рӯпа̄вачаракусалаван̣н̣ана̄

чатукканайо пат̣хамаджджха̄нам̣

160. ида̄ни рӯпа̄вачаракусалам̣ дассетум̣ катаме дхамма̄ кусала̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄ветӣти рӯпам̣ вуччати рӯпабхаво. упапаттӣти ниббатти джа̄ти сан̃джа̄ти. магготи упа̄йо. вачанаттхо панеттха – там̣ упапаттим̣ маггати гавесати джанети ниппха̄детӣти магго. идам̣ вуттам̣ хоти – йена маггена рӯпабхаве упапатти хоти ниббатти джа̄ти сан̃джа̄ти, там̣ маггам̣ бха̄ветӣти. ким̣ панетена нийамато рӯпабхаве упапатти хотӣти? на хоти. ‘‘сама̄дхим̣, бхиккхаве, бха̄ветха, сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.5; 4.99; 5.1071; нетти. 40; ми. па. 2.1.15) евам̣ вуттена хи ниббедхабха̄гийена рӯпабхава̄тиккамопи хоти. рӯпӯпапаттийа̄ пана ито ан̃н̃о магго на̄ма наттхи, тена вуттам̣ ‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄ветӣ’ти. аттхато ча̄йам̣ магго на̄ма четана̄пи хоти, четана̄йа сампайуттадхамма̄пи, тадубхайампи. ‘‘нирайан̃ча̄хам̣, са̄рипутта, паджа̄на̄ми нирайага̄мин̃ча магга’’нти (ма. ни. 1.153) хи еттха четана̄ магго на̄ма.

‘‘саддха̄ хирийам̣ кусалан̃ча да̄нам̣, дхамма̄ ете саппуриса̄нуйа̄та̄;

етан̃хи маггам̣ дивийам̣ ваданти, етена хи гаччхати девалока’’нти. (а. ни. 8.32);

еттха четана̄сампайуттадхамма̄ магго на̄ма. ‘‘айам̣, бхиккхаве, магго, айам̣ пат̣ипада̄’’ти сан̇кха̄рупапаттисутта̄дӣсу (ма. ни. 3.161 а̄дайо) четана̄пи четана̄сампайуттадхамма̄пи магго на̄ма. имасмим̣ пана т̣ха̄не ‘джха̄на’нти вачанато четана̄сампайутта̄ адхиппета̄. йасма̄ пана джха̄начетана̄ пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хати, тасма̄ четана̄пи четана̄сампайуттадхамма̄пи ват̣т̣антийева.

бха̄ветӣти джанети уппа̄дети вад̣д̣хети. айам̣ та̄ва идха бха̄вана̄йа аттхо. ан̃н̃аттха пана упасаггавасена самбха̄вана̄ парибха̄вана̄ вибха̄вана̄ти евам̣ ан̃н̃атха̄пи аттхо хоти. таттха ‘‘идхуда̄йи мама са̄вака̄ адхисӣле самбха̄венти – сӣлава̄ саман̣о готамо, парамена сӣлаккхандхена саманна̄гато’’ти (ма. ни. 2.243) айам̣ самбха̄вана̄ на̄ма; окаппана̄ти аттхо. ‘‘сӣлапарибха̄вито сама̄дхи махаппхало хоти маха̄нисам̣со, сама̄дхипарибха̄вита̄ пан̃н̃а̄ махаппхала̄ хоти маха̄нисам̣са̄, пан̃н̃а̄парибха̄витам̣ читтам̣ саммадева а̄савехи вимуччатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.186) айам̣ парибха̄вана̄ на̄ма; ва̄сана̄ти аттхо. ‘‘ин̇гха рӯпам̣ вибха̄вехи, веданам̣… сан̃н̃ам̣… сан̇кха̄ре… вин̃н̃а̄н̣ам̣ вибха̄вехӣ’’ти айам̣ вибха̄вана̄ на̄ма; антарадха̄пана̄ти аттхо. ‘‘пуна чапарам̣, уда̄йи, аккха̄та̄ майа̄ са̄вака̄нам̣ пат̣ипада̄, йатха̄пат̣ипанна̄ ме са̄вака̄ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не бха̄вентӣ’’ти (ма. ни. 2.247), айам̣ пана уппа̄данавад̣д̣ханат̣т̣хена бха̄вана̄ на̄ма. имасмимпи т̣ха̄не айамева адхиппета̄. тена вуттам̣ – ‘бха̄ветӣти джанети уппа̄дети вад̣д̣хетӣ’ти.

касма̄ панеттха, йатха̄ ка̄ма̄вачаракусаланиддесе дхаммапуббан̇гама̄ десана̄ ката̄ татха̄ акатва̄, пуггалапуббан̇гама̄ ката̄ти? пат̣ипада̄йа са̄дхетаббато. идан̃хи чатӯсу пат̣ипада̄су ан̃н̃атара̄йа са̄дхетаббам̣; на ка̄ма̄вачарам̣ вийа вина̄ пат̣ипада̄йа уппаджджати. пат̣ипада̄ ча на̄меса̄ пат̣ипаннаке сати хотӣти етаматтхам̣ дассетум̣ пуггалапуббан̇гамам̣ десанам̣ каронто ‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄ветӣ’ти а̄ха.

вивиччева ка̄мехӣти ка̄мехи вивиччитва̄, вина̄ хутва̄, апаккамитва̄. йо пана̄йаметтха ‘ева’-ка̄ро со нийаматтхоти ведитаббо. йасма̄ ча нийаматтхо, тасма̄ тасмим̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаран̣асамайе авиджджама̄на̄нампи ка̄ма̄нам̣ тасса пат̣хамаджджха̄насса пат̣ипаккхабха̄вам̣, ка̄мапаричча̄генева часса адхигамам̣ дӣпети. катхам̣? ‘вивиччева ка̄мехӣ’ти еван̃хи нийаме карийама̄не идам̣ пан̃н̃а̄йати – нӯнимасса ка̄ма̄ пат̣ипаккхабхӯта̄ йесу сати идам̣ на паваттати, андхака̄ре сати падӣпобха̄со вийа? тесам̣ паричча̄генева часса адхигамо хоти ориматӣрапаричча̄гена па̄риматӣрассева. тасма̄ нийамам̣ каротӣти.

таттха сийа̄ – ‘касма̄ панеса пуббападейева вутто, на уттарападе? ким̣ акусалехи дхаммехи авивичча̄пи джха̄нам̣ упасампаджджа вихареййа̄’ти? на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣. там̣ниссаран̣ато хи пуббападе еса вутто. ка̄мадха̄тусаматиккаманато хи ка̄мара̄гапат̣ипаккхато ча идам̣ джха̄нам̣ ка̄ма̄намева ниссаран̣ам̣. йатха̄ха – ‘‘ка̄ма̄наметам̣ ниссаран̣ам̣ йадидам̣ неккхамма’’нти (итиву. 72; дӣ. ни. 3.353). уттарападепи пана, йатха̄ ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о, идха дутийо саман̣о’’ти (ма. ни. 1.139; а. ни. 4.241) еттха ‘ева’-ка̄ро а̄нетва̄ вуччати, евам̣ ваттаббо. на хи сакка̄ ито ан̃н̃ехипи нӣваран̣асан̇кха̄техи акусалехи дхаммехи авивичча джха̄нам̣ упасампаджджа вихаритум̣, тасма̄ ‘вивиччева ка̄мехи вивиччева акусалехи дхаммехӣ’ти евам̣ пададвайепи еса дат̣т̣хаббо. пададвайепи ча кин̃ча̄пи вивичча̄ти имина̄ са̄дха̄ран̣авачанена тадан̇гавивека̄дайо ка̄йавивека̄дайо ча саббепи вивека̄ сан̇гахам̣ гаччханти, татха̄пи ка̄йавивеко читтавивеко виккхамбханавивекоти тайо ева идха дат̣т̣хабба̄.

ка̄мехӣти имина̄ пана падена йе ча ниддесе ‘‘катаме ваттхука̄ма̄? мана̄пийа̄ рӯпа̄’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 1) найена ваттхука̄ма̄ вутта̄, йе ча таттхева вибхан̇ге ча ‘‘чхандо ка̄мо, ра̄го ка̄мо, чхандара̄го ка̄мо; сан̇каппо ка̄мо, ра̄го ка̄мо, сан̇каппара̄го ка̄мо; име вуччанти ка̄ма̄’’ти (маха̄ни. 1; вибха. 564) евам̣ килесака̄ма̄ вутта̄, те саббепи сан̇гахита̄иччева дат̣т̣хабба̄. еван̃хи сати вивиччева ка̄мехӣти ваттхука̄мехипи вивиччева̄ти аттхо йуджджати. тена ка̄йавивеко вутто хоти.

вивичча акусалехи дхаммехӣти килесака̄мехи сабба̄кусалехи ва̄ вивичча̄ти аттхо йуджджати. тена читтавивеко вутто хоти. пуримена четтха ваттхука̄мехи вивекавачанато ева ка̄масукхапаричча̄го, дутийена килесака̄мехи вивекавачанато неккхаммасукхапариггахо вибха̄вито хоти. евам̣ ваттхука̄макилесака̄мавивекавачанатойева ча етесам̣ пат̣хамена сам̣килесаваттхуппаха̄нам̣, дутийена сам̣килесаппаха̄нам̣; пат̣хамена лолабха̄васса хетупаричча̄го, дутийена ба̄лабха̄васса; пат̣хамена ча пайогасуддхи, дутийена а̄сайапосанам̣ вибха̄витам̣ хотӣти н̃а̄таббам̣. еса та̄ва найо ‘ка̄мехӣ’ти еттха вуттака̄месу ваттхука̄мапаккхе.

килесака̄мапаккхе пана ‘чхандоти ча ра̄го’ти ча евама̄дӣхи анекабхедо ка̄маччхандойева ка̄моти адхиппето. со ча акусалапарийа̄паннопи сама̄но ‘‘таттха катамо ка̄маччхандо ка̄мо’’тиа̄дина̄ найена вибхан̇ге (вибха. 564) джха̄напат̣ипаккхато висум̣ вутто. килесака̄матта̄ ва̄ пуримападе вутто, акусалапарийа̄паннатта̄ дутийападе. анекабхедато часса ‘ка̄мато’ти аватва̄ ‘ка̄мехӣ’ти вуттам̣. ан̃н̃есампи ча дхамма̄нам̣ акусалабха̄ве виджджама̄не ‘‘таттха катаме акусала̄ дхамма̄? ка̄маччхандо’’тиа̄дина̄ найена вибхан̇ге упариджха̄нан̇гапаччанӣкапат̣ипаккхабха̄вадассанато нӣваран̣а̄нева вутта̄ни. нӣваран̣а̄ни хи джха̄нан̇гапаччанӣка̄ни. тесам̣ джха̄нан̇га̄нева пат̣ипаккха̄ни, виддхам̣сака̄ни, вигха̄така̄нӣти вуттам̣ хоти. татха̄ хи ‘‘сама̄дхи ка̄маччхандасса пат̣ипаккхо, пӣти бйа̄па̄дасса, витакко тхинамиддхасса, сукхам̣ уддхаччакуккуччасса, вича̄ро вичикиччха̄йа̄’’ти пет̣аке вуттам̣.

еваметтха ‘вивиччева ка̄мехӣ’ти имина̄ ка̄маччхандасса виккхамбханавивеко вутто хоти. ‘вивичча акусалехи дхаммехӣ’ти имина̄ пан̃чаннампи нӣваран̣а̄нам̣. аггахитаггахан̣ена пана пат̣хамена ка̄маччхандасса, дутийена сесанӣваран̣а̄нам̣; татха̄ пат̣хамена тӣсу акусаламӯлесу пан̃чака̄магун̣абхедависайасса лобхасса, дутийена а̄гха̄таваттхубхеда̄дивисайа̄нам̣ досамоха̄нам̣. огха̄дӣсу ва̄ дхаммесу пат̣хамена ка̄могхака̄майогака̄ма̄савака̄мупа̄да̄наабхиджджха̄ка̄йагантхака̄мара̄гасам̣йоджана̄нам̣, дутийена авасесаогхайога̄саваупа̄да̄нагантхасам̣йоджана̄нам̣. пат̣хамена ча тан̣ха̄йа там̣сампайуттака̄нан̃ча, дутийена авиджджа̄йа там̣сампайуттака̄нан̃ча. апича пат̣хамена лобхасампайуттаат̣т̣хачиттуппа̄да̄нам̣, дутийена сеса̄нам̣ чатуннам̣ акусалачиттуппа̄да̄нам̣ виккхамбханавивеко вутто хотӣти ведитаббо. айам̣ та̄ва ‘вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехӣ’ти еттха аттхаппака̄сана̄.

етта̄вата̄ ча пат̣хамасса джха̄насса паха̄нан̇гам̣ дассетва̄ ида̄ни сампайоган̇гам̣ дассетум̣ савитаккам̣ савича̄рантиа̄ди вуттам̣. таттха хет̣т̣ха̄ вутталаккхан̣а̄дивибха̄гена аппана̄сампайогато рӯпа̄вачарабха̄ваппаттена витаккена чева вича̄рена ча саха ваттати. руккхо вийа пуппхена ча пхалена ча̄ти идам̣ джха̄нам̣ савитаккам̣ савича̄ранти вуччати. вибхан̇ге пана ‘‘имина̄ ча витаккена имина̄ ча вича̄рена упето хоти самупето’’тиа̄дина̄ (вибха. 565) найена пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ десана̄ ката̄. аттхо пана татрапи евамева дат̣т̣хаббо.

вивекаджанти – еттха вивитти вивеко. нӣваран̣авигамоти аттхо. вивиттоти ва̄ вивеко, нӣваран̣авивитто джха̄насампайуттадхаммара̄сӣти аттхо. тасма̄ вивека̄, тасмим̣ ва̄ вивеке, джа̄танти вивекаджам̣. пӣтисукханти – еттха пӣтисукха̄ни хет̣т̣ха̄ пака̄сита̄нева. тесу пана вуттаппака̄ра̄йа пан̃чавидха̄йа пӣтийа̄ йа̄ аппана̄сама̄дхисса мӯлам̣ хутва̄ вад̣д̣хама̄на̄ сама̄дхисампайогам̣ гата̄ пхаран̣а̄пӣти – айам̣ имасмим̣ аттхе адхиппета̄ пӣтӣти. айан̃ча пӣти идан̃ча сукхам̣ асса джха̄насса, асмим̣ ва̄ джха̄не аттхӣти идам̣ джха̄нам̣ пӣтисукханти вуччати. атха ва̄ пӣти ча сукхан̃ча пӣтисукхам̣, дхаммавинайа̄дайо вийа. вивекаджам̣ пӣтисукхамасса джха̄насса, асмим̣ ва̄ джха̄не, аттхӣти евампи вивекаджам̣ пӣтисукхам̣. йатхева хи джха̄нам̣ евам̣ пӣтисукхампеттха вивекаджамева хоти. тан̃часса аттхи. тасма̄ екападенева ‘вивекаджам̣ пӣтисукха’нти ваттум̣ йуджджати. вибхан̇ге пана ‘‘идам̣ сукхам̣ има̄йа пӣтийа̄ сахагата’’нтиа̄дина̄ найена вуттам̣. аттхо пана таттха̄пи евамева дат̣т̣хаббо.

пат̣хамам̣ джха̄нанти – еттха ган̣ана̄нупуббата̄ пат̣хамам̣. пат̣хамам̣ уппаннанти пат̣хамам̣. пат̣хамам̣ сама̄паджджитаббантипи пат̣хамам̣. идам̣ пана на еканталаккхан̣ам̣. чин̣н̣авасӣбха̄во хи ат̣т̣хасама̄паттила̄бхӣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа маттхакам̣ па̄пентопи сама̄паджджитум̣ саккоти. маттхакато пат̣т̣ха̄йа а̄дим̣ па̄пентопи сама̄паджджитум̣ саккоти. антарантара̄ оккамантопи саккоти. евам̣ пуббуппаттийат̣т̣хена пана пат̣хамам̣ на̄ма хоти.

джха̄нанти дувидхам̣ джха̄нам̣ – а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нам̣ лаккхан̣ӯпаниджджха̄нанти. таттха ат̣т̣ха сама̄паттийо патхавикасин̣а̄диа̄рамман̣ам̣ упаниджджха̄йантӣти а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нанти сан̇кхйам̣ гата̄. випассана̄маггапхала̄ни пана лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣ на̄ма. таттха випассана̄ аничча̄дилаккхан̣асса упаниджджха̄нато лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣. випассана̄йа катакиччасса маггена иджджханато магго лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣. пхалам̣ пана ниродхасаччам̣ татхалаккхан̣ам̣ упаниджджха̄йатӣти лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣ на̄ма. тесу имасмим̣ аттхе а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нам̣ адхиппетам̣. тасма̄ а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нато паччанӣкаджджха̄панато ва̄ джха̄нанти ведитаббам̣.

упасампаджджа̄ти упагантва̄, па̄пун̣итва̄ти вуттам̣ хоти. упасампа̄дайитва̄ ва̄ ниппха̄детва̄ти вуттам̣ хоти. вибхан̇ге пана ‘‘упасампаджджа̄ти пат̣хамасса джха̄насса ла̄бхо пат̣ила̄бхо патти сампатти пхусана̄ саччхикирийа̄ упасампада̄’’ти (вибха. 570) вуттам̣. тасса̄пи евамеваттхо дат̣т̣хаббо. вихаратӣти таданурӯпена ирийа̄патхавиха̄рена итивуттаппака̄раджджха̄насаман̇гӣ хутва̄ аттабха̄васса ирийанам̣ вуттим̣ па̄ланам̣ йапанам̣ йа̄панам̣ ча̄рам̣ виха̄рам̣ абхиниппха̄дети. вуттан̃хетам̣ вибхан̇ге – ‘‘вихаратӣти ирийати ваттати па̄лети йапети йа̄пети чарати вихарати, тена вуччати вихаратӣ’’ти (вибха. 512, 571).

патхавикасин̣анти еттха патхавиман̣д̣алампи сакалат̣т̣хена патхавикасин̣анти вуччати. там̣ нисса̄йа пат̣иладдхам̣ нимиттампи. патхавикасин̣анимитте пат̣иладдхаджджха̄нампи. таттха имасмим̣ аттхе джха̄нам̣ патхавӣкасин̣анти ведитаббам̣. патхавикасин̣асан̇кха̄там̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣти айан̃хеттха сан̇кхепаттхо. имасмим̣ пана патхавикасин̣е парикаммам̣ катва̄ чатуккапан̃чакаджджха̄на̄ни ниббаттетва̄ джха̄нападат̣т̣ха̄нам̣ випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттам̣ паттука̄мена кулапуттена ким̣ каттаббанти? а̄дито та̄ва па̄тимоккхасам̣вараиндрийасам̣вараа̄джӣвапа̄рисуддхипаччайасаннисситасан̇кха̄та̄ни чатта̄ри сӣла̄ни висодхетва̄ супарисуддхе сӣле патит̣т̣хитена, йва̄сса а̄ва̄са̄дӣсу дасасу палибодхесу палибодхо аттхи, там̣ упаччхиндитва̄ каммат̣т̣ха̄нада̄йакам̣ калйа̄н̣амиттам̣ упасан̇камитва̄ па̄л̣ийа̄ а̄гатесу ат̣т̣хатим̣са̄йа каммат̣т̣ха̄несу аттано чарийа̄нукӯлам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ упапариккхантена сачасса идам̣ патхавикасин̣ам̣ анукӯлам̣ хоти, идамева каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ джха̄набха̄вана̄йа ананурӯпам̣ виха̄рам̣ паха̄йа анурӯпе виха̄ре вихарантена кхуддакапалибодхупаччхедам̣ катва̄ касин̣апарикамманимитта̄нураккхан̣асаттаасаппа̄йапариваджджанасаттасаппа̄йасеванадасавидхааппана̄косаллаппабхедам̣ саббам̣ бха̄вана̄видха̄нам̣ апариха̄пентена джха̄на̄дхигаматтха̄йа пат̣ипаджджитаббам̣. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана висуддхимагге (висуддхи. 1.51 а̄дайо) вуттанайенева ведитаббо. йатха̄ четтха евам̣ ито паресупи. саббакаммат̣т̣ха̄на̄нан̃хи бха̄вана̄видха̄нам̣ саббам̣ ат̣т̣хакатха̄найена гахетва̄ висуддхимагге виттха̄ритам̣. ким̣ тена таттха таттха пуна вуттена̄ти на нам̣ пуна виттха̄райа̄ма. па̄л̣ийа̄ пана хет̣т̣ха̄ ана̄гатам̣ аттхам̣ апариха̄пента̄ нирантарам̣ анупадаван̣н̣анамева карисса̄ма.

тасмим̣ самайети тасмим̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ упасампаджджа вихаран̣асамайе. пхассо хоти…пе… авиккхепо хотӣти име ка̄ма̄вачарапат̣хамакусалачитте вуттаппака̄ра̄йа падапат̣ипа̄т̣ийа̄ чхапан̣н̣а̄са дхамма̄ хонти. кевалан̃хи те ка̄ма̄вачара̄, име бхӯмантаравасена махаггата̄ рӯпа̄вачара̄ти айаметтха висесо. сесам̣ та̄дисамева. йева̄панака̄ панеттха чханда̄дайо чатта̄рова лаббханти. кот̣т̣ха̄сава̄расун̃н̃атава̄ра̄ па̄катика̄ ева̄ти.

пат̣хамам̣.

дутийаджджха̄нам̣

161-162. дутийаджджха̄наниддесе витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ти витаккасса ча вича̄расса ча̄ти имесам̣ двиннам̣ вӯпасама̄, саматиккама̄; дутийаджджха̄наккхан̣е апа̄тубха̄ва̄ти вуттам̣ хоти. таттха кин̃ча̄пи дутийаджджха̄не саббепи пат̣хамаджджха̄надхамма̄ на санти, ан̃н̃ейева хи пат̣хамаджджха̄не пхасса̄дайо ан̃н̃е идха, ол̣а̄рикасса пана ол̣а̄рикасса ан̇гасса саматиккама̄ пат̣хамаджджха̄нато паресам̣ дутийаджджха̄на̄дӣнам̣ адхигамо хотӣти дӣпанаттхам̣ витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ти евам̣ вуттанти ведитаббам̣. аджджхаттанти идха – нийакаджджхаттам̣ адхиппетам̣. вибхан̇ге пана ‘‘аджджхаттам̣ паччатта’’нти (вибха. 573) еттакамева вуттам̣. йасма̄ нийакаджджхаттам̣ адхиппетам̣, тасма̄ аттани джа̄там̣, аттано санта̄не ниббаттанти айаметтха аттхо.

сампаса̄дананти сампаса̄данам̣ вуччати саддха̄. сампаса̄данайогато джха̄нампи сампаса̄данам̣, нӣлаван̣н̣айогато нӣлаваттхам̣ вийа. йасма̄ ва̄ там̣ джха̄нам̣ сампаса̄данасаманна̄гататта̄ витаккавича̄раккхобхавӯпасаманена ча чето сампаса̄дайати, тасма̄пи сампаса̄дананти вуттам̣. имасмин̃ча аттхавикаппе ‘сампаса̄данам̣ четасо’ти евам̣ падасамбандхо ведитаббо. пуримасмим̣ пана аттхавикаппе ‘четасо’ти етам̣ екодибха̄вена саддхим̣ йоджетаббам̣.

татра̄йам̣ аттхайоджана̄ – еко удетӣти екоди, витаккавича̄рехи анаджджха̄рул̣хатта̄ агго сет̣т̣хо хутва̄ удетӣти аттхо. сет̣т̣хопи хи локе екоти вуччати. витаккавича̄равирахато ва̄ еко асаха̄йо хутва̄типи ваттум̣ ват̣т̣ати. атха ва̄ сампайуттадхамме уда̄йатӣти уди. ут̣т̣ха̄петӣти аттхо. сет̣т̣хат̣т̣хена еко ча со уди ча̄ти екоди. сама̄дхиссетам̣ адхивачанам̣. ити имам̣ екодим̣ бха̄вети вад̣д̣хетӣти идам̣ дутийаджджха̄нам̣ екодибха̄вам̣. со пана̄йам̣ екоди йасма̄ четасо, на саттасса, на джӣвасса, тасма̄ етам̣ ‘четасо екодибха̄ва’нти вуттам̣.

‘нану ча̄йам̣ саддха̄ пат̣хамаджджха̄непи аттхи, айан̃ча екодина̄мако сама̄дхи, атха касма̄ идамева сампаса̄данам̣ четасо екодибха̄ван̃ча̄ти вуттанти? вуччате – ‘адун̃хи пат̣хамаджджха̄нам̣ витаккавича̄раккхобхена вӣчитаран̇гасама̄куламива джалам̣ на суппасаннам̣ хоти, тасма̄ сатийа̄пи саддха̄йа сампаса̄дана’нти на вуттам̣. на суппасаннатта̄ ева четтха сама̄дхипи на сут̣т̣ху па̄кат̣о. тасма̄ екодибха̄вантипи на вуттам̣. имасмим̣ пана джха̄не витаккавича̄рапалибодха̄бха̄вена ладдхока̄са̄ балаватӣ саддха̄, балавасаддха̄саха̄йапат̣ила̄бхенева сама̄дхипи па̄кат̣о. тасма̄ идамева евам̣ вуттанти ведитаббам̣. вибхан̇ге пана ‘‘сампаса̄дананти йа̄ саддха̄ саддахана̄ окаппана̄ абхиппаса̄до; четасо екодибха̄ванти йа̄ читтасса т̣хити…пе… самма̄сама̄дхӣ’’ти (вибха. 574-575) еттакамева вуттам̣. евам̣ вуттена панетена саддхим̣ айам̣ аттхаван̣н̣ана̄ йатха̄ на вируджджхати ан̃н̃адаттху сам̣сандати чева самети ча, евам̣ ведитабба̄.

авитаккам̣ авича̄ранти бха̄вана̄йа пахӣнатта̄ етасмим̣ етасса ва̄ витакко наттхӣти авитаккам̣. имина̄ва найена авича̄рам̣. вибхан̇гепи вуттам̣ – ‘‘ити айан̃ча витакко айан̃ча вича̄ро санта̄ хонти самита̄ вӯпасанта̄ аттхан̇гата̄ аббхаттхан̇гата̄ аппита̄ бйаппита̄ сосита̄ висосита̄ бйантӣката̄, тена вуччати авитаккам̣ авича̄ра’’нти.

еттха̄ха – нану ча витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ти имина̄пи айаматтхо сиддхо? атха касма̄ пуна ‘вуттам̣ авитаккам̣ авича̄ра’нти? вуччате – еваметам̣, сиддхова̄йаматтхо, на панетам̣ тадаттхадӣпакам̣. нану авочумха – ‘ол̣а̄рикасса пана ол̣а̄рикасса ан̇гасса саматиккама̄ пат̣хамаджджха̄нато паресам̣ дутийаджджха̄на̄дӣнам̣ самадхигамо хотӣти дӣпанаттхам̣ витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ти евам̣ вутта’нти.

апича витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ идам̣ сампаса̄данам̣, на килесака̄лусийасса; витаккавича̄ра̄нан̃ча вӯпасама̄ екодибха̄вам̣, на упача̄раджджха̄намива нӣваран̣аппаха̄на̄; на пат̣хамаджджха̄намива ча ан̇гапа̄тубха̄ва̄ти евам̣ сампаса̄данаекодибха̄ва̄нам̣ хетупаридӣпакамидам̣ вачанам̣. татха̄ витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ идам̣ авитаккам̣ авича̄рам̣, на татийачатуттхаджджха̄на̄ни вийа, чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни вийа ча, абха̄ва̄ти евам̣ авитаккаавича̄рабха̄васса хетупаридӣпакан̃ча, на витаккавича̄ра̄бха̄ваматтапаридӣпакам̣. витаккавича̄ра̄бха̄ваматтапаридӣпакамева пана авитаккам̣ авича̄ранти идам̣ вачанам̣, тасма̄ пуримам̣ ватва̄пи пуна ваттаббамева̄ти.

сама̄дхиджанти пат̣хамаджджха̄насама̄дхито сампайуттасама̄дхито ва̄ джа̄танти аттхо. таттха кин̃ча̄пи пат̣хамампи сампайуттасама̄дхито джа̄там̣, атха кхо айамева сама̄дхи ‘сама̄дхӣ’ти ваттаббатам̣ арахати, витаккавича̄раккхобхавирахена ативийа ачалатта̄ суппасаннатта̄ ча. тасма̄ имасса ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ идамева сама̄дхиджанти вуттам̣. пӣтисукханти идам̣ вуттанайамева.

дутийанти ган̣ана̄нупуббата̄ дутийам̣. идам̣ дутийам̣ сама̄паджджатӣтипи дутийам̣. тасмим̣ самайе пхассо хотӣтиа̄дӣсу джха̄напан̃чаке витаккавича̄рапада̄ни маггапан̃чаке ча самма̄сан̇каппападам̣ парихӣнам̣. тесам̣ васена савибхаттика̄вибхаттикападавиниччхайо ведитаббо. кот̣т̣ха̄сава̄репи тиван̇гикам̣ джха̄нам̣ хоти, чатуран̇гико магго хотӣти а̄гатам̣. сесам̣ пат̣хамаджджха̄насадисамева̄ти.

дутийам̣.

татийаджджха̄нам̣

163. татийаджджха̄наниддесе пӣтийа̄ ча вира̄га̄ти вира̄го на̄ма вуттаппака̄ра̄йа пӣтийа̄ джигуччханам̣ ва̄ саматиккамо ва̄. убхиннам̣ пана антара̄ ‘ча’-саддо сампин̣д̣анаттхо. со вӯпасамам̣ ва̄ сампин̣д̣ети витаккавича̄равӯпасамам̣ ва̄. таттха йада̄ вӯпасамамева сампин̣д̣ети тада̄ пӣтийа̄ вира̄га̄ ча, кин̃ча бхиййо ‘вӯпасама̄’ ча̄ти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄. имисса̄ ча йоджана̄йа вира̄го джигуччханаттхо хоти. тасма̄ пӣтийа̄ джигуччхана̄ ча вӯпасама̄ ча̄ти айаматтхо дат̣т̣хаббо. йада̄ пана витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасамам̣ сампин̣д̣ети тада̄ пӣтийа̄ ча вира̄га̄ кин̃ча бхиййо ‘витаккавича̄ра̄нан̃ча вӯпасама̄’ти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄. имисса̄ ча йоджана̄йа вира̄го саматиккаманаттхо хоти, тасма̄ пӣтийа̄ ча саматиккама̄ витаккавича̄ра̄нан̃ча вӯпасама̄ти айаматтхо дат̣т̣хаббо.

ка̄ман̃чете витаккавича̄ра̄ дутийаджджха̄нейева вӯпасанта̄, имасса пана джха̄насса маггапаридӣпанаттхам̣ ван̣н̣абхан̣анаттхан̃четам̣ вуттам̣. витаккавича̄ра̄нан̃ча вӯпасама̄ти хи вутте идам̣ пан̃н̃а̄йати – нӯна витаккавича̄равӯпасамо магго имасса джха̄насса̄ти? йатха̄ ча татийе арийамагге аппахӣна̄нампи сакка̄йадит̣т̣ха̄дӣнам̣ ‘‘пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄’’ти (ма. ни. 2.132) евам̣ паха̄нам̣ вуччама̄нам̣ ван̣н̣абхан̣анам̣ хоти, тададхигама̄йа уссукка̄нам̣ усса̄хаджанакам̣, евамева идха авӯпасанта̄нампи витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасамо вуччама̄но ван̣н̣абхан̣анам̣ хоти. тена̄йаматтхо вутто – ‘пӣтийа̄ ча саматиккама̄ витаккавича̄ра̄нан̃ча вӯпасама̄’ти.

упеккхако ча вихаратӣти – еттха упапаттито иккхатӣти упеккха̄. самам̣ пассати, апаккхапатита̄ хутва̄ пассатӣти аттхо. та̄йа висада̄йа випула̄йа тха̄магата̄йа саманна̄гататта̄ татийаджджха̄насаман̇гӣ упеккхакоти вуччати.

упеккха̄ пана дасавидха̄ хоти – чхал̣ан̇гупеккха̄ брахмавиха̄рупеккха̄ боджджхан̇гупеккха̄ вӣрийупеккха̄ сан̇кха̄рупеккха̄ веданупеккха̄ випассанупеккха̄ татрамаджджхаттупеккха̄ джха̄нупеккха̄ па̄рисуддхупеккха̄ти.

таттха йа̄ ‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ нева сумано хоти, на думмано, упеккхако ча вихарати сато сампаджа̄но’’ти (а. ни. 5.1; маха̄ни. 90; чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 18; пат̣и. ма. 3.17) евама̄гата̄ кхӣн̣а̄савасса чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄нит̣т̣хачхал̣а̄рамман̣а̄па̄тхе парисуддхапакатибха̄ва̄виджахана̄ка̄рабхӯта̄ упеккха̄, айам̣ ‘чхал̣ан̇гупеккха̄’ на̄ма.

йа̄ пана ‘‘упеккха̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 1.556; ма. ни. 1.77) евама̄гата̄ саттесу маджджхатта̄ка̄рабхӯта̄ упеккха̄, айам̣ ‘брахмавиха̄рупеккха̄’ на̄ма.

йа̄ ‘‘упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканиссита’’нти (ма. ни. 1.27; 3.247) евама̄гата̄ сахаджа̄тадхамма̄нам̣ маджджхатта̄ка̄рабхӯта̄ упеккха̄, айам̣ ‘боджджхан̇гупеккха̄’ на̄ма.

йа̄ пана ‘‘ка̄лена ка̄лам̣ упеккха̄нимиттам̣ манаси каротӣ’’ти (а. ни. 3.103) евама̄гата̄ аначча̄раддхана̄тиситхилавӣрийасан̇кха̄та̄ упеккха̄, айам̣ ‘вӣрийупеккха̄’ на̄ма.

йа̄ ‘‘кати сан̇кха̄рупеккха̄ саматхавасена уппаджджанти, кати сан̇кха̄рупеккха̄ випассана̄васена уппаджджанти? ат̣т̣ха сан̇кха̄рупеккха̄ саматхавасена уппаджджанти, даса сан̇кха̄рупеккха̄ випассана̄васена уппаджджантӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.57) евама̄гата̄ нӣваран̣а̄дипат̣исан̇кха̄сантит̣т̣хана̄гахан̣е маджджхаттабхӯта̄ упеккха̄, айам̣ ‘сан̇кха̄рупеккха̄’ на̄ма.

йа̄ пана ‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти упеккха̄сахагата’’нти (дха. са. 150) евама̄гата̄ адуккхамасукхасан̇кха̄та̄ упеккха̄ айам̣ ‘веданупеккха̄’ на̄ма.

йа̄ ‘‘йадаттхи, йам̣ бхӯтам̣, там̣ паджахати, упеккхам̣ пат̣илабхатӣ’’ти (ма. ни. 3.71; а. ни. 7.55) евама̄гата̄ вичинане маджджхаттабхӯта̄ упеккха̄, айам̣ ‘випассанупеккха̄’ на̄ма.

йа̄ пана чханда̄дӣсу йева̄панакесу а̄гата̄ сахаджа̄та̄нам̣ самава̄хитабхӯта̄ упеккха̄ айам̣, ‘татрамаджджхаттупеккха̄’ на̄ма.

йа̄ ‘‘упеккхако ча вихаратӣ’’ти (дха. са. 163; дӣ. ни. 1.230) евама̄гата̄ аггасукхепи тасмим̣ апаккхапа̄таджананӣ упеккха̄, айам̣ ‘джха̄нупеккха̄’ на̄ма.

йа̄ ‘‘упеккха̄сатипа̄рисуддхим̣ чатуттхам̣ джха̄на’’нти евама̄гата̄ саббапаччанӣкапарисуддха̄ паччанӣкавӯпасаманепи абйа̄па̄рабхӯта̄ упеккха̄, айам̣ ‘па̄рисуддхупеккха̄’ на̄ма.

таттха чхал̣ан̇гупеккха̄ ча брахмавиха̄рупеккха̄ ча боджджхан̇гупеккха̄ ча татрамаджджхаттупеккха̄ ча джха̄нупеккха̄ ча па̄рисуддхупеккха̄ ча аттхато ека̄ татрамаджджхаттупеккха̄ва хоти. тена тена аваттха̄бхедена панасса̄ айам̣ бхедо. екасса̄пи сато саттасса кума̄райуватхера сена̄патира̄джа̄дивасена бхедо вийа. тасма̄ та̄су йаттха чхал̣ан̇гупеккха̄ на таттха боджджхан̇гупеккха̄дайо, йаттха ва̄ пана боджджхан̇гупеккха̄ на таттха чхал̣ан̇гупеккха̄дайо хонтӣти ведитабба̄.

йатха̄ чета̄сам̣ аттхато екӣбха̄во, евам̣ сан̇кха̄рупеккха̄випассанупеккха̄нампи. пан̃н̃а̄ ева хи еса̄ киччавасена двидха̄ бхинна̄. йатха̄ хи пурисасса са̄йам̣ гехам̣ павит̣т̣хам̣ саппам̣ аджапададан̣д̣ам̣ гахетва̄ парийесама̄насса там̣ тхусакот̣т̣хаке нипаннам̣ дисва̄ ‘саппо ну кхо но’ти авалокентасса соваттхикаттайам̣ дисва̄ ниббематикасса ‘саппо, на саппо’ти вичинане маджджхаттата̄ хоти; евамева йа̄ а̄раддхавипассакасса випассана̄н̃а̄н̣ена лаккхан̣аттайе дит̣т̣хе сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччабха̄ва̄дивичинане маджджхаттата̄ уппаджджати, айам̣ ‘випассанупеккха̄’. йатха̄ пана тасса пурисасса аджапададан̣д̣акена га̄л̣хам̣ саппам̣ гахетва̄ ‘кинта̄хам̣ имам̣ саппам̣ авихет̣хенто атта̄нан̃ча имина̄ ад̣ам̣са̄пенто мун̃чеййа’нти мун̃чана̄ка̄рамева парийесато гахан̣е маджджхаттата̄ хоти; евамева йа̄ лаккхан̣аттайасса дит̣т̣хатта̄, а̄дитте вийа тайо бхаве пассато, сан̇кха̄раггахан̣е маджджхаттата̄, айам̣ ‘сан̇кха̄рупеккха̄’. ити випассанупеккха̄йа сиддха̄йа сан̇кха̄рупеккха̄пи сиддха̄ва хоти. имина̄ панеса̄ вичинанаггахан̣есу маджджхаттасан̇кха̄тена киччена двидха̄ бхинна̄ти. вирийупеккха̄ пана веданупеккха̄ ча ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча авасеса̄хи ча аттхато бхинна̄йева̄ти.

има̄су дасасу упеккха̄су ‘джха̄нупеккха̄’ идха адхиппета̄. са̄ маджджхатталаккхан̣а̄ ана̄бхогараса̄ абйа̄па̄рапаччупат̣т̣ха̄на̄ пӣтивира̄гападат̣т̣ха̄на̄ти. еттха̄ха – нану ча̄йам̣ аттхато татрамаджджхаттупеккха̄ва хоти? са̄ ча пат̣хамадутийаджджха̄несупи аттхи, тасма̄ татра̄пи ‘упеккхако ча вихаратӣ’ти евамайам̣ ваттабба̄ сийа̄. са̄ касма̄ на вутта̄ти? апарибйаттакиччато. апарибйаттан̃хи тасса̄ таттха киччам̣, витакка̄дӣхи абхибхӯтатта̄. идха пана̄йам̣ витаккавича̄рапӣтӣхи анабхибхӯтатта̄ уккхиттасира̄ вийа хутва̄ парибйаттакичча̄ джа̄та̄, тасма̄ вутта̄ти.

нит̣т̣хита̄ упеккхако ча вихаратӣти етасса

саббасо аттхаван̣н̣ана̄.

ида̄ни сато ча сампаджа̄ноти еттха саратӣти сато. сампаджа̄на̄тӣти сампаджа̄но. ити пуггалена сати ча сампаджан̃н̃ан̃ча вуттам̣. таттха саран̣алаккхан̣а̄ сати, асаммуссанараса̄, а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄. асаммохалаккхан̣ам̣ сампаджан̃н̃ам̣, тӣран̣арасам̣, павичайапаччупат̣т̣ха̄нам̣.

таттха кин̃ча̄пи идам̣ сатисампаджан̃н̃ам̣ пуримаджджха̄несупи аттхи – мут̣т̣хассатисса хи асампаджа̄насса упача̄раматтампи на сампаджджати, пагева аппана̄ – ол̣а̄рикатта̄ пана тесам̣ джха̄на̄нам̣, бхӯмийам̣ вийа пурисасса, читтасса гати сукха̄ хоти, абйаттам̣ таттха сатисампаджан̃н̃акиччам̣. ол̣а̄рикан̇гаппаха̄нена пана сукхуматта̄ имасса джха̄насса, пурисасса кхурадха̄ра̄йам̣ вийа, сатисампаджан̃н̃акиччапариггахита̄ ева читтасса гати иччхитабба̄ти идхева вуттам̣. кин̃ча бхиййо? йатха̄ дхенупаго ваччхо дхенуто апанӣто араккхийама̄но пунадева дхенум̣ упагаччхати, евамидам̣ татийаджджха̄насукхам̣ пӣтито апанӣтампи сатисампаджан̃н̃а̄раккхена араккхийама̄нам̣ пунадева пӣтим̣ упагаччхеййа, пӣтисампайуттамева сийа̄. сукхе ва̄пи сатта̄ са̄раджджанти, идан̃ча атимадхурам̣ сукхам̣, тато парам̣ сукха̄бха̄ва̄. сатисампаджан̃н̃а̄нубха̄вена панеттха сукхе аса̄раджджана̄ хоти, но ан̃н̃атха̄ти имампи аттхависесам̣ дассетум̣ идамидхева вуттанти ведитаббам̣.

ида̄ни сукхан̃ча ка̄йена пат̣исам̣ведетӣти еттха кин̃ча̄пи татийаджджха̄насаман̇гино сукхапат̣исам̣ведана̄бхого наттхи, евам̣ сантепи йасма̄ тасса на̄мака̄йена сампайуттам̣ сукхам̣, йам̣ ва̄ там̣ на̄мака̄йасампайуттам̣ сукхам̣, там̣самут̣т̣ха̄ненасса йасма̄ атипан̣ӣтена рӯпена рӯпака̄йо пхут̣о, йасса пхут̣атта̄ джха̄на̄ вут̣т̣хитопи сукхам̣ пат̣исам̣ведеййа, тасма̄ етаматтхам̣ дассенто ‘сукхан̃ча ка̄йена пат̣исам̣ведетӣ’ти а̄ха.

ида̄ни йам̣ там̣ арийа̄ а̄чиккханти упеккхако сатима̄ сукхавиха̄рӣти еттха йам̣джха̄нахету йам̣джха̄нака̄ран̣а̄ там̣ татийаджджха̄насаман̇гӣпуггалам̣ буддха̄дайо арийа̄ ‘‘а̄чиккханти десенти пан̃н̃а̄пенти пат̣т̣хапенти виваранти вибхаджанти утта̄нӣкаронти пака̄се’’нти пасам̣сантӣти адхиппа̄йо – кинти? ‘упеккхако сатима̄ сукхавиха̄рӣ’ти – там̣ татийаджджха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣти еваметтха йоджана̄ ведитабба̄.

касма̄ пана там̣ те евам̣ пасам̣сантӣти? пасам̣са̄рахато. айан̃хи йасма̄ атимадхурасукхе сукхапа̄рамиппаттепи татийаджджха̄не упеккхако, на таттха сукха̄бхисан̇гена а̄кад̣д̣хӣйати, ‘йатха̄ ча пӣти на уппаджджати’ евам̣ упат̣т̣хитасатита̄йа сатима̄, йасма̄ ча арийакантам̣ арийаджанасевитамева асам̣килит̣т̣хам̣ сукхам̣ на̄мака̄йена пат̣исам̣ведети тасма̄ пасам̣са̄рахо; ити пасам̣са̄рахато нам̣ арийа̄ те евам̣ пасам̣са̄хетубхӯте гун̣е пака̄сента̄ ‘упеккхако сатима̄ сукхавиха̄рӣ’ти евам̣ пасам̣сантӣти ведитаббам̣.

татийанти ган̣ана̄нупуббата̄ татийам̣. идам̣ татийам̣ сама̄паджджатӣтипи татийам̣. тасмим̣ самайе пхассо хотӣтиа̄дӣсу джха̄напан̃чаке пӣтипадампи парихӣнам̣. тасса̄пи васена савибхаттика̄вибхаттикападавиниччхайо ведитаббо. кот̣т̣ха̄сава̄репи дуван̇гикам̣ джха̄нам̣ хотӣти а̄гатам̣. сесам̣ дутийаджджха̄насадисамева̄ти.

татийам̣.

чатуттхаджджха̄нам̣

165. чатуттхаджджха̄наниддесе сукхасса ча паха̄на̄ дуккхасса ча паха̄на̄ти ка̄йикасукхасса ча ка̄йикадуккхасса ча паха̄на̄. пуббева̄ти тан̃ча кхо пуббева на чатуттхаджджха̄наккхан̣е. соманассадоманасса̄нам̣ аттхан̇гама̄ти четасикасукхасса ча четасикадуккхасса ча̄ти имесампи двиннам̣ пуббева аттхан̇гама̄; паха̄на̄ иччева вуттам̣ хоти. када̄ пана несам̣ паха̄нам̣ хоти? чатуннам̣ джха̄на̄нам̣ упача̄раккхан̣е. соманассан̃хи чатуттхаджджха̄насса упача̄раккхан̣ейева пахӣйати. дуккхадоманассасукха̄ни пат̣хамадутийататийаджджха̄на̄нам̣ упача̄раккхан̣есу. еваметесам̣ паха̄наккамена авутта̄нам̣ индрийавибхан̇ге пана индрийа̄нам̣ уддесаккаменева идха̄пи вутта̄нам̣ сукхадуккхасоманассадоманасса̄нам̣ паха̄нам̣ ведитаббам̣.

йади панета̄ни тасса тасса джха̄насса упача̄раккхан̣ейева пахӣйанти, атха касма̄ ‘‘каттха чуппаннам̣ дуккхиндрийам̣ апарисесам̣ нируджджхати? идха, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати, еттхуппаннам̣ дуккхиндрийам̣ апарисесам̣ нируджджхати. каттха чуппаннам̣ доманассиндрийам̣… сукхиндрийам̣… соманассиндрийам̣ апарисесам̣ нируджджхати? идха, бхиккхаве, бхиккху сукхасса ча паха̄на̄…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. еттхуппаннам̣ соманассиндрийам̣ апарисесам̣ нируджджхатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.510) евам̣ джха̄несвева ниродхо вуттоти? атисайаниродхатта̄. атисайаниродхо хи тесам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу, на ниродхойева. ниродхойева пана упача̄раккхан̣е, на̄тисайаниродхо. татха̄ хи на̄на̄ваджджане пат̣хамаджджха̄нупача̄ре нируддхасса̄пи дуккхиндрийасса д̣ам̣самакаса̄дисампхассена ва̄, висама̄санупата̄пена ва̄ сийа̄ уппатти, натвева антоаппана̄йам̣. упача̄ре ва̄ нируддхампетам̣ на сут̣т̣ху нируддхам̣ хоти, пат̣ипаккхена авихататта̄. антоаппана̄йам̣ пана пӣтипхаран̣ена саббо ка̄йо сукхокканто хоти. сукхоккантака̄йасса ча сут̣т̣ху нируддхам̣ хоти дуккхиндрийам̣, пат̣ипаккхена вихататта̄. на̄на̄ваджджанейева ча дутийаджджха̄нупача̄ре пахӣнасса доманассиндрийасса йасма̄ етам̣ витаккавича̄рапаччайепи ка̄йакиламатхе читтупагха̄те ча сати уппаджджати, витаккавича̄ра̄бха̄ве нева уппаджджати; йаттха пана уппаджджати таттха витаккавича̄рабха̄ве; аппахӣна̄ ева ча дутийаджджха̄нупача̄ре витаккавича̄ра̄ти таттхасса сийа̄ уппатти, натвева дутийаджджха̄не, пахӣнапаччайатта̄. татха̄ татийаджджха̄нупача̄ре пахӣнасса̄пи сукхиндрийасса пӣтисамут̣т̣ха̄напан̣ӣтарӯпапхут̣ака̄йасса сийа̄ уппатти, натвева татийаджджха̄не. татийаджджха̄не хи сукхасса паччайабхӯта̄ пӣти саббасо нируддха̄ти. татха̄ чатуттхаджджха̄нупача̄ре пахӣнасса̄пи соманассиндрийасса а̄саннатта̄, аппана̄ппатта̄йа упеккха̄йа абха̄вена самма̄ анатиккантатта̄ ча, сийа̄ уппатти, натвева чатуттхаджджха̄не. тасма̄ ева ча ‘еттхуппаннам̣ дуккхиндрийам̣ апарисесам̣ нируджджхатӣ’ти таттха таттха апарисесаггахан̣ам̣ катанти.

еттха̄ха – ‘атхевам̣ тасса тасса джха̄нассупача̄ре пахӣна̄пи ета̄ ведана̄ идха касма̄ сама̄хат̣а̄’ти? ‘сукхаггахан̣аттхам̣’. йа̄ хи айам̣ ‘адуккхамасукха’нти еттха адуккхамасукха̄ ведана̄ вутта̄, са̄ сукхума̄, дуббин̃н̃еййа̄, на сакка̄ сукхена гахетум̣. тасма̄ йатха̄ на̄ма дут̣т̣хасса йатха̄ татха̄ ва̄ упасан̇камитва̄ гахетум̣ асаккун̣еййасса гон̣асса гахан̣аттхам̣ гопо екасмим̣ вадже сабба̄ га̄во сама̄харати, атхекекам̣ нӣхаранто пат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄гатам̣ ‘айам̣ со, ган̣хатха на’нти тампи га̄ха̄пайати; евамева бхагава̄ сукхагахан̣аттхам̣ сабба̄пи ета̄ сама̄харӣти. еван̃хи сама̄хат̣а̄ ета̄ дассетва̄ йам̣ нева сукхам̣ на дуккхам̣, на соманассам̣ на доманассам̣, айам̣ адуккхамасукха̄ведана̄ти сакка̄ хоти еса̄ га̄хайитум̣.

апича адуккхамасукха̄йа четовимуттийа̄ паччайадассанаттхан̃ча̄пи ета̄ вутта̄ти ведитабба̄. сукхадуккхаппаха̄на̄дайо хи тасса̄ паччайа̄. йатха̄ха – ‘‘чатта̄ро кхо, а̄вусо, паччайа̄ адуккхамасукха̄йа четовимуттийа̄ сама̄паттийа̄. идха̄вусо бхиккху, сукхасса ча паха̄на̄…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати, име кхо, а̄вусо, чатта̄ро паччайа̄ адуккхамасукха̄йа четовимуттийа̄ сама̄паттийа̄’’ти (ма. ни. 1.458). йатха̄ ва̄ ан̃н̃аттха пахӣна̄пи сакка̄йадит̣т̣хиа̄дайо татийамаггасса ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ таттха пахӣна̄ти вутта̄, евам̣ ван̣н̣абхан̣анаттхампетасса джха̄нассета̄ идха вутта̄ти ведитабба̄. паччайагха̄тена ва̄ еттха ра̄гадоса̄нам̣ атидӯрабха̄вам̣ дассетумпета̄ вутта̄ти ведитабба̄. ета̄су хи сукхам̣ соманассасса паччайо, соманассам̣ ра̄гасса; дуккхам̣ доманассасса, доманассам̣ досасса. сукха̄дигха̄тена ча саппаччайа̄ ра̄гадоса̄ хата̄ти атидӯре хонтӣти.

адуккхамасукханти дуккха̄бха̄вена адуккхам̣, сукха̄бха̄вена асукхам̣. етенеттха дуккхасукхаппат̣ипаккхабхӯтам̣ татийаведанам̣ дӣпети, на дуккхасукха̄бха̄ваматтам̣. татийаведана̄ на̄ма адуккхамасукха̄. упеккха̄типи вуччати. са̄ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хавипарӣта̄нубхаваналаккхан̣а̄, маджджхаттараса̄, авибхӯтапаччупат̣т̣ха̄на̄, сукханиродхападат̣т̣ха̄на̄ти ведитабба̄.

упеккха̄сатипа̄рисуддхинти упеккха̄йа джанитасатипа̄рисуддхим̣. имасмин̃хи джха̄не супарисуддха̄ сати. йа̄ ча тасса̄ сатийа̄ па̄рисуддхи са̄ упеккха̄йа ката̄, на ан̃н̃ена. тасма̄ етам̣ упеккха̄сатипа̄рисуддхӣти вуччати. вибхан̇гепи вуттам̣ – ‘‘айам̣ сати има̄йа упеккха̄йа висада̄ хоти парисуддха̄ парийода̄та̄, тена вуччати упеккха̄сатипа̄рисуддхӣ’’ти (вибха. 597). йа̄йа ча упеккха̄йа еттха сати па̄рисуддхи хоти са̄ аттхато татрамаджджхаттата̄ти ведитабба̄. на кевалан̃четтха та̄йа сатийева парисуддха̄ апича кхо саббепи сампайуттадхамма̄. сатисӣсена пана десана̄ вутта̄.

таттха кин̃ча̄пи айам̣ упеккха̄ хет̣т̣ха̄пи тӣсу джха̄несу виджджати – йатха̄ пана дива̄ сӯрийаппабха̄бхибхава̄ соммабха̄вена ча аттано упака̄ракаттена ва̄ сабха̄га̄йа раттийа̄ ала̄бха̄ дива̄ виджджама̄на̄пи чандалекха̄ апарисуддха̄ хоти апарийода̄та̄ – евамайампи татрамаджджхаттупеккха̄чандалекха̄ витакка̄дипаччанӣкадхамматеджа̄бхибхава̄ сабха̄га̄йа ча упеккха̄ведана̄раттийа̄ аппат̣ила̄бха̄ виджджама̄на̄пи пат̣хама̄диджджха̄набхедесу апарисуддха̄ хоти. тасса̄ ча апарисуддха̄йа дива̄ апарисуддхачандалекха̄йа пабха̄ вийа сахаджа̄та̄пи сатиа̄дайо апарисуддха̄ва хонти. тасма̄ тесу екампи ‘упеккха̄сатипа̄рисуддхӣ’ти на вуттам̣. идха пана витакка̄дипаччанӣкадхамматеджа̄бхибхава̄бха̄ва̄ сабха̄га̄йа ча упеккха̄ ведана̄раттийа̄ пат̣ила̄бха̄ айам̣ татрамаджджхаттупеккха̄чандалекха̄ ативийа парисуддха̄. тасса̄ парисуддхатта̄ парисуддхачандалекха̄йа пабха̄ вийа сахаджа̄та̄пи сатиа̄дайо парисуддха̄ хонти парийода̄та̄. тасма̄ идамева упеккха̄сатипа̄рисуддхӣти вуттанти ведитаббам̣.

чатуттханти ган̣ана̄нупуббата̄ чатуттхам̣. идам̣ чатуттхам̣ сама̄паджджатӣтипи чатуттхам̣. пхассо хотӣтиа̄дӣсу пхассапан̃чаке та̄ва ведана̄ти упеккха̄ведана̄ ведитабба̄. джха̄напан̃чакаиндрийаат̣т̣хакесу пана упеккха̄ хоти упеккхиндрийам̣ хотӣти (дха. са. 165) вуттамева. сеса̄ни татийе парихӣнапада̄ни идха̄пи парихӣна̄нева. кот̣т̣ха̄сава̄репи дуван̇гикам̣ джха̄нанти упеккха̄читтекаггата̄васенева ведитаббам̣. сесам̣ саббам̣ татийасадисамева̄ти.

чатукканайо нит̣т̣хито.

пан̃чаканайо

167. ида̄ни катаме дхамма̄ кусала̄ти пан̃чаканайо а̄раддхо. касма̄ти че, пуггаладжджха̄сайавасена чева десана̄вила̄сена ча. саннисиннадевапариса̄йа кира екачча̄нам̣ дева̄нам̣ витакко ева ол̣а̄рикато упат̣т̣ха̄си, вича̄рапӣтисукхачиттекаггата̄ сантато. тесам̣ саппа̄йавасена саттха̄ чатуран̇гикам̣ авитаккам̣ вича̄раматтам̣ дутийаджджха̄нам̣ на̄ма бха̄джеси. екачча̄нам̣ вича̄ро ол̣а̄рикато упат̣т̣ха̄си, пӣтисукхачиттекаггата̄ сантато. тесам̣ саппа̄йавасена тиван̇гикам̣ татийаджджха̄нам̣ на̄ма бха̄джеси. екачча̄нам̣ пӣти ол̣а̄рикато упат̣т̣ха̄си, сукхачиттекаггата̄ сантато. тесам̣ саппа̄йавасена дуван̇гикам̣ чатуттхаджджха̄нам̣ на̄ма бха̄джеси. екачча̄нам̣ сукхам̣ ол̣а̄рикато упат̣т̣ха̄си, упеккха̄читтекаггата̄ сантато. тесам̣ саппа̄йавасена дуван̇гикам̣ пан̃чамаджджха̄нам̣ на̄ма бха̄джеси. айам̣ та̄ва ‘пуггаладжджха̄сайо’.

йасса̄ пана дхаммадха̄туйа̄ суппат̣ивиддхатта̄ десана̄вила̄саппатто на̄ма хоти – са̄ татха̄гатасса сут̣т̣ху пат̣ивиддха̄ – тасма̄ н̃а̄н̣амахаттата̄йа десана̄видха̄несу кусало десана̄вила̄саппатто саттха̄ йам̣ йам̣ ан̇гам̣ лаббхати тасса тасса васена йатха̄ йатха̄ иччхати татха̄ татха̄ десанам̣ нийа̄метӣти со идха пан̃чан̇гикам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ бха̄джеси, чатуран̇гикам̣ авитаккам̣ вича̄раматтам̣ дутийаджджха̄нам̣, бха̄джеси тиван̇гикам̣ татийаджджха̄нам̣, бха̄джеси дуван̇гикам̣ чатуттхаджджха̄нам̣, дуван̇гикамева пан̃чамаджджха̄нам̣ бха̄джеси. айам̣ ‘десана̄вила̄со’ на̄ма.

апича йе бхагавата̄ ‘‘тайоме, бхиккхаве, сама̄дхӣ – савитаккасавича̄ро сама̄дхи, авитаккавича̄раматто сама̄дхи, авитаккаавича̄ро сама̄дхӣ’’ти (дӣ. ни. 3.305) суттанте тайо сама̄дхӣ десита̄, тесу хет̣т̣ха̄ савитаккасавича̄ро сама̄дхи авитаккаавича̄ро сама̄дхи ча бха̄джетва̄ дассито, авитаккавича̄раматто на дассито. там̣ дассетумпи айам̣ пан̃чаканайо а̄раддхоти ведитаббо.

таттха дутийаджджха̄наниддесе пхасса̄дӣсу витаккаматтам̣ париха̄йати, кот̣т̣ха̄сава̄ре ‘‘чатуран̇гикам̣ джха̄нам̣ хоти чатуран̇гико магго хотӣ’’ти айамева висесо. сесам̣ саббам̣ пат̣хамаджджха̄насадисамева. йа̄ни ча чатукканайе дутийататийачатуттха̄ни та̄нева идха татийачатуттхапан̃чама̄ни. тесам̣ адхигамапат̣ипа̄т̣идӣпанаттхам̣ айам̣ найо ведитаббо –

еко кира амаччапутто ра̄джа̄нам̣ упат̣т̣ха̄тум̣ джанападато нагарам̣ а̄гато. со екадивасамева ра̄джа̄нам̣ дисва̄ па̄набйасанена саббам̣ вибхаваджа̄там̣ на̄сеси. там̣ екадивасам̣ сура̄мадаматтам̣ ниччол̣ам̣ катва̄ джин̣н̣акат̣аса̄ракаматтена пат̣иччха̄детва̄ па̄на̄га̄рато нӣхарим̣су. таменам̣ сан̇ка̄ракӯт̣е нипаджджитва̄ нидда̄йантам̣ еко ан̇гавиджджа̄па̄т̣хако дисва̄ ‘айам̣ пурисо маха̄джанасса авассайо бхависсати, пат̣иджаггитаббо есо’ти саннит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ маттика̄йа нха̄петва̄ тхӯласа̄т̣акайугам̣ нива̄са̄петва̄ пуна гандходакена нха̄петва̄ сукхумена дукӯлайугал̣ена аччха̄детва̄ па̄са̄дам̣ а̄ропетва̄ субходжанам̣ бходжетва̄ ‘евам̣ нам̣ парича̄реййа̄тха̄’ти парича̄раке пат̣ипа̄детва̄ пакка̄ми. атха нам̣ те сайанам̣ а̄ропесум̣. па̄на̄га̄рагаманапат̣иба̄ханаттхан̃ча нам̣ чатта̄ро та̄ва джана̄ чатӯсу хаттхапа̄десу уппӣл̣етва̄ ат̣т̣хам̣су. еко па̄де паримаджджи. еко та̄лаван̣т̣ам̣ гахетва̄ бӣджи. еко вӣн̣ам̣ ва̄дайама̄но га̄йанто нисӣди.

со сайанупагаманена вигатакиламатхо тхокам̣ нидда̄йитва̄ вут̣т̣хито хаттхапа̄даниппӣл̣анам̣ асахама̄но ‘ко ме хаттхапа̄де уппӣл̣ети? апагаччхатха̄’ти таджджеси. те екавачаненева апагаччхим̣су. тато пуна тхокам̣ нидда̄йитва̄ вут̣т̣хито па̄дапаримаджджанам̣ асахама̄но ‘ко ме па̄де паримаджджати? апагаччха̄’ти а̄ха. сопи екавачаненева апагаччхи. пуна тхокам̣ нидда̄йитва̄ вут̣т̣хито ва̄тавут̣т̣хи вийа та̄лаван̣т̣ава̄там̣ асаханто ‘ко еса? апагаччхатӯ’ти а̄ха. сопи екавачаненева апагаччхи. пуна тхокам̣ нидда̄йитва̄ вут̣т̣хито кан̣н̣асӯлам̣ вийа гӣтава̄дитасаддам̣ асахама̄но вӣн̣а̄ва̄дакам̣ таджджеси. сопи екавачаненева апагаччхи. атхевам̣ ануккамена пахӣнакиламатхуппӣл̣анапаримаджджанава̄таппаха̄рагӣтава̄дитасаддупаддаво сукхам̣ сайитва̄ вут̣т̣ха̄йа ран̃н̃о сантикам̣ агама̄си. ра̄джа̄писса махантам̣ иссарийамада̄си. со маха̄джанасса авассайо джа̄то.

таттха па̄набйасанена па̄риджун̃н̃аппатто со амаччапутто вийа анекабйасанапа̄риджун̃н̃аппатто гхара̄ва̄сагато кулапутто дат̣т̣хаббо. ан̇гавиджджа̄па̄т̣хако пурисо вийа татха̄гато. тасса пурисасса ‘айам̣ маха̄джанасса авассайо бхависсати, пат̣иджагганам̣ арахатӣ’ти саннит̣т̣ха̄нам̣ вийа татха̄гатасса ‘айам̣ маха̄джанасса авассайо бхависсати, паббаджджам̣ арахати кулапутто’ти саннит̣т̣ха̄накаран̣ам̣.

атхасса амаччапуттасса маттика̄маттена нха̄панам̣ вийа кулапуттасса̄пи паббаджджа̄пат̣ила̄бхо. атхасса тхӯласа̄т̣аканива̄санам̣ вийа имасса̄пи дасасиккха̄падасан̇кха̄тасӣлаваттханива̄санам̣. пуна тасса гандходаканха̄панам̣ вийа имасса̄пи па̄тимоккхасам̣вара̄дисӣлагандходаканха̄панам̣. пуна тасса сукхумадукӯлайугал̣аччха̄данам̣ вийа имасса̄пи йатха̄вуттасӣлависуддхисампада̄сан̇кха̄тадукӯлаччха̄данам̣.

дукӯлаччха̄дитасса панасса па̄са̄да̄ропанам̣ вийа имасса̄пи сӣлависуддхидукӯлаччха̄дитасса сама̄дхибха̄вана̄па̄са̄да̄роханам̣. тато тасса субходжанабхун̃джанам̣ вийа имасса̄пи сама̄дхиупака̄ракасатисампаджан̃н̃а̄дидхамма̄матапарибхун̃джанам̣.

бхуттабходжанасса пана тасса парича̄ракехи сайана̄ропанам̣ вийа имасса̄пи витакка̄дӣхи упача̄раджджха̄на̄ропанам̣. пуна тасса па̄на̄га̄рагаманапат̣иба̄ханаттхам̣ хаттхапа̄дуппӣл̣анакапурисачатуккам̣ вийа имасса̄пи ка̄масан̃н̃а̄бхимукхагаманапат̣иба̄ханаттхам̣ а̄рамман̣е читтуппӣл̣анако неккхаммавитакко. тасса па̄дапаримаджджакапурисо вийа имасса̄пи а̄рамман̣е читта̄нумаджджанако вича̄ро. тасса та̄лаван̣т̣ава̄тада̄йако вийа имасса̄пи четасо сӣталабха̄вада̄йика̄ пӣти.

тасса сота̄нуггахакаро гандхаббапурисо вийа имасса̄пи читта̄нугга̄хакам̣ соманассам̣. тасса сайанупагаманена вигатакиламатхасса тхокам̣ ниддупагаманам̣ вийа имасса̄пи упача̄раджджха̄насанниссайена вигатанӣваран̣акиламатхасса пат̣хамаджджха̄нупагаманам̣.

атхасса нидда̄йитва̄ вут̣т̣хитасса хаттхапа̄дуппӣл̣ана̄саханена хаттхапа̄дуппӣл̣ака̄нам̣ сантаджджанам̣ тесан̃ча апагаманена пуна тхокам̣ ниддупагаманам̣ вийа имасса̄пи пат̣хамаджджха̄нато вут̣т̣хитасса читтуппӣл̣акавитакка̄саханена витаккадосадассанам̣, витаккаппаха̄на̄ ча пуна авитаккавича̄раматтадутийаджджха̄нупагаманам̣.

тато тасса пунаппунам̣ нидда̄йитва̄ вут̣т̣хитасса йатха̄вуттена камена па̄дапаримаджджана̄дӣнам̣ асаханена пат̣ипа̄т̣ийа̄ па̄дапаримаджджака̄дӣнам̣ сантаджджанам̣, тесам̣ тесан̃ча апагаманена пунаппунам̣ тхокам̣ ниддупагаманам̣ вийа имасса̄пи пунаппунам̣ дутийа̄дӣхи джха̄нехи вут̣т̣хитасса йатха̄вуттадоса̄нам̣ вича̄ра̄дӣнам̣ асаханена пат̣ипа̄т̣ийа̄ вича̄ра̄дидосадассанам̣. тесам̣ тесан̃ча паха̄на̄ пунаппунам̣ авитаккаавича̄раниппӣтика пахӣнасоманассаджджха̄нупагаманам̣.

тасса пана сайана̄ вут̣т̣ха̄йа ран̃н̃о сантикам̣ гатасса иссарийаппатти вийа имасса̄пи пан̃чамаджджха̄нато вут̣т̣хитасса випассана̄ маггам̣ упагатасса арахаттаппатти.

тасса паттиссарийасса бахӯнам̣ джана̄нам̣ авассайабха̄во вийа имасса̄пи арахаттаппаттасса бахӯнам̣ авассайабха̄во ведитаббо. етта̄вата̄ хи еса ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ на̄ма хотӣти.

пан̃чаканайо нит̣т̣хито.

етта̄вата̄ чатуккапан̃чаканайадвайабхедо суддхиканавако на̄ма пака̄сито хоти. аттхато панеса пан̃чаканайе чатукканайасса павит̣т̣хатта̄ джха̄напан̃чако ева̄ти ведитаббо.

пат̣ипада̄чатуккам̣

176-180. ида̄ни йасма̄ етам̣ джха̄нам̣ на̄ма пат̣ипада̄камена сиджджхати, тасма̄ тасса пат̣ипада̄бхедам̣ дассетум̣ пуна катаме дхамма̄ кусала̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха дуккха̄ пат̣ипада̄ асса̄ти дуккхапат̣ипадам̣. дандха̄ абхин̃н̃а̄ асса̄ти дандха̄бхин̃н̃ам̣. ити дуккхапат̣ипаданти ва̄ дандха̄бхин̃н̃анти ва̄ патхавӣкасин̣анти ва̄ тӣн̣ипи джха̄нассева на̄ма̄ни. дуккхапат̣ипадам̣ кхиппа̄бхин̃н̃антиа̄дӣсупи есева найо.

таттха пат̣хамасаманна̄ха̄рато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва тасса тасса джха̄насса упача̄рам̣ уппаджджати та̄ва паватта̄ джха̄набха̄вана̄ ‘пат̣ипада̄’ти вуччати. упача̄рато пана пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аппана̄ та̄ва паватта̄ пан̃н̃а̄ ‘абхин̃н̃а̄’ти вуччати. са̄ панеса̄ пат̣ипада̄ екаччасса дуккха̄ хоти. нӣваран̣а̄дипаччанӣкадхаммасамуда̄ча̄рагаханата̄йа киччха̄ асукхасевана̄ти аттхо. екаччасса тадабха̄вена сукха̄. абхин̃н̃а̄пи екаччасса дандха̄ хоти, манда̄, асӣгхаппаватти. екаччасса кхиппа̄ аманда̄ сӣгхаппаватти. тасма̄ йо а̄дито килесе виккхамбхенто дуккхена сасан̇кха̄рена саппайогена киламанто виккхамбхети, тасса дуккха̄ пат̣ипада̄ на̄ма хоти. йо пана виккхамбхитакилесо аппана̄парива̄сам̣ васанто чирена ан̇гапа̄тубха̄вам̣ па̄пун̣а̄ти, тасса дандха̄бхин̃н̃а̄ на̄ма хоти. йо кхиппам̣ ан̇гапа̄тубха̄вам̣ па̄пун̣а̄ти тасса кхиппа̄бхин̃н̃а̄ на̄ма хоти. йо килесе виккхамбхенто сукхена акиламанто виккхамбхети, тасса сукха̄ пат̣ипада̄ на̄ма хоти.

таттха йа̄ни саппа̄йа̄саппа̄йа̄ни ча палибодхупаччхеда̄дӣни пуббакичча̄ни ча аппана̄косалла̄ни ча висуддхимагге читтабха̄вана̄ниддесе ниддит̣т̣ха̄ни, тесу йо асаппа̄йасевӣ хоти, тасса дуккха̄ пат̣ипада̄ дандха̄ ча абхин̃н̃а̄ хоти. саппа̄йасевино сукха̄ пат̣ипада̄ кхиппа̄ ча абхин̃н̃а̄. йо пана пуббабха̄ге асаппа̄йам̣ севитва̄ апарабха̄ге саппа̄йасевӣ хоти, пуббабха̄ге ва̄ саппа̄йам̣ севитва̄ апарабха̄ге асаппа̄йасевӣ, тасса вомиссаката̄ ведитабба̄. татха̄ палибодхупаччхеда̄дикам̣ пуббакиччам̣ асампа̄детва̄ бха̄ванам̣ ануйуттасса дуккха̄ пат̣ипада̄ хоти, випарийа̄йена сукха̄. аппана̄косалла̄ни пана асампа̄дентасса дандха̄ абхин̃н̃а̄ хоти, сампа̄дентасса кхиппа̄.

апича тан̣ха̄авиджджа̄васена саматхавипассана̄ката̄дхика̄равасена ча̄пи ета̄сам̣ пабхедо ведитаббо. тан̣ха̄бхибхӯтасса хи дуккха̄ пат̣ипада̄ хоти, анабхибхӯтасса сукха̄. авиджджа̄бхибхӯтасса ча дандха̄ абхин̃н̃а̄ хоти, анабхибхӯтасса кхиппа̄. йо ча саматхе аката̄дхика̄ро тасса дуккха̄ пат̣ипада̄ хоти, ката̄дхика̄расса сукха̄. йо пана випассана̄йа аката̄дхика̄ро хоти, тасса дандха̄ абхин̃н̃а̄ хоти, ката̄дхика̄расса кхиппа̄.

килесиндрийавасена ча̄пи ета̄сам̣ пабхедо ведитаббо. тиббакилесасса хи мудиндрийасса дуккха̄ пат̣ипада̄ хоти дандха̄ ча абхин̃н̃а̄, тиккхиндрийасса пана кхиппа̄ абхин̃н̃а̄. мандакилесасса ча мудиндрийасса сукха̄ пат̣ипада̄ хоти дандха̄ ча абхин̃н̃а̄, тиккхиндрийасса пана кхиппа̄ абхин̃н̃а̄ти.

ити има̄су пат̣ипада̄абхин̃н̃а̄су йо пуггало дуккха̄йа пат̣ипада̄йа дандха̄йа абхин̃н̃а̄йа джха̄нам̣ па̄пун̣а̄ти, тасса там̣ джха̄нам̣ дуккхапат̣ипадам̣ дандха̄бхин̃н̃анти вуччати. сесесупи есева найо.

таттха ‘таданудхаммата̄ сати сантит̣т̣хати т̣хитибха̄гинӣ пан̃н̃а̄’ти (вибха. 799) евам̣ вуттасатийа̄ ва̄ там̣там̣джха̄наникантийа̄ ва̄ виккхамбхане пат̣ипада̄, там̣там̣джха̄нупача̄раппаттасса аппана̄йа парива̄се абхин̃н̃а̄ ча ведитабба̄. а̄гаманавасена̄пи ча пат̣ипада̄ абхин̃н̃а̄ хонтийева. дуккхапат̣ипадан̃хи дандха̄бхин̃н̃ам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ патва̄ паваттам̣ дутийампи та̄дисамева хоти. татийачатуттхесупи есева найо. йатха̄ ча чатукканайе евам̣ пан̃чаканайепи пат̣ипада̄васена чатудха̄ бхедо ведитаббо. ити пат̣ипада̄васенапи чатта̄ро навака̄ вутта̄ хонти. тесу па̄т̣хато чхаттим̣са читта̄ни, аттхато пана пан̃чаканайе чатукканайасса павит̣т̣хатта̄ вӣсатимева бхавантӣти.

пат̣ипада̄чатуккам̣.

а̄рамман̣ачатуккам̣

181. ида̄ни йасма̄ етам̣ джха̄нам̣ на̄ма йатха̄ пат̣ипада̄бхедена евам̣ а̄рамман̣абхедена̄пи чатуббидхам̣ хоти. тасма̄сса там̣ пабхедам̣ дассетум̣ пуна катаме дхамма̄ кусала̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха париттам̣ паритта̄рамман̣антиа̄дӣсу йам̣ аппагун̣ам̣ хоти, упариджджха̄насса паччайо бхавитум̣ на саккоти, идам̣ париттам̣ на̄ма. йам̣ пана авад̣д̣хите суппаматте ва̄ сара̄ваматте ва̄ а̄рамман̣е паваттам̣, там̣ париттам̣ а̄рамман̣ам̣ асса̄ти паритта̄рамман̣ам̣. йам̣ пагун̣ам̣ субха̄витам̣ упариджджха̄насса паччайо бхавитум̣ саккоти, идам̣ аппама̄н̣ам̣ на̄ма. йам̣ випуле а̄рамман̣е паваттам̣ там̣ вуд̣д̣хиппама̄н̣атта̄ аппама̄н̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ асса̄ти аппама̄н̣а̄рамман̣ам̣. вутталаккхан̣авомиссаката̄йа пана вомиссаканайо ведитаббо. ити а̄рамман̣авасенапи чатта̄ро навака̄ вутта̄ хонти. читтаган̣ана̄петтха пуримасадиса̄ ева̄ти.

а̄рамман̣ачатуккам̣.

а̄рамман̣апат̣ипада̄миссакам̣

186. ида̄ни а̄рамман̣апат̣ипада̄миссакам̣ сол̣асаккхаттуканайам̣ дассетум̣ пуна катаме дхамма̄ кусала̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха пат̣хаманайе вуттаджджха̄нам̣ дуккхапат̣ипадатта̄ дандха̄бхин̃н̃атта̄ париттатта̄ паритта̄рамман̣атта̄ти чатӯхи ка̄ран̣ехи хӣнам̣, сол̣асаманайе вуттаджджха̄нам̣ сукхапат̣ипадатта̄ кхиппа̄бхин̃н̃атта̄ аппама̄н̣атта̄ аппама̄н̣а̄рамман̣атта̄ти чатӯхи ка̄ран̣ехи пан̣ӣтам̣. сесесу чуддасасу екена двӣхи тӣхи ча ка̄ран̣ехи хӣнаппан̣ӣтата̄ ведитабба̄.

касма̄ пана̄йам̣ найо деситоти? джха̄нуппаттика̄ран̣атта̄. самма̄самбуддхена хи патхавӣкасин̣е суддхикаджджха̄нам̣ чатукканайавасена пан̃чаканайавасена ча дасситам̣; татха̄ суддхикапат̣ипада̄, татха̄ суддхика̄рамман̣ам̣. таттха йа̄ девата̄ патхавӣкасин̣е суддхикаджджха̄нам̣ чатукканайавасена десийама̄нам̣ буджджхитум̣ сакконти, та̄сам̣ саппа̄йавасена суддхикаджджха̄не чатукканайо десито. йа̄ пан̃чаканайавасена десийама̄нам̣ буджджхитум̣ сакконти, та̄сам̣ саппа̄йавасена пан̃чаканайо. йа̄ суддхикапат̣ипада̄йа, суддхика̄рамман̣е чатукканайавасена десийама̄нам̣ буджджхитум̣ сакконти, та̄сам̣ саппа̄йавасена суддхикапат̣ипада̄йа суддхика̄рамман̣е чатукканайо десито. йа̄ пан̃чаканайавасена десийама̄нам̣ буджджхитум̣ сакконти та̄сам̣ саппа̄йавасена пан̃чаканайо. ити хет̣т̣ха̄ пуггаладжджха̄сайавасена десана̄ ката̄.

десана̄вила̄саппатто чеса пабхиннапат̣исамбхидо дасабалачатувеса̄раджджависадан̃а̄н̣о дхамма̄нам̣ йа̄тха̄васарасалаккхан̣асса суппат̣ивиддхатта̄ дхаммапан̃н̃аттикусалата̄йа йо йо найо лаббхати тасса тасса васена десанам̣ нийаметум̣ саккоти, тасма̄ има̄йа десана̄вила̄саппаттийа̄пи тена еса̄ патхавӣкасин̣е суддхикачатукканайа̄дивасена десана̄ ката̄.

йасма̄ пана йе кечи джха̄нам̣ уппа̄денти на̄ма на те а̄рамман̣апат̣ипада̄хи вина̄ уппа̄детум̣ сакконти, тасма̄ нийамато джха̄нуппаттика̄ран̣атта̄ айам̣ сол̣асаккхаттуканайо катхито.

етта̄вата̄ суддхиканавако, чатта̄ро пат̣ипада̄навака̄, чатта̄ро а̄рамман̣анавака̄, име ча сол̣аса навака̄ти пан̃чавӣсати навака̄ катхита̄ хонти. таттха екекасмим̣ наваке чатуккапан̃чакавасена две две найа̄ти пан̃н̃а̄са найа̄. таттха ‘‘пан̃чавӣсатийа̄ чатукканайесу сатам̣, пан̃чаканайесу пан̃чавӣсасата’’нти па̄т̣хато пан̃чавӣса̄дхика̄ни две джха̄начиттасата̄ни хонти. пан̃чаканайе пана чатукканайасса павит̣т̣хатта̄ аттхато пан̃чавӣса̄дхикамева читтасатам̣ хоти. йа̄ни чета̄ни па̄т̣хе пан̃чавӣса̄дхика̄ни две читтасата̄ни тесу екекасса ниддесе дхаммававаттха̄на̄дайо тайо тайо маха̄ва̄ра̄ хонти. те пана таттха таттха найаматтамева дассетва̄ сам̣кхитта̄ти.

патхавӣкасин̣ам̣.

203. ида̄ни йасма̄ а̄покасин̣а̄дӣсупи ета̄ни джха̄на̄ни уппаджджанти, тасма̄ тесам̣ дассанаттхам̣ пуна катаме дхамма̄ кусала̄тиа̄ди а̄раддхам̣. тесу саббо па̄л̣инайо ча аттхавибха̄вана̄ ча читтаган̣ана̄ ча ва̄расан̇кхепо ча патхавӣкасин̣е вуттанайенева ведитаббо. бха̄вана̄найо пана касин̣апарикаммам̣ а̄дим̣ катва̄ саббо висуддхимагге (висуддхи 1.91 а̄дайо) пака̄ситойева. маха̄сакулуда̄йисутте пана дасакасин̣а̄ни (ма. ни. 2.250) вутта̄ни. тесу вин̃н̃а̄н̣акасин̣ам̣ а̄ка̄се паваттитамахаггатавин̃н̃а̄н̣ампи таттха парикаммам̣ катва̄ ниббатта̄ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанасама̄паттипи хотӣти саббаппака̄рена а̄руппадесанамева бхаджати, тасма̄ имасмим̣ т̣ха̄не на катхитам̣.

а̄ка̄сакасин̣анти пана касин̣уггха̄т̣имама̄ка̄сампи, там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттаккхандха̄пи, бхиттиччхидда̄дӣсу ан̃н̃атарасмим̣ гахетаббанимиттапариччхеда̄ка̄сампи, там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаннам̣ чатуккапан̃чакаджджха̄нампи вуччати. таттха пуриманайо а̄руппадесанам̣ бхаджати, паччхиманайо рӯпа̄вачарадесанам̣. ити миссакатта̄ имам̣ рӯпа̄вачарадесанам̣ на а̄рул̣хам̣. париччхеда̄ка̄се ниббаттаджджха̄нам̣ пана рӯпӯпапаттийа̄ магго хоти тасма̄ там̣ гахетаббам̣. тасмим̣ пана чатуккапан̃чакаджджха̄намева уппаджджати, арӯпаджджха̄нам̣ нуппаджджати. касма̄? касин̣уггха̄т̣анасса ала̄бхато. тан̃хи пунаппунам̣ уггха̄т̣ийама̄нампи а̄ка̄самева хотӣти на таттха касин̣уггха̄т̣анам̣ лаббхати, тасма̄ таттхуппаннам̣ джха̄нам̣ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄йа сам̣ваттати, абхин̃н̃а̄па̄дакам̣ хоти, випассана̄па̄дакам̣ хоти, ниродхапа̄дакам̣ на хоти. анупуббаниродхо панеттха йа̄ва пан̃чамаджджха̄на̄ лаббхати ват̣т̣апа̄дакам̣ хотийева. йатха̄ четам̣ евам̣ пуримакасин̣есу уппаннам̣ джха̄нампи. ниродхапа̄дакабха̄во панеттха висесо. сесаметтха а̄ка̄сакасин̣е йам̣ ваттаббам̣ сийа̄ там̣ саббам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.98-99) вуттамева.

‘екопи хутва̄ бахудха̄ хотӣ’тиа̄динайам̣ (дӣ. ни. 1.239; пат̣и. ма. 1.102) пана викуббанам̣ иччхантена пуримесу ат̣т̣хасу касин̣есу ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттетва̄ касин̣а̄нуломато касин̣апат̣иломато, касин̣а̄нуломапат̣иломато; джха̄на̄нуломато, джха̄напат̣иломато, джха̄на̄нуломапат̣иломато; джха̄нуккантикато, касин̣уккантикато, джха̄накасин̣уккантикато; ан̇гасан̇кантикато, а̄рамман̣асан̇кантикато, ан̇га̄рамман̣асан̇кантикато; ан̇гававаттха̄нато, а̄рамман̣ававаттха̄натоти имехи чуддасаха̄ка̄рехи читтам̣ паридаметаббам̣. тесам̣ виттха̄ракатха̄ висуддхимагге (висуддхи. 2.365-366) вутта̄йева.

евам̣ пана чуддасаха̄ка̄рехи читтам̣ апаридаметва̄, пуббе абха̄витабха̄вано а̄дикаммико йога̄вачаро иддхивикуббанам̣ сампа̄дессатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. а̄дикаммикасса хи касин̣апарикаммампи бха̄ро; сатесу сахассесу ва̄ екова саккоти. катакасин̣апарикаммасса нимиттуппа̄данам̣ бха̄ро; сатесу сахассесу ва̄ екова саккоти. уппанне нимитте там̣ вад̣д̣хетва̄ аппана̄дхигамо бха̄ро, сатесу сахассесу ва̄ екова саккоти. адхигатаппанасса чуддасаха̄ка̄рехи читтапаридаманам̣ бха̄ро; сатесу сахассесу ва̄ екова саккоти. чуддасаха̄ка̄рехи паридамитачиттасса̄пи иддхивикуббанам̣ на̄ма бха̄ро, сатесу сахассесу ва̄ екова саккоти. викуббанаппаттасса̄пи кхиппанисантибха̄во на̄ма бха̄ро; сатесу сахассесу ва̄ екова кхиппанисанти хоти. тхерамбаттхале маха̄роханагуттаттхерасса гила̄нупат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатесу тим̣саматтесу иддхимантасахассесу упасампада̄йа ат̣т̣хавассико раккхитаттхеро вийа. саббам̣ ваттху висуддхимагге (висуддхи. 2.367) виттха̄ритамева̄ти.

касин̣акатха̄.

абхибха̄йатанакатха̄

204. евам̣ ат̣т̣хасу касин̣есу рӯпа̄вачаракусалам̣ ниддиситва̄, ида̄ни йасма̄ сама̄непи а̄рамман̣е бха̄вана̄йа асама̄нам̣ имесу ат̣т̣хасу касин̣есу ан̃н̃ампи абхибха̄йатанасан̇кха̄там̣ рӯпа̄вачаракусалам̣ паваттати, тасма̄ там̣ дассетум̣ пуна катаме дхамма̄ кусала̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти ала̄бхита̄йа ва̄ анаттхиката̄йа ва̄ аджджхаттарӯпе парикаммасан̃н̃а̄вирахито. бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣти бахиддха̄ ат̣т̣хасу касин̣есу катапарикаммата̄йа парикаммавасена чева аппана̄васена ча та̄ни бахиддха̄ ат̣т̣хасу касин̣есу рӯпа̄ни пассати. паритта̄нӣти авад̣д̣хита̄ни. та̄ни абхибхуййа̄ти йатха̄ на̄ма сампаннагахан̣ико кат̣аччхуматтам̣ бхаттам̣ лабхитва̄ ‘ким̣ еттха бхун̃джитаббам̣ аттхӣ’ти сан̇кад̣д̣хитва̄ екакабал̣амева кароти, евамева н̃а̄н̣уттарико пуггало висадан̃а̄н̣о ‘киметтха париттаке а̄рамман̣е сама̄паджджитаббам̣ аттхи, на̄йам̣ мама бха̄ро’ти та̄ни рӯпа̄ни абхибхавитва̄ сама̄паджджати. саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ ниббаттетӣти аттхо. джа̄на̄ми пасса̄мӣти имина̄ панасса пуббабха̄го катхито. а̄гамат̣т̣хакатха̄су пана вуттам̣ – имина̄сса пана а̄бхого катхито. со ча кхо сама̄паттито вут̣т̣хитасса, на антосама̄паттийанти (а. ни. ат̣т̣ха. 3.8.65).

аппама̄н̣а̄нӣти вад̣д̣хитаппама̄н̣а̄ни. абхибхуййа̄ти еттха пана йатха̄ махаггхасо пурисо екам̣ бхаттавад̣д̣хитакам̣ лабхитва̄ ‘ан̃н̃а̄пи хоту ‘кимеса̄ майхам̣ кариссатӣ’ти там̣ на махантато пассати, евамева н̃а̄н̣уттаро пуггало висадан̃н̃а̄н̣о ‘киметтха сама̄паджджитаббам̣, на идам̣ аппама̄н̣ам̣, на майхам̣ читтекаггата̄каран̣е бха̄ро аттхӣ’ти та̄ни абхибхавитва̄ сама̄паджджати. саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ ниббаттетӣти аттхо.

париттам̣ паритта̄рамман̣ам̣ аппама̄н̣ам̣ паритта̄рамман̣анти идха паритта̄нӣти а̄гататта̄ аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄ на гахита̄, парато аппама̄н̣а̄нӣти а̄гататта̄ паритта̄рамман̣ата̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вуттам̣ – ‘имасмим̣ т̣ха̄не чатта̄ри чатта̄ри а̄рамман̣а̄ни аггахетва̄ две двева гахита̄ни. ким̣ ка̄ран̣а̄? чатӯсу хи гахитесу десана̄ сол̣асаккхаттука̄ хоти, саттха̄ра̄ ча хет̣т̣ха̄ сол̣асаккхаттука̄ десана̄ килан̃джамхи тиле паттхарантена вийа виттха̄рато катхита̄. тасса имасмим̣ т̣ха̄не ат̣т̣хаккхаттукам̣ десанам̣ ка̄тум̣ аджджха̄сайо. тасма̄ две двейева гахита̄нӣти ведитабба̄нӣти.

суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣти парисуддха̄парисуддхаван̣н̣а̄ни. парисуддха̄ни хи нӣла̄дӣни суван̣н̣а̄ни, апарисуддха̄ни ча дуббан̣н̣а̄нӣти идха адхиппета̄ни. а̄гамат̣т̣хакатха̄су пана ‘суван̣н̣а̄ни ва̄ хонту дуббан̣н̣а̄ни ва̄, париттааппама̄н̣авасенева има̄ни абхибха̄йатана̄ни десита̄нӣ’ти (а. ни. ат̣т̣ха. 3.8.65) вуттам̣. имесу пана чатӯсу париттам̣ витаккачаритавасена а̄гатам̣, аппама̄н̣ам̣ мохачаритавасена, суван̣н̣ам̣ досачаритавасена, дуббан̣н̣ам̣ ра̄гачаритавасена. етесан̃хи ета̄ни саппа̄йа̄ни. са̄ ча тесам̣ саппа̄йата̄ виттха̄рато висуддхимагге (висуддхи. 1.43) чарийаниддесе вутта̄.

касма̄ пана, йатха̄ суттанте ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄нӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 2.173; ма. ни. 2.249; а. ни. 8.65) вуттам̣, евам̣ аватва̄ идха чатӯсупи абхибха̄йатанесу аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ита̄ва вутта̄ти? аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйато. таттха ва̄ хи идха ва̄ бахиддха̄рӯпа̄нева абхибхавитабба̄ни, тасма̄ та̄ни нийамато ваттабба̄нӣти татрапи идхапи вутта̄ни. аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти идам̣ пана саттху десана̄вила̄саматтамева. айам̣ та̄ва чатӯсу абхибха̄йатанесу апуббападаван̣н̣ана̄. суддхиканайапат̣ипада̄бхедо панеттха патхавӣкасин̣е вуттанайенева екекасмим̣ абхибха̄йатане ведитаббо. кевалан̃четтха а̄рамман̣ачатуккам̣ а̄рамман̣адукам̣ хоти, сол̣асаккхаттукан̃ча ат̣т̣хаккхаттукам̣. сесам̣ та̄дисамева. еваметтха екекасмим̣ абхибха̄йатане еко суддхиканавако, чатта̄ро пат̣ипада̄навака̄, две а̄рамман̣анавака̄, а̄рамман̣апат̣ипада̄миссаке ат̣т̣ха навака̄ти паннараса навака̄ти чатӯсупи абхибха̄йатанесу самасат̣т̣хи навака̄ ведитабба̄.

246. пан̃чамаабхибха̄йатана̄дӣсу нӣла̄нӣти саббасан̇га̄хикавасена вуттам̣. нӣлаван̣н̣а̄нӣти ван̣н̣авасена, нӣланидассана̄нӣти нидассанавасена, апан̃н̃а̄йама̄навивара̄ни, асамбхиннаван̣н̣а̄ни, еканӣла̄нева хутва̄ диссантӣти вуттам̣ хоти. нӣланибха̄са̄нӣти идам̣ пана обха̄санавасена вуттам̣; нӣлобха̄са̄ни нӣлаппабха̄йутта̄нӣти аттхо. етена несам̣ сувисуддхатам̣ дассети. сувисуддхаван̣н̣авасена хи има̄ни чатта̄ри абхибха̄йатана̄ни вутта̄ни. пӣта̄нӣтиа̄дӣсупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. нӣлакасин̣ам̣ угган̣ханто нӣласмим̣ нимиттам̣ ган̣ха̄ти. пуппхасмим̣ ва̄ ваттхасмим̣ ва̄ ван̣н̣адха̄туйа̄ ва̄тиа̄дикам̣ панеттха касин̣акаран̣ан̃ча парикамман̃ча аппана̄видха̄нан̃ча саббам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.93 а̄дайо) виттха̄рато вуттамева. йатха̄ ча патхавӣкасин̣е еваметтха екекасмим̣ абхибха̄йатане пан̃чавӣсати пан̃чавӣсати навака̄ ведитабба̄.

абхибха̄йатанакатха̄.

вимоккхакатха̄

248. ида̄ни йасма̄ идам̣ рӯпа̄вачаракусалам̣ на̄ма на кевалам̣ а̄рамман̣асан̇кха̄та̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ абхибхаванато абхибха̄йатанавасенева уппаджджати, атха кхо вимоккхавасенапи уппаджджати, тасма̄ тампи найам̣ дассетум̣ пуна катаме дхамма̄ кусала̄тиа̄ди а̄раддхам̣.

кенат̣т̣хена пана вимоккхо ведитабботи? адхимуччанат̣т̣хена. ко айам̣ адхимуччанат̣т̣хо на̄ма? паччанӣкадхаммехи ча сут̣т̣ху вимуччанат̣т̣хо, а̄рамман̣е ча абхиративасена сут̣т̣ху вимуччанат̣т̣хо. питуан̇ке виссат̣т̣хаан̇гапаччан̇гасса да̄ракасса сайанам̣ вийа аниггахитабха̄вена нира̄сан̇ката̄йа а̄рамман̣е паваттӣти вуттам̣ хоти. евам̣лаккхан̣ан̃хи вимоккхабха̄ваппаттам̣ рӯпа̄вачаракусалам̣ дассетум̣ айам̣ найо а̄раддхо.

таттха рӯпӣти аджджхаттам̣ кеса̄дӣсу уппа̄дитам̣ рӯпаджджха̄нам̣ рӯпам̣, тадассаттхӣти рӯпӣ. аджджхаттан̃хи нӣлапарикаммам̣ каронто кесе ва̄ питте ва̄ аккхита̄рака̄йа ва̄ кароти. пӣтапарикаммам̣ каронто меде ва̄ чхавийа̄ ва̄ аккхӣнам̣ пӣтат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. лохитапарикаммам̣ каронто мам̣се ва̄ лохите ва̄ дживха̄йа ва̄ хаттхаталапа̄даталесу ва̄ аккхӣнам̣ раттат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. ода̄тапарикаммам̣ каронто ат̣т̣химхи ва̄ данте ва̄ накхе ва̄ аккхӣнам̣ сетат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. евам̣ парикаммам̣ катва̄ уппаннаджджха̄насаман̇гинам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. рӯпа̄ни пассатӣти бахиддха̄пи нӣлакасин̣а̄дирӯпа̄ни джха̄начаккхуна̄ пассати. имина̄ аджджхаттабахиддха̄ваттхукесу касин̣есу джха̄напат̣ила̄бхо дассито.

аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти аджджхаттам̣ на рӯпасан̃н̃ӣ. аттано кеса̄дӣсу ануппа̄дитарӯпа̄вачараджджха̄ноти аттхо. имина̄ бахиддха̄ парикаммам̣ катва̄ бахиддха̄ва пат̣иладдхаджджха̄ната̄ дассита̄.

субханти имина̄ сувисуддхесу нӣла̄дӣсу ван̣н̣акасин̣есу джха̄на̄ни дассита̄ни. таттха кин̃ча̄пи антоаппана̄йа ‘субха’нти а̄бхого наттхи, йо пана сувисуддхам̣ субхакасин̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ вихарати, со йасма̄ ‘субха’нти…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати, татха̄ дутийа̄дӣни, тасма̄ евам̣ десана̄ ката̄. пат̣исамбхида̄магге пана ‘‘катхам̣ субхантвева адхимутто хотӣти вимоккхо? идха бхиккху метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣…пе… вихарати, метта̄йа бха̄витатта̄ сатта̄ аппат̣икӯла̄ хонти; карун̣а̄… мудита̄… упеккха̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣…пе… вихарати, упеккха̄йа бха̄витатта̄ сатта̄ аппат̣икӯла̄ хонти, евам̣ субхантвева адхимутто хотӣ’’ти вимоккхоти (пат̣и. ма. 1.212) вуттам̣. идха пана упари па̄л̣ийам̣йева брахмавиха̄ра̄нам̣ а̄гататта̄ там̣ найам̣ пат̣иккхипитва̄ сунӣлакасупӣтакасулохитакасуода̄такапарисуддханӣлакапарисуддхапӣтакапарисуддхалохитакапарисуддхаода̄такавасенева субхавимоккхо анун̃н̃а̄то. ити касин̣анти ва̄ абхибха̄йатананти ва̄ вимоккхоти ва̄ рӯпа̄вачараджджха̄намева. тан̃хи а̄рамман̣асса сакалат̣т̣хена касин̣ам̣ на̄ма, а̄рамман̣ам̣ абхибхаванат̣т̣хена абхибха̄йатанам̣ на̄ма, а̄рамман̣е адхимуччанат̣т̣хена паччанӣкадхаммехи ча вимуччанат̣т̣хена вимоккхо на̄ма̄ти вуттам̣. таттха касин̣адесана̄ абхидхаммавасена, итара̄ пана суттантадесана̄васена вутта̄ти ведитабба̄. айаметтха апуббападаван̣н̣ана̄. екекасмим̣ пана вимоккхе патхавӣкасин̣е вийа пан̃чавӣсати пан̃чавӣсатӣти катва̄ пан̃часаттати навака̄ ведитабба̄.

вимоккхакатха̄.

брахмавиха̄ракатха̄

251. ида̄ни метта̄дибрахмавиха̄равасена паваттама̄нам̣ рӯпа̄вачаракусалам̣ дассетум̣ пуна катаме дхамма̄ кусала̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха метта̄сахагатанти метта̄йа саманна̄гатам̣. парато карун̣а̄сахагата̄дӣсупи есева найо. йена панеса видха̄нена пат̣ипанно метта̄дисахагата̄ни джха̄на̄ни упасампаджджа вихарати, там̣ метта̄дӣнам̣ бха̄вана̄видха̄нам̣ саббам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.240) виттха̄ритамева. авасеса̄йа па̄л̣ийа̄ аттхо патхавӣкасин̣е вуттанайенева ведитаббо.

кевалан̃хи патхавӣкасин̣е пан̃чавӣсати навака̄, идха пурима̄су тӣсу тикачатуккаджджха̄никавасена пан̃чавӣсати саттака̄, упеккха̄йа чатуттхаджджха̄навасена пан̃чавӣсати екака̄, карун̣а̄мудита̄су ча чханда̄дӣхи чатӯхи саддхим̣ карун̣а̄мудита̄ти имепи йева̄панака̄ лаббханти. дуккхапат̣ипада̄дибха̄во четтха метта̄йа та̄ва бйа̄па̄давиккхамбханавасена, карун̣а̄йа вихим̣са̄виккхамбханавасена, мудита̄йа аративиккхамбханавасена, упеккха̄йа ра̄гапат̣игхавиккхамбханавасена ведитаббо. паритта̄рамман̣ата̄ пана набахусатта̄рамман̣авасена; аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄ бахусатта̄рамман̣авасена хотӣти айам̣ висесо. сесам̣ та̄дисамева.

евам̣ та̄ва па̄л̣ивасенева –

брахмуттамена катхите, брахмавиха̄ре име ити видитва̄;

бхиййо етесу айам̣, пакин̣н̣акакатха̄пи вин̃н̃еййа̄.

ета̄су хи метта̄карун̣а̄мудита̄упеккха̄су аттхато та̄ва меджджатӣти метта̄, синийхатӣти аттхо. митте ва̄ бхава̄, миттасса ва̄ еса̄ паваттатӣпи метта̄. парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ хадайакампанам̣ каротӣти карун̣а̄. кин̣а̄ти ва̄ парадуккхам̣ хим̣сати вина̄сетӣти карун̣а̄. кирӣйати ва̄ дуккхитесу пхаран̣авасена паса̄рийатӣти карун̣а̄. моданти та̄йа там̣саман̇гино, сайам̣ ва̄ модати, моданаматтамева ва̄ танти мудита̄. ‘авера̄ хонтӯ’тиа̄дибйа̄па̄раппаха̄нена маджджхаттабха̄вӯпагаманена ча упеккхатӣти упеккха̄.

лаккхан̣а̄дито панеттха хита̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄ ‘метта̄’, хитӯпасам̣ха̄рараса̄, а̄гха̄тавинайапаччупат̣т̣ха̄на̄, сатта̄нам̣ мана̄пабха̄вадассанападат̣т̣ха̄на̄. бйа̄па̄дӯпасамо етисса̄ сампатти, синехасамбхаво випатти. дуккха̄панайана̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄ ‘карун̣а̄’, парадуккха̄саханараса̄, авихим̣са̄паччупат̣т̣ха̄на̄, дуккха̄бхибхӯта̄нам̣ ана̄тхабха̄вадассанападат̣т̣ха̄на̄. вихим̣сӯпасамо тасса̄ сампатти, сокасамбхаво випатти. саттесу памоданалаккхан̣а̄ ‘мудита̄’, анисса̄йанараса̄, аративигха̄тапаччупат̣т̣ха̄на̄, сатта̄нам̣ сампаттидассанападат̣т̣ха̄на̄. аративӯпасамо тасса̄ сампатти, паха̄сасамбхаво випатти. саттесу маджджхатта̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄ ‘упеккха̄’, саттесу самабха̄вадассанараса̄, пат̣игха̄нунайавӯпасамапаччупат̣т̣ха̄на̄, ‘‘каммассака̄ сатта̄, те касса ручийа̄ сукхита̄ ва̄ бхависсанти, дуккхато ва̄ муччиссанти, паттасампаттито ва̄ на париха̄йиссантӣ’’ти? евам̣ паваттакаммассаката̄дассанападат̣т̣ха̄на̄. пат̣игха̄нунайавӯпасамо тасса̄ сампатти, гехассита̄йа ан̃н̃а̄н̣упеккха̄йа самбхаво випатти.

чатуннампи панетесам̣ брахмавиха̄ра̄нам̣ випассана̄сукхан̃чева бхавасампатти ча са̄дха̄ран̣аппайоджанам̣, бйа̄па̄да̄дипат̣игха̄то а̄вен̣икам̣. бйа̄па̄дапат̣игха̄таппайоджана̄ хеттха метта̄, вихим̣са̄аратира̄гапат̣игха̄таппайоджана̄ итара̄. вуттампи четам̣ –

‘‘ниссаран̣ан̃хетам̣, а̄вусо, бйа̄па̄дасса йадидам̣ метта̄четовимутти, ниссаран̣ан̃хетам̣, а̄вусо, вихеса̄йа йадидам̣ карун̣а̄четовимутти; ниссаран̣ан̃хетам̣, а̄вусо, аратийа̄ йадидам̣ мудита̄четовимутти, ниссаран̣ан̃хетам̣, а̄вусо, ра̄гасса йадидам̣ упеккха̄четовимуттӣ’’ти (дӣ. ни. 3.326; а. ни. 6.13).

екамекасса четтха а̄саннадӯравасена две две паччаттхика̄. метта̄брахмавиха̄расса хи, самӣпача̄ро вийа пурисасса сапатто, гун̣адассанасабха̄гата̄йа ра̄го а̄саннапаччаттхико. со лахум̣ ота̄рам̣ лабхати. тасма̄ тато сут̣т̣ху метта̄ раккхитабба̄. паббата̄дигахананиссито вийа пурисасса сапатто сабха̄вависабха̄гата̄йа бйа̄па̄до дӯрапаччаттхико. тасма̄ тато ниббхайена метта̄йитаббам̣. метта̄йиссати ча на̄ма копан̃ча кариссатӣти ат̣т̣ха̄наметам̣.

карун̣а̄брахмавиха̄расса ‘‘чаккхувин̃н̃еййа̄нам̣ рӯпа̄нам̣ ит̣т̣ха̄нам̣ канта̄нам̣ мана̄па̄нам̣ манорама̄нам̣ лока̄мисапат̣исам̣йутта̄нам̣ аппат̣ила̄бхам̣ ва̄ аппат̣ила̄бхато саманупассато пуббе ва̄ пат̣иладдхапуббам̣ атӣтам̣ нируддхам̣ випарин̣атам̣ самануссарато уппаджджати доманассам̣. йам̣ еварӯпам̣ доманассам̣ идам̣ вуччати гехасситам̣ доманасса’’нтиа̄дина̄ найена а̄гатам̣ гехасситам̣ доманассам̣ випаттидассанасабха̄гата̄йа а̄саннапаччаттхикам̣. сабха̄вависабха̄гата̄йа вихеса̄ дӯрапаччаттхика̄. тасма̄ тато ниббхайена карун̣а̄йитаббам̣. карун̣ан̃ча на̄ма кариссати па̄н̣иа̄дӣхи ча вихесиссатӣти ат̣т̣ха̄наметам̣.

мудита̄брахмавиха̄расса ‘‘чаккхувин̃н̃еййа̄нам̣ рӯпа̄нам̣ ит̣т̣ха̄нам̣ канта̄нам̣ мана̄па̄нам̣ манорама̄нам̣ лока̄мисапат̣исам̣йутта̄нам̣ пат̣ила̄бхам̣ ва̄ пат̣ила̄бхато саманупассато пуббе ва̄ пат̣иладдхапуббам̣ атӣтам̣ нируддхам̣ випарин̣атам̣ самануссарато уппаджджати соманассам̣. йам̣ еварӯпам̣ соманассам̣ идам̣ вуччати гехасситам̣ соманасса’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 3.306) найена а̄гатам̣ гехасситам̣ соманассам̣ сампаттидассанасабха̄гата̄йа а̄саннапаччаттхикам̣. сабха̄вависабха̄гата̄йа арати дӯрапаччаттхика̄. тасма̄ тато ниббхайена мудита̄ бха̄ветабба̄. памудито ча на̄ма бхависсати пантасена̄санесу ча адхикусаладхаммесу ча уккан̣т̣хиссатӣти ат̣т̣ха̄наметам̣.

упеккха̄брахмавиха̄расса пана ‘‘чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ уппаджджати упеккха̄ ба̄ласса мӯл̣хасса путхуджджанасса анодхиджинасса авипа̄каджинасса ана̄дӣнавадасса̄вино ассутавато путхуджджанасса. йа̄ еварӯпа̄ упеккха̄ рӯпам̣ са̄ на̄тиваттати. тасма̄ са̄ упеккха̄ гехассита̄ти вуччатӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.308) найена а̄гата̄ гехассита̄ ан̃н̃а̄н̣упеккха̄ досагун̣а̄нам̣ авича̄ран̣авасена сабха̄гатта̄ а̄саннапаччаттхика̄. сабха̄вависабха̄гата̄йа ра̄гапат̣игха̄ дӯрапаччаттхика̄. тасма̄ тато ниббхайена упеккхитаббам̣. упеккхиссати ча на̄ма раджджиссати ча пат̣ихан̃н̃иссати ча̄ти ат̣т̣ха̄наметам̣.

саббесампи ча етесам̣ каттука̄мата̄чхандо а̄ди, нӣваран̣а̄дивиккхамбханам̣ маджджхам̣, аппана̄ парийоса̄нам̣, пан̃н̃аттидхаммавасена еко ва̄ сатто анека̄ ва̄ сатта̄ а̄рамман̣ам̣, упача̄ре ва̄ аппана̄йа ва̄ патта̄йа а̄рамман̣авад̣д̣ханам̣.

татра̄йам̣ вад̣д̣ханаккамо – йатха̄ хи кусало кассако каситаббат̣т̣ха̄нам̣ париччхиндитва̄ касати, евам̣ пат̣хамамева екам̣ а̄ва̄сам̣ париччхиндитва̄ таттха саттесу ‘имасмим̣ а̄ва̄се сатта̄ авера̄ хонтӯ’тиа̄дина̄ найена метта̄ бха̄ветабба̄. таттха читтам̣ мудум̣ камманийам̣ катва̄ две а̄ва̄са̄ париччхиндитабба̄. тато ануккамена тайо чатта̄ро пан̃ча чха сатта ат̣т̣ха нава даса, ека̄ раччха̄, упад̣д̣хага̄мо, га̄мо, джанападо, раджджам̣, ека̄ диса̄ти евам̣ йа̄ва екам̣ чаккава̄л̣ам̣, тато ва̄ пана бхиййо таттха таттха саттесу метта̄ бха̄ветабба̄. татха̄ карун̣а̄дайоти. айаметтха а̄рамман̣авад̣д̣ханаккамо.

йатха̄ пана касин̣а̄нам̣ ниссандо а̄руппа̄, сама̄дхӣнам̣ ниссандо невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣, випассана̄нам̣ ниссандо пхаласама̄патти, саматхавипассана̄нам̣ ниссандо ниродхасама̄патти, евам̣ пуримабрахмавиха̄раттайасса ниссандо еттха упеккха̄брахмавиха̄ро. йатха̄ хи тхамбхе анусса̄петва̄ тула̄сан̇гха̄т̣ам̣ ана̄ропетва̄ на сакка̄ а̄ка̄се кӯт̣агопа̄насийо т̣хапетум̣, евам̣ пуримесу татийаджджха̄нам̣ вина̄ на сакка̄ чатуттхам̣ бха̄ветум̣. касин̣есу пана уппаннататийаджджха̄нассапеса̄ нуппаджджати висабха̄га̄рамман̣атта̄ти.

еттха сийа̄ – ‘касма̄ панета̄ метта̄ карун̣а̄ мудита̄ упеккха̄ брахмавиха̄ра̄ти вуччанти? касма̄ ча, чатассова? ко ча ета̄сам̣ камо? вибхан̇ге ча касма̄ аппаман̃н̃а̄ти вутта̄’ти? вуччате – сет̣т̣хат̣т̣хена та̄ва ниддосабха̄вена четтха брахмавиха̄рата̄ ведитабба̄. саттесу самма̄пат̣ипаттибха̄вена хи сет̣т̣ха̄ ете виха̄ра̄. йатха̄ ча брахма̄но ниддосачитта̄ вихаранти, евам̣ етехи сампайутта̄ йогино брахмасама̄ва хутва̄ вихарантӣти сет̣т̣хат̣т̣хена ниддосабха̄вена ча брахмавиха̄ра̄ти вуччанти.

касма̄ ча чатассотиа̄дипан̃хасса пана идам̣ виссаджджанам̣ –

висуддхимагга̄диваса̄ чатассо,

хита̄диа̄ка̄раваса̄ пана̄сам̣;

камо паваттанти ча аппама̄н̣е,

та̄ гочаре йена тадаппаман̃н̃а̄.