намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
абхидхаммапит̣аке
ат̣т̣хаса̄линӣ на̄ма
дхаммасан̇ган̣ӣ-ат̣т̣хакатха̄
гантха̄рамбхакатха̄
карун̣а̄ вийа саттесу, пан̃н̃а̄ йасса махесино;
н̃еййадхаммесу саббесу, паваттиттха йатха̄ручи.
дайа̄йа та̄йа саттесу, самусса̄хитама̄насо;
па̄т̣ихӣра̄васа̄намхи, васанто тидаса̄лайе.
па̄риччхаттакамӯламхи, пан̣д̣укамбалана̄маке;
сила̄сане саннисинно, а̄диччова йугандхаре.
чаккава̄л̣асахассехи, дасаха̄гамма саббасо;
саннисиннена дева̄нам̣, ган̣ена парива̄рито.
ма̄тарам̣ памукхам̣ катва̄, тасса̄ пан̃н̃а̄йа теджаса̄;
абхидхаммакатха̄маггам̣, дева̄нам̣ сампаваттайи.
тасса па̄де намасситва̄, самбуддхасса сирӣмато;
саддхамман̃часса пӯджетва̄, катва̄ сан̇гхасса чан̃джалим̣.
нипаччака̄рассетасса, катасса ратанаттайе;
а̄нубха̄вена сосетва̄, антара̄йе асесато.
висуддха̄ча̄расӣлена, нипун̣а̄малабуддхина̄;
бхиккхуна̄ буддхагхосена, саккаччам̣ абхийа̄чито.
йам̣ девадево дева̄нам̣, десетва̄ найато пуна;
тхерасса са̄рипуттасса, сама̄чиккхи вина̄йако.
анотаттадахе катва̄, упат̣т̣ха̄нам̣ махесино;
йан̃ча сутва̄на со тхеро, а̄харитва̄ махӣталам̣.
бхиккхӯнам̣ пайируда̄ха̄си, ити бхиккхӯхи дха̄рито;
сан̇гӣтика̄ле сан̇гӣто, ведехамунина̄ пуна.
тасса гамбхӣран̃а̄н̣ехи, ога̄л̣хасса абхин̣хасо;
на̄на̄найавичиттасса, абхидхаммасса а̄дито.
йа̄ маха̄кассапа̄дӣхи, васӣхит̣т̣хакатха̄ пура̄;
сан̇гӣта̄ анусан̇гӣта̄, паччха̄пи ча исӣхи йа̄.
а̄бхата̄ пана тхерена, махинденетамуттамам̣;
йа̄ дӣпам̣ дӣпава̄сӣнам̣, бха̄са̄йа абхисан̇кхата̄.
апанетва̄ тато бха̄сам̣, тамбапан̣н̣инива̄синам̣;
а̄ропайитва̄ ниддосам̣, бха̄сам̣ тантинайа̄нугам̣.
ника̄йантараладдхӣхи, асаммиссам̣ ана̄кулам̣;
маха̄виха̄рава̄сӣнам̣, дӣпайанто виниччхайам̣.
аттхам̣ пака̄сайисса̄ми, а̄гамат̣т̣хакатха̄супи;
гахетаббам̣ гахетва̄на, тосайанто вичаккхан̣е.
каммат̣т̣ха̄на̄ни сабба̄ни, чарийа̄бхин̃н̃а̄ випассана̄;
висуддхимагге панидам̣, йасма̄ саббам̣ пака̄ситам̣.
тасма̄ там̣ аггахетва̄на, сакала̄йапи тантийа̄;
пада̄нуккамато ева, карисса̄маттхаван̣н̣анам̣.
ити ме бха̄сама̄насса, абхидхаммакатхам̣ имам̣;
авиккхитта̄ ниса̄метха, дуллабха̄ хи айам̣ катха̄ти.
нида̄накатха̄
таттха кенат̣т̣хена абхидхаммо? дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена. атирекависесаттхадӣпако хеттха ‘абхи’-саддо. ‘‘ба̄л̣ха̄ ме дуккха̄ ведана̄ абхиккаманти но пат̣иккаманти’’ (ма. ни. 3.384; сам̣. ни. 5.195) ‘‘абхиккантаван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.1-2) вийа. тасма̄ йатха̄ самусситесу бахӯсу чхаттесу чева дхаджесу ча йам̣ атирекаппама̄н̣ам̣ висесаван̣н̣асан̣т̣ха̄нан̃ча чхаттам̣, там̣ ‘атиччхатта’нти вуччати, йо атирекаппама̄н̣о на̄на̄вира̄гаван̣н̣ависесасампанно ча дхаджо со ‘атидхаджо’ти вуччати, йатха̄ ча екато саннипатитесу бахӯсу ра̄джакума̄ресу чева девесу ча йо джа̄тибхогайасаиссарийа̄дисампаттӣхи атирекатаро чева висесавантатаро ча ра̄джакума̄ро со ‘атира̄джакума̄ро’ти вуччати, йо а̄йуван̣н̣аиссарийайасасампаттиа̄дӣхи атирекатаро чева висесавантатаро ча дево со ‘атидево’ти вуччати, татха̄рӯпо брахма̄пи ‘атибрахма̄’ти вуччати, евамева айампи дхаммо дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена ‘абхидхаммо’ти вуччати.
суттантан̃хи патва̄ пан̃чаккхандха̄ екадесенева вибхатта̄, на ниппадесена; абхидхаммам̣ патва̄ пана суттантабха̄джанӣйаабхидхаммабха̄джанӣйапан̃хапуччхаканайа̄нам̣ васена ниппадесато вибхатта̄. татха̄ два̄даса̄йатана̄ни, ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо, чатта̄ри сачча̄ни, ба̄вӣсатиндрийа̄ни, два̄дасападико паччайа̄ка̄ро. кевалан̃хи индрийавибхан̇ге суттантабха̄джанӣйам̣ наттхи, паччайа̄ка̄ре ча пан̃хапуччхакам̣ наттхи. суттантан̃ча патва̄ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ екадесенева вибхатта̄, на ниппадесена; абхидхаммам̣ патва̄ пана тин̣н̣ампи найа̄нам̣ васена ниппадесатова вибхатта̄. татха̄ чатта̄ри саммаппадха̄на̄ни, чатта̄ро иддхипа̄да̄, сатта боджджхан̇га̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магго, чатта̄ри джха̄на̄ни, чатассо аппаман̃н̃а̄йо, пан̃ча сиккха̄пада̄ни, чатассо пат̣исамбхида̄. кевалан̃хеттха сиккха̄падавибхан̇ге суттантабха̄джанӣйам̣ наттхи. суттантам̣ патва̄ ча н̃а̄н̣ам̣ екадесенева вибхаттам̣ на ниппадесена; татха̄ килеса̄. абхидхаммам̣ патва̄ пана ‘‘екавидхена н̃а̄н̣аваттхӯ’’тиа̄дина̄ (вибха. 751) найена ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ ниппадесатова вибхаттам̣. татха̄ екакато пат̣т̣ха̄йа анекехи найехи килеса̄. суттантам̣ патва̄ ча бхӯмантарапариччхедо екадесенева вибхатто, на ниппадесена; абхидхаммам̣ пана патва̄ тин̣н̣ампи найа̄нам̣ васена бхӯмантарапариччхедо ниппадесатова вибхатто. евам̣ дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена абхидхаммоти ведитаббо.
пакаран̣апариччхедато панеса дхаммасан̇ган̣ӣвибхан̇гадха̄тукатха̄пуггалапан̃н̃аттикатха̄ваттхуйамакапат̣т̣ха̄на̄нам̣ саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ васена т̣хито. айаметтха а̄чарийа̄нам̣ сама̄накатха̄. витан̣д̣ава̄дӣ пана̄ха – ‘катха̄ваттху касма̄ гахитам̣? нану самма̄самбуддхасса паринибба̄нато ат̣т̣ха̄расавасса̄дхика̄ни две вассасата̄ни атиккамитва̄ моггалипуттатиссаттхеренетам̣ т̣хапитам̣? тасма̄ са̄вакабха̄ситатта̄ чхад̣д̣етха на’нти. ‘ким̣ пана чхаппакаран̣а̄ни абхидхаммо’ти? ‘евам̣ на вада̄мӣ’ти. ‘атха ким̣ вадесӣ’ти. ‘саттаппакаран̣а̄нӣ’ти. ‘катарам̣ гахетва̄ сатта каросӣ’ти? ‘маха̄дхаммахадайам̣ на̄ма аттхи, етена саха сатта̄’ти. ‘маха̄дхаммахадайе апуббам̣ наттхи, катипайа̄ва пан̃ха̄ва̄ра̄ авасеса̄, катха̄ваттхуна̄ва саддхим̣ сатта̄’ти. ‘но катха̄ваттхуна̄, маха̄дха̄тукатха̄ на̄ма аттхи, та̄йа саддхим̣ сатта̄’ти. ‘маха̄дха̄тукатха̄йам̣ апуббам̣ наттхи, аппаматтика̄ва танти авасеса̄. катха̄ваттхуна̄ва саддхим̣ сатта̄’ти.
самма̄самбуддхо хи саттаппакаран̣а̄ни десенто катха̄ваттхум̣ патва̄ йа̄ еса̄ пуггалава̄ре та̄ва чатӯсу пан̃хесу двиннам̣ пан̃чака̄нам̣ васена ат̣т̣хамукха̄ ва̄дайутти там̣ а̄дим̣ катва̄ саббакатха̄маггесу асампун̣н̣абха̄н̣ава̄раматта̄йа па̄л̣ийа̄ ма̄тикам̣ т̣хапеси. са̄ панеса̄ ‘‘пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти. а̄манта̄. йо саччикат̣т̣хо параматтхо тато со пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти. нахевам̣ ваттаббе. а̄джа̄на̄хи ниггахам̣…пе… пуггало нупалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти. а̄манта̄. йо саччикат̣т̣хо параматтхо тато со пуггало нупалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти. нахевам̣ ваттаббе. а̄джа̄на̄хи ниггахам̣…пе…. саббаттха пуггало упалаббхати саббаттха пуггало нупалаббхати, саббада̄ пуггало упалаббхати саббада̄ пуггало нупалаббхати, саббесу пуггало упалаббхати саббесу пуггало нупалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти (катха̄. 15-16) евам̣ пат̣хамам̣ ва̄дам̣ нисса̄йа пат̣хамам̣ ниггахам̣, дутийам̣ нисса̄йа дутийам̣ …пе… ат̣т̣хамам̣ нисса̄йа ат̣т̣хамам̣ ниггахам̣ дассентена саттха̄ра̄ т̣хапита̄. имина̄ найена саббаттха ма̄тика̄т̣хапанам̣ ведитаббам̣. там̣ панетам̣ ма̄тикам̣ т̣хапенто имам̣ дисва̄ т̣хапеси – мама паринибба̄нато ат̣т̣ха̄расавасса̄дхика̄нам̣ двиннам̣ вассасата̄нам̣ маттхаке моггалипуттатиссаттхеро на̄ма бхиккху бхиккхусахассамаджджхе нисинно сакава̄де пан̃ча суттасата̄ни парава̄де пан̃ча̄ти суттасахассам̣ самодха̄нетва̄ дӣгханика̄йаппама̄н̣ам̣ катха̄ваттхуппакаран̣ам̣ бха̄джессатӣти.
моггалипуттатиссаттхеропи идам̣ пакаран̣ам̣ десенто на аттано н̃а̄н̣ена десеси, саттха̄ра̄ пана диннанайена т̣хапитама̄тика̄йа десеси. ити саттха̄ра̄ диннанайена т̣хапитама̄тика̄йа деситатта̄ сакалампетам̣ пакаран̣ам̣ буддхабха̄ситамева на̄ма джа̄там̣. йатха̄ ким̣? йатха̄ мадхупин̣д̣икасуттанта̄дӣни. мадхупин̣д̣икасуттантасмин̃хи бхагава̄ ‘‘йатонида̄нам̣ бхиккху пурисам̣ папан̃часан̃н̃а̄сан̇кха̄ самуда̄чаранти, еттха че наттхи абхинандитаббам̣ абхивадитаббам̣ аджджхоситаббам̣, есеванто ра̄га̄нусайа̄на’’нти (ма. ни. 1.202) ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ па̄виси.
дхаммаппат̣игга̄хака̄ бхиккхӯ маха̄качча̄наттхерам̣ упасан̇камитва̄ дасабалена т̣хапитама̄тика̄йа аттхам̣ пуччхим̣су. тхеро пуччхитаматтакенева акатхетва̄ дасабаласса апачитидассанаттхам̣ ‘‘сеййатха̄пи а̄вусо пурисо са̄раттхико са̄рагавесӣ’’ти (ма. ни. 1.203) са̄ропамам̣ а̄харитва̄ са̄раруккхо вийа бхагава̄ са̄кха̄пала̄сасадиса̄ са̄вака̄, ‘‘со ха̄вусо бхагава̄ джа̄нам̣ джа̄на̄ти, пассам̣ пассати чаккхубхӯто н̃а̄н̣абхӯто дхаммабхӯто брахмабхӯто ватта̄ паватта̄ аттхасса ниннета̄ аматасса да̄та̄ дхаммасса̄мӣ татха̄гато’’ти саттха̄рам̣ тхометва̄ пунаппунам̣ тхерехи йа̄чито саттха̄ра̄ т̣хапитама̄тика̄йа аттхам̣ вибхаджитва̄ ‘‘а̄кан̇кхама̄на̄ ча пана тумхе а̄йасманто бхагавантам̣йева упасан̇камитва̄ етаматтхам̣ пат̣ипуччхеййа̄тха саче саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ сам̣сандийама̄нам̣ самети ган̣хеййа̄тха, но че ма̄ ган̣хиттха̄’’ти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘йатха̄ во бхагава̄ бйа̄кароти татха̄ нам̣ дха̄реййа̄тха̄’’ти ватва̄ уййоджеси.
те саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ пуччхим̣су. саттха̄ дуккатхитам̣ качча̄нена̄ти аватва̄ суван̣н̣а̄лин̇гам̣ усса̄пенто вийа гӣвам̣ унна̄метва̄ супуппхитасатапаттасассирикам̣ маха̄мукхам̣ пӯренто брахмассарам̣ ниччха̄ретва̄ са̄дху са̄дхӯти тхерасса са̄дхука̄рам̣ датва̄ ‘‘пан̣д̣ито, бхиккхаве, маха̄качча̄но, маха̄пан̃н̃о бхиккхаве маха̄качча̄но, мам̣ чепи тумхе, бхиккхаве, етаматтхам̣ пат̣ипуччхеййа̄тха, ахампи там̣ евамевам̣ бйа̄кареййам̣ йатха̄ там̣ маха̄качча̄нена бйа̄ката’’нти (ма. ни. 1.205) а̄ха.
евам̣ саттха̄ра̄ анумодитака̄лато пат̣т̣ха̄йа ча пана сакалам̣ суттам̣ буддхабха̄ситам̣ на̄ма джа̄там̣. а̄нандаттхера̄дӣхи виттха̄ритасуттесупи есева найо. евамева самма̄самбуддхо саттаппакаран̣а̄ни десенто катха̄ваттхум̣ патва̄ вуттанайена ма̄тикам̣ т̣хапеси. т̣хапенто ча пана имам̣ аддаса –
мама паринибба̄нато ат̣т̣ха̄расавасса̄дхика̄нам̣ двиннам̣ вассасата̄нам̣ маттхаке моггалипуттатиссаттхеро на̄ма бхиккху бхиккхусахассамаджджхе нисинно сакава̄де пан̃ча суттасата̄ни парава̄де пан̃ча̄ти суттасахассам̣ самодха̄нетва̄ дӣгханика̄йаппама̄н̣ам̣ катха̄ваттхуппакаран̣ам̣ бха̄джессатӣти.
моггалипуттатиссаттхеропи имам̣ пакаран̣ам̣ десенто на аттано н̃а̄н̣ена десеси, саттха̄ра̄ пана диннанайена т̣хапитама̄тика̄йа десеси. ити саттха̄ра̄ диннанайена т̣хапитама̄тика̄йа деситатта̄ сакалампетам̣ пакаран̣ам̣ буддхабха̄ситамева джа̄там̣. евам̣ катха̄ваттхуна̄ва саддхим̣ сатта пакаран̣а̄ни абхидхаммо на̄ма.
таттха дхаммасан̇ган̣ӣпакаран̣е чатассо вибхаттийо – читтавибхатти рӯпавибхатти никкхепара̄си аттхуддха̄роти. таттха ка̄ма̄вачаракусалато ат̣т̣ха, акусалато два̄даса, кусалавипа̄като сол̣аса, акусалавипа̄като сатта, кирийато ека̄даса; рӯпа̄вачаракусалато пан̃ча, випа̄като пан̃ча, кирийато пан̃ча; арӯпа̄вачаракусалато чатта̄ри, випа̄като чатта̄ри, кирийато чатта̄ри; локуттаракусалато чатта̄ри, випа̄като чатта̄рӣти екӯнанавути читта̄ни читтавибхатти на̄ма. читтуппа̄дакан̣д̣антипи етассева на̄мам̣. там̣ ва̄чана̄маггато атирекачхабха̄н̣ава̄рам̣, виттха̄рийама̄нам̣ пана анантамапарима̄н̣ам̣ хоти.
таданантарам̣ екавидхена дувидхена̄тиа̄дина̄ найена ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ виттха̄рена вибхаджитва̄ дассита̄ рӯпавибхатти на̄ма. рӯпакан̣д̣антипи етассева на̄мам̣. там̣ ва̄чана̄маггато атирекадвибха̄н̣ава̄рам̣. виттха̄рийама̄нам̣ пана анантамапарима̄н̣ам̣ хоти.
таданантарам̣ мӯлато кхандхато два̄рато бхӯмито аттхато дхаммато на̄мато лин̇гатоти евам̣ мӯла̄дӣхи никкхипитва̄ десито никкхепара̄си на̄ма. со –
мӯлато кхандхато ча̄пи, два̄рато ча̄пи бхӯмито;
аттхато дхаммато ча̄пи, на̄мато ча̄пи лин̇гато;
никкхипитва̄ деситатта̄, никкхепоти павуччати.
никкхепакан̣д̣антипи тассева на̄мам̣. там̣ ва̄чана̄маггато тиматтабха̄н̣ава̄рам̣. виттха̄рийама̄нам̣ пана анантамапарима̄н̣ам̣ хоти.
таданантарам̣ пана тепит̣акасса буддхавачанасса аттхуддха̄рабхӯтам̣ йа̄ва саран̣адука̄ никкхиттам̣ ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣ам̣ на̄ма. йато маха̄пакаран̣ийа̄ бхиккхӯ маха̄пакаран̣е ган̣анача̄рам̣ асаллаккхента̄ ган̣анача̄рам̣ сама̄ненти. там̣ ва̄чана̄маггато двиматтабха̄н̣ава̄рам̣. виттха̄рийама̄нам̣ пана анантамапарима̄н̣ам̣ хоти.
ити сакалампи дхаммасан̇ган̣ӣпакаран̣ам̣ ва̄чана̄маггато атирекатерасаматтабха̄н̣ава̄рам̣. виттха̄рийама̄нам̣ пана анантамапарима̄н̣ам̣ хоти. еваметам̣ –
читтавибхатти рӯпан̃ча, никкхепо аттхаджотана̄;
гамбхӣрам̣ нипун̣ам̣ т̣ха̄нам̣, тампи буддхена деситам̣.
таданантарам̣ вибхан̇гаппакаран̣ам̣ на̄ма. там̣ кхандхавибхан̇го а̄йатанавибхан̇го дха̄тувибхан̇го саччавибхан̇го идрийавибхан̇го паччайа̄ка̄равибхан̇го сатипат̣т̣ха̄навибхан̇го саммаппадха̄навибхан̇го иддхипа̄давибхан̇го боджджхан̇гавибхан̇го магган̇гавибхан̇го джха̄навибхан̇го аппаман̃н̃а̄вибхан̇го сиккха̄падавибхан̇го пат̣исамбхида̄вибхан̇го н̃а̄н̣авибхан̇го кхуддакаваттхувибхан̇го дхаммахадайавибхан̇готи ат̣т̣ха̄расавидхена вибхаттам̣.
таттха кхандхавибхан̇го суттантабха̄джанӣйаабхидхаммабха̄джанӣйапан̃хапуччхака̄нам̣ васена тидха̄ вибхатто. со ва̄чана̄маггато пан̃чаматтабха̄н̣ава̄ро, виттха̄рийама̄но пана ананто апарима̄н̣о хоти. тато парам̣ а̄йатанавибхан̇га̄дайопи етехева тӣхи найехи вибхатта̄. тесу а̄йатанавибхан̇го ва̄чана̄маггато атирекабха̄н̣ава̄ро, дха̄тувибхан̇го двиматтабха̄н̣ава̄ро. татха̄ саччавибхан̇го. индрийавибхан̇ге суттантабха̄джанӣйам̣ наттхи; ва̄чана̄маггато панеса атирекабха̄н̣ава̄раматто. паччайа̄ка̄равибхан̇го чхаматтабха̄н̣ава̄ро, пан̃хапуччхакам̣ панеттха наттхи. сатипат̣т̣ха̄навибхан̇го атирекабха̄н̣ава̄раматто; татха̄ саммаппадха̄на иддхипа̄дабоджджхан̇гамагган̇гавибхан̇га̄. джха̄навибхан̇го двибха̄н̣ава̄раматто, аппаман̃н̃а̄вибхан̇го атирекабха̄н̣ава̄раматто. сиккха̄падавибхан̇гепи суттантабха̄джанӣйам̣ наттхи; ва̄чана̄маггато панеса атирекабха̄н̣ава̄раматто; татха̄ пат̣исамбхида̄вибхан̇го. н̃а̄н̣авибхан̇го дасавидхена вибхатто; ва̄чана̄маггато панеса тиматтабха̄н̣ава̄ро. кхуддакаваттхувибхан̇гопи дасавидхена вибхатто; ва̄чана̄маггато панеса тиматтабха̄н̣ава̄ро. дхаммахадайавибхан̇го тивидхена вибхатто; ва̄чана̄маггато панеса атирекадвибха̄н̣ава̄раматто. саббепи виттха̄рийама̄на̄ ананта̄ апарима̄н̣а̄ хонти. еваметам̣ вибхан̇гаппакаран̣ам̣ ва̄чана̄маггато пан̃чатим̣саматтабха̄н̣ава̄рам̣; виттха̄рато пана анантамапарима̄н̣ам̣ хоти.
таданантарам̣ дха̄тукатха̄пакаран̣ам̣ на̄ма. там̣ сан̇гахо асан̇гахо, сан̇гахитена асан̇гахитам̣, асан̇гахитена сан̇гахитам̣, сан̇гахитена сан̇гахитам̣, асан̇гахитена асан̇гахитам̣; сампайого виппайого, сампайуттена виппайуттам̣, виппайуттена сампайуттам̣, сампайуттена сампайуттам̣, виппайуттена виппайуттам̣; сан̇гахитена сампайуттам̣ виппайуттам̣; сампайуттена сан̇гахитам̣ асан̇гахитам̣, асан̇гахитена сампайуттам̣ виппайуттам̣, виппайуттена сан̇гахитам̣ асан̇гахитанти чуддасавидхена вибхаттам̣. там̣ ва̄чана̄маггато атирекачхабха̄н̣ава̄раматтам̣, виттха̄рийама̄нам̣ пана анантамапарима̄н̣ам̣ хоти.
таданантарам̣ пуггалапан̃н̃атти на̄ма. са̄ ‘‘кхандхапан̃н̃атти а̄йатанапан̃н̃атти дха̄тупан̃н̃атти саччапан̃н̃атти индрийапан̃н̃атти пуггалапан̃н̃аттӣ’’ти чхаббидхена вибхатта̄. са̄ ва̄чана̄маггато атирекапан̃чабха̄н̣ава̄ра̄; виттха̄рийама̄на̄ пана ананта̄ апарима̄н̣а̄ва хоти.
таданантарам̣ катха̄ваттхуппакаран̣ам̣ на̄ма. там̣ сакава̄де пан̃ча суттасата̄ни парава̄де пан̃ча̄ти суттасахассам̣ самодха̄нетва̄ вибхаттам̣. там̣ ва̄чана̄маггато ида̄ни поттхаке ликхитам̣ аггахетва̄ сан̇гӣтиа̄ропитанайена дӣгханика̄йаппама̄н̣ам̣, виттха̄рийама̄нам̣ пана анантамапарима̄н̣ам̣ хоти.
таданантарам̣ йамакам̣ на̄ма. там̣ мӯлайамакам̣ кхандхайамакам̣ а̄йатанайамакам̣ дха̄туйамакам̣ саччайамакам̣ сан̇кха̄райамакам̣ анусайайамакам̣ читтайамакам̣ дхаммайамакам̣ индрийайамаканти дасавидхена вибхаттам̣. там̣ ва̄чана̄маггато вӣсабха̄н̣ава̄расатам̣, виттха̄рато пана анантамапарима̄н̣ам̣ хоти.
таданантарам̣ маха̄пакаран̣ам̣ на̄ма. пат̣т̣ха̄нантипи тассева на̄мам̣. там̣ хетупаччайо а̄рамман̣апаччайо адхипатипаччайо анантарапаччайо саманантарапаччайо сахаджа̄тапаччайо ан̃н̃аман̃н̃апаччайо ниссайапаччайо упаниссайапаччайо пуреджа̄тапаччайо паччха̄джа̄тапаччайо а̄севанапаччайо каммапаччайо випа̄капаччайо а̄ха̄рапаччайо индрийапаччайо джха̄напаччайо маггапаччайо сампайуттапаччайо виппайуттапаччайо аттхипаччайо наттхипаччайо вигатапаччайо авигатапаччайоти. паччайавасена та̄ва чатувӣсативидхена вибхаттам̣.
имасмим̣ пана т̣ха̄не пат̣т̣ха̄нам̣ сама̄нетаббам̣. кусалаттика̄дайо хи два̄вӣсати тика̄, на̄ма хетӯ дхамма̄ нахетӯ дхамма̄…пе… саран̣а̄ дхамма̄ аран̣а̄ дхамма̄ти име сатам̣ дука̄. апарепи виджджа̄бха̄гино дхамма̄ авиджджа̄бха̄гино дхамма̄…пе… кхайе н̃а̄н̣ам̣, ануппа̄де н̃а̄н̣анти два̄чатта̄лӣса суттантикадука̄ на̄ма. тесу два̄вӣсати тика̄ сатам̣ дука̄ти айам̣ а̄хаччабха̄сита̄ джинавачанабхӯта̄ саббан̃н̃убуддхена десита̄ саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ ма̄тика̄ на̄ма.
атха̄паре два̄чатта̄лӣса суттантикадука̄ кутопабхава̄ кена т̣хапита̄ кена десита̄ти? дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхераппабхава̄, тена т̣хапита̄, тена десита̄ти. име т̣хапенто пана тхеро на са̄муккам̣сикена аттано н̃а̄н̣ена т̣хапеси. екуттарийам̣ пана еканипа̄тадуканипа̄тасан̇гӣти дасуттарасуттантехи самодха̄нетва̄ а̄бхидхаммикаттхера̄нам̣ суттантам̣ патва̄ акиламаттхам̣ т̣хапита̄. те панете екасмим̣ никкхепакан̣д̣ейева маттхакам̣ па̄петва̄ вибхатта̄. сесат̣т̣ха̄несу йа̄ва саран̣адука̄ абхидхаммо вибхатто.
самма̄самбуддхена хи ануломапат̣т̣ха̄не два̄вӣсати тике нисса̄йа тикапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма ниддит̣т̣хам̣. сатам̣ дуке нисса̄йа дукапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма ниддит̣т̣хам̣. тато парам̣ два̄вӣсати тике гахетва̄ дукасате паккхипитва̄ дукатикапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма дасситам̣. тато парам̣ дукасатам̣ гахетва̄ два̄вӣсатийа̄ тикесу паккхипитва̄ тикадукапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма дасситам̣. тике пана тикесуйева паккхипитва̄ тикатикапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма дасситам̣. дуке ча дукесуйева паккхипитва̄ дукадукапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма дасситам̣. евам̣ –
тикан̃ча пат̣т̣ха̄наварам̣ дукуттамам̣,
дукатикан̃чева тикадукан̃ча;
тикатикан̃чева дукадукан̃ча,
чха ануломамхи найа̄ сугамбхӣра̄ти. (пат̣т̣ха̄. 1.1.39);
паччанӣйапат̣т̣ха̄непи два̄вӣсатитике нисса̄йа тикапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. дукасатам̣ нисса̄йа дукапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. два̄вӣсатитике дукасате паккхипитва̄ дукатикапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. дукасатам̣ два̄вӣсатийа̄ тикесу паккхипитва̄ тикадукапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. тике тикесуйева паккхипитва̄ тикатикапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. дуке дукесуйева паккхипитва̄ дукадукапат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄ти паччанӣйепи чхахи найехи пат̣т̣ха̄нам̣ ниддит̣т̣хам̣. тена вуттам̣ –
тикан̃ча пат̣т̣ха̄наварам̣ дукуттамам̣,
дукатикан̃чева тикадукан̃ча;
тикатикан̃чева дукадукан̃ча,
чха паччанӣйамхи найа̄ сугамбхӣра̄ти. (пат̣т̣ха̄. 1.1.44);
тато парам̣ ануломапаччанӣйепи етенева упа̄йена чха найа̄ дассита̄. тена̄ха –
тикан̃ча пат̣т̣ха̄наварам̣ дукуттамам̣,
дукатикан̃чева тикадукан̃ча;
тикатикан̃чева дукадукан̃ча,
чха ануломапаччанӣйамхи найа̄ сугамбхӣра̄ти. (пат̣т̣ха̄. 1.1.48);
таданантарам̣ паччанӣйа̄нуломепи етехева чхахи найехи ниддит̣т̣хам̣. тена̄ха –
тикан̃ча пат̣т̣ха̄наварам̣ дукуттамам̣,
дукатикан̃чева тикадукан̃ча;
тикатикан̃чева дукадукан̃ча,
чха паччанӣйа̄нуломамхи найа̄ сугамбхӣра̄ти. (пат̣т̣ха̄. 1.1.52);
евам̣ ануломе чха пат̣т̣ха̄на̄ни, пат̣иломе чха, ануломапаччанӣйе чха, паччанӣйа̄нуломе чха пат̣т̣ха̄на̄нӣти идам̣ чатувӣсатисамантапат̣т̣ха̄насамодха̄нам̣ пат̣т̣ха̄нам̣ маха̄пакаран̣ам̣ на̄ма.
ида̄ни имасса абхидхаммасса гамбхӣрабха̄вавиджа̄нанаттхам̣ чатта̄ро са̄гара̄ ведитабба̄ – сам̣са̄раса̄гаро, джаласа̄гаро, найаса̄гаро, н̃а̄н̣аса̄гароти. таттха сам̣са̄раса̄гаро на̄ма –
кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;
аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, сам̣са̄роти павуччатӣти.
евам̣ вуттам̣ сам̣са̄рават̣т̣ам̣. сва̄йам̣ йасма̄ имесам̣ сатта̄нам̣ уппаттийа̄ пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йати еттака̄нан̃хи вассасата̄нам̣ ва̄ вассасахасса̄нам̣ ва̄ вассасатасахасса̄нам̣ ва̄, каппасата̄нам̣ ва̄ каппасахасса̄нам̣ ва̄ каппасатасахасса̄нам̣ ва̄ маттхаке сатта̄ уппанна̄, тато пуббе на̄хесунти ва̄, асукасса на̄ма ран̃н̃о ка̄ле уппанна̄, асукасса буддхасса ка̄ле уппанна̄ тато пуббе на̄хесунти ва̄, айам̣ париччхедо наттхи; ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати авиджджа̄йа, ито пуббе авиджджа̄ на̄хоси атха паччха̄ самабхавӣ’’ти (а. ни. 10.61) имина̄ пана найена сам̣са̄раса̄гаро анаматаггова.
маха̄самуддо пана джаласа̄гаро на̄ма̄ти ведитаббо. со чатура̄сӣтийоджанасахассагамбхӣро. таттха удакасса а̄л̣хакасатехи ва̄ а̄л̣хакасахассехи ва̄ а̄л̣хакасатасахассехи ва̄ пама̄н̣ам̣ на̄ма наттхи. атха кхо асан̇кхйеййо аппамеййо маха̄удакаккхандхотвева сан̇кхйам̣ гаччхати. айам̣ джаласа̄гаро на̄ма.
катамо найаса̄гаро? тепит̣акам̣ буддхавачанам̣. двепи хи тантийо паччавеккханта̄нам̣ саддха̄сампанна̄нам̣ паса̄дабахула̄нам̣ н̃а̄н̣уттара̄нам̣ кулапутта̄нам̣ анантам̣ пӣтисоманассам̣ уппаджджати. катама̄ две? винайан̃ча абхидхамман̃ча. винайадхарабхиккхӯнан̃хи винайатантим̣ паччавеккханта̄нам̣ доса̄нурӯпам̣ сиккха̄падапан̃н̃а̄панам̣ на̄ма – имасмим̣ досе имасмим̣ вӣтиккаме идам̣ на̄ма хотӣти сиккха̄падапан̃н̃а̄панам̣ – ан̃н̃есам̣ ависайо, буддха̄намева висайоти. уттаримануссадхаммапеййа̄лам̣ паччавеккханта̄нам̣ нӣлапеййа̄лам̣ паччавеккханта̄нам̣ сан̃чариттапеййа̄лам̣ паччавеккханта̄нам̣ анантам̣ пӣтисоманассам̣ уппаджджати. а̄бхидхаммикабхиккхӯнампи кхандхантарам̣ а̄йатанантарам̣ дха̄твантарам̣ индрийантарам̣ балабоджджхан̇гакаммавипа̄кантарам̣ рӯпа̄рӯпапариччхедам̣ сан̣хасукхумадхаммам̣ гаганатале та̄ракарӯпа̄ни ган̣ханто вийа рӯпа̄рӯпадхамме паббам̣ паббам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ катва̄ вибхаджанто дассеси вата но саттха̄ти абхидхамматантим̣ паччавеккханта̄нам̣ анантам̣ пӣтисоманассам̣ уппаджджати.
евам̣ уппаттийа̄ панасса идам̣ ваттхупи ведитаббам̣ – маха̄гатигамийатиссадаттаттхеро кира на̄ма маха̄бодхим̣ вандисса̄мӣти паратӣрам̣ гаччханто на̄ва̄йа упаритале нисинно маха̄самуддам̣ олокеси. атхасса тасмим̣ самайе нева паратӣрам̣ пан̃н̃а̄йиттха, на ориматӣрам̣, ӯмивегаппабхедасамуггатаджалачун̣н̣апарикин̣н̣о пана паса̄ритараджатапат̣т̣асуманапуппхасантхарасадисо маха̄самуддова пан̃н̃а̄йиттха. со ким̣ ну кхо маха̄самуддасса ӯмивего балава̄ уда̄ху чатувӣсатиппабхеде самантапат̣т̣ха̄не найамукхам̣ балаванти чинтеси. атхасса маха̄самудде париччхедо пан̃н̃а̄йати – айан̃хи хет̣т̣ха̄ маха̄патхавийа̄ париччхинно, упари а̄ка̄сена, екато чаккава̄л̣апаббатена, екато велантена париччхинно; самантапат̣т̣ха̄насса пана париччхедо на пан̃н̃а̄йатӣти сан̣хасукхумадхаммам̣ паччавеккхантасса балавапӣти уппанна̄. со пӣтим̣ виккхамбхетва̄ випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ йатха̄нисиннова саббакилесе кхепетва̄ аггапхале арахатте патит̣т̣ха̄йа уда̄нам̣ уда̄неси –
аттхева гамбхӣрагатам̣ судуббудхам̣,
сайам̣ абхин̃н̃а̄йа сахетусамбхавам̣;
йатха̄нупуббам̣ никхилена деситам̣,
махесина̄ рӯпагатам̣ва пассатӣти.
айам̣ найаса̄гаро на̄ма.
катамо н̃а̄н̣аса̄гаро? саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ н̃а̄н̣аса̄гаро на̄ма. айам̣ сам̣са̄раса̄гаро на̄ма, айам̣ джаласа̄гаро на̄ма, айам̣ найаса̄гаро на̄ма̄ти хи ан̃н̃ена на сакка̄ джа̄нитум̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣енева сакка̄ джа̄нитунти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ н̃а̄н̣аса̄гаро на̄ма. имесу чатӯсу са̄гаресу имасмим̣ т̣ха̄не найаса̄гаро адхиппето. иман̃хи саббан̃н̃убуддха̄ва пат̣ивиджджханти.
айампи бхагава̄ бодхимӯле нисинно ‘имам̣ пат̣ивиджджхитва̄ имам̣ вата ме дхаммам̣ есантасса гавесантасса каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни вӣтиватта̄ни, атха ме имасмим̣ паллан̇ке нисиннена дийад̣д̣хакилесасахассам̣ кхепетва̄ айам̣ дхаммо пат̣ивиддхо’ти пат̣ивиддхадхаммам̣ паччавеккханто сатта̄хам̣ екапаллан̇кена нисӣди. тато тамха̄ паллан̇ка̄ вут̣т̣ха̄йа ‘имасмим̣ вата ме паллан̇ке саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиддха’нти анимисехи чаккхӯхи сатта̄хам̣ паллан̇кам̣ олокенто ат̣т̣ха̄си. тато девата̄нам̣ ‘аджджа̄пи нӯна сиддхаттхасса каттаббакиччам̣ аттхи, паллан̇касмин̃хи а̄лайам̣ на виджахатӣ’ти паривитакко удапа̄ди.
саттха̄ девата̄нам̣ витаккам̣ н̃атва̄ та̄вадева та̄сам̣ витаккавӯпасаманаттхам̣ веха̄сам̣ аббхуггантва̄ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ дассеси. маха̄бодхипаллан̇касмин̃хи катапа̄т̣иха̄рийан̃ча, н̃а̄тисама̄гаме катапа̄т̣иха̄рийан̃ча, па̄т̣ийапуттасама̄гаме катапа̄т̣иха̄рийан̃ча, саббам̣ кан̣д̣амбаруккхамӯле катайамакапа̄т̣иха̄рийасадисамева ахоси. евам̣ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ катва̄ паллан̇касса т̣хитат̣т̣ха̄насса ча антаре а̄ка̄сато оруйха сатта̄хам̣ чан̇ками. имесу ча екавӣсатийа̄ дивасесу екадивасепи саттху сарӣрато расмийо на никкханта̄.
чатуттхе пана сатта̄хе паччхимуттара̄йа диса̄йа ратанагхаре нисӣди – ратанагхарам̣ на̄ма нева саттаратанамайам̣ гехам̣. саттаннам̣ пана пакаран̣а̄нам̣ саммаситат̣т̣ха̄нам̣ ратанагхаранти ведитаббам̣ – таттха дхаммасан̇ган̣им̣ саммасантасса̄пи сарӣрато расмийо на никкханта̄. вибхан̇гаппакаран̣ам̣ дха̄тукатхам̣ пуггалапан̃н̃аттим̣ катха̄ваттхуппакаран̣ам̣ йамакаппакаран̣ам̣ саммасантасса̄пи сарӣрато расмийо на никкханта̄. йада̄ пана маха̄пакаран̣ам̣ оруйха ‘‘хетупаччайо а̄рамман̣апаччайо…пе… авигатапаччайо’’ти саммасанам̣ а̄рабхи, атхасса чатувӣсатисамантапат̣т̣ха̄нам̣ саммасантасса екантато саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ маха̄пакаран̣ейева ока̄сам̣ лабхи. йатха̄ хи тимирапин̇галамаха̄маччхо чатура̄сӣтийоджанасахассагамбхӣре маха̄самуддейева ока̄сам̣ лабхати, евамева саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ екантато маха̄пакаран̣ейева ока̄сам̣ лабхи.
саттху евам̣ ладдхока̄сена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена йатха̄сукхам̣ сан̣хасукхумадхаммам̣ саммасантасса сарӣрато нӣлапӣталохитода̄таман̃джит̣т̣хапабхассаравасена чхаббан̣н̣арасмийо никкхамим̣су. кесамассӯхи чева аккхӣнан̃ча нӣлат̣т̣ха̄нехи нӣларасмийо никкхамим̣су, йа̄сам̣ васена гаганаталам̣ ан̃джаначун̣н̣асамокин̣н̣ам̣ вийа ума̄пуппханӣлуппаладаласан̃чханнам̣ вийа вӣтипатантаман̣ита̄лаван̣т̣ам̣ вийа сампаса̄ритамечакапат̣ам̣ вийа ча ахоси.
чхавито чева аккхӣнан̃ча пӣтат̣т̣ха̄нехи пӣтарасмийо никкхамим̣су; йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ суван̣н̣арасадха̄ра̄бхисин̃чама̄на̄ вийа суван̣н̣апат̣апаса̄рита̄ вийа кун̇кумачун̣н̣акан̣ика̄рапуппхасампарикин̣н̣а̄ вийа ча вирочим̣су.
мам̣салохитехи чева аккхӣнан̃ча раттат̣т̣ха̄нехи лохитарасмийо никкхамим̣су йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ чӣнапит̣т̣хачун̣н̣аран̃джита̄ вийа супаккала̄кха̄расасин̃чама̄на̄ вийа раттакамбалапариккхитта̄ вийа джайасуманапа̄рибхаддакабандхуджӣвакакусумасампарикин̣н̣а̄ вийа ча вирочим̣су.
ат̣т̣хӣхи чева дантехи ча аккхӣнан̃ча сетат̣т̣ха̄нехи ода̄тарасмийо никкхамим̣су; йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ раджатагхат̣ехи а̄син̃чама̄накхӣрадха̄ра̄сампарикин̣н̣а̄ вийа сампаса̄ритараджатапат̣т̣авита̄на̄ вийа, вӣтипатантараджатата̄лаван̣т̣а̄ вийа, кундакумудасиндува̄расуманамаллика̄дикусумасан̃чханна̄ вийа ча вирочим̣су.
ман̃джит̣т̣хапабхассара̄ пана тамха̄ тамха̄ сарӣраппадеса̄ никкхамим̣су. ити та̄ чхаббан̣н̣арасмийо никкхамитва̄ гханамаха̄патхавим̣ ган̣хим̣су.
чатунахута̄дхикадвийоджанасатасахассабахала̄ маха̄патхавӣ ниддхантасуван̣н̣апин̣д̣и вийа ахоси. атха маха̄патхавим̣ бхиндитва̄ хет̣т̣ха̄ удакам̣ ган̣хим̣су. патхависандха̄ракам̣ ат̣т̣ханахута̄дхикачатуйоджанасатасахассабахалам̣ удакам̣ суван̣н̣акаласехи а̄син̃чама̄навилӣнасуван̣н̣ам̣ вийа ахоси. удакам̣ винивиджджхитва̄ ва̄там̣ аггахесум̣. чханахута̄дхиканавайоджанасатасахассабахало ва̄то самусситасуван̣н̣аккхандхо вийа ахоси. ва̄там̣ винивиджджхитва̄ хет̣т̣ха̄ аджат̣а̄ка̄сам̣ паккхандим̣су.
упарибха̄гена уггантва̄пи ча̄тумаха̄ра̄джике ган̣хим̣су. те винивиджджхитва̄ та̄ватим̣се тато йа̄ме тато тусите тато нимма̄наратӣ тато параниммитавасаваттӣ тато нава брахмалоке тато вехаппхале тато пан̃ча суддха̄ва̄се винивиджджхитва̄ чатта̄ро а̄руппе ган̣хим̣су. чатта̄ро ча а̄руппе винивиджджхитва̄ аджат̣а̄ка̄сам̣ паккхандим̣су.
тирийабха̄гехи ананта̄ локадха̄туйо паккхандим̣су. еттакесу т̣ха̄несу чандамхи чандаппабха̄ наттхи, сӯрийе сӯрийаппабха̄ наттхи, та̄ракарӯпесу та̄ракарӯпаппабха̄ наттхи, девата̄нам̣ уййа̄навима̄накаппаруккхесу чева сарӣресу ча а̄бхаран̣есу ча̄ти саббаттха пабха̄ наттхи. тисахассимаха̄сахассилокадха̄туйа̄ а̄локапхаран̣асаматтхо маха̄брахма̄пи сӯрийуггамане кхаджджопанако вийа ахоси. чандасӯрийата̄ракарӯпадеватуййа̄навима̄накаппаруккха̄нам̣ париччхедаматтакамева пан̃н̃а̄йиттха. еттакам̣ т̣ха̄нам̣ буддхарасмӣхийева аджджхоттхат̣ам̣ ахоси. айан̃ча нева буддха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄ниддхи, на бха̄вана̄майиддхи. сан̣хасукхумадхаммам̣ пана саммасато локана̄тхасса лохитам̣ пасӣди, ваттхурӯпам̣ пасӣди, чхавиван̣н̣о пасӣди. читтасамут̣т̣ха̄на̄ ван̣н̣адха̄ту саманта̄ асӣтихаттхаматте падесе ниччала̄ва ат̣т̣ха̄си. имина̄ нӣха̄рена сатта̄хам̣ саммаси.
сатта раттиндива̄ни саммаситадхаммо киттако ахосӣти? ананто апарима̄н̣о ахоси. айам̣ та̄ва манаса̄десана̄ на̄ма. саттха̄ пана евам̣ сатта̄хам̣ манаса̄ чинтитадхаммам̣ вачӣбхедам̣ катва̄ десенто вассасатенапи вассасахассенапи вассасатасахассенапи маттхакам̣ па̄петва̄ десетум̣ на саккотӣти на ваттаббам̣. апарабха̄гепи хи татха̄гато та̄ватим̣сабхаване па̄риччхаттакамӯле пан̣д̣укамбаласила̄йам̣ дасасахассачаккава̄л̣адевата̄нам̣ маджджхе нисинно ма̄тарам̣ ка̄йасаккхим̣ катва̄ кусала̄ дхамма̄, акусала̄ дхамма̄, абйа̄ката̄ дхамма̄ти дхаммам̣ десенто сатабха̄гена сахассабха̄гена сатасахассабха̄гена дхаммантара̄ дхаммантарам̣ сан̇камитва̄ сан̇камитва̄ва десеси. тайо ма̄се нирантарам̣ паваттитадесана̄ вегена паватта̄ а̄ка̄саган̇га̄ вийа адхомукхат̣хапитаудакагхат̣а̄ никкхантаудакадха̄ра̄ вийа ча хутва̄ ананта̄ апарима̄н̣а̄ ахоси.
буддха̄нан̃хи бхатта̄нумоданака̄лепи тхокам̣ вад̣д̣хетва̄ анумодента̄нам̣ десана̄ дӣгхамаджджхиманика̄йаппама̄н̣а̄ хоти. паччха̄бхаттам̣ пана сампаттапариса̄йа дхаммам̣ десента̄нам̣ десана̄ сам̣йуттаан̇гуттарикадвемаха̄ника̄йаппама̄н̣а̄ва хоти. касма̄? буддха̄нан̃хи бхаван̇гапарива̄со лахуко данта̄варан̣ам̣ супхуситам̣ мукха̄да̄нам̣ силит̣т̣хам̣ дживха̄ мудука̄ саро мадхуро вачанам̣ лахупариваттам̣. тасма̄ там̣ мухуттам̣ деситадхаммопи еттако хоти. тема̄сам̣ деситадхаммо пана ананто апарима̄н̣ойева.
а̄нандаттхеро хи бахуссуто типит̣акадхаро пан̃чадаса га̄тха̄сахасса̄ни сат̣т̣хи падасахасса̄ни лата̄пуппха̄ни а̄кад̣д̣ханто вийа т̣хитападенева т̣хатва̄ ган̣ха̄ти ва̄ ва̄чети ва̄ десети ва̄. еттако тхерасса еко уддесамагго на̄ма хоти. тхерасса хи анупадам̣ уддесам̣ дадама̄но ан̃н̃о да̄тум̣ на саккоти, на сампа̄пун̣а̄ти. самма̄самбуддхова сампа̄пун̣еййа. евам̣ адхиматтасатима̄ адхиматтагатима̄ адхиматтадхитима̄ са̄вако саттха̄ра̄ тема̄сам̣ имина̄ нӣха̄рена деситадесанам̣ вассасатам̣ вассасахассам̣ угган̣хантопи маттхакам̣ па̄петум̣ на саккоти.
евам̣ тема̄сам̣ нирантарам̣ десентасса пана татха̄гатасса кабал̣ӣка̄ра̄ха̄раппат̣ибаддхам̣ упа̄диннакасарӣрам̣ катхам̣ йа̄песӣти? пат̣иджагганенева. буддха̄нан̃хи со со ка̄ло суваваттхито супариччхинно супаччаккхо. тасма̄ бхагава̄ дхаммам̣ десентова мануссалоке ка̄лам̣ олокети. со бхиккха̄ча̄равелам̣ саллаккхетва̄ ниммитабуддхам̣ ма̄петва̄ ‘имасса чӣвараггахан̣ам̣ паттаггахан̣ам̣ саракутти а̄каппо ча еварӯпо на̄ма хоту, еттакам̣ на̄ма дхаммам̣ десетӯ’ти адхит̣т̣ха̄йа паттачӣварама̄да̄йа анотаттадахам̣ гаччхати. девата̄ на̄галата̄дантакат̣т̣хам̣ денти. там̣ кха̄дитва̄ анотаттадахе сарӣрам̣ пат̣иджаггитва̄ маносила̄тале т̣хито сураттадупат̣т̣ам̣ нива̄сетва̄ чӣварам̣ па̄рупитва̄ ча̄тумаха̄ра̄джадаттийам̣ селамайам̣ паттам̣ а̄да̄йа уттаракурум̣ гаччхати. тато пин̣д̣апа̄там̣ а̄харитва̄ анотаттадахатӣре нисинно там̣ парибхун̃джитва̄ дива̄виха̄ра̄йа чанданаванам̣ гаччхати.
дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхеропи таттха гантва̄ самма̄самбуддхасса ваттам̣ катва̄ екамантам̣ нисӣдати. атхасса саттха̄ найам̣ дети. ‘са̄рипутта, еттако дхаммо майа̄ десито’ти а̄чиккхати. евам̣ самма̄самбуддхе найам̣ денте пат̣исамбхида̄ппаттасса аггаса̄вакасса веланте т̣хатва̄ хаттхам̣ паса̄ретва̄ дасситасамуддасадисам̣ найада̄нам̣ хоти. тхерасса̄пи найасатена найасахассена найасатасахассена бхагавата̄ деситадхаммо упат̣т̣ха̄тийева.
саттха̄ дива̄виха̄рам̣ нисӣдитва̄ дхаммам̣ десетум̣ ка̄йа вела̄йа гаччхатӣти? са̄ваттхива̄сӣнам̣ кулапутта̄нам̣ сампатта̄нам̣ дхаммадесанавела̄ на̄ма аттхи, та̄йа вела̄йа гаччхати. дхаммам̣ десетва̄ гаччхантам̣ ва̄ а̄гаччхантам̣ ва̄ ке джа̄нанти ке на джа̄нантӣти? махесаккха̄ девата̄ джа̄нанти, аппесаккха̄ девата̄ на джа̄нанти. касма̄ на джа̄нантӣти? самма̄самбуддхасса ва̄ ниммитабуддхасса ва̄ расмиа̄дӣсу на̄натта̄бха̄ва̄. убхиннампи хи тесам̣ расмӣсу ва̄ саресу ва̄ вачанесу ва̄ на̄наттам̣ наттхи.
са̄рипуттаттхеропи саттха̄ра̄ деситам̣ деситам̣ дхаммам̣ а̄харитва̄ аттано саддхивиха̄рика̄нам̣ пан̃чаннам̣ бхиккхусата̄нам̣ десеси. тесам̣ айам̣ пуббайого – те кира кассападасабаласса ка̄ле кхуддакаваггулийонийам̣ ниббатта̄ паббха̄ре оламбанта̄ двиннам̣ а̄бхидхаммикабхиккхӯнам̣ абхидхаммам̣ саджджха̄йанта̄нам̣ саре нимиттам̣ гахетва̄ кан̣хапаккхасуккапаккхе аджа̄нитва̄пи саре нимиттагга̄хаматтакенева ка̄лам̣ катва̄ девалоке ниббаттим̣су. екам̣ буддхантарам̣ девалоке васитва̄ тасмим̣ ка̄ле мануссалоке ниббатта̄ йамакапа̄т̣иха̄рийе пасӣдитва̄ тхерасса сантике паббаджим̣су. тхеро саттха̄ра̄ деситам̣ деситам̣ дхаммам̣ а̄харитва̄ тесам̣ десеси. самма̄самбуддхасса абхидхаммадесана̄парийоса̄нан̃ча тесам̣ бхиккхӯнам̣ саттаппакаран̣ауггахан̣ан̃ча екаппаха̄ренева ахоси.
абхидхамме ва̄чана̄магго на̄ма са̄рипуттаттхераппабхаво. маха̄пакаран̣е ган̣анача̄ропи тхеренева т̣хапито. тхеро хи имина̄ нӣха̄рена дхаммантарам̣ амаккхетва̄ва сукхам̣ гахетум̣ дха̄ретум̣ парийа̄пун̣итум̣ ва̄четун̃ча пахотӣти ган̣анача̄рам̣ т̣хапеси. евам̣ санте тхерова пат̣хаматарам̣ а̄бхидхаммико хотӣти? на хоти. самма̄самбуддхова пат̣хаматарам̣ а̄бхидхаммико. со хи нам̣ маха̄бодхипаллан̇ке нисӣдитва̄ пат̣ивиджджхи. буддхо хутва̄ ча пана сатта̄хам̣ екапаллан̇кена нисинно уда̄нам̣ уда̄неси –
‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄,
а̄та̄пино джха̄йато бра̄хман̣асса;
атхасса кан̇кха̄ вапайанти сабба̄,
йато паджа̄на̄ти сахетудхаммам̣.
‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄,
а̄та̄пино джха̄йато бра̄хман̣асса;
атхасса кан̇кха̄ вапайанти сабба̄,
йато кхайам̣ паччайа̄нам̣ аведи.
‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄,
а̄та̄пино джха̄йато бра̄хман̣асса;
видхӯпайам̣ тит̣т̣хати ма̄расенам̣,
сӯрийова обха̄сайаманталиккха’’нти. (маха̄ва. 1-3; уда̄. 1-3);
идам̣ пат̣хамабуддхавачанам̣ на̄ма. дхаммападабха̄н̣ака̄ пана –
‘‘анекаджа̄тисам̣са̄рам̣, сандха̄виссам̣ аниббисам̣;
гахака̄рам̣ гавесанто, дуккха̄ джа̄ти пунаппунам̣.
‘‘гахака̄рака дит̣т̣хоси, пуна гехам̣ на ка̄хаси;
сабба̄ те пха̄сука̄ бхагга̄, гахакӯт̣ам̣ висан̇кхатам̣;
висан̇кха̄рагатам̣ читтам̣, тан̣ха̄нам̣ кхайамаджджхага̄’’ти. (дха. па. 153-154);
идам̣ пат̣хамабуддхавачанам̣ на̄ма̄ти ваданти.
йамакаса̄ла̄намантаре нипаннена паринибба̄насамайе ‘‘ханда да̄ни, бхиккхаве, а̄мантайа̄ми во, вайадхамма̄ сан̇кха̄ра̄, аппама̄дена сампа̄детха̄’’ти (дӣ. ни. 2.218) вуттавачанам̣ паччхимабуддхавачанам̣ на̄ма.
убхиннамантаре пан̃чачатта̄лӣса васса̄ни пуппхада̄мам̣ гантхентена вийа, ратана̄валим̣ а̄вунантена вийа, ча катхито аматаппака̄сано саддхаммо маджджхимабуддхавачанам̣ на̄ма.