2. саччакатха̄
саччакатха̄ван̣н̣ана̄
8. ида̄ни йуганаддхагун̣асса арийамаггасса васена саччат̣т̣хам̣ саччапат̣иведхависесам̣ саччалаккхан̣а̄дивидха̄нан̃ча дассентена катхита̄йа суттантапуббан̇гама̄йа саччакатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха суттанте та̄ва татха̄нӣти йатха̄сабха̄вавасена таччха̄ни. йатха̄сабха̄вабхӯта̄нева хи дхаммаджа̄та̄ни саччат̣т̣хена сачча̄ни. саччат̣т̣хо пат̣хаман̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄йам̣ вутто. авитатха̄нӣти вуттасабха̄ве випарийа̄йавирахита̄ни. на хи сачча̄ни асачча̄ни на̄ма хонти. анан̃н̃атха̄нӣти ан̃н̃асабха̄вавирахита̄ни. на хи асачча̄ни сачча̄ни на̄ма хонти. идам̣ дуккханти, бхиккхаве, татхаметанти бхиккхаве, идам̣ дуккханти йам̣ вуччати, етам̣ йатха̄сабха̄ватта̄ татхам̣. дуккхамева хи дуккхам̣. вуттасабха̄ве випарийа̄йа̄бха̄вато авитатхам̣. на хи дуккхам̣ адуккхам̣ на̄ма хоти. ан̃н̃асабха̄вавирахитатта̄ анан̃н̃атхам̣. на хи дуккхам̣ самудайа̄дисабха̄вам̣ хоти. самудайа̄дӣсупи есева найо.
1. пат̣хамасуттантаниддесаван̣н̣ана̄
татхат̣т̣хена̄ти йатха̄сабха̄ват̣т̣хена. пӣл̣анат̣т̣ха̄дайо н̃а̄н̣акатха̄йам̣ вуттаттха̄йева.
9. екаппат̣иведха̄нӣти екена магган̃а̄н̣ена пат̣иведхо, екато ва̄ пат̣иведхо етесанти екаппат̣иведха̄ни. анаттат̣т̣хена̄ти чатуннампи сачча̄нам̣ аттавирахитатта̄ анаттат̣т̣хена. вуттан̃хетам̣ висуддхимагге (висуддхи. 2.567) – параматтхато хи сабба̄нева сачча̄ни ведакака̄раканиббутагамака̄бха̄вато сун̃н̃а̄нӣти ведитабба̄ни. тенетам̣ вуччати –
‘‘дуккхамева хи, на кочи дуккхито, ка̄рако на, кирийа̄ва виджджати;
аттхи ниббути, на ниббуто пума̄, маггаматтхи, гамако на виджджатӣ’’ти. (висуддхи. 2.567);
атха ва̄ –
‘‘дхувасубхасукхаттасун̃н̃ам̣, пуримадвайаматтасун̃н̃амаматападам̣;
дхувасукхааттавирахито, магго ити сун̃н̃ата̄ тесӯ’’ти. (висуддхи. 2.567);
саччат̣т̣хена̄ти ависам̣ва̄дакат̣т̣хена. пат̣иведхат̣т̣хена̄ти маггаккхан̣е пат̣ивиджджхитаббат̣т̣хена. екасан̇гахита̄нӣти татхат̣т̣ха̄дина̄ екекенева аттхена сан̇гахита̄ни, екаган̣анам̣ гата̄нӣти аттхо. йам̣ екасан̇гахитам̣, там̣ екаттанти йасма̄ екена сан̇гахитам̣, тасма̄ екаттанти аттхо. сачча̄нам̣ бахуттепи екаттамапеккхитва̄ екавачанам̣ катам̣. екаттам̣ екена н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджхатӣти пуббабха̄ге чатуннам̣ сачча̄нам̣ на̄наттекаттам̣ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ т̣хито маггаккхан̣е екена магган̃а̄н̣ена татхат̣т̣ха̄дитам̣там̣екаттам̣ пат̣ивиджджхати. катхам̣? ниродхасаччасса татхат̣т̣ха̄дике екатте пат̣ивиддхе сесасачча̄нампи татхат̣т̣ха̄дикам̣ екаттам̣ пат̣ивиддхамева хоти. йатха̄ пуббабха̄ге пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ на̄наттекаттам̣ сва̄ваттхитам̣ ваваттхапетва̄ т̣хитасса маггавут̣т̣ха̄нака̄ле аниччато ва̄ дуккхато ва̄ анаттато ва̄ вут̣т̣хахантасса екасмимпи кхандхе аничча̄дито дит̣т̣хе сесакхандха̄пи аничча̄дито дит̣т̣ха̄ва хонти, евамиданти дат̣т̣хаббам̣. дуккхасса дуккхат̣т̣хо татхат̣т̣хоти дуккхасаччасса пӣл̣анат̣т̣ха̄дико чатуббидхо аттхо сабха̄ват̣т̣хена татхат̣т̣хо. сесасаччесупи есева найо. сойева чатуббидхо аттхо атта̄бха̄вато анаттат̣т̣хо. вуттасабха̄ве ависам̣ва̄дакато саччат̣т̣хо. маггаккхан̣е пат̣ивиджджхитаббато пат̣иведхат̣т̣хо вуттоти ведитаббам̣.
10. йам̣ аниччантиа̄ди са̄ман̃н̃алаккхан̣апуббан̇гамам̣ катва̄ дасситам̣. таттха йам̣ аниччам̣, там̣ дуккхам̣. йам̣ дуккхам̣, там̣ аниччанти дуккхасамудайамагга̄ гахита̄. та̄ни хи тӣн̣и сачча̄ни аничча̄ни чева аниччатта̄ дуккха̄ни ча. йам̣ аниччан̃ча дуккхан̃ча, там̣ анатта̄ти та̄нийева тӣн̣и гахита̄ни. йам̣ аниччан̃ча дуккхан̃ча анатта̄ ча̄ти техи тӣхи саха ниродхасаччан̃ча сан̇гахитам̣. чатта̄рипи хи анатта̄йева. там̣ татханти там̣ саччачатуккам̣ сабха̄вабхӯтам̣. там̣ саччанти тадева саччачатуккам̣ йатха̄сабха̄ве ависам̣ва̄дакам̣. наваха̄ка̄рехӣтиа̄дӣсу ‘‘саббам̣, бхиккхаве, абхин̃н̃еййа’’нти (пат̣и. ма. 1.3; сам̣. ни. 4.46) вачанато абхин̃н̃ат̣т̣хена, дуккхасса парин̃н̃ат̣т̣хе, самудайасса паха̄нат̣т̣хе, маггасса бха̄ванат̣т̣хе, ниродхасса саччхикирийат̣т̣хе а̄веникепи идха чатӯсупи саччесу н̃а̄тапарин̃н̃а̄саббха̄вато парин̃н̃ат̣т̣хена, чатусаччадассанена паха̄насаббха̄вато паха̄нат̣т̣хена, чатусаччабха̄вана̄саббха̄вато бха̄ванат̣т̣хена, чатуннам̣ сачча̄нам̣ саччхикирийасаббха̄вато саччхикирийат̣т̣хена̄ти ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣. наваха̄ка̄рехи татхат̣т̣хена̄тиа̄дӣсу пат̣хамам̣ вуттанайенева йоджана̄ ка̄табба̄.
11. два̄дасахи а̄ка̄рехӣтиа̄дӣсу татхат̣т̣ха̄дайо н̃а̄н̣акатха̄йам̣ вуттаттха̄. етесам̣ ниддесепи вуттанайенева йоджана̄ ведитабба̄.
12. сачча̄нам̣ кати лаккхан̣а̄нӣтиа̄дӣсу упари ваттабба̄ни чха лаккхан̣а̄ни сан̇кхата̄сан̇кхатавасена двидха̄ бхиндитва̄ две лаккхан̣а̄нӣти а̄ха. таттха сан̇кхаталаккхан̣ан̃ча асан̇кхаталаккхан̣ан̃ча̄ти ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, сан̇кхатасса сан̇кхаталаккхан̣а̄ни уппа̄до пан̃н̃а̄йати, вайо пан̃н̃а̄йати, т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йати. тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, асан̇кхатасса асан̇кхаталаккхан̣а̄ни на уппа̄до пан̃н̃а̄йати, на вайо пан̃н̃а̄йати, на т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти (а. ни. 3.47-48) евам̣ вуттам̣ сан̇кхатасса сан̇кхатамити лаккхан̣ан̃ча асан̇кхатасса асан̇кхатамити лаккхан̣ан̃ча. сан̇кхатам̣ пана на лаккхан̣ам̣, лаккхан̣ам̣ на сан̇кхатам̣. на ча сан̇кхатам̣ вина̄ лаккхан̣ам̣ пан̃н̃а̄петум̣ сакка̄, напи лаккхан̣ам̣ вина̄ сан̇кхатам̣. лаккхан̣ена пана сан̇кхатам̣ па̄кат̣ам̣ хоти.
пуна тадева лаккхан̣адвайам̣ виттха̄рато дассенто чха лаккхан̣а̄нӣти а̄ха. сан̇кхата̄нам̣ сачча̄нанти дуккхасамудайамаггасачча̄нам̣. та̄ни хи паччайехи сан̇гамма кататта̄ сан̇кхата̄ни. уппа̄доти джа̄ти. пан̃н̃а̄йатӣти джа̄нӣйати. вайоти бхан̇го. т̣хита̄нам̣ ан̃н̃атхаттанти т̣хитиппатта̄нам̣ ан̃н̃атха̄бха̄во джара̄. тин̣н̣ам̣ сан̇кхатасачча̄нам̣ ниппханнатта̄ уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣ вуттам̣, тесам̣йева пана уппа̄дасса, джара̄йа бхан̇гасса ча аниппханнатта̄ уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣ на ваттаббам̣. сан̇кхатанисситатта̄ уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣ на пан̃н̃а̄йатӣти на ваттаббам̣. сан̇кхатавика̄ратта̄ пана сан̇кхатанти ваттаббам̣. дуккхасамудайа̄нам̣ уппа̄даджара̄бхан̇га̄ саччапарийа̄панна̄, маггасаччасса уппа̄даджара̄бхан̇га̄ на саччапарийа̄панна̄ти ваданти. таттха ‘‘сан̇кхата̄нам̣ уппа̄даккхан̣е сан̇кхата̄пи уппа̄далаккхан̣ампи ка̄ласан̇кха̄то тасса кхан̣опи пан̃н̃а̄йати, уппа̄де вӣтиватте сан̇кхата̄пи джара̄лаккхан̣ампи ка̄ласан̇кха̄то тасса кхан̣опи пан̃н̃а̄йати, бхан̇гаккхан̣е сан̇кхата̄пи джара̄пи бхан̇галаккхан̣ампи ка̄ласан̇кха̄то тасса кхан̣опи пан̃н̃а̄йатӣ’’ти кхандхакаваггат̣т̣хакатха̄йам̣ (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.3.37-38) вуттам̣. асан̇кхатасса саччасса̄ти ниродхасаччасса. тан̃хи паччайехи сама̄гамма акататта̄ сайамева ниппханнанти асан̇кхатам̣. т̣хитасса̄ти ниччатта̄ т̣хитасса, на т̣ха̄наппаттатта̄. пуна тадева лаккхан̣адвайам̣ виттха̄рато дассенто два̄даса лаккхан̣а̄нӣти а̄ха.
чатуннам̣ сачча̄нам̣ кати кусала̄тиа̄дӣсу абйа̄катанти випа̄ка̄бйа̄катам̣ кирийа̄бйа̄катам̣ рӯпа̄бйа̄катам̣ нибба̄на̄бйа̄катанти чатӯсу абйа̄катесу нибба̄на̄бйа̄катам̣. чатта̄рипи хи кусала̄кусалалаккхан̣ена на бйа̄кататта̄ абйа̄ката̄ни. сийа̄ кусаланти ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаракусала̄нам̣ васена кусалампи бхавеййа. сийа̄ акусаланти тан̣хам̣ т̣хапетва̄ сеса̄кусалавасена. сийа̄ абйа̄катанти ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаравипа̄какирийа̄нам̣ рӯпа̄нан̃ча васена. сийа̄ тӣн̣и сачча̄нӣтиа̄дӣсу сан̇гахита̄нӣти ган̣ита̄ни. ваттхувасена̄ти акусалакусала̄бйа̄катадуккхасамудайаниродхамаггасан̇кха̄таваттхувасена. йам̣ дуккхасаччам̣ акусаланти т̣хапетва̄ тан̣хам̣ авасесам̣ акусалам̣. акусалат̣т̣хена две сачча̄ни екасаччена сан̇гахита̄нӣти има̄ни две дуккхасамудайасачча̄ни акусалат̣т̣хена екасаччена сан̇гахита̄ни, акусаласаччам̣ на̄ма хотӣти аттхо. екасаччам̣ двӣхи саччехи сан̇гахитанти екам̣ акусаласаччам̣ двӣхи дуккхасамудайасаччехи сан̇гахитам̣. йам̣ дуккхасаччам̣ кусаланти тебхӯмакам̣ кусалам̣. има̄ни две дуккхамаггасачча̄ни кусалат̣т̣хена екасаччена сан̇гахита̄ни, кусаласаччам̣ на̄ма хоти. екам̣ кусаласаччам̣ двӣхи дуккхамаггасаччехи сан̇гахитам̣. йам̣ дуккхасаччам̣ абйа̄катанти тебхӯмакавипа̄какирийа̄ рӯпан̃ча. има̄ни две дуккханиродхасачча̄ни абйа̄катат̣т̣хена екасаччена сан̇гахита̄ни, екам̣ абйа̄катасаччам̣ на̄ма хоти. екам̣ абйа̄катасаччам̣ двӣхи дуккханиродхасаччехи сан̇гахитам̣. тӣн̣и сачча̄ни екасаччена сан̇гахита̄нӣти самудайамагганиродхасачча̄ни екена акусалакусала̄бйа̄катабхӯтена дуккхасаччена сан̇гахита̄ни. екам̣ саччам̣ тӣхи саччехи сан̇гахитанти екам̣ дуккхасаччам̣ висум̣ акусалакусалаабйа̄катабхӯтехи самудайамагганиродхасаччехи сан̇гахитам̣. кечи пана ‘‘дуккхасамудайасачча̄ни акусалат̣т̣хена самудайасаччена сан̇гахита̄ни, дуккхамаггасачча̄ни кусалат̣т̣хена маггасаччена сан̇гахита̄ни, на дассанат̣т̣хена. дуккханиродхасачча̄ни абйа̄катат̣т̣хена ниродхасаччена сан̇гахита̄ни, на асан̇кхатат̣т̣хена̄’’ти ван̣н̣айанти.
2. дутийасуттантапа̄л̣иван̣н̣ана̄
13. пуна ан̃н̃асса суттантасса аттхавасена саччаппат̣иведхам̣ ниддиситука̄мо пуббе ме, бхиккхаветиа̄дикам̣ суттантам̣ а̄харитва̄ дассеси. таттха пуббе ме, бхиккхаве, самбодха̄ти бхиккхаве, мама самбодхито саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ато пуббе. анабхисамбуддхасса̄ти саббадхамме аппат̣ивиддхасса. бодхисаттассева сатоти бодхисаттабхӯтассева. етадахосӣти бодхипаллан̇ке нисиннасса етам̣ паривитаккитам̣ ахоси. асса̄доти асса̄дӣйатӣти асса̄до. а̄дӣнавоти досо. ниссаран̣анти апагаманам̣. сукханти сукхайатӣти сукхам̣, йассуппаджджати, там̣ сукхитам̣ каротӣти аттхо. соманассанти пӣтисоманассайогато собханам̣ мано асса̄ти сумано, суманасса бха̄во соманассам̣, сукхамева пӣтийогато висеситам̣. аниччанти аддхувам̣. дуккханти дуккхаваттхутта̄ сан̇кха̄радуккхатта̄ ча дуккхам̣. випарин̣а̄мадхамманти авасӣ хутва̄ джара̄бхан̇гавасена париваттанапакатикам̣. етена анаттабха̄во вутто хоти. чхандара̄гавинайоти чхандасан̇кха̄тасса ра̄гасса сам̣варан̣ам̣, на ван̣н̣ара̄гасса. чхандара̄гаппаха̄нанти тассева чхандара̄гасса паджаханам̣.
йа̄вакӣван̃ча̄тиа̄дӣсу йа̄ва имесам̣ пан̃чаннам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣…пе… йатха̄бхӯтам̣ на̄ббхан̃н̃а̄сим̣ на адхикена н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджхим̣, та̄ва ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ ануттарам̣ саббан̃н̃убха̄вам̣ абхисамбуддхо абхисамета̄вӣ араханти нева̄хам̣ паччан̃н̃а̄сим̣ нева пат̣ин̃н̃ам̣ ака̄синти самбандхато аттхо. кӣван̃ча̄ти нипа̄таматтам̣. йатоти йасма̄, йада̄ ва̄. атха̄ти анантарам̣. н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассанам̣ удапа̄дӣти дассанакиччакаран̣ена дассанасан̇кха̄там̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ан̃ча ме уппаджджи. акуппа̄ти копетум̣ ча̄летум̣ асаккун̣еййа̄. вимуттӣти арахаттапхалавимутти. ета̄йа ева пхалапаччавеккхан̣а̄йа магганибба̄напаччавеккхан̣а̄пи вутта̄ва хонти. айамантима̄ джа̄тӣти айам̣ паччхима̄ кхандхаппаватти. наттхида̄ни пунаббхавоти ида̄ни пуна уппатти наттхи. етена пахӣнакилесапаччавеккхан̣а̄ вутта̄. арахато хи авасит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣а̄ на хоти.
3. дутийасуттантаниддесаван̣н̣ана̄
14. саччаппат̣иведхан̃а̄н̣айоджанаккаме ча айам̣ рӯпасса асса̄доти паха̄наппат̣иведхоти пуббабха̄ге ‘‘айам̣ тан̣ха̄сампайутто рӯпасса асса̄до’’ти н̃атва̄ маггаккхан̣е самудайаппаха̄насан̇кха̄то самудайасаччаппат̣иведхо. самудайасаччанти самудайасаччаппат̣иведхан̃а̄н̣ам̣. арийасачча̄рамман̣ан̃а̄н̣ампи хи ‘‘йе кечи кусала̄ дхамма̄, саббе те чатӯсу арийасаччесу сан̇гахам̣ гаччхантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.300) вийа ‘‘сачча’’нти вуччати. айам̣ рӯпасса а̄дӣнавоти парин̃н̃а̄пат̣иведхоти пуббабха̄ге ‘‘айам̣ рӯпасса а̄дӣнаво’’ти н̃атва̄ маггаккхан̣е дуккхапарин̃н̃а̄сан̇кха̄то дуккхасаччаппат̣иведхо. дуккхасаччанти дуккхасаччаппат̣иведхан̃а̄н̣ам̣. идам̣ рӯпасса ниссаран̣анти саччхикирийа̄пат̣иведхоти пуббабха̄ге ‘‘идам̣ рӯпасса ниссаран̣а’’нти н̃атва̄ маггаккхан̣е ниродхасаччхикирийа̄сан̇кха̄то ниродхасаччаппат̣иведхо. ниродхасаччанти ниродхасачча̄рамман̣ам̣ ниродхасаччаппат̣иведхан̃а̄н̣ам̣. йа̄ имесу тӣсу т̣ха̄несӯти имесу йатха̄вуттесу тӣсу самудайадуккханиродхесу пат̣иведхавасена паватта̄ йа̄ дит̣т̣хи йо сан̇каппоти йоджана̄. бха̄вана̄пат̣иведхоти айам̣ маггабха̄вана̄сан̇кха̄то маггасаччаппат̣иведхо. маггасаччанти маггасаччаппат̣иведхан̃а̄н̣ам̣.
15. пуна апарена парийа̄йена сачча̄ни ча саччаппат̣иведхан̃ча дассенто саччанти катиха̄ка̄рехи саччантиа̄дима̄ха. таттха йасма̄ саббепи саббан̃н̃убодхисатта̄ бодхипаллан̇ке нисинна̄ джара̄маран̣а̄дикасса дуккхасаччасса джа̄тиа̄дикам̣ самудайасаччам̣ ‘‘ким̣ ну кхо’’ти есанти, татха̄ есанта̄ ча джара̄маран̣а̄дикасса дуккхасаччасса джа̄тиа̄дикам̣ самудайасаччам̣ ‘‘паччайо’’ти ваваттхапенто паригган̣ханти, тасма̄ са̄ ча есана̄ со ча париггахо сачча̄нам̣ есанатта̄ париггахатта̄ ча ‘‘сачча’’нти катва̄ есанат̣т̣хена париггахат̣т̣хена̄ти вуттам̣. айан̃ча видхи паччекабуддха̄нампи паччайапариггахе лаббхатийева, са̄вака̄нам̣ пана ануссававасена паччайапариггахе лаббхати. пат̣иведхат̣т̣хена̄ти пуббабха̄ге татха̄ есита̄нам̣ париггахита̄нан̃ча маггаккхан̣е екапат̣иведхат̣т̣хена.
ким̣нида̄нантиа̄дӣсу нида̄на̄дӣни сабба̄ни ка̄ран̣авевачана̄ни. ка̄ран̣ан̃хи йасма̄ пхалам̣ нидети ‘‘ханда нам̣ ган̣хатха̄’’ти аппети вийа, тасма̄ ‘‘нида̄на’’нти вуччати. йасма̄ пхалам̣ тато самудети, джа̄йати, пабхавати; тасма̄ самудайо, джа̄ти, пабхавоти вуччати. айам̣ панеттха аттхо – ким̣ нида̄нам̣ етасса̄ти ким̣нида̄нам̣. ко самудайо етасса̄ти ким̣самудайам̣. ка̄ джа̄ти етасса̄ти ким̣джа̄тикам̣. ко пабхаво етасса̄ти ким̣пабхавам̣. йасма̄ пана тасса джа̄ти йатха̄вуттена аттхена нида̄нан̃чева самудайо ча джа̄ти ча пабхаво ча, тасма̄ джа̄тинида̄нантиа̄дима̄ха. джара̄маран̣анти дуккхасаччам̣. джара̄маран̣асамудайанти тасса паччайам̣ самудайасаччам̣. джара̄маран̣аниродханти ниродхасаччам̣. джара̄маран̣аниродхага̄миним̣ пат̣ипаданти маггасаччам̣. имина̄ва найена саббападесу аттхо ведитаббо.
16. ниродхаппаджа̄нана̄ти а̄рамман̣акаран̣ена ниродхасса паджа̄нана̄. джа̄ти сийа̄ дуккхасаччам̣, сийа̄ самудайасаччанти бхавапаччайа̄ пан̃н̃а̄йанат̣т̣хена дуккхасаччам̣, джара̄маран̣асса паччайат̣т̣хена самудайасаччам̣. еса найо сесесупи. авиджджа̄ сийа̄ дуккхасаччанти пана а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайат̣т̣хена̄ти.
саччакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.