1. хетупаччайаниддесаван̣н̣ана̄

1. ида̄ни саббепи те паччайе уддит̣т̣хапат̣ипа̄т̣ийа̄ ниддиситва̄ дассетум̣ хетупаччайоти хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайотиа̄дима̄ха. таттха хетупаччайоти чатувӣсатийа̄ паччайесу никкхиттапат̣ипа̄т̣ийа̄ саббапат̣хамам̣ бха̄джетаббасса падуддха̄ро. сесапаччайесупи имина̄ва найена пат̣хамам̣ бха̄джетаббападам̣ уддхаритва̄ виссаджджанам̣ катанти ведитаббам̣. айам̣ панеттха самбандхо – йо паччайуддесе хетупаччайоти уддит̣т̣хо, со ниддесато ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’ти евам̣ ведитаббо. имина̄ упа̄йена саббапаччайесу бха̄джетаббасса падасса виссаджджанена саддхим̣ самбандхо ведитаббо.

ида̄ни хетӯ хетусампайуттака̄нанти еттха ‘‘хетусампайуттака̄на’’нти аватва̄ ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄на’’нти касма̄ вуттанти? паччайасса чева паччайуппанна̄нан̃ча ваваттха̄панато. хетусампайуттака̄нанти хи вутте хетуна̄ сампайуттака̄нам̣ хетупаччайена паччайоти аттхо бхавеййа. евам̣ санте асуко на̄ма дхаммо хетупаччайена паччайоти паччайававаттха̄нам̣ на пан̃н̃а̄йеййа. атха̄пи хетуна̄ сампайуттака̄нам̣ хетусампайуттака̄нанти аттхам̣ аггахетва̄ва йесам̣ кесан̃чи сампайуттака̄нам̣ хетӯ хетупаччайена паччайоти аттхо бхавеййа, евам̣ санте хетуна̄ виппайутта̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайопи сампайуттака̄йева, хетуна̄ сампайутта̄ кусала̄дайопи. таттха айам̣ хету асукасса на̄ма сампайуттакадхаммасса паччайоти паччайуппаннававаттха̄нам̣ на пан̃н̃а̄йеййа. тасма̄ паччайан̃чева паччайуппаннан̃ча ваваттха̄пенто ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄на’’нти а̄ха. тассаттхо – хетусампайуттака̄нам̣ кусала̄дидхамма̄нам̣ йо хету сампайуттако, со хетупаччайена паччайоти. татра̄пи ‘‘паччайо’’ти аватва̄ ‘‘хетупаччайена̄’’ти вачанам̣ хетуно ан̃н̃атха̄ паччайабха̄вапат̣иседханаттхам̣. айан̃хи хету хетупаччайена̄пи паччайо хоти, сахаджа̄та̄дипаччайена̄пи. татра̄сса йва̄йам̣ сахаджа̄та̄дипаччайавасена ан̃н̃атха̄пи паччайабха̄во, тасса пат̣иседханаттхам̣ хетупаччайена̄ти вуттам̣. евам̣ сантепи ‘‘там̣сампайуттака̄на’’нти аватва̄ касма̄ ‘‘хетусампайуттака̄на’’нти вуттанти? ниддиситаббасса апа̄кат̣атта̄. там̣сампайуттака̄нанти хи вутте йена те там̣сампайуттака̄ на̄ма хонти, айам̣ на̄ма соти ниддиситаббо апа̄кат̣о. тасса апа̄кат̣атта̄ йена сампайутта̄ те там̣сампайуттака̄ти вуччанти, там̣ сарӯпатова дассетум̣ ‘‘хетусампайуттака̄на’’нти вуттам̣.

там̣самут̣т̣ха̄на̄нанти еттха пана ниддиситаббасса па̄кат̣атта̄ там̣-гахан̣ам̣ катам̣. айан̃хеттха аттхо – те хетӯ чева хетусампайуттака̄ ча дхамма̄ самут̣т̣ха̄нам̣ етесанти там̣самут̣т̣ха̄на̄ни. тесам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нам̣, хетуто чева хетусампайуттадхаммехи ча ниббатта̄нанти аттхо. имина̄ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ ган̣ха̄ти. ким̣ пана там̣ читтато ан̃н̃енапи самут̣т̣ха̄тӣти? а̄ма, самут̣т̣ха̄ти. саббепи хи читтачетасика̄ екато хутва̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пенти. локийадхаммадесана̄йам̣ пана читтасса адхикабха̄вато татха̄видхам̣ рӯпам̣ читтасамут̣т̣ха̄нанти вуччати. тенева̄ха читтачетасика̄ дхамма̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ сахаджа̄тапаччайена паччайоти.

йади евам̣ идха̄пи ‘‘там̣самут̣т̣ха̄на̄на’’нти аватва̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нанти касма̄ на вуттанти? ачиттасамут̣т̣ха̄на̄нампи сан̇ган̣ханато. пан̃ха̄ва̄расмин̃хи ‘‘пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄ката̄ хетӯ сампайуттака̄нам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайоти а̄гатам̣’’. тасса сан̇ган̣ханаттхам̣ идха читтасамут̣т̣ха̄на̄нанти аватва̄ там̣самут̣т̣ха̄на̄нанти вуттам̣. тассаттхо – читтаджарӯпам̣ аджанайама̄на̄пи те хетӯ хетусампайуттака̄ дхамма̄ сахаджа̄та̄дипаччайавасена самут̣т̣ха̄нам̣ етесанти там̣самут̣т̣ха̄на̄ни. тесам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нам̣ паватте читтаджа̄нам̣ пат̣исандхийан̃ча кат̣атта̄рӯпа̄нампи хетӯ хетупаччайена паччайоти. имина̄ упа̄йена ан̃н̃есупи там̣самут̣т̣ха̄на̄нанти а̄гатат̣т̣ха̄несу аттхо ведитаббо.

касма̄ пана̄йам̣ хету пат̣исандхийамева кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ хетупаччайо хоти, на паваттети? пат̣исандхийам̣ каммаджарӯпа̄нам̣ читтапат̣ибаддхавуттита̄йа. пат̣исандхийан̃хи каммаджарӯпа̄нам̣ читтапат̣ибаддха̄ паватти, читтавасена уппаджджанти чева тит̣т̣ханти ча. тасмин̃хи кхан̣е читтам̣ читтаджарӯпам̣ джанетум̣ на саккоти, та̄нипи вина̄ читтена уппаджджитум̣ ва̄ т̣ха̄тум̣ ва̄ на сакконти. тенева̄ха – ‘‘вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣, тасмим̣ патит̣т̣хите вин̃н̃а̄н̣е на̄марӯпасса авакканти хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.39). паваттийам̣ пана тесам̣ читте виджджама̄непи каммапат̣ибаддха̄ва паватти, на читтапат̣ибаддха̄. авиджджама̄не ча̄пи читте ниродхасама̄панна̄нам̣ уппаджджантийева.

касма̄ пана пат̣исандхиккхан̣е читтам̣ читтаджарӯпам̣ джанетум̣ на саккотӣти? каммавегаккхиттата̄йа чева аппатит̣т̣хитаваттхута̄йа ча дуббалатта̄. тан̃хи тада̄ каммавегаккхиттам̣ апуреджа̄таваттхукатта̄ ча аппатит̣т̣хитаваттхуканти дуббалам̣ хоти. тасма̄ папа̄те патитаматто пурисо кин̃чи сиппам̣ ка̄тум̣ вийа рӯпам̣ джанетум̣ на саккоти; каммаджарӯпамева панасса читтасамут̣т̣ха̄нарӯпат̣т̣ха̄не тит̣т̣хати. тан̃ча каммаджарӯпассева бӣджат̣т̣ха̄не тит̣т̣хати. каммам̣ панасса кхеттасадисам̣, килеса̄ а̄пасадиса̄. тасма̄ сантепи кхетте а̄пе ча пат̣хамуппаттийам̣ бӣджа̄нубха̄вена руккхуппатти вийа пат̣исандхиккхан̣е читта̄нубха̄вена рӯпака̄йасса уппатти. бӣдже пана вигатепи патхавӣа̄па̄нубха̄вена руккхасса упарӯпари паватти вийа; вина̄ читтена камматова кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ паватти хотӣти ведитабба̄. вуттампи четам̣ – ‘‘каммам̣ кхеттам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ бӣджам̣ тан̣ха̄ снехо’’ти (а. ни. 3.77).

айан̃ча панаттхо ока̄савасенева гахетаббо. тайо хи ока̄са̄ – на̄мока̄со, рӯпока̄со, на̄марӯпока̄соти. таттха арӯпабхаво на̄мока̄со на̄ма. татра хи хадайаваттхуматтампи рӯпапаччайам̣ вина̄ арӯпадхамма̄ва уппаджджанти. асан̃н̃абхаво рӯпока̄со на̄ма. татра хи пат̣исандхичиттаматтампи арӯпапаччайам̣ вина̄ рӯпадхамма̄ва уппаджджанти. пан̃чавока̄рабхаво на̄марӯпока̄со на̄ма. татра хи ваттхурӯпаматтампи вина̄ пат̣исандхийам̣ арӯпадхамма̄, пат̣исандхичиттан̃ча вина̄ каммаджа̄пи рӯпадхамма̄ нуппаджджанти. йуганаддха̄ва рӯпа̄рӯпа̄нам̣ уппатти. йатха̄ хи сасса̄мике сара̄джаке гехе садва̄рапа̄лаке ра̄джа̄н̣аттим̣ вина̄ пат̣хамаппавесо на̄ма наттхи, апарабха̄ге пана вина̄пи а̄н̣аттим̣ пурима̄н̣аттиа̄нубха̄венева хоти, евамева пан̃чавока̄ре пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ара̄джасса сахаджа̄та̄дипаччайатам̣ вина̄ рӯпасса пат̣исандхивасена пат̣хамуппатти на̄ма наттхи. апарабха̄ге пана вина̄пи пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса сахаджа̄та̄дипаччайа̄нубха̄вам̣ пурима̄нубха̄вавасена ладдхаппавесасса каммато паватти хоти. асан̃н̃абхаво пана йасма̄ арӯпока̄со на хоти, тасма̄ таттха вина̄ва арӯпапаччайа̄ асан̃н̃ока̄сатта̄ рӯпам̣ паваттати, асса̄мике сун̃н̃агехе аттано гехе ча пурисасса павесо вийа. арӯпабхавопи йасма̄ рӯпока̄со на хоти, тасма̄ таттха вина̄ва рӯпапаччайа̄ ан̃н̃ока̄сатта̄ арӯпадхамма̄ паваттанти. пан̃чавока̄рабхаво пана рӯпа̄рӯпока̄соти наттхеттха арӯпапаччайам̣ вина̄ пат̣исандхиккхан̣е рӯпа̄нам̣ уппаттӣти. ити айам̣ хету пат̣исандхийамева кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ паччайо хоти, на паваттети.

нану ‘‘хетӯ сахаджа̄та̄нам̣ хетупаччайена паччайоти вутте саббопи айаматтхо гахито хоти, атха касма̄ ‘‘хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄на’’нти идам̣ гахитанти? паваттийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄дӣнам̣ паччайабха̄вапат̣иба̄ханато. еван̃хи сати йа̄ни паваттийам̣ хетуна̄ саха екаккхан̣е кат̣атта̄рӯпа̄ни чева утуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄ни ча джа̄йанти, тесампи хетӯ хетупаччайоти а̄паджджеййа, на ча со тесам̣ паччайо. тасма̄ тесам̣ паччайабха̄васса пат̣иба̄ханаттхаметам̣ гахитанти ведитаббам̣.

ида̄ни ‘‘на̄наппака̄рабхедато паччайуппаннато’’ти имесам̣ пада̄нам̣ васенеттха вин̃н̃а̄таббо виниччхайо. тесу на̄наппака̄рабхедатоти айан̃хи хету на̄ма джа̄тито кусала̄кусалавипа̄какирийабхедато чатуббидхо. таттха кусалахету бхӯмантарато ка̄ма̄вачара̄дибхедена чатуббидхо, акусалахету ка̄ма̄вачарова випа̄кахету ка̄ма̄вачара̄дибхедена чатуббидхо, кирийахету ка̄ма̄вачаро рӯпа̄вачаро арӯпа̄вачароти тивидхо. таттха ка̄ма̄вачаракусалахету на̄мато алобха̄дивасена тивидхо. рӯпа̄вачара̄дикусалахетӯсупи есева найо. акусалахету лобха̄дивасена тивидхо. випа̄какирийахетӯ пана алобха̄дивасена тайо тайо хонти. там̣там̣читтасампайогавасена пана тесам̣ тесам̣ хетӯнам̣ на̄наппака̄рабхедойева̄ти евам̣ та̄веттха на̄наппака̄рабхедато вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

паччайуппаннатоти имина̄ паччайена име дхамма̄ уппаджджанти, имесам̣ на̄ма дхамма̄нам̣ айам̣ паччайоти евампи вин̃н̃а̄таббо виниччхайоти аттхо. таттха имасмим̣ та̄ва хетупаччайе ка̄ма̄вачаракусалахету ка̄мабхаварӯпабхавесу аттана̄ сампайуттадхамма̄нан̃чева читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нан̃ча хетупаччайо хоти, арӯпабхаве сампайуттадхамма̄нам̣йева. рӯпа̄вачаракусалахету ка̄мабхаварӯпабхавесуйева сампайуттадхамма̄нан̃чева читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нан̃ча хетупаччайо. арӯпа̄вачаракусалахету ка̄ма̄вачаракусалахетусадисова. татха̄ апарийа̄паннакусалахету, татха̄ акусалахету. ка̄ма̄вачаравипа̄кахету пана ка̄мабхавасмим̣йева аттана̄ сампайуттадхамма̄нам̣, пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣, паватте читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нан̃ча хетупаччайо. рӯпа̄вачаравипа̄кахету рӯпабхаве вуттаппака̄ра̄нан̃н̃ева хетупаччайо. арӯпа̄вачаравипа̄кахету арӯпабхаве сампайуттака̄нан̃н̃ева хетупаччайо. апарийа̄паннавипа̄кахету ка̄мабхаварӯпабхавесу сампайуттака̄нан̃чева читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нан̃ча арӯпабхаве арӯпадхамма̄нан̃н̃ева хетупаччайо. кирийахетӯсу пана тебхӯмакесупи кусалахетусадисова паччайоти. еваметтха паччайуппаннатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайоти.

хетупаччайаниддесаван̣н̣ана̄.