан̣ха̄санта̄пена сантаппатӣти тан̣ха̄ ева паваттика̄ле пхалака̄ле ча локам̣ санта̄петӣти санта̄по, тена тан̣ха̄санта̄пена сантаппати санта̄пӣйати. тан̣ха̄парил̣а̄хена парид̣айхатӣти тан̣ха̄ ева балавабхӯта̄ паваттика̄ле пхалака̄ле ча самантато даханат̣т̣хена маха̄парил̣а̄хоти тан̣ха̄парил̣а̄хо, тена тан̣ха̄парил̣а̄хена парид̣айхати самантато д̣ахӣйати. дит̣т̣хисан̇гха̄т̣а̄дайо имина̄ва найена йоджетабба̄.
анугатоти анупавит̣т̣хо. анусат̣оти анудха̄вито. абхибхӯтоти пӣл̣ито. аббха̄хатоти абхиа̄хато абхимукхам̣ бхусам̣ пахато. дуккхе патит̣т̣хитоти дуккхе кхандхапан̃чаке сукхавипалла̄сена патит̣т̣хито абхинивит̣т̣хо.
тан̣ха̄йа уд̣д̣итоти тан̣ха̄йа уллан̇гхито. чаккху хи тан̣ха̄раджджуна̄ а̄вунитва̄ рӯпана̄гаданте уд̣д̣итам̣, сота̄дӣни тан̣ха̄раджджуна̄ а̄вунитва̄ садда̄дина̄гадантесу уд̣д̣ита̄ни. там̣саман̇гӣлокопи уд̣д̣итойева на̄ма. джара̄па̄ка̄рапариккхиттоти анатиккаманӣйат̣т̣хена па̄ка̄рабхӯта̄йа джара̄йа парива̄рито. маччупа̄сена париккхиттоти думмочанӣйат̣т̣хена па̄сабхӯтена маран̣ена баддхо. маха̄бандханабаддхоти дал̣хатта̄ дуччхедатта̄ ча махантехи бандханехи баддхо. ра̄габандханена̄ти ра̄го ева бандхати сам̣са̄рато чалитум̣ на детӣти ра̄габандханам̣. тена ра̄габандханена. сесесупи есева найо. килесабандханена̄ти вутта̄васесена килесабандханена. дуччаритабандханена̄ти тивидхена. сучаритам̣ пана бандханамоккхасса хетубхӯтам̣ бандханамоккхабхӯтан̃ча аттхи. тасма̄ там̣ на гахетаббам̣.
бандханам̣ мочета̄ти тасса бандханам̣ мочета̄. бандхана̄ мочета̄типи па̄т̣хо, бандханато там̣ мочета̄ти аттхо. маха̄самба̄дхаппат̣ипанноти кусаласан̃ча̄рапӣл̣анена маха̄самба̄дхасан̇кха̄там̣ ра̄гадосамохама̄надит̣т̣хикилесадуччаритагаханам̣ пат̣ипанно. ока̄сам̣ дассета̄ти локийалокуттарасама̄дхипан̃н̃а̄ока̄сам̣ дассета̄. маха̄палибодхена палибуддхоти маха̄нива̄ран̣ена нивуто. маха̄лепена ва̄ литто. палибодхоти ча ра̄га̄дисаттавидхо ева. ‘‘тан̣ха̄дит̣т̣хипалибодхо’’ти еке. палибодхам̣ чхета̄ти там̣ палибодхам̣ чхиндита̄. маха̄папа̄тети пан̃чагатипапа̄те, джа̄тиджара̄маран̣апапа̄те ва̄. там̣ саббампи дуруттаран̣ат̣т̣хена папа̄то. папа̄та̄ уддхата̄ти тамха̄ папа̄тато уддхарита̄. маха̄канта̄раппат̣ипанноти джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣асокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄саканта̄рам̣ пат̣ипанно. саббампи там̣ дуратиккаманат̣т̣хена канта̄ро, там̣ канта̄рам̣ та̄рета̄. канта̄ра̄ та̄рета̄ти ва̄ па̄т̣хо. маха̄сам̣са̄раппат̣ипанноти аббоччхиннам̣ кхандхасанта̄нам̣ пат̣ипанно. сам̣са̄ра̄ мочета̄ти сам̣са̄рато мочета̄. сам̣са̄рам̣ мочета̄ти ва̄ па̄т̣хо. маха̄видуггети сам̣са̄равидугге. сам̣са̄ройева хи дуггаманат̣т̣хена видугго. сампариваттатӣти бхусам̣ ниваттитва̄ чарати. маха̄палипети маханте ка̄макаддаме. ка̄мо хи осӣданат̣т̣хена палипо. палипанноти лагго. маха̄палипапалипаннотипи па̄т̣хо.
аббха̄хатоти саббопаддавехи аббха̄хато. ра̄гаггина̄ти ра̄га̄дайойева анудаханат̣т̣хена агги, тена ра̄гаггина̄. сесесупи есева найо. уннӣтакоти уггахетва̄ нӣто, джа̄тийа̄ уггахетва̄ джара̄диупаддава̄йа нӣтоти аттхо. ка-ка̄ро панеттха анукампа̄йа дат̣т̣хаббо. хан̃н̃ати ниччамата̄н̣оти паритта̄йакена рахито сататам̣ пӣл̣ӣйати. паттадан̣д̣оти ра̄джа̄дӣхи ладдхаа̄н̣о. таккароти чоро. ваджджабандханабаддхоти ра̄га̄диваджджабандханехи баддхо. а̄гха̄танапаччупат̣т̣хитоти маран̣адхаммаган̣т̣хикат̣т̣ха̄нам̣ упечча т̣хито. кочи бандхана̄ мочета̄. кочи бандханам̣ мочета̄типи па̄т̣хо. ана̄тхоти наттхи етасса на̄тхо иссаро, сайам̣ ва̄ на на̄тхо на иссароти ана̄тхо, асаран̣оти ва̄ аттхо. парамака̄пан̃н̃аппаттоти джара̄дипат̣иба̄хане аппахута̄йа атӣва капан̣абха̄вам̣ патто. та̄йета̄ти раккхита̄. та̄йита̄ти ва̄ па̄т̣хо сундаро. дуккха̄бхитунноти джа̄тидуккха̄дӣхи анекехи дуккхехи абхитунно атибйа̄дхито атикампито ча. чирараттам̣ пӣл̣итоти дуккхехева дӣгхамаддха̄нам̣ пӣл̣ито гхат̣т̣ито. гадхитоти гедхена гиддхо, абхиджджха̄ка̄йагантхена ва̄ гантхито. ниччам̣ пипа̄ситоти па̄тум̣ бхун̃джитум̣ иччха̄ пипа̄са̄, са̄ тан̣ха̄ ева, тан̣ха̄пипа̄са̄йа нирантарам̣ пипа̄сито.
андхоти дассанат̣т̣хена чаккхӯти сан̇кхам̣ гата̄йа пан̃н̃а̄йа абха̄вато ка̄н̣о. пан̃н̃а̄ хи дхаммасабха̄вам̣ пассати. ачаккхукоти там̣ пана андхаттам̣ на паччха̄ самбхӯтам̣, пакатийа̄ ева авиджджама̄начаккхукоти тамева андхаттам̣ висесети. хатанеттоти найанат̣т̣хена неттанти сан̇кхам̣ гата̄йа пан̃н̃а̄йа абха̄ватойева винат̣т̣ханеттако. самависамам̣ дассентам̣ аттабха̄вам̣ нетӣти неттанти хи вуттам̣. пан̃н̃а̄йа сугатин̃ча агатин̃ча найати. хатанеттатта̄йевасса нетуабха̄вам̣ дассенто апарин̣а̄йакоти а̄ха, авиджджама̄нанеттакоти аттхо. ан̃н̃описса нета̄ на виджджатӣти вуттам̣ хоти. випатхапаккхандоти випарӣто, висамо ва̄ патхо випатхо, там̣ випатхам̣ паккхандо павит̣т̣хо пат̣ипанноти випатхапаккхандо, миччха̄патхасан̇кха̄там̣ миччха̄дит̣т̣хим̣ пат̣ипанноти аттхо. ан̃джаса̄параддхоти ан̃джасе уджумаггасмим̣ маджджхимапат̣ипада̄йа апараддхо вираддхо. арийапатхам̣ а̄нета̄ти арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ упанета̄ пат̣ипа̄дайита̄. махогхапаккхандоти йасса сам̣виджджанти, там̣ ват̣т̣асмим̣ охананти осӣда̄пентӣти огха̄, пакатиогхато маханта̄ огха̄ти махогха̄. те ка̄могхо бхавогхо дит̣т̣хогхо авиджджогхоти чатуппабхеда̄. те махогхе паккхандо павит̣т̣хоти махогхапаккхандо, сам̣са̄расан̇кха̄там̣ махогхам̣ ва̄ паккхандоти.
118. ида̄ни екуттариканайо. таттха двӣхи дит̣т̣хигатехӣти сассатуччхедадит̣т̣хӣхи. таттха дит̣т̣хийева дит̣т̣хигатам̣ ‘‘гӯтхагатам̣ муттагата’’нтиа̄дӣни (а. ни. 9.11) вийа. гантабба̄бха̄вато ва̄ дит̣т̣хийа̄ гатаматтамеветанти дит̣т̣хигатам̣, дит̣т̣хӣсу гатам̣ идам̣ дассанам̣ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хиантогадхатта̄типи дит̣т̣хигатам̣. два̄сат̣т̣хитесат̣т̣хидит̣т̣хийопи хи сассатадит̣т̣хи уччхедадит̣т̣хӣти двева дит̣т̣хийо хонти. тасма̄ сан̇кхепена сабба̄ дит̣т̣хийо анто каронто ‘‘двӣхи дит̣т̣хигатехӣ’’ти вуттам̣. парийут̣т̣хитоти парийут̣т̣ха̄нам̣ патто самуда̄ча̄рам̣ патто, уппаджджитум̣ аппада̄нена кусалача̄расса гахан̣ам̣ паттоти аттхо. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘двӣхи, бхиккхаве, дит̣т̣хигатехи парийут̣т̣хита̄ деваманусса̄ олӣйанти еке, атидха̄ванти еке, чаккхуманто ча пассантӣ’’тиа̄ди (итиву. 49).
тӣхи дуччаритехӣти тивидхака̄йадуччаритена чатуббидхавачӣдуччаритена тивидхаманодуччаритена. виппат̣ипанноти вирӯпам̣ пат̣ипанно, миччха̄пат̣ипанноти аттхо. йогехи йуттоти ват̣т̣асмим̣ йоджентӣти йога̄, ӣтиаттхена ва̄ йога̄, техи йогехи йутто самаппито. чатуйогайоджитоти ка̄майого, бхавайого, дит̣т̣хийого, авиджджа̄йоготи имехи чатӯхи йогехи сакат̣асмим̣ його вийа ват̣т̣асмим̣ йоджито. пан̃чака̄магун̣ико ра̄го ка̄майого. рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го, джха̄наниканти ча, сассатадит̣т̣хисахаджа̄то ра̄го бхававасена паттхана̄ бхавайого. два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо дит̣т̣хийого. ат̣т̣хасу т̣ха̄несу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄його. те ева чатта̄ро балавабхӯта̄ огха̄, дуббалабхӯта̄ йога̄.
чатӯхи гантхехӣти йасса сам̣виджджанти, там̣ чутипат̣исандхивасена ват̣т̣асмим̣ гантхенти гхат̣ентӣти гантха̄. те абхиджджха̄ ка̄йагантхо, бйа̄па̄до ка̄йагантхо, сӣлаббатапара̄ма̄со ка̄йагантхо, идам̣сачча̄бхинивесо ка̄йагантхоти чатуппабхеда̄. абхиджджха̄йанти ета̄йа, сайам̣ ва̄ абхиджджха̄йати, абхиджджха̄йанаматтамева ва̄ еса̄ти абхиджджха̄, лобхойева. на̄мака̄йам̣ гантхети чутипат̣исандхивасена ват̣т̣асмим̣ гхат̣етӣти ка̄йагантхо. бйа̄паджджати тена читтам̣ пӯтибха̄вам̣ гаччхати, бйа̄па̄дайати ва̄ винайа̄ча̄рарӯпасампаттихитасукха̄дӣнӣти бйа̄па̄до. ито бахиддха̄ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ сӣлена суддхи ватена суддхи сӣлаватена суддхӣти пара̄масанам̣ сӣлаббатапара̄ма̄со. саббан̃н̃убха̄ситампи пат̣иккхипитва̄ ‘‘сассато локо, идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нтиа̄дина̄ а̄ка̄рена абхинивисатӣти идам̣сачча̄бхинивесо. техи чатӯхи гантхехи гантхито, баддхоти аттхо.
чатӯхи упа̄да̄нехӣти бхусам̣ а̄дийанти дал̣хагга̄хам̣ ган̣хантӣти упа̄да̄на̄. те ка̄мупа̄да̄нам̣ дит̣т̣хупа̄да̄нам̣ сӣлаббатупа̄да̄нам̣ аттава̄дупа̄да̄нанти чатуппабхеда̄. ваттхусан̇кха̄там̣ ка̄мам̣ упа̄дийатӣти ка̄мупа̄да̄нам̣, ка̄мо ча со упа̄да̄нан̃ча̄типи ка̄мупа̄да̄нам̣. дит̣т̣хи ча са̄ упа̄да̄нан̃ча̄ти дит̣т̣хупа̄да̄нам̣, дит̣т̣хим̣ упа̄дийатӣтипи дит̣т̣хупа̄да̄нам̣. ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.147) хи пуримадит̣т̣хим̣ уттарадит̣т̣хи упа̄дийати. сӣлаббатам̣ упа̄дийатӣти сӣлаббатупа̄да̄нам̣, сӣлаббатан̃ча там̣ упа̄да̄нан̃ча̄типи сӣлаббатупа̄да̄нам̣. госӣлаговата̄дӣни хи евам̣ висуддхӣти абхинивесато сайамева упа̄да̄на̄ни. ваданти етена̄ти ва̄до, упа̄дийанти етена̄ти упа̄да̄нам̣. ким̣ ваданти, упа̄дийанти ва̄? атта̄нам̣. аттано ва̄дупа̄да̄нам̣ аттава̄дупа̄да̄нам̣, аттава̄даматтамева ва̄ атта̄ти упа̄дийанти етена̄ти аттава̄дупа̄да̄нам̣. т̣хапетва̄ има̄ две дит̣т̣хийо сабба̄пи дит̣т̣хӣ дит̣т̣хупа̄да̄нам̣. техи чатӯхи упа̄да̄нехи. упа̄дӣйатӣти бхусам̣ ган̣хӣйати. упа̄дийатӣти ва̄ па̄т̣хо, локо упа̄да̄нехи там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ бхусам̣ ган̣ха̄тӣти аттхо.
пан̃чагатисама̄рул̣хоти сукатадуккат̣ака̄ран̣ехи гаммати упасан̇камӣйатӣти гати, сахока̄сака̄ кхандха̄. нирайо тираччха̄найони петтивисайо манусса̄ дева̄ти има̄ пан̃ча гатийо воккаманабха̄вена бхусам̣ а̄рул̣хо. пан̃чахи ка̄магун̣ехӣти рӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хаббасан̇кха̄техи пан̃чахи ваттхука̄макот̣т̣ха̄сехи. раджджатӣти айонисоманасика̄рам̣ пат̣ичча ра̄гуппа̄данена техи ран̃джӣйати, са̄ратто карӣйатӣти аттхо. пан̃чахи нӣваран̣ехӣти читтам̣ нӣваранти парийонандхантӣти нӣваран̣а̄. ка̄маччхандабйа̄па̄датхинамиддхауддхаччакуккуччавичикиччха̄сан̇кха̄техи пан̃чахи нӣваран̣ехи. оттхат̣оти упарито пихито.
чхахи вива̄дамӯлехӣти чхахи вива̄дасса мӯлехи. йатха̄ха –
‘‘чхайима̄ни, бхиккхаве, вива̄дамӯла̄ни. катама̄ни чха? идха, бхиккхаве, бхиккху кодхано хоти упана̄хӣ. йо со, бхиккхаве, бхиккху кодхано хоти упана̄хӣ. со саттхарипи ага̄раво вихарати аппатиссо, дхаммепи, сан̇гхепи, сиккха̄йапи на парипӯрака̄рӣ. йо со, бхиккхаве, бхиккху саттхари ага̄раво вихарати аппатиссо, дхаммепи, сан̇гхепи, сиккха̄йапи на парипӯрака̄рӣ, со сан̇гхе вива̄дам̣ джанети. йо хоти вива̄до бахуджана̄хита̄йа бахуджана̄сукха̄йа бахуно джанасса анаттха̄йа ахита̄йа дуккха̄йа деваманусса̄нам̣. еварӯпам̣ че тумхе, бхиккхаве, вива̄дамӯлам̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄ саманупассеййа̄тха, татра тумхе, бхиккхаве, тассева па̄пакасса вива̄дамӯласса паха̄на̄йа ва̄йамеййа̄тха. еварӯпам̣ че тумхе, бхиккхаве, вива̄дамӯлам̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄ на саманупассеййа̄тха. татра тумхе, бхиккхаве, тассева па̄пакасса вива̄дамӯласса а̄йатим̣ анавассава̄йа пат̣ипаджджеййа̄тха. еваметасса па̄пакасса вива̄дамӯласса паха̄нам̣ хоти. еваметасса па̄пакасса вива̄дамӯласса а̄йатим̣ анавассаво хоти.
‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, бхиккху маккхӣ хоти пал̣а̄сӣ. иссукӣ хоти маччхарӣ. сат̣хо хоти ма̄йа̄вӣ. па̄пиччхо хоти миччха̄дит̣т̣хи. сандит̣т̣хипара̄ма̄сӣ хоти а̄дха̄нагга̄хӣ дуппат̣иниссаггӣ. йо со, бхиккхаве, бхиккху сандит̣т̣хипара̄ма̄сӣ хоти а̄дха̄нагга̄хӣ дуппат̣иниссаггӣ, со саттхарипи…пе… а̄йатим̣ анавассаво хотӣ’’ти (пари. 272; а. ни. 6.36).
таттха кодханоти куджджханалаккхан̣ена кодхена саманна̄гато. упана̄хӣти верааппат̣иниссаджджаналаккхан̣ена упана̄хена саманна̄гато. ахита̄йа дуккха̄йа деваманусса̄нанти двиннам̣ бхиккхӯнам̣ вива̄до катхам̣ деваманусса̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттатӣти? косамбакаккхандхаке (маха̄ва. 451 а̄дайо) вийа двӣсу бхиккхӯсу вива̄дам̣ а̄паннесу тасмим̣ виха̄ре тесам̣ антева̄сика̄ виваданти, тесам̣ ова̄дам̣ ган̣ханто бхиккхунисан̇гхо вивадати, тато тесам̣ упат̣т̣ха̄ка̄пи виваданти. атха манусса̄нам̣ а̄раккхадевата̄ две кот̣т̣ха̄са̄ хонти. дхаммава̄дӣнам̣ а̄раккхадевата̄ дхаммава̄динийо хонти адхаммава̄дӣнам̣ адхаммава̄динийо. тато а̄раккхадевата̄нам̣ митта̄ бхуммат̣т̣хадевата̄ бхиджджанти. евам̣ парампара̄йа йа̄ва брахмалока̄ т̣хапетва̄ арийаса̄ваке саббе деваманусса̄ две кот̣т̣ха̄са̄ хонти. дхаммава̄дӣхи пана адхаммава̄динова бахутара̄ хонти. тато йам̣ бахукехи гахитам̣, саббам̣ там̣ саччанти дхаммам̣ виссаджджетва̄ бахутара̄ва адхаммам̣ ган̣ханти. те адхаммам̣ пураккхатва̄ вихаранта̄ апа̄йесу ниббаттанти. евам̣ двиннам̣ бхиккхӯнам̣ вива̄до деваманусса̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа хоти. аджджхаттам̣ ва̄ти тумха̄кам̣ аббхантарапариса̄йа ва̄. бахиддха̄ ва̄ти паресам̣ париса̄йа ва̄. маккхӣти паресам̣ гун̣амаккхан̣алаккхан̣ена маккхена саманна̄гато. пал̣а̄сӣти йугагга̄халаккхан̣ена пал̣а̄сена саманна̄гато. иссукӣти паресам̣ сакка̄ра̄диисса̄йаналаккхан̣а̄йа исса̄йа саманна̄гато. маччхарӣти а̄ва̄самаччхарийа̄дӣхи пан̃чахи маччхарийехи саманна̄гато. сат̣хоти кера̄т̣ико. ма̄йа̄вӣти катапа̄папат̣иччха̄дако. па̄пиччхоти асантасамбха̄ваниччхако дуссӣло. миччха̄дит̣т̣хӣти наттхикава̄дӣ ахетукава̄дӣ акирийава̄дӣ. сандит̣т̣хипара̄ма̄сӣти сайам̣ дит̣т̣химева пара̄масати. а̄дха̄нагга̄хӣти дал̣хагга̄хӣ. дуппат̣иниссаггӣти на сакка̄ хоти гахитам̣ виссаджджа̄петум̣. кхуддакаваттхувибхан̇ге пана ‘‘таттха катама̄ни чха вива̄дамӯла̄ни? кодхо маккхо исса̄ са̄т̣хеййам̣ па̄пиччхата̄ сандит̣т̣хипара̄ма̄сита̄, има̄ни чха вива̄дамӯла̄нӣ’’ти (вибха. 944) падха̄навасена екекойева дхаммо вутто.
чхахи тан̣ха̄ка̄йехӣти ‘‘рӯпатан̣ха̄, саддатан̣ха̄, гандхатан̣ха̄, расатан̣ха̄, пхот̣т̣хаббатан̣ха̄, дхамматан̣ха̄’’ти (вибха. 944) вутта̄хи чхахи тан̣ха̄хи. таттха йасма̄ екека̄йева тан̣ха̄ анекависайатта̄ екекасмимпи висайе пунаппунам̣ уппаттито анека̄ хонти, тасма̄ самӯхат̣т̣хена ка̄йасаддена йоджетва̄ тан̣ха̄ка̄йа̄ти вуттам̣. тан̣ха̄ка̄йа̄ти вуттепи тан̣ха̄ ева. раджджатӣти сайам̣ а̄рамман̣е раджджати, са̄ратто хоти.
чхахи дит̣т̣хигатехӣти сабба̄савасутте вуттехи. вуттан̃хи таттха –
‘‘тасса евам̣ айонисо манасикарото чханнам̣ дит̣т̣хӣнам̣ ан̃н̃атара̄ дит̣т̣хи уппаджджати. ‘аттхи ме атта̄’ти ва̄ асса саччато тхетато дит̣т̣хи уппаджджати, ‘наттхи ме атта̄’ти ва̄ асса саччато тхетато дит̣т̣хи уппаджджати, ‘аттана̄ва атта̄нам̣ сан̃джа̄на̄мӣ’ти ва̄ асса саччато тхетато дит̣т̣хи уппаджджати, ‘аттана̄ва анатта̄нам̣ сан̃джа̄на̄мӣ’ти ва̄ асса саччато тхетато дит̣т̣хи уппаджджати, ‘анаттана̄ва атта̄нам̣ сан̃джа̄на̄мӣ’ти ва̄ асса саччато тхетато дит̣т̣хи уппаджджати. атха ва̄ панасса евам̣ дит̣т̣хи хоти ‘йо ме айам̣ атта̄ вадо ведеййо татра татра калйа̄н̣апа̄пака̄нам̣ камма̄нам̣ випа̄кам̣ пат̣исам̣ведети, со ча кхо пана ме айам̣ атта̄ ниччо дхуво сассато авипарин̣а̄мадхаммо сассатисамам̣ татхева т̣хассатӣ’’’ти (ма. ни. 1.19).
таттха аттхи ме атта̄ти сассатадит̣т̣хи саббака̄лесу аттано аттхитам̣ ган̣ха̄ти. саччато тхетатоти бхӯтато ча тхирато ча, ‘‘идам̣ сачча’’нти сут̣т̣ху дал̣хабха̄вена̄ти вуттам̣ хоти. наттхи ме атта̄ти уччхедадит̣т̣хи сато саттасса таттха таттха вибхаваггахан̣ато. атха ва̄ пурима̄пи тӣсу ка̄лесу аттхӣти гахан̣ато сассатадит̣т̣хи, паччуппаннамева аттхӣти ган̣хантӣ уччхедадит̣т̣хи, паччхима̄пи атӣта̄на̄гатесу наттхӣти гахан̣ато ‘‘бхассанта̄ а̄хутийо’’ти гахитадит̣т̣хигатика̄нам̣ вийа уччхедадит̣т̣хи. атӣте ева наттхӣти ган̣хантӣ адхиччасамуппаннакасса вийа сассатадит̣т̣хи. аттана̄ва атта̄нам̣ сан̃джа̄на̄мӣти сан̃н̃а̄ккхандхасӣсена кхандхе атта̄ти гахетва̄ сан̃н̃а̄йа авасесаккхандхе сан̃джа̄нато имина̄ аттана̄ имам̣ атта̄нам̣ сан̃джа̄на̄мӣти хоти. аттана̄ва анатта̄нанти сан̃н̃а̄ккхандхам̣йева атта̄ти гахетва̄, итаре чатта̄ропи анатта̄ти гахетва̄ сан̃н̃а̄йа те сан̃джа̄нато евам̣ хоти. анаттана̄ва атта̄нанти сан̃н̃а̄ккхандхам̣ анатта̄ти гахетва̄, итаре чатта̄ропи атта̄ти гахетва̄ сан̃н̃а̄йа те сан̃джа̄нато евам̣ хоти. сабба̄пи сассатуччхедадит̣т̣хийова. вадо ведеййотиа̄дайо пана сассатадит̣т̣хийа̄ ева абхинивеса̄ка̄ра̄. таттха вадатӣти вадо, вачӣкаммасса ка̄ракоти вуттам̣ хоти. ведайатӣти ведеййо, джа̄на̄ти анубхавати ча̄ти вуттам̣ хоти. ким̣ ведетӣти? татра татра калйа̄н̣апа̄пака̄нам̣ камма̄нам̣ випа̄кам̣ пат̣исам̣ведети. татра татра̄ти тесу тесу йонигатит̣хитинива̄саника̄йесу а̄рамман̣есу ва̄. ниччоти уппа̄давайарахито. дхувоти тхиро са̄рабхӯто. сассатоти саббака̄лико. авипарин̣а̄мадхаммоти аттано пакатибха̄вам̣ авиджаханадхаммо, какан̣т̣ако вийа на̄наппака̄ратам̣ на̄паджджати. сассатисаманти чандасӯрийасамуддамаха̄патхавӣпаббата̄ локавоха̄рена сассатийоти вуччанти. сассатӣхи самам̣ сассатисамам̣. йа̄ва сассатийо тит̣т̣ханти, та̄ва татхева т̣хассатӣти ган̣хато евам̣ дит̣т̣хи хоти.
кхуддакаваттхувибхан̇ге пана ‘‘татра татра дӣгхараттам̣ калйа̄н̣апа̄пака̄нам̣ камма̄нам̣ випа̄кам̣ паччанубхоти, на со джа̄то на̄хоси, на со джа̄то на бхависсати, ниччо дхуво сассато авипарин̣а̄мадхаммоти ва̄ панасса саччато тхетато дит̣т̣хи уппаджджатӣ’’ти (вибха. 948) чха дит̣т̣хӣ евам̣ висесетва̄ вутта̄.
таттха на со джа̄то на̄хосӣти со атта̄ аджа̄тидхаммато на джа̄то на̄ма, сада̄ виджджама̄нойева̄ти аттхо. тенева атӣте на̄хоси, ана̄гате на бхависсати. йо хи джа̄то, со ахоси. йо ча джа̄йиссати, со бхависсатӣти вуччати. атха ва̄ на со джа̄то на̄хосӣти со сада̄ виджджама̄натта̄ атӣтепи на джа̄ту на ахоси, ана̄гатепи на джа̄ту на бхависсати. анусайа̄ вуттаттха̄.
саттахи сан̃н̃оджанехӣти саттаканипа̄те вуттехи. вуттан̃хи таттха –
‘‘саттима̄ни, бхиккхаве, сам̣йоджана̄ни. катама̄ни сатта? анунайасам̣йоджанам̣, пат̣игхасам̣йоджанам̣, дит̣т̣хисам̣йоджанам̣, вичикиччха̄сам̣йоджанам̣, ма̄насам̣йоджанам̣, бхавара̄гасам̣йоджанам̣, авиджджа̄сам̣йоджанам̣. има̄ни кхо, бхиккхаве, сатта сам̣йоджана̄нӣ’’ти (а. ни. 7.8).
таттха анунайасам̣йоджананти ка̄мара̄гасам̣йоджанам̣. сабба̄невета̄ни бандханат̣т̣хена сам̣йоджана̄ни.
саттахи ма̄нехӣти кхуддакаваттхувибхан̇ге вуттехи. вуттан̃хи таттха –
‘‘ма̄но, атима̄но, ма̄на̄тима̄но, ома̄но, адхима̄но, асмима̄но, миччха̄ма̄но’’ти (вибха. 950).
таттха ма̄ноти сеййа̄дивасена пуггалам̣ ана̄маситва̄ джа̄тиа̄дӣсу ваттхувасенева уннати. атима̄ноти джа̄тиа̄дӣхи ‘‘майа̄ садисо наттхӣ’’ти атиккамитва̄ уннати. ма̄на̄тима̄ноти ‘‘айам̣ пуббе майа̄ садисо, ида̄ни ахам̣ сет̣т̣хо, айам̣ хӣнатаро’’ти уппаннама̄но. ома̄ноти джа̄тиа̄дӣхи атта̄нам̣ хет̣т̣ха̄ катва̄ паваттама̄но, хӣнохамасмӣти ма̄нойева. адхима̄ноти анадхигатейева чатусаччадхамме адхигатоти ма̄но. айам̣ пана адхима̄но парисуддхасӣласса каммат̣т̣ха̄не аппаматтасса на̄марӯпам̣ ваваттхапетва̄ паччайапариггахена витин̣н̣акан̇кхасса тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ сан̇кха̄ре саммасантасса а̄раддхавипассакасса путхуджджанасса уппаджджати, на ан̃н̃есам̣. асмима̄ноти рӯпа̄дӣсу кхандхесу асмӣти ма̄но, ‘‘ахам̣ рӯпа’’нтиа̄дивасена уппаннама̄ноти вуттам̣ хоти. миччха̄ма̄ноти па̄пакена камма̄йатана̄дина̄ уппаннама̄но.
локадхамма̄ вуттаттха̄. сампариваттатӣти локадхаммехи хетубхӯтехи ла̄бха̄дӣсу чатӯсу ануродхавасена, ала̄бха̄дӣсу чатӯсу пат̣ивиродхавасена бхусам̣ ниваттати, пакатибха̄вам̣ джаха̄тӣти аттхо. миччхатта̄пи вуттаттха̄. ниййа̄тоти гато паккхандо, абхибхӯтоти аттхо.
ат̣т̣хахи пурисадосехӣти ат̣т̣хаканипа̄те упама̄хи саха, кхуддакаваттхувибхан̇ге упамам̣ вина̄ вуттехи. вуттан̃хи таттха –
‘‘катаме ат̣т̣ха пурисадоса̄? идха бхиккхӯ бхиккхум̣ а̄паттийа̄ чоденти. со бхиккху бхиккхӯхи а̄паттийа̄ чодийама̄но ‘на сара̄ми на сара̄мӣ’ти ассатийа̄ва ниббет̣хети. айам̣ пат̣хамо пурисадосо.
‘‘пуна чапарам̣ бхиккхӯ бхиккхум̣ а̄паттийа̄ чоденти. со бхиккху бхиккхӯхи а̄паттийа̄ чодийама̄но чодакам̣йева пат̣иппхарати ‘ким̣ ну кхо туйхам̣ ба̄ласса абйаттасса бхан̣итена, твампи на̄ма мам̣ бхан̣итаббам̣ ман̃н̃асӣ’ти? айам̣ дутийо пурисадосо.
‘‘пуна чапарам̣ бхиккхӯ бхиккхум̣ а̄паттийа̄ чоденти. со бхиккху бхиккхӯхи а̄паттийа̄ чодийама̄но чодакам̣йева пачча̄ропети ‘твампи кхоси иттханна̄мам̣ а̄паттим̣ а̄панно, твам̣ та̄ва пат̣хамам̣ пат̣икарохӣ’ти. айам̣ татийо пурисадосо.
‘‘пуна чапарам̣ бхиккхӯ бхиккхум̣ а̄паттийа̄ чоденти. со бхиккху бхиккхӯхи а̄паттийа̄ чодийама̄но ан̃н̃енан̃н̃ам̣ пат̣ичарати, бахиддха̄ катхам̣ апана̄мети, копан̃ча досан̃ча аппаччайан̃ча па̄тукароти. айам̣ чатуттхо пурисадосо.
‘‘пуна чапарам̣ бхиккхӯ бхиккхум̣ а̄паттийа̄ чоденти. со бхиккху бхиккхӯхи а̄паттийа̄ чодийама̄но сан̇гхамаджджхе ба̄ха̄виккхепакам̣ бхан̣ати. айам̣ пан̃чамо пурисадосо.
‘‘пуна чапарам̣ бхиккхӯ бхиккхум̣ а̄паттийа̄ чоденти. со бхиккху бхиккхӯхи а̄паттийа̄ чодийама̄но ана̄дийитва̄ сан̇гхам̣ ана̄дийитва̄ чодакам̣ са̄паттикова йена ка̄мам̣ паккамати. айам̣ чхат̣т̣хо пурисадосо.
‘‘пуна чапарам̣ бхиккхӯ бхиккхум̣ а̄паттийа̄ чоденти. со бхиккху бхиккхӯхи а̄паттийа̄ чодийама̄но ‘нева̄хам̣ а̄панномхи, на пана̄хам̣ ана̄панномхӣ’ти со тун̣хӣбхӯто сан̇гхам̣ вихесети. айам̣ саттамо пурисадосо.
‘‘пуна чапарам̣ бхиккхӯ бхиккхум̣ а̄паттийа̄ чоденти. со бхиккху бхиккхӯхи а̄паттийа̄ чодийама̄но евама̄ха – ‘ким̣ ну кхо тумхе а̄йасманто атиба̄л̣хам̣ майи бйа̄ват̣а̄? ида̄на̄хам̣ сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттисса̄мӣ’ти. со сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттитва̄ евама̄ха ‘ида̄ни кхо тумхе а̄йасманто аттамана̄ хотха̄’ти. айам̣ ат̣т̣хамо пурисадосо. име ат̣т̣ха пурисадоса̄’’ти (вибха. 957; а. ни. 8.14).
таттха пурисадоса̄ти пуриса̄нам̣ доса̄, те пана пурисасанта̄нам̣ дӯсентӣти доса̄. на сара̄ми на сара̄мӣти ‘‘майа̄ етасса каммасса катат̣т̣ха̄нам̣ нассара̄ми на саллаккхемӣ’’ти евам̣ ассатибха̄вена ниббет̣хети мочети. чодакам̣йева пат̣иппхаратӣти пат̣ивируддхо хутва̄ пхарати, пат̣иа̄н̣ибха̄вена тит̣т̣хати. ким̣ ну кхо туйханти туйхам̣ ба̄ласса абйаттасса бхан̣итена на̄ма ким̣, йо твам̣ нева ваттхум̣, на а̄паттим̣, на чоданам̣ джа̄на̄сӣти дӣпети. твампи на̄ма евам̣ кин̃чи аджа̄нанто бхан̣итаббам̣ ман̃н̃асӣти аджджхоттхарати. пачча̄ропетӣти ‘‘твампи кхосӣ’’тиа̄дӣни ваданто патиа̄ропети. пат̣икарохӣти десана̄га̄миним̣ десехи, вут̣т̣ха̄нага̄минито вут̣т̣ха̄хи, тато суддханте патит̣т̣хито ан̃н̃ам̣ чодессасӣти дӣпети. ан̃н̃енан̃н̃ам̣ пат̣ичаратӣти ан̃н̃ена ка̄ран̣ена, вачанена ва̄ ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣, вачанам̣ ва̄ пат̣иччха̄дети. ‘‘а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти вутто ‘‘ко а̄панно, ким̣ а̄панно, кисмим̣ а̄панно, катхам̣ а̄панно, кам̣ бхан̣атха, ким̣ бхан̣атха̄’’ти бхан̣ати. ‘‘еварӯпам̣ кин̃чи тайа̄ дит̣т̣ха’’нти вутте ‘‘на сун̣а̄мӣ’’ти сотам̣ упанети. бахиддха̄ катхам̣ апана̄метӣти ‘‘иттханна̄мам̣ а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти пут̣т̣хо ‘‘па̄т̣алипуттам̣ гатомхӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘на тава па̄т̣алипуттагаманам̣ пуччха̄ма̄’’ти вутте тато ра̄джагахам̣ гатомхӣти. ‘‘ра̄джагахам̣ ва̄ йа̄хи бра̄хман̣агехам̣ ва̄, а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти. ‘‘таттха ме сӯкарамам̣сам̣ ладдха’’нтиа̄дӣни ваданто катхам̣ бахиддха̄ виккхипати. копанти купитабха̄вам̣, досанти дут̣т̣хабха̄вам̣. убхайампетам̣ кодхассева на̄мам̣. аппаччайанти асантут̣т̣ха̄ка̄рам̣, доманассассетам̣ на̄мам̣. па̄тукаротӣти дассети пака̄сети. ба̄ха̄виккхепакам̣ бхан̣атӣти ба̄хам̣ виккхипитва̄ виккхипитва̄ аладждживачанам̣ вадати. ана̄дийитва̄ти читтӣка̄рена аггахетва̄ аваджа̄нитва̄, ана̄даро хутва̄ти аттхо. вихесетӣти вихет̣хети ба̄дхати. атиба̄л̣ханти атидал̣хам̣ атиппама̄н̣ам̣. майи бйа̄ват̣а̄ти майи бйа̄па̄рам̣ а̄панна̄. хӣна̄йа̄ваттитва̄ти хӣнасса гихибха̄васса аттха̄йа а̄ваттитва̄, гихӣ хутва̄ти аттхо. аттамана̄ хотха̄ти тут̣т̣хачитта̄ хотха, ‘‘майа̄ лабхитаббам̣ лабхатха, майа̄ васитаббат̣т̣ха̄не васатха, пха̄сувиха̄ро во майа̄ като’’ти адхиппа̄йена вадати. дуссатӣти дут̣т̣хо хоти.
навахи а̄гха̄таваттхӯхӣти саттесу уппаттивасенева катхита̄ни. йатха̄ха –
‘‘навайима̄ни, бхиккхаве, а̄гха̄таваттхӯни. катама̄ни нава? ‘анаттхам̣ ме ачарӣ’ти а̄гха̄там̣ бандхати, ‘анаттхам̣ ме чаратӣ’ти а̄гха̄там̣ бандхати, ‘анаттхам̣ ме чариссатӣ’ти а̄гха̄там̣ бандхати, ‘пийасса ме мана̄пасса анаттхам̣ ачари, анаттхам̣ чарати, анаттхам̣ чариссатӣ’ти а̄гха̄там̣ бандхати, ‘аппийасса ме амана̄пасса аттхам̣ ачари, аттхам̣ чарати, аттхам̣ чариссатӣ’ти а̄гха̄там̣ бандхати. има̄ни кхо, бхиккхаве, нава а̄гха̄таваттхӯнӣ’’ти (а. ни. 9.29).
таттха а̄гха̄таваттхӯнӣти а̄гха̄така̄ран̣а̄ни. а̄гха̄танти четтха копо, сойева упарӯпари копасса ваттхутта̄ а̄гха̄таваттху. а̄гха̄там̣ бандхатӣти копам̣ бандхати кароти уппа̄дети. ‘‘аттхам̣ ме на̄чари, на чарати, на чариссати. пийасса ме мана̄пасса аттхам̣ на̄чари, на чарати, на чариссати. аппийасса ме амана̄пасса анаттхам̣ на̄чари, на чарати, на чариссатӣ’’ти (маха̄ни. 85; вибха. 960; дха. са. 1066) ниддесе вутта̄ни апара̄нипи нава а̄гха̄таваттхӯни имехева навахи сан̇гахита̄ни. а̄гха̄титоти гхат̣т̣ито.
нававидхама̄нехӣти катаме нававидхама̄на̄? сеййасса сеййохамасмӣти ма̄но, сеййасса садисохамасмӣти ма̄но, сеййасса хӣнохамасмӣти ма̄но. садисасса сеййохамасмӣти ма̄но, садисасса садисохамасмӣти ма̄но, садисасса хӣнохамасмӣти ма̄но. хӣнасса сеййохамасмӣти ма̄но, хӣнасса садисохамасмӣти ма̄но, хӣнасса хӣнохамасмӣти ма̄но. име нававидхама̄на̄ (вибха. 962).
еттха пана сеййасса сеййохамасмӣти ма̄но ра̄джӯнан̃чева паббаджита̄нан̃ча уппаджджати. ра̄джа̄ хи ‘‘рат̣т̣хена ва̄ дханена ва̄ ва̄ханехи ва̄ ко майа̄ садисо аттхӣ’’ти етам̣ ма̄нам̣ кароти, паббаджитопи ‘‘сӣладхутан̇га̄дӣхи ко майа̄ садисо аттхӣ’’ти етам̣ ма̄нам̣ кароти.
сеййасса садисохамасмӣти ма̄нопи етесам̣йева уппаджджати. ра̄джа̄ хи ‘‘рат̣т̣хена ва̄ дханена ва̄ ва̄ханехи ва̄ ан̃н̃ара̄джӯхи саддхим̣ майхам̣ ким̣ на̄на̄каран̣а’’нти етам̣ ма̄нам̣ кароти, паббаджитопи ‘‘сӣладхутан̇га̄дӣхи ан̃н̃ена бхиккхуна̄ майхам̣ ким̣ на̄на̄каран̣а’’нти етам̣ ма̄нам̣ кароти.
сеййасса хӣнохамасмӣти ма̄нопи етесам̣йева уппаджджати. йасса хи ран̃н̃о рат̣т̣хам̣ ва̄ дханам̣ ва̄ ва̄хана̄дӣни ва̄ на̄тисампанна̄ни хонти, со ‘‘майхам̣ ра̄джа̄ти воха̄расукхаматтакамева, ким̣ ра̄джа̄ на̄ма аха’’нти етам̣ ма̄нам̣ кароти, паббаджитопи аппала̄бхасакка̄ро ‘‘ахам̣ дхаммакатхико бахуссуто маха̄тхероти катха̄маттамева, ким̣ дхаммакатхико на̄ма̄хам̣, ким̣ бахуссуто на̄ма̄хам̣, ким̣ маха̄тхеро на̄ма̄хам̣, йасса ме ла̄бхасакка̄ро наттхӣ’’ти етам̣ ма̄нам̣ кароти.
садисасса сеййохамасмӣти ма̄на̄дайо амачча̄дӣнам̣ уппаджджанти. амаччо ва̄ хи рат̣т̣хийо ва̄ ‘‘бхогайа̄нава̄хана̄дӣхи ко майа̄ садисо ан̃н̃о ра̄джапурисо аттхӣ’’ти ва̄, ‘‘майхам̣ ан̃н̃ехи саддхим̣ ким̣ на̄на̄каран̣а’’нти ва̄, ‘‘амаччоти на̄мамева майхам̣, гха̄саччха̄данаматтампи ме наттхи, ким̣ амаччо на̄ма̄ха’’нти ва̄ етам̣ ма̄нам̣ кароти.
хӣнасса сеййохамасмӣти ма̄на̄дайо да̄са̄дӣнам̣ уппаджджанти. да̄со хи ‘‘ма̄тито ва̄ питито ва̄ ко майа̄ садисо ан̃н̃о да̄со на̄ма аттхи, ан̃н̃е джӣвитум̣ асакконта̄ куччхихету да̄са̄ на̄ма джа̄та̄, ахам̣ пана павен̣иа̄гататта̄ сеййо’’ти ва̄, ‘‘павен̣иа̄гатабха̄вена убхатосуддхикада̄саттена асукада̄сена на̄ма саддхим̣ майхам̣ ким̣ на̄на̄каран̣а’’нти ва̄, ‘‘куччхивасена̄хам̣ да̄сабйам̣ упагато, ма̄та̄питукот̣ийа̄ пана ме да̄сат̣т̣ха̄нам̣ наттхи, ким̣ да̄со на̄ма аха’’нти ва̄ етам̣ ма̄нам̣ кароти. йатха̄ ча да̄со, евам̣ пуккусачан̣д̣а̄ла̄дайопи етам̣ ма̄нам̣ каронтийева. еттха ча сеййасса сеййохамасмӣти уппаннама̄нова йа̄тха̄вама̄но, итаре две айа̄тха̄вама̄на̄. татха̄ садисасса садисохамасмӣти хӣнасса хӣнохамасмӣти уппаннама̄нова йа̄тха̄вама̄но, итаре две айа̄тха̄вама̄на̄. таттха йа̄тха̄вама̄на̄ арахаттамаггаваджджха̄, айа̄тха̄вама̄на̄ сота̄паттимаггаваджджха̄ти.
тан̣ха̄мӯлака̄ вутта̄йева. раджджатӣти на кевалам̣ ра̄генева раджджати, атха кхо тан̣ха̄мӯлака̄нам̣ парийесана̄дӣнампи самбхавато тан̣ха̄мӯлакехи саббехи акусаладхаммехи раджджати, йуджджати баджджхатӣти адхиппа̄йо.
дасахи килесаваттхӯхӣти катама̄ни даса килесаваттхӯни? лобхо, досо, мохо, ма̄но, дит̣т̣хи, вичикиччха̄, тхинам̣, уддхаччам̣, ахирикам̣, аноттаппанти има̄ни даса килесаваттхӯни (вибха. 966).
таттха килеса̄ ева килесаваттхӯни, васанти ва̄ еттха акхӣн̣а̄сава̄ сатта̄ лобха̄дӣсу патит̣т̣хитатта̄ти ваттхӯни, килеса̄ ча те таппатит̣т̣ха̄нам̣ сатта̄нам̣ ваттхӯни ча̄ти килесаваттхӯни. йасма̄ четтха анантарапаччайа̄дибха̄вена уппаджджама̄на̄пи килеса̄ васанти ева на̄ма, тасма̄ килеса̄нам̣ ваттхӯнӣтипи килесаваттхӯни. луббханти тена, сайам̣ ва̄ луббхати, луббханаматтамева ва̄ танти лобхо. дуссанти тена, сайам̣ ва̄ дуссати, дуссанаматтамева ва̄ танти досо. муйханти тена, сайам̣ ва̄ муйхати, муйханаматтамева ва̄ танти мохо. ман̃н̃атӣти ма̄но. дит̣т̣хиа̄дайо вуттаттха̄ва. на хирӣйатӣти ахирико, тасса бха̄во ахирикам̣. на оттаппатӣти аноттаппӣ, тасса бха̄во аноттаппам̣. тесу ахирикам̣ ка̄йадуччарита̄дӣхи аджигуччханалаккхан̣ам̣, аноттаппам̣ техева аса̄раджджаналаккхан̣ам̣, килиссатӣти упата̄пӣйати виба̄дхӣйати.
дасахи а̄гха̄таваттхӯхӣти пуббе вуттехи навахи ча ‘‘ат̣т̣ха̄не ва̄ пана̄гха̄то джа̄йатӣ’’ти (дха. са. 1066) вуттена ча̄ти дасахи. анаттхам̣ ме ачарӣтиа̄дӣнипи хи авикаппетва̄ кха̄н̣укан̣т̣ака̄димхипи ат̣т̣ха̄не а̄гха̄то уппаджджати.
дасахи акусалакаммапатхехӣти катаме даса акусалакаммапатха̄ (дӣ. ни. 3.360)? па̄н̣а̄типа̄то, адинна̄да̄нам̣, ка̄месумиччха̄ча̄ро, муса̄ва̄до, писун̣а̄ ва̄ча̄, пхаруса̄ ва̄ча̄, сампхаппала̄по, абхиджджха̄, бйа̄па̄до, миччха̄дит̣т̣хи. име даса акусалакаммапатха̄. таттха акусалакамма̄ни ча та̄ни патха̄ ча дуггатийа̄ти акусалакаммапатха̄. саманна̄гатоти саман̇гӣбхӯто.
дасахи сан̃н̃оджанехӣти катама̄ни даса сам̣йоджана̄ни (дха. са. 1118)? ка̄мара̄гасам̣йоджанам̣, пат̣игхасам̣йоджанам̣, ма̄насам̣йоджанам̣, дит̣т̣хисам̣йоджанам̣, вичикиччха̄сам̣йоджанам̣, сӣлаббатапара̄ма̄сасам̣йоджанам̣, бхавара̄гасам̣йоджанам̣, исса̄сам̣йоджанам̣, маччхарийасам̣йоджанам̣, авиджджа̄сам̣йоджанам̣, има̄ни даса сам̣йоджана̄ни. миччхатта̄ вутта̄йева.
дасаваттхука̄йа миччха̄дит̣т̣хийа̄ти катама̄ дасаваттхука̄ миччха̄дит̣т̣хи (вибха. 971)? наттхи диннам̣, наттхи йит̣т̣хам̣, наттхи хутам̣, наттхи сукатадуккат̣а̄нам̣ камма̄нам̣ пхалам̣ випа̄ко, наттхи айам̣ локо, наттхи паро локо, наттхи ма̄та̄, наттхи пита̄, наттхи сатта̄ опапа̄тика̄, наттхи локе саман̣абра̄хман̣а̄ саммаггата̄ самма̄пат̣ипанна̄ йе иман̃ча локам̣ паран̃ча локам̣ сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ паведенти. айам̣ дасаваттхука̄ миччха̄дит̣т̣хи.
таттха дасаваттхука̄ти даса ваттхӯни етисса̄ти дасаваттхука̄. наттхи диннанти диннам̣ на̄ма аттхи, сакка̄ кассачи кин̃чи да̄тунти джа̄на̄ти. диннасса пана пхалам̣ випа̄ко наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи йит̣т̣ханти йит̣т̣хам̣ вуччати маха̄йа̄го, там̣ йаджитум̣ сакка̄ти джа̄на̄ти. йит̣т̣хасса пана пхалам̣ випа̄ко наттхӣти ган̣ха̄ти. хутанти а̄хунапа̄хунаман̇галакирийа̄, там̣ ка̄тум̣ сакка̄ти джа̄на̄ти. тасса пана пхалам̣ випа̄ко наттхӣти ган̣ха̄ти. сукатадуккат̣а̄нанти еттха даса кусалакаммапатха̄ сукатакамма̄ни на̄ма, даса акусалакаммапатха̄ дуккат̣акамма̄ни на̄ма. тесам̣ аттхибха̄вам̣ джа̄на̄ти. пхалам̣ випа̄ко пана наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи айам̣ локоти паралоке т̣хито имам̣ локам̣ наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи паро локоти идхалоке т̣хито паралокам̣ наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи ма̄та̄ наттхи пита̄ти ма̄та̄питӯнам̣ аттхибха̄вам̣ джа̄на̄ти. тесу катаппаччайена кочи пхалам̣ випа̄ко наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи сатта̄ опапа̄тика̄ти чаванакаупападжджанакасатта̄ наттхӣти ган̣ха̄ти. саммаггата̄ самма̄пат̣ипанна̄ти ануломапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄ дхаммикасаман̣абра̄хман̣а̄ локасмим̣ наттхӣти ган̣ха̄ти. йе иман̃ча локам̣…пе… паведентӣти иман̃ча паран̃ча локам̣ аттана̄ва абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена н̃атва̄ паведанасаматтхо саббан̃н̃ӯ буддхо наттхӣти ган̣ха̄ти.
антагга̄хика̄йа дит̣т̣хийа̄ти ‘‘сассато локо’’тиа̄дикам̣ екекам̣ антам̣ бха̄гам̣ ган̣ха̄тӣти антагга̄хика̄. атха ва̄ антасса га̄хо антагга̄хо, антагга̄хо асса̄ аттхӣти антагга̄хика̄. та̄йа антагга̄хика̄йа. са̄ пана вутта̄йева.
ат̣т̣хасататан̣ха̄папан̃часатехӣти ат̣т̣хуттарам̣ сатам̣ ат̣т̣хасатам̣. сам̣са̄ре папан̃чети чирам̣ васа̄петӣти папан̃чо, тан̣ха̄ ева папан̃чо тан̣ха̄папан̃чо, а̄рамман̣абхедена пунаппунам̣ уппаттивасена ча тан̣ха̄нам̣ бахукатта̄ бахувачанам̣ катва̄ тан̣ха̄папан̃ча̄нам̣ сатам̣ тан̣ха̄папан̃часатам̣. тена ‘‘тан̣ха̄папан̃часатена̄’’ти ваттаббе вачанавипалла̄савасена ‘‘тан̣ха̄папан̃часатехӣ’’ти бахувачананиддесо като. ат̣т̣хасатанти сан̇кха̄тена тан̣ха̄папан̃часатена̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. ат̣т̣ха аббоха̄рика̄ни катва̄ сатамева гахитанти ведитаббам̣. кхуддакаваттхувибхан̇ге пана тан̣ха̄вичарита̄нӣти а̄гатам̣. йатха̄ха –
‘‘ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄ни аджджхаттикасса упа̄да̄йа, ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄ни ба̄хирасса упа̄да̄йа, тадекаджджхам̣ абхисан̃н̃ухитва̄ абхисан̇кхипитва̄ чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни хонти. ити атӣта̄ни чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни, ана̄гата̄ни чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни, паччуппанна̄ни чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни тадекаджджхам̣ абхисан̃н̃ухитва̄ абхисан̇кхипитва̄ ат̣т̣хатан̣ха̄вичаритасатам̣ хотӣ’’ти (вибха. 842).
тан̣ха̄папан̃ча̄йева панеттха тан̣ха̄вичарита̄нӣти вутта̄. тан̣ха̄самуда̄ча̄ра̄ тан̣ха̄паваттийоти аттхо. аджджхаттикасса упа̄да̄йа̄ти аджджхаттикам̣ кхандхапан̃чакам̣ упа̄да̄йа. идан̃хи упайогаттхе са̄мивачанам̣. виттха̄ро панасса тасса ниддесе (вибха. 973) вуттанайенева ведитаббо. айам̣ пана апаро найо – рӯпа̄рамман̣а̄йева ка̄матан̣ха̄, бхаватан̣ха̄, вибхаватан̣ха̄ти тиссо тан̣ха̄ хонти, татха̄ садда̄диа̄рамман̣а̄ти чхасу а̄рамман̣есу ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄ хонти, аджджхатта̄рамман̣а̄ ат̣т̣ха̄раса, бахиддха̄рамман̣а̄ ат̣т̣ха̄раса̄ти чхаттим̣са хонти. та̄ ева атӣта̄рамман̣а̄ чхаттим̣са, ана̄гата̄рамман̣а̄ чхаттим̣са, паччуппанна̄рамман̣а̄ чхаттим̣са̄ти ат̣т̣хатан̣ха̄вичаритасатам̣ хоти. папан̃читоти а̄рамман̣е, сам̣са̄ре ва̄ папан̃чито чирава̄сито.
два̄сат̣т̣хийа̄ дит̣т̣хигатехӣти ‘‘катама̄ни два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хигата̄ни брахмаджа̄ле веййа̄каран̣е вутта̄ни бхагавата̄? чатта̄ро сассатава̄да̄, чатта̄ро екаччасассатава̄да̄, чатта̄ро анта̄нантика̄, чатта̄ро амара̄виккхепика̄, две адхиччасамуппанника̄, сол̣аса сан̃н̃ӣва̄да̄, ат̣т̣ха асан̃н̃ӣва̄да̄, ат̣т̣ха невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄да̄, сатта уччхедава̄да̄, пан̃ча дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ти има̄ни два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хигата̄ни брахмаджа̄ле веййа̄каран̣е вутта̄ни бхагавата̄’’ти (вибха. 977). виттха̄ро панеттха брахмаджа̄ласутте вуттанайенева ведитаббо.
ахан̃чамхи тин̣н̣оти ахан̃ча чатурогхам̣, сам̣са̄расамуддам̣ ва̄ тин̣н̣о амхи бхава̄ми. муттоти ра̄га̄дибандханехи мутто. дантоти ниббисевано ниппариппхандо. сантоти сӣтӣбхӯто. ассаттхоти нибба̄надассане ладдхасса̄со. париниббутоти килесапаринибба̄нена париниббуто. пахомӣти саматтхомхи. кхоити екам̣саттхе нипа̄то. паре ча паринибба̄петунти еттха паре ча-саддо ‘‘паре ча та̄рету’’нтиа̄дӣхипи йоджетабботи.
маха̄карун̣а̄н̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
72-73. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄
119. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аниддесе катамам̣ татха̄гатасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣анти пуччхитва̄ тена самагатикатта̄ тенева саха ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ниддит̣т̣хам̣. на хи ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ дхаммато висум̣ аттхи, екамева хетам̣ н̃а̄н̣ам̣ а̄ка̄рабхедато дведха̄ вуччати саддхиндрийасаддха̄бала̄дӣни вийа. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева хи наттхи етасса а̄варан̣анти, кеначи дхаммена, пуггалена ва̄ а̄варан̣ам̣ ка̄тум̣ асаккун̣еййата̄йа ана̄варан̣анти вуччати а̄ваджджанапат̣ибаддхатта̄ саббадхамма̄нам̣. ан̃н̃е пана а̄ваджджитва̄пи на джа̄нанти. кечи пана̄ху ‘‘мановин̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сабба̄рамман̣икатта̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. там̣йева н̃а̄н̣ам̣ индаваджирам̣ вийа висайесу аппат̣ихататта̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣. анупуббасаббан̃н̃ута̄пат̣иккхепо саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, саким̣саббан̃н̃ута̄пат̣иккхепо ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣, бхагава̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣апат̣ила̄бхенапи саббан̃н̃ӯти вуччати, на ча анупуббасаббан̃н̃ӯ. ана̄варан̣ан̃а̄н̣апат̣ила̄бхенапи саббан̃н̃ӯти вуччати, на ча саким̣саббан̃н̃ӯ’’ти.
саббам̣ сан̇кхатамасан̇кхатам̣ анавасесам̣ джа̄на̄тӣти еттха саббанти джа̄тивасена саббадхамма̄нам̣ ниссесапарийа̄да̄нам̣. анавасесанти екекассева дхаммасса сабба̄ка̄равасена ниссесапарийа̄да̄нам̣. сан̇кхатамасан̇кхатанти двидха̄ пабхедадассанам̣. сан̇кхатан̃хи еко пабхедо, асан̇кхатам̣ еко пабхедо. паччайехи сан̇гамма катанти сан̇кхатам̣. кхандхапан̃чакам̣. татха̄ на сан̇кхатанти асан̇кхатам̣. нибба̄нам̣. сан̇кхатам̣ аниччадуккха̄натта̄дӣхи а̄ка̄рехи анавасесам̣ джа̄на̄ти, асан̇кхатам̣ сун̃н̃ата̄нимиттааппан̣ихита̄дӣхи а̄ка̄рехи анавасесам̣ джа̄на̄ти. наттхи етасса сан̇кхатасса асан̇кхатасса ча авасесоти анавасесам̣. сан̇кхатам̣ асан̇кхатан̃ча. анекабхеда̄пи пан̃н̃атти паччайехи акататта̄ асан̇кхатапаккхам̣ бхаджати. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ан̃хи сабба̄пи пан̃н̃аттийо анекабхедато джа̄на̄ти. атха ва̄ саббанти саббадхаммаггахан̣ам̣. анавасесанти ниппадесаггахан̣ам̣. таттха а̄варан̣ам̣ наттхӣти таттха тасмим̣ анавасесе сан̇кхата̄сан̇кхате ниссан̇гатта̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса а̄варан̣ам̣ наттхӣти тадева саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄ти аттхо.
120. ида̄ни анекависайабхедато дассетум̣ атӣтантиа̄дима̄ха. таттха атӣтам̣ ана̄гатам̣ паччуппаннанти ка̄лабхедато дасситам̣, чаккху чева рӯпа̄ ча̄тиа̄ди ваттха̄рамман̣абхедато. евам̣ там̣ саббанти тесам̣ чаккхурӯпа̄нам̣ анавасесапарийа̄да̄нам̣. евам̣ сесесу. йа̄вата̄ти анавасесапарийа̄да̄нам̣. аниччат̣т̣хантиа̄ди са̄ман̃н̃алаккхан̣абхедато дасситам̣. аниччат̣т̣ханти ча аничча̄ка̄рам̣. паччаттаттхе ва̄ упайогавачанам̣. еса найо едисесу. рӯпасса̄тиа̄ди кхандхабхедато дасситам̣. чаккхусса…пе… джара̄маран̣асса̄ти хет̣т̣ха̄ вуттапеййа̄ланайена йоджетаббам̣. абхин̃н̃а̄йа̄тиа̄дӣсу хет̣т̣ха̄ вуттан̃а̄н̣а̄нева. абхин̃н̃ат̣т̣ханти абхиджа̄нанасабха̄вам̣. еса найо едисесу. кхандха̄нам̣ кхандхат̣т̣хантиа̄ди хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. кусале дхамметиа̄ди кусалаттикавасена бхедо. ка̄ма̄вачаре дхамметиа̄ди чатубхӯмакавасена. убхайаттха̄пи ‘‘саббе джа̄на̄тӣ’’ти бахувачанапа̄т̣хо сундаро. екавачанасоте патитатта̄ пана поттхакесу екавачанена ликхитам̣. дуккхасса̄тиа̄ди чуддасаннам̣ буддхан̃а̄н̣а̄нам̣ висайабхедо. индрийапаропарийатте н̃а̄н̣антиа̄дӣни чатта̄ри н̃а̄н̣а̄ни ватва̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ касма̄ на вуттанти че? вуччама̄насса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣атта̄. висайабхедато хи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣е вуччама̄не там̣ н̃а̄н̣ам̣ на ваттаббам̣ хоти, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пана саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса висайо хотийева.
пуна ка̄л̣ака̄ра̄масуттанта̄дӣсу (а. ни. 4.24) вуттанайена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣абхӯмим̣ дассенто йа̄вата̄ садевакасса локасса̄тиа̄дима̄ха. таттха саха девехи садевакасса. саха ма̄рена сама̄ракасса. саха брахмуна̄ сабрахмакасса локасса. саха саман̣абра̄хман̣ехи сассаман̣абра̄хман̣ийа̄. саха девамануссехи садеваманусса̄йа паджа̄йа. паджа̄татта̄ паджа̄ти сатталокасса парийа̄йавачанаметам̣. таттха садевакавачанена пан̃чака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣, сама̄ракавачанена чхат̣т̣хака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣, сабрахмакавачанена брахмака̄йика̄дибрахмаггахан̣ам̣, сассаман̣абра̄хман̣ивачанена са̄санасса паччаттхикапачча̄миттасаман̣абра̄хман̣аггахан̣ам̣ самитапа̄паба̄хитапа̄пасаман̣абра̄хман̣аггахан̣ан̃ча, паджа̄вачанена сатталокаггахан̣ам̣, садевамануссавачанена саммутидевасесамануссаггахан̣ам̣ ведитаббам̣. еваметтха тӣхи падехи ока̄салоко, двӣхи паджа̄васена сатталоко гахитоти ведитаббо.
апаро найо – садевакаггахан̣ена арӯпа̄вачаралоко гахито, сама̄ракаггахан̣ена чхака̄ма̄вачарадевалоко, сабрахмакаггахан̣ена рӯпа̄вачарабрахмалоко, сассаман̣абра̄хман̣а̄диггахан̣ена чатупарисавасена, саммутидевехи ва̄ саха мануссалоко, авасесасатталоко ва̄.
апичеттха садевакавачанена уккат̣т̣хапариччхедато саббассапи локасса дит̣т̣ха̄диджа̄нанабха̄вам̣ са̄дхети. тато йесам̣ сийа̄ ‘‘ма̄ро маха̄нубха̄во чхака̄ма̄вачариссаро васаваттӣ, ким̣ тасса̄пи дит̣т̣ха̄дим̣ джа̄на̄тӣ’’ти, тесам̣ виматим̣ видхаманто ‘‘сама̄ракасса̄’’ти а̄ха. йесам̣ пана сийа̄ ‘‘брахма̄ маха̄нубха̄во екан̇гулийа̄ екасмим̣ чаккава̄л̣асахассе а̄локам̣ пхарати, двӣхи…пе… дасахи ан̇гулӣхи дасасу чаккава̄л̣асахассесу а̄локам̣ пхарати, ануттаран̃ча джха̄насама̄паттисукхам̣ пат̣исам̣ведети, ким̣ тасса̄пи дит̣т̣ха̄дим̣ джа̄на̄тӣ’’ти, тесам̣ виматим̣ видхаманто ‘‘сабрахмакасса̄’’ти а̄ха. тато йесам̣ сийа̄ ‘‘путхӯ саман̣абра̄хман̣а̄ са̄санасса паччаттхика̄, ким̣ тесампи дит̣т̣ха̄дим̣ джа̄на̄тӣ’’ти, тесам̣ виматим̣ видхаманто ‘‘сассаман̣абра̄хман̣ийа̄ паджа̄йа̄’’ти а̄ха. евам̣ уккат̣т̣ха̄нам̣ дит̣т̣ха̄диджа̄нанабха̄вам̣ пака̄сетва̄ атха саммутидеве авасесамануссе ча упа̄да̄йа уккат̣т̣хапариччхедавасена сесасатталокасса дит̣т̣ха̄диджа̄нанабха̄вам̣ пака̄сети. айаметтха анусандхиккамо. пора̄н̣а̄ пана̄ху – садевакасса̄ти девата̄хи саддхим̣ авасесалокасса. сама̄ракасса̄ти ма̄рена саддхим̣ авасесалокасса. сабрахмакасса̄ти брахмехи саддхим̣ авасесалокасса. евам̣ саббепи тибхавӯпаге сатте тӣха̄ка̄рехи тӣсу падесу паккхипитва̄ пуна двӣха̄ка̄рехи парийа̄да̄тум̣ сассаман̣абра̄хман̣ийа̄ паджа̄йа садеваманусса̄йа̄ти вуттам̣. евам̣ пан̃чахи падехи тена тена а̄ка̄рена тедха̄тукамева парийа̄диннам̣ хотӣти.
дит̣т̣ханти рӯпа̄йатанам̣. сутанти садда̄йатанам̣. мутанти патва̄ гахетаббато гандха̄йатанам̣, раса̄йатанам̣, пхот̣т̣хабба̄йатанам̣. вин̃н̃а̄танти сукхадуккха̄дидхамма̄рамман̣ам̣. паттанти парийеситва̄ ва̄ апарийеситва̄ ва̄ паттам̣. парийеситанти паттам̣ ва̄ аппаттам̣ ва̄ парийеситам̣. анувичаритам̣ манаса̄ти читтена анусан̃чаритам̣. саббам̣ джа̄на̄тӣти имина̄ етам̣ дассети – йам̣ апарима̄на̄су локадха̄тӯсу имасса садевакасса локасса ‘‘нӣлам̣ пӣта’’нтиа̄ди (дха. са. 619) рӯпа̄рамман̣ам̣ чаккхудва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, айам̣ сатто имасмим̣ кхан̣е имам̣ на̄ма рӯпа̄рамман̣ам̣ дисва̄ сумано ва̄ думмано ва̄ маджджхатто ва̄ джа̄тоти там̣ саббам̣ татха̄гатасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ джа̄на̄ти. татха̄ йам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу имасса садевакасса локасса ‘‘бхерисаддо, мудин̇гасаддо’’тиа̄ди садда̄рамман̣ам̣ сотадва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, ‘‘мӯлагандхо тачагандхо’’тиа̄ди (дха. са. 624-627) гандха̄рамман̣ам̣ гха̄надва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, ‘‘мӯларасо, кхандхарасо’’тиа̄ди (дха. са. 628-631) раса̄рамман̣ам̣ дживха̄два̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, ‘‘каккхал̣ам̣, мудука’’нтиа̄ди (дха. са. 647-650) патхавӣдха̄тутеджодха̄тува̄йодха̄тубхедам̣ пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣ ка̄йадва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, айам̣ сатто имасмим̣ кхан̣е имам̣ на̄ма пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣ пхуситва̄ сумано ва̄ думмано ва̄ маджджхатто ва̄ джа̄тоти там̣ саббам̣ татха̄гатасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ джа̄на̄ти. татха̄ йам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу имасса садевакасса локасса сукхадуккха̄дибхедам̣ дхамма̄рамман̣ам̣ манодва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, айам̣ сатто имасмим̣ кхан̣е имам̣ на̄ма дхамма̄рамман̣ам̣ виджа̄нитва̄ сумано ва̄ думмано ва̄ маджджхатто ва̄ джа̄тоти там̣ саббам̣ татха̄гатасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ джа̄на̄ти. имасса пана маха̄джанасса парийеситва̄ аппаттампи аттхи, парийеситва̄ паттампи аттхи. апарийеситва̄ аппаттампи аттхи, апарийеситва̄ паттампи аттхи. саббам̣ татха̄гатасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена аппаттам̣ на̄ма наттхӣти.
121. пуна апарена парийа̄йена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣абха̄васа̄дханаттхам̣ на тасса̄ти га̄тхама̄ха. таттха на тасса аддит̣т̣хамидхаттхи кин̃чӣти тасса татха̄гатасса идха имасмим̣ тедха̄туке локе, имасмим̣ паччуппаннака̄ле ва̄ пан̃н̃а̄чаккхуна̄ аддит̣т̣хам̣ на̄ма кин̃чи аппаматтакампи на аттхи на сам̣виджджати. аттхӣти идам̣ ваттама̄нака̄ликам̣ а̄кхйа̄тападам̣. имина̄ паччуппаннака̄ликасса саббадхаммасса н̃а̄табха̄вам̣ дассети. га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ панеттха да-ка̄ро сам̣йутто. атхо авин̃н̃а̄танти еттха атхоити вачанопа̄да̄не нипа̄то. авин̃н̃а̄танти атӣтака̄ликам̣ авин̃н̃а̄там̣ на̄ма кин̃чи дхаммаджа̄там̣. на̄хосӣти па̄т̣хасесо. абйайабхӯтасса аттхисаддасса гахан̣е па̄т̣хасесам̣ вина̄пи йуджджатийева. имина̄ атӣтака̄ликасса саббадхаммасса н̃а̄табха̄вам̣ дассети. аджа̄нитаббанти ана̄гатака̄ликам̣ аджа̄нитаббам̣ на̄ма дхаммаджа̄там̣ на бхависсати, наттхи ва̄. имина̄ ана̄гатака̄ликасса саббадхаммасса н̃а̄табха̄вам̣ дассети. джа̄нанакирийа̄висесанаматтамева ва̄ еттха а-ка̄ро. саббам̣ абхин̃н̃а̄си йадаттхи неййанти еттха йам̣ тека̄ликам̣ ва̄ ка̄лавимуттам̣ ва̄ неййам̣ джа̄нитаббам̣ кин̃чи дхаммаджа̄там̣ аттхи, там̣ саббам̣ татха̄гато абхин̃н̃а̄си адхикена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена джа̄ни пат̣ивиджджхи. еттха аттхисаддена тека̄ликасса ка̄лавимуттасса ча гахан̣а̄ аттхи-саддо абйайабхӯтойева дат̣т̣хаббо. татха̄гато тена самантачаккхӯти ка̄лавасена ока̄савасена ча ниппадесатта̄ саманта̄ саббато паваттам̣ н̃а̄н̣ачаккху асса̄ти самантачаккху. тена йатха̄вуттена ка̄ран̣ена татха̄гато самантачаккху, саббан̃н̃ӯти вуттам̣ хоти. имисса̄ га̄тха̄йа пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ са̄дхитам̣.
пуна буддхан̃а̄н̣а̄нам̣ висайавасена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ дассетука̄мо самантачаккхӯти кенат̣т̣хена самантачаккхӯтиа̄дима̄ха. таттха га̄тха̄йа самантачаккхӯти вуттападе йам̣ там̣ самантачаккху, там̣ кенат̣т̣хена самантачаккхӯти аттхо. аттхо панасса йа̄вата̄ дуккхасса дуккхат̣т̣хотиа̄дӣхи вуттойева хоти. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ан̃хи самантачаккху. йатха̄ха – ‘‘самантачаккху вуччати саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а’’нти (чӯл̣ани. дхотакама̄н̣авапуччха̄ниддеса 32). тасмим̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ат̣т̣хе вутте самантачаккхут̣т̣хо вуттойева хотӣти. буддхассева н̃а̄н̣а̄нӣти буддхан̃а̄н̣а̄ни. дуккхе н̃а̄н̣а̄дӣнипи хи сабба̄ка̄рена буддхассева бхагавато паваттанти, итаресам̣ пана екадесаматтенева паваттанти. са̄вакаса̄дха̄ран̣а̄нӣти пана екадесена̄пи аттхитам̣ сандха̄йа вуттам̣. саббо н̃а̄тоти саббо н̃а̄н̣ена н̃а̄то. ан̃н̃а̄то дуккхат̣т̣хо наттхӣти вуттамева аттхам̣ пат̣иседхена вибха̄вети. саббо дит̣т̣хоти на кевалам̣ н̃а̄таматтойева, атха кхо чаккхуна̄ дит̣т̣хо вийа като. саббо видитоти на кевалам̣ дит̣т̣хаматтойева, атха кхо па̄кат̣о. саббо саччхикатоти на кевалам̣ видитойева, атха кхо таттха н̃а̄н̣апат̣ила̄бхавасена паччаккхӣкато. саббо пхасситоти на кевалам̣ саччхикатойева, атха кхо пунаппунам̣ йатха̄ручи самуда̄ча̄равасена пхут̣т̣хоти. атха ва̄ н̃а̄то сабха̄валаккхан̣авасена. дит̣т̣хо са̄ман̃н̃алаккхан̣авасена. видито расавасена. саччхикато паччупат̣т̣ха̄навасена. пхассито падат̣т̣ха̄навасена. атха ва̄ н̃а̄то н̃а̄н̣уппа̄давасена. дит̣т̣хо чаккхуппа̄давасена. видито пан̃н̃уппа̄давасена. саччхикато виджджуппа̄давасена. пхассито а̄локуппа̄давасена. ‘‘йа̄вата̄ дуккхасса дуккхат̣т̣хо, саббо дит̣т̣хо, адит̣т̣хо дуккхат̣т̣хо наттхӣ’’тиа̄дина̄ найена ча ‘‘йа̄вата̄ садевакасса локасса…пе… анувичаритам̣ манаса̄, саббам̣ н̃а̄там̣, ан̃н̃а̄там̣ наттхӣ’’тиа̄дина̄ найена ча виттха̄ро ведитаббо. пат̣хамам̣ вуттага̄тха̄ нигаманавасена пуна вутта̄. там̣нигаманейева хи кате н̃а̄н̣анигаманампи катамева хотӣти.
саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
саддхаммаппака̄синийа̄ пат̣исамбхида̄магга-ат̣т̣хакатха̄йа
н̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дит̣т̣хикатха̄
1. асса̄дадит̣т̣хиниддесаван̣н̣ана̄
122. ида̄ни н̃а̄н̣акатха̄нантарам̣ катхита̄йа дит̣т̣хикатха̄йа анупуббаануван̣н̣ана̄ ануппатта̄. айан̃хи дит̣т̣хикатха̄ н̃а̄н̣акатха̄йа катан̃а̄н̣апаричайасса самадхигатасамма̄дит̣т̣хисса миччха̄дит̣т̣хималависодхана̄ сукара̄ хоти, самма̄дит̣т̣хи ча супарисуддха̄ хотӣти н̃а̄н̣акатха̄нантарам̣ катхита̄. таттха ка̄ дит̣т̣хӣтиа̄дика̄ пуччха̄. ка̄ дит̣т̣хӣти абхинивесапара̄ма̄со дит̣т̣хӣтиа̄дикам̣ пуччхитапуччха̄йа виссаджджанам̣. катхам̣ абхинивесапара̄ма̄со дит̣т̣хӣтиа̄дико виссаджджитависсаджджанасса виттха̄раниддесо, сабба̄ва та̄ дит̣т̣хийо асса̄дадит̣т̣хийотиа̄дика̄ дит̣т̣хисуттасам̣сандана̄ти евамиме чатта̄ро париччхеда̄. таттха пуччха̄париччхеде та̄ва ка̄ дит̣т̣хӣти дхаммапуччха̄, сабха̄вапуччха̄. кати дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄нӣти хетупуччха̄ паччайапуччха̄, киттака̄ни дит̣т̣хӣнам̣ ка̄ран̣а̄нӣти аттхо. кати дит̣т̣хипарийут̣т̣ха̄на̄нӣти самуда̄ча̄рапуччха̄ вика̄рапуччха̄. дит̣т̣хийо ева хи самуда̄ча̄равасена читтам̣ парийонандхантийо ут̣т̣хахантӣти дит̣т̣хипарийут̣т̣ха̄на̄ни на̄ма хонти. кати дит̣т̣хийоти дит̣т̣хӣнам̣ сан̇кха̄пуччха̄ ган̣ана̄пуччха̄. кати дит̣т̣ха̄бхинивеса̄ти ваттхуппабхедавасена а̄рамман̣ана̄наттавасена дит̣т̣хиппабхедапуччха̄. дит̣т̣хийо ева хи там̣ там̣ ваттхум̣ там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ абхинивисанти пара̄масантӣти дит̣т̣хипара̄ма̄са̄ти вуччанти. катамо дит̣т̣хит̣т̣ха̄насамуггха̄тоти дит̣т̣хӣнам̣ пат̣ипаккхапуччха̄ паха̄нӯпа̄йапуччха̄. дит̣т̣хика̄ран̣а̄ни хи кхандха̄дӣни дит̣т̣хисамуггха̄тена та̄сам̣ ка̄ран̣а̄ни на хонтӣти та̄ни ча ка̄ран̣а̄ни самуггха̄тита̄ни на̄ма хонти. тасма̄ дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ни самма̄ бхусам̣ хан̃н̃анти етена̄ти дит̣т̣хит̣т̣ха̄насамуггха̄тоти вуччати.
ида̄ни ета̄сам̣ чханнам̣ пуччха̄нам̣ ка̄ дит̣т̣хӣтиа̄дӣни чха виссаджджана̄ни. таттха ка̄ дит̣т̣хӣти виссаджджетаббапуччха̄. абхинивесапара̄ма̄со дит̣т̣хӣти виссаджджанам̣. са̄ пана аничча̄дике ваттхусмим̣ ничча̄дивасена абхинивисати патит̣т̣хахати дал̣хам̣ ган̣ха̄тӣти абхинивесо. аничча̄диа̄ка̄рам̣ атиккамитва̄ ниччантиа̄дивасена ваттама̄но парато а̄масати ган̣ха̄тӣти пара̄ма̄со. атха ва̄ ниччантиа̄дикам̣ парам̣ уттамам̣ саччанти а̄масати ган̣ха̄тӣти пара̄ма̄со, абхинивесо ча со пара̄ма̄со ча̄ти абхинивесапара̄ма̄со. евам̣пака̄ро дит̣т̣хӣти киччато дит̣т̣хисабха̄вам̣ виссаджджети. тӣн̣и сатанти тӣн̣и сата̄ни, вачанавипалла̄со като. катамо дит̣т̣хит̣т̣ха̄насамуггха̄тоти пуччхам̣ ануддхаритва̄ва сота̄паттимагго дит̣т̣хит̣т̣ха̄насамуггха̄тоти виссаджджанам̣ катам̣.
123. ида̄ни катхам̣ абхинивесапара̄ма̄сотиа̄ди виттха̄раниддесо. таттха рӯпанти упайогавачанам̣. рӯпам̣ абхинивесапара̄ма̄соти самбандхо. рӯпанти четтха рӯпупа̄да̄наккхандхо касин̣арӯпан̃ча. ‘‘етам̣ мама̄’’ти абхинивесапара̄ма̄со дит̣т̣хи, ‘‘есохамасмӣ’’ти абхинивесапара̄ма̄со дит̣т̣хи, ‘‘есо ме атта̄’’ти абхинивесапара̄ма̄со дит̣т̣хӣти паччекам̣ йоджетаббам̣. етанти са̄ман̃н̃авачанам̣. тенева ‘‘веданам̣ етам̣ мама, сан̇кха̄ре етам̣ мама̄’’ти напум̣сакавачанам̣ екавачанан̃ча катам̣. есоти пана ваттаббамапеккхитва̄ пуллин̇гекавачанам̣ катам̣. етам̣ мама̄ти тан̣ха̄ман̃н̃ана̄мӯлика̄ дит̣т̣хи. есохамасмӣти ма̄наман̃н̃ана̄мӯлика̄ дит̣т̣хи. есо ме атта̄ти дит̣т̣химан̃н̃ана̄ ева. кечи пана ‘‘етам̣ мама̄ти мамам̣ка̄ракаппана̄, есохамасмӣти ахам̣ка̄ракаппана̄, есо ме атта̄ти ахам̣ка̄рамамам̣ка̄ракаппито атта̄бхинивесоти ча, татха̄ йатха̄ккаменева тан̣ха̄мӯланивесо ма̄напагга̄хо, тан̣ха̄мӯланивит̣т̣хо ма̄напаггахито, атта̄бхинивесоти ча, сан̇кха̄ра̄нам̣ дуккхалаккхан̣а̄дассанам̣, сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччалаккхан̣а̄дассанам̣, сан̇кха̄ра̄нам̣ тилаккхан̣а̄дассанахетуко атта̄бхинивесоти ча, дуккхе асубхе ча сукхам̣ субханти випалла̄сагатасса, аничче ниччанти випалла̄сагатасса, чатуббидхавипалла̄сагатасса ча атта̄бхинивесоти ча, пуббенива̄сан̃а̄н̣асса а̄ка̄ракаппана̄, диббачаккхун̃а̄н̣асса ана̄гатапат̣ила̄бхакаппана̄, пуббанта̄парантаидаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннесу дхаммесу каппанисситасса атта̄бхинивесоти ча, нандийа̄ атӣтаманва̄гамети, нандийа̄ ана̄гатам̣ пат̣икан̇кхати, паччуппаннесу дхаммесу сам̣хӣрати атта̄бхинивесоти ча, пуббанте ан̃н̃а̄н̣ахетука̄ дит̣т̣хи, апаранте ан̃н̃а̄н̣ахетука̄ дит̣т̣хи, пуббанта̄паранте идаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннесу дхаммесу ан̃н̃а̄н̣ахетуко атта̄бхинивесо’’ти ча етесам̣ тин̣н̣ам̣ вачана̄нам̣ аттхам̣ ван̣н̣айанти.
дит̣т̣хийо панеттха пат̣хамам̣ пан̃чаккхандхаваттхука̄. тато чхааджджхаттикаба̄хира̄йатанавин̃н̃а̄н̣а- ка̄йасампхассака̄йаведана̄ка̄йасан̃н̃а̄ка̄йачетана̄ка̄йатан̣ха̄ка̄йавитаккавича̄радха̄тудасакасин̣а- дваттим̣са̄ка̄раваттхука̄ дит̣т̣хийо вутта̄. дваттим̣са̄ка̄ресу ча йаттха висум̣ абхинивесо на йуджджати, таттха сакаласарӣра̄бхинивесавасенева висум̣ абхинивесо вийа катоти ведитаббам̣. тато два̄даса̄йатанаат̣т̣ха̄расадха̄туекӯнавӣсатииндрийавасена йоджана̄ ката̄. тӣн̣и еканталокуттариндрийа̄ни на йоджита̄ни. на хи локуттараваттхука̄ дит̣т̣хийо хонти. саббаттха̄пи ча локийалокуттарамиссесу дхаммесу локуттаре т̣хапетва̄ локийа̄ ева гахетабба̄. аниндрийабаддхарӯпан̃ча на гахетаббамева. тато тедха̄тукавасена нававидхабхававасена джха̄набрахмавиха̄расама̄паттивасена пат̣иччасамуппа̄дан̇гавасена ча йоджана̄ ката̄. джа̄тиджара̄маран̣а̄нам̣ висум̣ гахан̣е париха̄ро вуттанайо ева. сабба̄ни чета̄ни рӯпа̄дика̄ни джара̄маран̣анта̄ни ат̣т̣ханавутисатам̣ пада̄ни бхаванти.
124. дит̣т̣хит̣т̣ха̄несу кхандха̄пи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти вӣсативаттхука̄йапи сакка̄йадит̣т̣хийа̄ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣йева ваттхутта̄ ‘‘йе хи кечи, бхиккхаве, саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄ атта̄нам̣ саманупассама̄на̄ саманупассанти, саббе те пан̃чупа̄да̄наккхандхесуйева саманупассанти, етесам̣ ва̄ ан̃н̃атара’’нти (сам̣. ни. 3.47) вуттатта̄ ча пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дит̣т̣хӣнам̣ ка̄ран̣ам̣. авиджджа̄пи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти авиджджа̄йа андхӣката̄нам̣ дит̣т̣хиуппаттито ‘‘йа̄йам̣, бханте, дит̣т̣хи ‘асамма̄самбуддхесу самма̄самбуддха̄’ти, айам̣ ну кхо, бханте, дит̣т̣хи ким̣ пат̣ичча пан̃н̃а̄йатӣти? махатӣ кхо еса̄, качча̄на, дха̄ту, йадидам̣ авиджджа̄дха̄ту. хӣнам̣, качча̄на, дха̄тум̣ пат̣ичча уппаджджати хӣна̄ сан̃н̃а̄ хӣна̄ дит̣т̣хӣ’’ти (сам̣. ни. 2.97) вачанато ча авиджджа̄ дит̣т̣хӣнам̣ ка̄ран̣ам̣. пхассопи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти тена пхассена пхут̣т̣хасса дит̣т̣хиуппаттито ‘‘йе те, бхиккхаве, саман̣абра̄хман̣а̄ пуббантакаппика̄ пуббанта̄нудит̣т̣хино пуббантам̣ а̄раббха анекавихита̄ни адхивуттипада̄ни абхиваданти, тадапи пхассапаччайа̄’’ти (дӣ. ни. 1.123) вачанато ча пхассо дит̣т̣хӣнам̣ ка̄ран̣ам̣. сан̃н̃а̄пи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти а̄ка̄раматтаггахан̣ена айа̄тха̄васабха̄вага̄хахетутта̄ сан̃н̃а̄йа –
‘‘йа̄ни ча тӣн̣и йа̄ни ча сат̣т̣хи, саман̣аппава̄дасита̄ни бхӯрипан̃н̃а;
сан̃н̃аккхарасан̃н̃аниссита̄ни, осаран̣а̄ни винеййа огхатамага̄’’ти. (су. ни. 543) –
вачанато ‘‘сан̃н̃а̄нида̄на̄ хи папан̃часан̇кха̄’’ти (су. ни. 880; маха̄ни. 109) вачанато ча сан̃н̃а̄ дит̣т̣хӣнам̣ ка̄ран̣ам̣. витаккопи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти а̄ка̄рапаривитаккена дит̣т̣хиуппаттито –
‘‘нахева сачча̄ни бахӯни на̄на̄, ан̃н̃атра сан̃н̃а̄йа ничча̄ни локе;
таккан̃ча дит̣т̣хӣсу пакаппайитва̄, саччам̣ муса̄ти двайадхаммама̄хӯ’’ти. (су. ни. 892) –
вачанато ча витакко дит̣т̣хӣнам̣ ка̄ран̣ам̣. айонисоманасика̄ропи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти айонисо манасика̄расса акусала̄нам̣ аса̄дха̄ран̣ахетутта̄ ‘‘тассевам̣ айонисо манасикарото чханнам̣ дит̣т̣хӣнам̣ ан̃н̃атара̄ дит̣т̣хи уппаджджатӣ’’ти (ма. ни. 1.19) вачанато ча айонисо манасика̄ро дит̣т̣хӣнам̣ ка̄ран̣ам̣. па̄памиттопи дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти па̄памиттасса дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанена дит̣т̣хиуппаттито ‘‘ба̄хирам̣, бхиккхаве, ан̇ганти каритва̄ на ан̃н̃ам̣ екан̇гампи саманупасса̄ми, йам̣ евам̣ махато анаттха̄йа сам̣ваттати. йатхайидам̣, бхиккхаве, па̄памиттата̄’’ти (а. ни. 1.110) вачанато ча па̄памитто дит̣т̣хӣнам̣ ка̄ран̣ам̣. паратопи гхосо дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти дураккха̄тадхаммассаванена дит̣т̣хиуппаттито ‘‘двеме, бхиккхаве, хетӯ две паччайа̄ миччха̄дит̣т̣хийа̄ уппа̄да̄йа парато ча гхосо айонисо ча манасика̄ро’’ти (а. ни. 2.126) вачанато ча парато гхосо миччха̄дит̣т̣хикато миччха̄дит̣т̣хипат̣исан̃н̃уттакатха̄ дит̣т̣хӣнам̣ ка̄ран̣ам̣.
ида̄ни дит̣т̣хит̣т̣ха̄нанти падасса аттхам̣ виваранто кхандха̄ хету кхандха̄ паччайотиа̄дима̄ха. кхандха̄ ева дит̣т̣хӣнам̣ упа̄да̄йа, джанакахету чева упаттхамбхакапаччайо ча̄ти аттхо. самут̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти самут̣т̣хаханти уппаджджанти етена̄ти самут̣т̣ха̄нам̣, ка̄ран̣анти аттхо. тена самут̣т̣ха̄нат̣т̣хена, дит̣т̣хика̄ран̣абха̄вена̄ти аттхо.
125. ида̄ни киччабхедена дит̣т̣хибхедам̣ дассенто катама̄ни ат̣т̣ха̄раса дит̣т̣хипарийут̣т̣ха̄на̄нӣтиа̄дима̄ха. таттха йа̄ дит̣т̣хӣти ида̄ни вуччама̄на̄нам̣ ат̣т̣ха̄расаннам̣ пада̄нам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ мӯлападам̣. йа̄ дит̣т̣хи, тадева дит̣т̣хигатам̣, йа̄ дит̣т̣хи, тадева дит̣т̣хигахананти саббехи самбандхо ка̄таббо. айа̄тха̄вадассанат̣т̣хена дит̣т̣хи, тадева дит̣т̣хӣсу гатам̣ дассанам̣ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хиантогадхатта̄ти дит̣т̣хигатам̣. хет̣т̣ха̄писса аттхо вуттойева. двиннам̣ анта̄нам̣ екантагататта̄пи дит̣т̣хигатам̣. са̄ ева дит̣т̣хи дуратиккаманат̣т̣хена дит̣т̣хигаханам̣ тин̣агаханаванагаханапаббатагахана̄ни вийа. са̄сан̇касаппат̣ибхайат̣т̣хена дит̣т̣хиканта̄рам̣ чораканта̄рава̄л̣аканта̄ранирудакаканта̄радуббхиккхаканта̄ра̄ вийа. дхаммасан̇ган̣ийам̣ ‘‘дит̣т̣хиканта̄ро’’ти сакалин̇генева а̄гатам̣. самма̄дит̣т̣хийа̄ винивиджджханат̣т̣хена пат̣иломат̣т̣хена ча дит̣т̣хивисӯкам̣. миччха̄дассанан̃хи уппаджджама̄нам̣ самма̄дассанам̣ винивиджджхати чева виломети ча. дхаммасан̇ган̣ийам̣ (дха. са. 392, 1105) ‘‘дит̣т̣хивисӯка̄йика’’нти а̄гатам̣. када̄чи сассатасса, када̄чи уччхедасса гахан̣ато дит̣т̣хийа̄ вирӯпам̣ пхандитанти дит̣т̣хивиппхандитам̣. дит̣т̣хигатико хи екасмим̣ патит̣т̣ха̄тум̣ на саккоти, када̄чи сассатам̣ ануссарати, када̄чи уччхедам̣. дит̣т̣хийева анаттхе сам̣йоджетӣти дит̣т̣хисан̃н̃оджанам̣. дит̣т̣хийева антотуданат̣т̣хена дуннӣхаран̣ӣйат̣т̣хена ча салланти дит̣т̣хисаллам̣. дит̣т̣хийева пӣл̣а̄каран̣ат̣т̣хена самба̄дхоти дит̣т̣хисамба̄дхо. дит̣т̣хийева моккха̄варан̣ат̣т̣хена палибодхоти дит̣т̣хипалибодхо. дит̣т̣хийева думмочанӣйат̣т̣хена бандхананти дит̣т̣хибандханам̣. дит̣т̣хийева дуруттарат̣т̣хена папа̄тоти дит̣т̣хипапа̄то. дит̣т̣хийева тха̄магатат̣т̣хена анусайоти дит̣т̣ха̄нусайо. дит̣т̣хийева атта̄нам̣ санта̄петӣти дит̣т̣хисанта̄по. дит̣т̣хийева атта̄нам̣ анудахатӣти дит̣т̣хипарил̣а̄хо. дит̣т̣хийева килесака̄йам̣ гантхетӣти дит̣т̣хигантхо. дит̣т̣хийева бхусам̣ а̄дийатӣти дит̣т̣хупа̄да̄нам̣. дит̣т̣хийева ‘‘сачча’’нтиа̄дивасена абхинивисатӣти дит̣т̣ха̄бхинивесо. дит̣т̣хийева идам̣ паранти а̄масати, парато ва̄ а̄масатӣти дит̣т̣хипара̄ма̄со.
126. ида̄ни ра̄сивасена сол̣аса дит̣т̣хийо уддисанто катама̄ сол̣аса дит̣т̣хийотиа̄дима̄ха. таттха сукхасоманассасан̇кха̄те асса̄де дит̣т̣хи асса̄дадит̣т̣хи. атта̄нам̣ анугата̄ дит̣т̣хи атта̄нудит̣т̣хи. наттхӣти паваттатта̄ випарӣта̄ дит̣т̣хи миччха̄дит̣т̣хи. сати ка̄йе дит̣т̣хи, сантӣ ва̄ ка̄йе дит̣т̣хи сакка̄йадит̣т̣хи. ка̄йоти четтха кхандхапан̃чакам̣, кхандхапан̃чакасан̇кха̄то сакка̄йо ваттху патит̣т̣ха̄ етисса̄ти сакка̄йаваттхука̄. сассатанти паватта̄ дит̣т̣хи сассатадит̣т̣хи. уччхедоти паватта̄ дит̣т̣хи уччхедадит̣т̣хи. сассата̄диантам̣ ган̣ха̄тӣти антагга̄хика̄, антагга̄хо ва̄ асса̄ аттхӣти антагга̄хика̄. атӣтасан̇кха̄там̣ пуббантам̣ анугата̄ дит̣т̣хи пуббанта̄нудит̣т̣хи. ана̄гатасан̇кха̄там̣ апарантам̣ анугата̄ дит̣т̣хи апаранта̄нудит̣т̣хи. анаттхе сам̣йоджетӣти сан̃н̃оджаника̄. ахан̇ка̄равасена аханти уппаннена ма̄нена дит̣т̣хийа̄ мӯлабхӯтена винибандха̄ гхат̣ита̄ уппа̄дита̄ дит̣т̣хи аханти ма̄навинибандха̄ дит̣т̣хи. татха̄ маман̇ка̄равасена маманти уппаннена ма̄нена винибандха̄ дит̣т̣хи маманти ма̄навинибандха̄ дит̣т̣хи. аттано ваданам̣ катханам̣ аттава̄до, тена пат̣исан̃н̃утта̄ баддха̄ дит̣т̣хи аттава̄дапат̣исам̣йутта̄ дит̣т̣хи. атта̄нам̣ локоти ваданам̣ катханам̣ локава̄до, тена пат̣исан̃н̃утта̄ дит̣т̣хи локава̄дапат̣исам̣йутта̄ дит̣т̣хи. бхаво вуччати сассатам̣, сассатавасена уппаджджанадит̣т̣хи бхавадит̣т̣хи. вибхаво вуччати уччхедо, уччхедавасена уппаджджанадит̣т̣хи вибхавадит̣т̣хи.
127-128. ида̄ни тӣн̣и сатам̣ дит̣т̣ха̄бхинивесе ниддиситука̄мо катаме тӣн̣и сатам̣ дит̣т̣ха̄бхинивеса̄ти пуччхитва̄ те ависсаджджетва̄ва висум̣ висум̣ абхинивесависсаджджаненева те виссаджджетука̄мо асса̄дадит̣т̣хийа̄, катиха̄ка̄рехи абхинивесо хотӣтиа̄дина̄ найена сол̣асаннам̣ дит̣т̣хӣнам̣ абхинивеса̄ка̄раган̣анам̣ пуччхитва̄ пуна асса̄дадит̣т̣хийа̄ пан̃чатим̣са̄йа а̄ка̄рехи абхинивесо хотӣти та̄сам̣ сол̣асаннам̣ дит̣т̣хӣнам̣ абхинивеса̄ка̄раган̣анам̣ виссаджджетва̄ пуна та̄ни ган̣ана̄ни виссадждженто асса̄дадит̣т̣хийа̄ катамехи пан̃чатим̣са̄йа а̄ка̄рехи абхинивесо хотӣтиа̄дима̄ха. таттха рӯпам̣ пат̣ичча̄ти рӯпаккхандхам̣ пат̣ичча. уппаджджати сукхам̣ соманассанти ‘‘айам̣ ме ка̄йо ӣдисо’’ти рӯпасампадам̣ нисса̄йа гехаситам̣ ра̄гасампайуттам̣ сукхам̣ соманассам̣ уппаджджати. хет̣т̣ха̄ вуттенат̣т̣хена сукхан̃ча соманассан̃ча. там̣йева рӯпасса асса̄доти рӯпаниссайо асса̄до. тан̃хи сукхам̣ тан̣ха̄васена асса̄дӣйати упабхун̃джӣйатӣти асса̄до. абхинивесапара̄ма̄со дит̣т̣хӣти со асса̄до сассатоти ва̄ уччхиджджиссатӣти ва̄ сассатам̣ ва̄ уччхиджджама̄нам̣ ва̄ атта̄нам̣ сукхитам̣ каротӣти ва̄ абхинивесапара̄ма̄со хоти. тасма̄ йа̄ ча дит̣т̣хи йо ча асса̄доти асса̄дасса дит̣т̣хибха̄ва̄бха̄вепи асса̄дам̣ вина̄ са̄ дит̣т̣хи на хотӣти катва̄ убхайампи самуччитам̣. асса̄дадит̣т̣хӣти асса̄де паватта̄ дит̣т̣хӣти вуттам̣ хоти.
ида̄ни на̄на̄суттехи сам̣сандетва̄ миччха̄дит̣т̣хим̣ миччха̄дит̣т̣хикан̃ча гарахитука̄мо асса̄дадит̣т̣хи миччха̄дит̣т̣хӣтиа̄дима̄ха. таттха дит̣т̣хивипаттӣти самма̄дит̣т̣хивина̄сакамиччха̄дит̣т̣хисан̇кха̄тадит̣т̣хийа̄ випатти. дит̣т̣хивипанноти випанна̄ винат̣т̣ха̄ самма̄дит̣т̣хи асса̄ти дит̣т̣хивипанно, випаннадит̣т̣хӣти вуттам̣ хоти. миччха̄дит̣т̣хийа̄ ва̄ випанно винат̣т̣хоти дит̣т̣хивипанно. на севитаббо упасан̇каманена. на бхаджитаббо читтена. на пайирупа̄ситаббо упасан̇камитва̄ нисӣданена. там̣ кисса хетӯти ‘‘там̣ севана̄дикам̣ кена ка̄ран̣ена на ка̄табба’’нти тасса ка̄ран̣апуччха̄. дит̣т̣хи хисса па̄пика̄ти ка̄ран̣ависсаджджанам̣. йасма̄ асса пуггаласса дит̣т̣хи па̄пика̄, тасма̄ там̣ севана̄дикам̣ на ка̄таббанти аттхо. дит̣т̣хийа̄ ра̄готи ‘‘сундара̄ ме дит̣т̣хӣ’’ти дит̣т̣хим̣ а̄раббха дит̣т̣хийа̄ уппаджджанара̄го. дит̣т̣хира̄гараттоти тена дит̣т̣хира̄гена ран̇гена раттам̣ ваттхам̣ вийа ратто. на махаппхаланти випа̄капхалена. на маха̄нисам̣санти ниссандапхалена.
пурисапуггаласса̄ти пурисасан̇кха̄тасса пуггаласса. локийавоха̄рена хи пури вуччати сарӣрам̣, тасмим̣ пурисмим̣ сети паваттатӣти пурисо, пум̣ вуччати нирайо, там̣ пум̣ галати гаччхатӣти пуггало. йебхуййена хи сатта̄ сугатито чута̄ дуггатийам̣йева ниббаттанти. там̣ кисса хетӯти там̣ на махаппхалаттам̣ кена ка̄ран̣ена хоти. дит̣т̣хи хисса па̄пика̄ти йасма̄ асса пуггаласса дит̣т̣хи па̄пика̄, тасма̄ на махаппхалам̣ хотӣти аттхо. двева гатийоти пан̃часу гатӣсу двева гатийо. випаджджама̄на̄йа дит̣т̣хийа̄ нирайо. сампаджджама̄на̄йа тираччха̄найони. йан̃чева ка̄йакамманти сакалин̇гадха̄ран̣апат̣ипада̄нуйогаабхива̄данапаччут̣т̣ха̄наан̃джаликамма̄ди ка̄йакаммам̣. йан̃ча вачӣкамманти сакасамайапарийа̄пун̣анасаджджха̄йанадесана̄сама̄дапана̄ди вачӣкаммам̣. йан̃ча манокамманти идхалокачинта̄пат̣исам̣йуттан̃ча паралокачинта̄пат̣исам̣йуттан̃ча ката̄катачинта̄пат̣исам̣йуттан̃ча манокаммам̣. тин̣акат̣т̣хадхан̃н̃абӣджесу саттадит̣т̣хисса да̄на̄нуппада̄напат̣иггахан̣апарибхогесу ча ка̄йавачӣманокамма̄ни. йатха̄дит̣т̣хӣти йа̄ айам̣ дит̣т̣хи, тасса̄нурӯпам̣. саматтанти парипун̣н̣ам̣. сама̄диннанти гахитам̣.
ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вуттам̣ – тадетам̣ йатха̄дит̣т̣хийам̣ т̣хитака̄йакаммам̣, дит̣т̣хисахаджа̄така̄йакаммам̣, дит̣т̣ха̄нуломикака̄йакамманти тивидхам̣ хоти. таттха ‘‘па̄н̣ам̣ ханато адиннам̣ а̄дийато миччха̄чарато наттхи татонида̄нам̣ па̄пам̣, наттхи па̄пасса а̄гамо’’ти йам̣ евам̣ дит̣т̣хикасса сато па̄н̣а̄типа̄таадинна̄да̄намиччха̄ча̄расан̇кха̄там̣ ка̄йакаммам̣, идам̣ йатха̄дит̣т̣хийам̣ т̣хитака̄йакаммам̣ на̄ма. ‘‘па̄н̣ам̣ ханато адиннам̣ а̄дийато миччха̄чарато наттхи татонида̄нам̣ па̄пам̣, наттхи па̄пасса а̄гамо’’ти йам̣ има̄йа дит̣т̣хийа̄ имина̄ дассанена сахаджа̄там̣ ка̄йакаммам̣, идам̣ дит̣т̣хисахаджа̄така̄йакаммам̣ на̄ма. тадева пана саматтам̣ сама̄диннам̣ гахитам̣ пара̄мат̣т̣хам̣ дит̣т̣ха̄нуломикака̄йакаммам̣ на̄ма. вачӣкаммаманокаммесупи есева найо. еттха пана муса̄ бхан̣ато писун̣ам̣ бхан̣ато пхарусам̣ бхан̣ато сампхам̣ палапато абхиджджха̄луно бйа̄панначиттасса миччха̄дит̣т̣хикасса сато наттхи татонида̄нам̣ па̄пам̣, наттхи па̄пасса а̄гамоти йоджана̄ ка̄табба̄. лин̇гадха̄ран̣а̄дипарийа̄пун̣ана̄дилокачинта̄дивасена вуттанайо четтха сундаро.
четана̄дӣсу дит̣т̣хисахаджа̄та̄ четана̄ четана̄ на̄ма. дит̣т̣хисахаджа̄та̄ паттхана̄ паттхана̄ на̄ма. четана̄паттхана̄нам̣ васена читтат̣т̣хапана̄ пан̣идхи на̄ма. техи пана четана̄дӣхи сампайутта̄ пхасса̄дайо сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панна̄ дхамма̄ сан̇кха̄ра̄ на̄ма. анит̣т̣ха̄йа̄тиа̄дӣхи дуккхамева вуттам̣. дуккхан̃хи сукхака̄мехи саттехи на еситатта̄ анит̣т̣хам̣. аппийатта̄ акантам̣. манасса авад̣д̣ханато, манаси ависаппанато ча амана̄пам̣. а̄йатим̣ абхаддата̄йа ахитам̣. пӣл̣анато дуккханти. там̣ кисса хетӯти там̣ евам̣ сам̣ваттанам̣ кена ка̄ран̣ена хотӣти аттхо. ида̄нисса ка̄ран̣ам̣ дит̣т̣хи хисса па̄пика̄ти. йасма̄ тасса пуггаласса дит̣т̣хи па̄пика̄ ла̄мака̄, тасма̄ евам̣ сам̣ваттатӣти аттхо. алла̄йа патхавийа̄ никкхиттанти удакена тинта̄йа бхӯмийа̄ ропитам̣. патхавӣрасам̣ а̄порасанти тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не патхавийа̄ ча сампадам̣ а̄пасса ча сампадам̣. бӣджаниккхиттат̣т̣ха̄не хи на сабба̄ патхавӣ на саббо а̄по ча бӣджам̣ пхалам̣ ган̣ха̄пети. йо пана тесам̣ падесо бӣджам̣ пхусати, сойева бӣджам̣ пхалам̣ ган̣ха̄пети. тасма̄ бӣджапосана̄йа паччайабхӯтойева со падесо патхавӣрасо а̄порасоти ведитаббо. расасаддасса хи сампатти ча аттхо. йатха̄ха ‘‘киччасампаттиаттхена расо на̄ма павуччатӣ’’ти. локе ча ‘‘сурасо гандхаббо’’ти вутте сусампанно гандхабботи аттхо н̃а̄йати. упа̄дийатӣти ган̣ха̄ти. йо хи падесо паччайо хоти, там̣ паччайам̣ лабхама̄нам̣ бӣджам̣ там̣ ган̣ха̄ти на̄ма. саббам̣ танти саббам̣ там̣ расаджа̄там̣. титтакатта̄йа̄ти со патхавӣрасо а̄порасо ча атиттако сама̄нопи титтакам̣ бӣджам̣ нисса̄йа нимбаруккха̄дӣнам̣ тесам̣ пхала̄нан̃ча титтакабха̄ва̄йа сам̣ваттати. кат̣укатта̄йа̄ти идам̣ пуримассева вевачанам̣.
‘‘ван̣н̣агандхарасӯпето, амбойам̣ ахува̄ пуре;
тамева пӯджам̣ лабхама̄но, кенамбо кат̣укаппхало’’ти. (джа̄. 1.2.71) –
а̄гатат̣т̣ха̄не вийа хи идха̄пи титтакамева аппийат̣т̣хена кат̣уканти ведитаббам̣. аса̄татта̄йа̄ти амадхурабха̄ва̄йа. аса̄дутта̄йа̄типи па̄т̣хо, аса̄дубха̄ва̄йа̄ти аттхо. са̄дӯти хи мадхурам̣. бӣджам̣ хисса̄ти асса нимба̄дикасса бӣджам̣. евамеванти евам̣ евам̣. йасма̄ сукха̄ ведана̄ парамо асса̄до, тасма̄ миччха̄дит̣т̣хийа̄ дуккхаведана̄васена а̄дӣнаво дасситоти. пуна ат̣т̣ха̄расабхедена дит̣т̣хийа̄ а̄дӣнавам̣ дассетум̣ асса̄дадит̣т̣хи миччха̄дит̣т̣хӣтиа̄дима̄ха. там̣ вуттаттхамева. имехи ат̣т̣ха̄расахи а̄ка̄рехи парийут̣т̣хитачиттасса сан̃н̃оготи дит̣т̣хийа̄ ева сам̣са̄ре бандханам̣ дассети.
129. йасма̄ пана дит̣т̣хибхӯта̄нипи сан̃н̃оджана̄ни аттхи адит̣т̣хибхӯта̄нипи, тасма̄ там̣ пабхедам̣ дассенто аттхи сан̃н̃оджана̄ни чева̄тиа̄дима̄ха. таттха йасма̄ ка̄мара̄гасан̃н̃оджанассева анунайасан̃н̃оджананти а̄гатат̣т̣ха̄нампи аттхи, тасма̄ анунайасан̃н̃оджананти вуттам̣. ка̄мара̄габха̄вам̣ аппатва̄ паваттам̣ лобхам̣ сандха̄йа етам̣ вуттанти ведитаббам̣. сесакхандха̄йатана̄димӯлакесупи ва̄ресу имина̄ва найена аттхо ведитаббо. ведана̄параматта̄ ча асса̄дасса ведана̄парийоса̄на̄ ева десана̄ ката̄. сан̃н̃а̄дайо на гахита̄. имехи пан̃чатим̣са̄йа а̄ка̄рехӣти пан̃чаккхандха̄ аджджхаттика̄йатана̄дӣни пан̃ча чхакка̄ни ча̄ти има̄ни пан̃чатим̣са ваттхӯни нисса̄йа уппаннаасса̄да̄рамман̣авасена пан̃чатим̣са̄йа а̄ка̄рехи.
асса̄дадит̣т̣хиниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. атта̄нудит̣т̣хиниддесаван̣н̣ана̄
130. атта̄нудит̣т̣хийам̣ ассутава̄ путхуджджаноти а̄гама̄дхигама̄бха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ ити. йасса хи кхандхадха̄туа̄йатанасаччапаччайа̄ка̄расатипат̣т̣ха̄на̄дӣсу уггахапарипуччха̄виниччхайавирахитатта̄ атта̄нудит̣т̣хипат̣иседхакаро нева а̄гамо, пат̣ипаттийа̄ адхигантаббасса анадхигататта̄ на ча адхигамо аттхи, со а̄гама̄дхигама̄нам̣ абха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ ити. сутанти хи буддхавачана̄гамо ча сутапхалатта̄ хетувоха̄равасена адхигамо ча, там̣ сутам̣ асса аттхӣти сутава̄, на сутава̄ ассутава̄. сва̄йам̣ –
путхӯнам̣ джанана̄дӣхи, ка̄ран̣ехи путхуджджано;
путхуджджанантогадхатта̄, путхува̄йам̣ джано ити.
со хи путхӯнам̣ на̄наппака̄ра̄нам̣ килеса̄дӣнам̣ джанана̄дӣхи ка̄ран̣ехи путхуджджано. йатха̄ха – ‘‘путху килесе джанентӣти путхуджджана̄, путху авихатасакка̄йадит̣т̣хика̄ти путхуджджана̄, путху саттха̄ра̄нам̣ мукхуллокика̄ти путхуджджана̄, путху саббагатӣхи авут̣т̣хита̄ти путхуджджана̄, путху на̄на̄бхисан̇кха̄ре абхисан̇кхаронтӣти путхуджджана̄, путху на̄на̄огхехи вуйхантӣти путхуджджана̄, путху на̄на̄санта̄пехи сантаппентӣти путхуджджана̄, путху на̄на̄парил̣а̄хехи паридайхантӣти путхуджджана̄, путху пан̃часу ка̄магун̣есу ратта̄ гиддха̄ гадхита̄ муччхита̄ аджджхосанна̄ лагга̄ лаггита̄ палибуддха̄ти путхуджджана̄, путху пан̃чахи нӣваран̣ехи а̄вута̄ нивута̄ овута̄ пихита̄ пат̣иччханна̄ пат̣икуджджита̄ти путхуджджана̄’’ти (маха̄ни. 94). путхӯнам̣ ва̄ ган̣анапатхаматӣта̄нам̣ арийадхаммапараммукха̄нам̣ нӣчадхаммасамуда̄ча̄ра̄нам̣ джана̄нам̣ антогадхатта̄пи путхуджджана̄, путху ва̄ айам̣, висум̣йева сан̇кхам̣ гато висам̣сат̣т̣хо сӣласута̄дигун̣айуттехи арийехи джанотипи путхуджджано. еваметехи ‘‘ассутава̄ путхуджджано’’ти двӣхи падехи йе те –
‘‘дуве путхуджджана̄ вутта̄, буддхена̄диччабандхуна̄;
андхо путхуджджано еко, калйа̄н̣еко путхуджджано’’ти. –
две путхуджджана̄ вутта̄, тесу андхапутхуджджано вутто хотӣти ведитаббо.
арийа̄нам̣ адасса̄вӣтиа̄дӣсу арийа̄ти а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато, садевакена ча локена аран̣ӣйато буддха̄ ча паччекабуддха̄ ча буддхаса̄вака̄ ча вуччанти, буддха̄ ева ва̄ идха арийа̄. йатха̄ха – ‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… татха̄гато арийоти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1098).
саппуриса̄ти еттха пана паччекабуддха̄ татха̄гатаса̄вака̄ ча ‘‘саппуриса̄’’ти ведитабба̄. те хи локуттарагун̣айогена собхана̄ пуриса̄ти саппуриса̄. саббейева ва̄ ете дведха̄пи вутта̄. буддха̄пи хи арийа̄ ча саппуриса̄ ча паччекабуддха̄ буддхаса̄вака̄пи. йатха̄ха –
‘‘йо ве катан̃н̃ӯ катаведи дхӣро, калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хоти;