намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
абхидхаммапит̣аке
саммохавиноданӣ на̄ма
вибхан̇га-ат̣т̣хакатха̄
1. кхандхавибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
чатусаччадасо на̄тхо, чатудха̄ дхаммасан̇ган̣им̣;
пака̄сайитва̄ самбуддхо, тассева саманантарам̣.
упето буддхадхаммехи, ат̣т̣ха̄расахи на̄йако;
ат̣т̣ха̄расаннам̣ кхандха̄ди-вибхан̇га̄нам̣ васена йам̣.
вибхан̇гам̣ десайӣ саттха̄, тасса сам̣ван̣н̣ана̄ккамо;
ида̄ни йасма̄ сампатто, тасма̄ тассаттхаван̣н̣анам̣.
карисса̄ми вига̄хетва̄, пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄найам̣;
саддхамме га̄равам̣ катва̄, там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄ти.
1. пан̃чаккхандха̄ – рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти идам̣ вибхан̇гаппакаран̣асса а̄дибхӯте кхандхавибхан̇ге суттантабха̄джанӣйам̣ на̄ма. таттха пан̃ча̄ти ган̣анапариччхедо. тена на тато хет̣т̣ха̄ на уддханти дассети. кхандха̄ти париччхиннадхамманидассанам̣. татра̄йам̣ кхандха-саддо самбахулесу т̣ха̄несу диссати – ра̄симхи, гун̣е, пан̣н̣аттийам̣, рул̣хийанти. ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, маха̄самудде на сукарам̣ удакасса пама̄н̣ам̣ гахетум̣ – еттака̄ни удака̄л̣хака̄нӣти ва̄ еттака̄ни удака̄л̣хакасата̄нӣти ва̄ еттака̄ни удака̄л̣хакасахасса̄нӣти ва̄ еттака̄ни удака̄л̣хакасатасахасса̄нӣти ва̄, атха кхо асан̇кхйеййо аппамеййо маха̄удакаккхандхотвева сан̇кхйам̣ гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.51; 6.37) хи ра̄сито кхандхо на̄ма. нахи париттакам̣ удакам̣ удакаккхандхоти вуччати, бахукамева вуччати. татха̄ на париттако раджо раджаккхандхо, на аппаматтака̄ га̄во гаваккхандхо, на аппаматтакам̣ балам̣ балаккхандхо, на аппаматтакам̣ пун̃н̃ам̣ пун̃н̃аккхандхоти вуччати. бахукамева хи раджо раджаккхандхо, бахука̄ва гава̄дайо гаваккхандхо, балаккхандхо, пун̃н̃аккхандхоти вуччанти. ‘‘сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.355) пана гун̣ато кхандхо на̄ма. ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандхам̣ ган̇га̄йа надийа̄ сотена вуйхама̄на’’нти (сам̣. ни. 4.241). еттха пан̣н̣аттито кхандхо на̄ма. ‘‘йам̣ читтам̣ мано ма̄насам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’тиа̄дӣсу (дха. са. 63, 65) рул̣хито кхандхо на̄ма. сва̄йамидха ра̄сито адхиппето. айан̃хи кхандхат̣т̣хо на̄ма пин̣д̣ат̣т̣хо пӯгат̣т̣хо гхат̣ат̣т̣хо ра̄сат̣т̣хо. тасма̄ ‘ра̄силаккхан̣а̄ кхандха̄’ти ведитабба̄. кот̣т̣ха̄сат̣т̣хотипи ваттум̣ ват̣т̣ати; локасмин̃хи ин̣ам̣ гахетва̄ чодийама̄на̄ ‘двӣхи кхандхехи дасса̄ма, тӣхи кхандхехи дасса̄ма̄’ти ваданти. ити ‘кот̣т̣ха̄салаккхан̣а̄ кхандха̄’типи ваттум̣ ват̣т̣ати. еваметтха рӯпаккхандхоти рӯпара̄си рӯпакот̣т̣ха̄со, ведана̄ккхандхоти ведана̄ра̄си ведана̄кот̣т̣ха̄соти имина̄ найена сан̃н̃а̄ккхандха̄дӣнам̣ аттхо ведитаббо.
етта̄вата̄ самма̄самбуддхо йва̄йам̣ ‘‘чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄ чатуннан̃ча маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпа’’нти атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄дӣсу ека̄дасасу ока̄сесу вибхатто ‘пан̃чавӣсати рӯпакот̣т̣ха̄са̄’ти ча ‘чханнавути рӯпакот̣т̣ха̄са̄’ти ча евам̣пабхедо рӯпара̄си, там̣ саббам̣ парипин̣д̣етва̄ рӯпаккхандхо на̄ма̄ти дассеси. йо пана̄йам̣ ‘‘сукха̄ ведана̄, дуккха̄ ведана̄, адуккхамасукха̄ ведана̄’’ти тесуйева ека̄дасасу ока̄сесу вибхатто чатубхӯмикаведана̄ра̄си, там̣ саббам̣ парипин̣д̣етва̄ ведана̄ккхандхо на̄ма̄ти дассеси. йо пана̄йам̣ ‘‘чаккхусампхассаджа̄ сан̃н̃а̄…пе… маносампхассаджа̄ сан̃н̃а̄’’ти тесуйева ека̄дасасу ока̄сесу вибхатто чатубхӯмикасан̃н̃а̄ра̄си, там̣ саббам̣ парипин̣д̣етва̄ сан̃н̃а̄ккхандхо на̄ма̄ти дассеси. йо пана̄йам̣ ‘‘чаккхусампхассаджа̄ четана̄…пе… маносампхассаджа̄ четана̄’’ти тесуйева ека̄дасасу ока̄сесу вибхатто чатубхӯмикачетана̄ра̄си, там̣ саббам̣ парипин̣д̣етва̄ сан̇кха̄раккхандхо на̄ма̄ти дассеси. йо пана̄йам̣ ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣, манодха̄ту, мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти тесуйева ека̄дасасу ока̄сесу вибхатто чатубхӯмикачиттара̄си, там̣ саббам̣ парипин̣д̣етва̄ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо на̄ма̄ти дассеси.
апичеттха саббампи чатусамут̣т̣ха̄никам̣ рӯпам̣ рӯпаккхандхо, ка̄ма̄вачараат̣т̣хакусалачитта̄дӣхи екӯнанавутичиттехи сахаджа̄та̄ ведана̄ ведана̄ккхандхо, сан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄ккхандхо, пхасса̄дайо дхамма̄ сан̇кха̄раккхандхо, екӯнанавути читта̄ни вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти. евампи пан̃часу кхандхесу дхаммапариччхедо ведитаббо.
1. рӯпаккхандханиддесо
2. ида̄ни те рӯпаккхандха̄дайо вибхаджитва̄ дассетум̣ таттха катамо рӯпаккхандхотиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти тесу пан̃часу кхандхесу. катамоти катхетукамйата̄пуччха̄. рӯпаккхандхоти пуччхитадхамманидассанам̣. ида̄ни там̣ вибхаджанто йам̣ кин̃чи рӯпантиа̄дима̄ха. таттха йам̣ кин̃чӣти анавасесапарийа̄да̄нам̣. рӯпанти атиппасан̇ганийаманам̣. евам̣ пададвайена̄пи рӯпасса анавасесапариггахо като хоти.
таттха кенат̣т̣хена рӯпанти? руппанат̣т̣хена рӯпам̣. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘кин̃ча, бхиккхаве, рӯпам̣ вадетха? руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ рӯпанти вуччати. кена руппати? сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппати, джигхаччха̄йапи руппати, пипа̄са̄йапи руппати, д̣ам̣самакасава̄та̄тапасарисапасампхассенапи руппати. руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ рӯпанти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.79).
таттха кинти ка̄ран̣апуччха̄; кена ка̄ран̣ена рӯпам̣ вадетха, кена ка̄ран̣ена там̣ рӯпам̣ на̄ма̄ти аттхо. руппатӣти еттха итӣти ка̄ран̣уддесо. йасма̄ руппати тасма̄ рӯпанти вуччатӣти аттхо. руппатӣти куппати гхат̣т̣ӣйати пӣл̣ийати бхиджджатӣти аттхо. евам̣ имина̄ еттакена т̣ха̄нена руппанат̣т̣хена рӯпам̣ вуттам̣. руппаналаккхан̣ена рӯпантипи ваттум̣ ват̣т̣ати. руппаналаккхан̣ан̃хетам̣.
сӣтенапи руппатӣтиа̄дӣсу пана сӣтена та̄ва руппанам̣ локантариканирайе па̄кат̣ам̣. тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ан̃хи чаккава̄л̣а̄нам̣ антаре екеко локантариканирайо на̄ма хоти ат̣т̣хайоджанасахассаппама̄н̣о, йасса нева хет̣т̣ха̄ патхавӣ аттхи, на упари чандимасӯрийадӣпаман̣иа̄локо, ниччандхака̄ро. таттха ниббаттасатта̄нам̣ тига̄вуто аттабха̄во хоти. те ваггулийо вийа паббатапа̄де дӣгхапутхулехи накхехи лаггитва̄ авам̣сира̄ оламбанти. йада̄ сам̣саппанта̄ ан̃н̃аман̃н̃асса хаттхапа̄сагата̄ хонти атха ‘бхаккхо но ладдхо’ти ман̃н̃ама̄на̄ таттха бйа̄ват̣а̄ випариваттитва̄ локасандха̄раке удаке патанти, сӣтава̄те пахарантепи паккамадхукапхала̄ни вийа чхиджджитва̄ удаке патанти. патитаматта̄ва аччантакха̄рена сӣтодакена чхинначамманха̄румам̣саат̣т̣хӣхи бхиджджама̄нехи таттателе патитапит̣т̣хапин̣д̣и вийа пат̣апат̣а̄йама̄на̄ вилӣйанти. евам̣ сӣтена руппанам̣ локантариканирайе па̄кат̣ам̣. махим̣сакарат̣т̣ха̄дӣсупи химапа̄тасӣталесу падесесу етам̣ па̄кат̣амева. таттха хи сатта̄ сӣтена бхинначчхиннасарӣра̄ джӣвитаккхайампи па̄пун̣анти.
ун̣хена руппанам̣ авӣчимаха̄нирайе па̄кат̣ам̣. таттха хи татта̄йа лохапатхавийа̄ нипаджджа̄петва̄ пан̃чавидхабандхана̄дикаран̣ака̄ле сатта̄ маха̄дуккхам̣ анубхаванти.
джигхаччха̄йа руппанам̣ петтивисайе чева дуббхиккхака̄ле ча па̄кат̣ам̣. петтивисайасмин̃хи сатта̄ две тӣн̣и буддхантара̄ни кин̃чидева а̄мисам̣ хаттхена гахетва̄ мукхе паккхипанта̄ на̄ма на хонти. антоударам̣ а̄диттасусираруккхо вийа хоти. дуббхиккхе кан̃джикаматтампи алабхитва̄ маран̣аппатта̄нам̣ пама̄н̣ам̣ на̄ма наттхи.
пипа̄са̄йа руппанам̣ ка̄лакан̃джика̄дӣсу па̄кат̣ам̣. таттха хи сатта̄ две тӣн̣и буддхантара̄ни хадайатеманаматтам̣ ва̄ дживха̄теманаматтам̣ ва̄ удакабиндум̣ ладдхум̣ на сакконти. ‘па̄нӣйам̣ пивисса̄ма̄’ти надим̣ гата̄нампи надӣ ва̄лика̄талам̣ сампаджджати. маха̄самуддам̣ паккханта̄нампи маха̄самуддо пит̣т̣хипа̄са̄н̣о хоти. те суссанта̄ балавадуккхапӣл̣ита̄ вичаранти.
еко кира ка̄лакан̃джикаасуро пипа̄сам̣ адхива̄сетум̣ асакконто йоджанагамбхӣравиттха̄рам̣ маха̄ган̇гам̣ отари. тасса гатагатат̣т̣ха̄не удакам̣ чхиджджати, дхӯмо уггаччхати, татте пит̣т̣хипа̄са̄н̣е чан̇каманака̄ло вийа хоти. тасса удакасаддам̣ сутва̄ ито чито ча вичарантассева ратти вибха̄йи. атха нам̣ па̄това бхиккха̄ча̄рам̣ гаччханта̄ тим̣саматта̄ пин̣д̣ача̄рикабхиккхӯ дисва̄ – ‘‘ко на̄ма твам̣, саппуриса̄’’ти пуччхим̣су. ‘‘петохамасми, бханте’’ти. ‘‘ким̣ парийесасӣ’’ти? ‘‘па̄нӣйам̣, бханте’’ти. ‘‘айам̣ ган̇га̄ парипун̣н̣а̄, ким̣ твам̣ на пассасӣ’’ти? ‘‘на упакаппати, бханте’’ти. ‘‘тена хи ган̇га̄пит̣т̣хе нипаджджа, мукхе те па̄нӣйам̣ а̄син̃чисса̄ма̄’’ти. со ва̄лика̄пул̣ине утта̄но нипаджджи. бхиккхӯ тим̣саматте патте нӣхаритва̄ удакам̣ а̄харитва̄ а̄харитва̄ тасса мукхе а̄син̃чим̣су. тесам̣ татха̄ каронта̄нам̣йева вела̄ упакат̣т̣ха̄ джа̄та̄. тато ‘‘бхиккха̄ча̄рака̄ло амха̄кам̣, саппуриса; каччи те асса̄даматта̄ ладдха̄’’ти а̄хам̣су. пето ‘‘саче ме, бханте, тим̣саматта̄нам̣ аййа̄нам̣ тим̣саматтехи паттехи а̄ситтаудакато ад̣д̣хапасатаматтампи парагалагатам̣, петаттабха̄вато моккхо ма̄ хотӯ’’ти а̄ха. евам̣ пипа̄са̄йа руппанам̣ петтивисайе па̄кат̣ам̣.
д̣ам̣са̄дӣхи руппанам̣ д̣ам̣самаккхика̄дисамбабахулесу падесесу па̄кат̣ам̣. еттха ча д̣ам̣са̄ти пин̇галамаккхика̄, макаса̄ти макаса̄ва ва̄та̄ти куччхива̄тапит̣т̣хива̄та̄дивасена ведитабба̄. сарӣрасмин̃хи ва̄тарого уппаджджитва̄ хаттхапа̄дапит̣т̣хиа̄дӣни бхиндати, ка̄н̣ам̣ кароти, кхуджджам̣ кароти, пӣт̣хасаппим̣ кароти. а̄тапоти сӯрийа̄тапо. тена руппанам̣ маруканта̄ра̄дӣсу па̄кат̣ам̣. ека̄ кира иттхӣ маруканта̄ре раттим̣ саттхато охӣна̄ дива̄ сӯрийе уггаччханте ва̄лика̄йа таппама̄на̄йа па̄де т̣хапетум̣ асакконтӣ сӣсато паччхим̣ ота̄ретва̄ акками. камена паччхийа̄ ун̣ха̄бхитатта̄йа т̣ха̄тум̣ асакконтӣ тасса̄ упари са̄т̣акам̣ т̣хапетва̄ акками. тасмимпи сантатте ан̇кена гахитам̣ путтакам̣ адхомукхам̣ нипаджджа̄петва̄ кандантам̣ кандантам̣ аккамитва̄ саддхим̣ тена тасмим̣йева т̣ха̄не ун̣ха̄бхитатта̄ ка̄ламака̄си.
сарӣсапа̄ти йе кечи дӣгхаджа̄тика̄ саранта̄ гаччханти. тесам̣ сампхассена руппанам̣ а̄сӣвисадат̣т̣ха̄дӣнам̣ васена ведитаббам̣.
ида̄ни ‘йам̣ кин̃чи рӯпа’нти падена сам̣гахитам̣ пан̃чавӣсатикот̣т̣ха̄сачханнавутикот̣т̣ха̄саппабхедам̣ саббампи рӯпам̣ атӣта̄дикот̣т̣ха̄сесу паккхипитва̄ дассетум̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннанти а̄ха. тато парам̣ тадева аджджхаттадука̄дӣсу чатӯсу дукесу паккхипитва̄ дассетум̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄тиа̄ди вуттам̣. тато парам̣ саббампетам̣ ека̄дасасу падесесу парийа̄дийитва̄ дасситам̣ рӯпам̣ екато пин̣д̣ам̣ катва̄ дассетум̣ тадекаджджхантиа̄ди вуттам̣.
таттха тадекаджджханти там̣ екаджджхам̣; абхисан̃н̃ӯхитва̄ти абхисам̣харитва̄; абхисан̇кхипитва̄ти сан̇кхепам̣ катва̄; идам̣ вуттам̣ хоти – саббампетам̣ вуттаппака̄рам̣ рӯпам̣ руппаналаккхан̣асан̇кха̄те екавидхабха̄ве пан̃н̃а̄йа ра̄сим̣ катва̄ рӯпаккхандхо на̄ма̄ти вуччатӣти. етена саббампи рӯпам̣ руппаналаккхан̣е ра̄сибха̄вӯпагаманена рӯпаккхандхоти дасситам̣ хоти. на хи рӯпато ан̃н̃о рӯпаккхандхо на̄ма аттхи. йатха̄ ча рӯпам̣, евам̣ ведана̄дайопи ведайиталаккхан̣а̄дӣсу ра̄сибха̄вӯпагаманена. на хи ведана̄дӣхи ан̃н̃е ведана̄ккхандха̄дайо на̄ма аттхи.
3. ида̄ни екекасмим̣ ока̄се паккхиттам̣ рӯпам̣ висум̣ висум̣ бха̄джетва̄ дассенто таттха катамам̣ рӯпам̣ атӣтантиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти ека̄дасасу ока̄сесу паккхипитва̄ т̣хапитама̄тика̄йа бхуммам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – атӣта̄на̄гатапаччуппаннантиа̄дина̄ найена т̣хапита̄йа ма̄тика̄йа йам̣ атӣтам̣ рӯпанти вуттам̣, там̣ катаманти? имина̄ упа̄йена саббапуччха̄су аттхо ведитаббо. атӣтам̣ нируддхантиа̄дӣни пада̄ни никкхепакан̣д̣асса атӣтаттикабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 1044) вутта̄нева. чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄ти идам̣ атӣтанти вуттарӯпасса сабха̄вадассанам̣. йатха̄ четтха евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо. имина̄ идам̣ дассети – атӣтарӯпампи бхӯта̄ни чева бхӯта̄ни упа̄да̄йа ниббаттарӯпан̃ча, ана̄гатампи…пе… дӯрасантикампи. на хи бхӯтехи чева бхӯта̄ни упа̄да̄йа паваттарӯпато ча ан̃н̃ам̣ рӯпам̣ на̄ма аттхӣти.
апаро найо – атӣтам̣сена сан̇гахитанти атӣтакот̣т̣ха̄сенева сан̇гахитам̣, еттхева ган̣анам̣ гатам̣. кинти? чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄ чатуннан̃ча маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпанти. евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо. ана̄гатапаччуппаннаниддесапада̄нипи хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄нева.
идам̣ пана атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ на̄ма суттантапарийа̄йато абхидхамманиддесатоти дувидхам̣. там̣ суттантапарийа̄йе бхавена париччхиннам̣. пат̣исандхито хи пат̣т̣ха̄йа атӣтабхавесу ниббаттам̣ рӯпам̣, анантарабхаве ва̄ ниббаттам̣ хоту каппакот̣исатасахассаматтхаке ва̄, саббам̣ атӣтамева на̄ма. чутито пат̣т̣ха̄йа ана̄гатабхавесу ниббаттанакарӯпам̣, анантарабхаве ва̄ ниббаттам̣ хоту каппакот̣исатасахассаматтхаке ва̄, саббам̣ ана̄гатамева на̄ма. чутипат̣исандхианантаре паваттарӯпам̣ паччуппаннам̣ на̄ма. абхидхамманиддесе пана кхан̣ена париччхиннам̣. тайо хи рӯпасса кхан̣а̄ – уппа̄до, т̣хити, бхан̇готи. име тайо кхан̣е патва̄ нируддхам̣ рӯпам̣, саманантаранируддхам̣ ва̄ хоту атӣте каппакот̣исатасахассаматтхаке ва̄, саббам̣ атӣтамева на̄ма. тайо кхан̣е асампаттам̣ рӯпам̣, екачиттаккхан̣аматтена ва̄ асампаттам̣ хоту ана̄гате каппакот̣исатасахассаматтхаке ва̄, саббам̣ ана̄гатамева на̄ма. име тайо кхан̣е сампаттам̣ рӯпам̣ пана паччуппаннам̣ на̄ма. таттха кин̃ча̄пи идам̣ суттантабха̄джанӣйам̣, евам̣ сантепи абхидхамманиддесенева атӣта̄на̄гатапаччуппаннарӯпам̣ ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣.
апаро найо – идан̃хи рӯпам̣ аддха̄сантатисамайакхан̣авасена чатудха̄ атӣтам̣ на̄ма хоти. татха̄ ана̄гатапаччуппаннам̣. аддха̄васена та̄ва екасса екасмим̣ бхаве пат̣исандхито пуббе атӣтам̣, чутито уддхам̣ ана̄гатам̣, убхиннамантаре паччуппаннам̣. сантативасена сабха̄гаекаутусамут̣т̣ха̄нам̣ ека̄ха̄расамут̣т̣ха̄нан̃ча пубба̄парийавасена паваттама̄нампи паччуппаннам̣. тато пуббе висабха̄гаутуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄нам̣ атӣтам̣, паччха̄ ана̄гатам̣. читтаджам̣ екавӣтхиекаджаванаекасама̄паттисамут̣т̣ха̄нам̣ паччуппаннам̣. тато пуббе атӣтам̣, паччха̄ ана̄гатам̣. каммасамут̣т̣ха̄насса па̄т̣ийеккам̣ сантативасена атӣта̄дибхедо наттхи. тесан̃н̃ева пана утуа̄ха̄рачиттасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ упаттхамбхакавасена тасса атӣта̄дибхедо ведитаббо. самайавасена екамухуттапуббан̣хаса̄йанхараттидива̄дӣсу самайесу санта̄навасена паваттама̄нам̣ там̣ там̣ самайам̣ паччуппаннам̣ на̄ма. тато пуббе атӣтам̣, паччха̄ ана̄гатам̣. кхан̣авасена уппа̄да̄диккхан̣аттайапарийа̄паннам̣ паччуппаннам̣ на̄ма. тато пуббе атӣтам̣, паччха̄ ана̄гатам̣.
апича атиккахетупаччайакиччам̣ атӣтам̣. нит̣т̣хитахетукиччам̣ анит̣т̣хитапаччайакиччам̣ паччуппаннам̣. убхайакиччамасампаттам̣ ана̄гатам̣. сакиччаккхан̣е ва̄ паччуппаннам̣. тато пуббе атӣтам̣, паччха̄ ана̄гатам̣. еттха ча кхан̣а̄дикатха̄ва ниппарийа̄йа̄, сеса̄ сапарийа̄йа̄. та̄су ниппарийа̄йакатха̄ идха адхиппета̄. аджджхаттадукасса̄пи ниддесапада̄ни хет̣т̣ха̄ аджджхаттаттиканиддесе (дха. са. ат̣т̣ха. 1050) вуттаттха̄нева. ол̣а̄рика̄дӣни рӯпакан̣д̣аван̣н̣ана̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 674) вуттаттха̄нева.
6. хӣнадуканиддесе тесам̣ тесам̣ сатта̄нанти бахӯсу саттесу са̄мивачанам̣. апарасса̄пи апарасса̄пӣти хи вуччама̄не дивасампи каппасатасахассампи ваданто еттакамева вадеййа. ити саттха̄ двӣхева падехи анавасесе сатте парийа̄дийанто ‘тесам̣ тесам̣ сатта̄на’нти а̄ха. еттакена хи саббампи апарадӣпанам̣ сиддхам̣ хоти. ун̃н̃а̄танти аваматам̣. аван̃н̃а̄танти вамбхетва̄ н̃а̄там̣. рӯпантипи на видитам̣. хӣл̣итанти агахетаббат̣т̣хена кхиттам̣ чхад̣д̣итам̣, джигуччхитантипи ваданти. парибхӯтанти киметена̄ти ва̄ча̄йа парибхавитам̣. ачиттӣкатанти на гарукатам̣. хӣнанти ла̄макам̣. хӣнаматанти хӣнанти матам̣, ла̄макам̣ катва̄ н̃а̄там̣. хӣнасамматанти хӣнанти локе самматам̣, хӣнехи ва̄ самматам̣, гӯтхабхаккхехи гӯтхо вийа. анит̣т̣ханти аппийам̣, пат̣ила̄бхаттха̄йа ва̄ апарийеситам̣. сачепи нам̣ кочи парийесеййа, парийесату. етасса пана а̄рамман̣асса етадева на̄мам̣. акантанти ака̄митам̣, ниссирикам̣ ва̄. амана̄панти манасмим̣ на аппитам̣. та̄дисан̃хи а̄рамман̣ам̣ манасмим̣ на аппӣйати. атха ва̄ манам̣ аппа̄йати вад̣д̣хетӣти мана̄пам̣, на мана̄пам̣ амана̄пам̣.
апаро найо – анит̣т̣хам̣ сампаттивирахато. там̣ екантена каммасамут̣т̣ха̄несу акусалакаммасамут̣т̣ха̄нам̣. акантам̣ сукхасса ахетубха̄вато. амана̄пам̣ дуккхасса хетубха̄вато. рӯпа̄ садда̄ти идамасса сабха̄вадӣпанам̣. имасмин̃хи паде акусалакаммаджавасена анит̣т̣ха̄ пан̃ча ка̄магун̣а̄ вибхатта̄. кусалакаммаджам̣ пана анит̣т̣хам̣ на̄ма наттхи, саббам̣ ит̣т̣хамева.
пан̣ӣтападаниддесо вуттапат̣ипаккханайена ведитаббо. имасмим̣ пана паде кусалакаммаджавасена ит̣т̣ха̄ пан̃ча ка̄магун̣а̄ вибхатта̄. кусалакаммаджан̃хи анит̣т̣хам̣ на̄ма наттхи, саббам̣ ит̣т̣хамева. йатха̄ ча каммаджесу евам̣ утусамут̣т̣ха̄на̄дӣсупи ит̣т̣ха̄нит̣т̣хата̄ аттхи ева̄ти имасмим̣ дуке ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ пат̣ивибхаттанти ведитаббам̣. айам̣ та̄ва а̄чарийа̄нам̣ сама̄наттхакатха̄. витан̣д̣ава̄дӣ пана̄ха – ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ на̄ма па̄т̣ийеккам̣ пат̣ивибхаттам̣ наттхи, тесам̣ тесам̣ ручивасена катхитам̣.
йатха̄ха –
‘‘мана̄папарийантам̣ кхва̄хам̣, маха̄ра̄джа, пан̃часу ка̄магун̣есу агганти вада̄ми. тева, маха̄ра̄джа, рӯпа̄ екаччасса мана̄па̄ хонти, екаччасса амана̄па̄ хонти. тева, маха̄ра̄джа, садда̄, гандха̄, раса̄, пхот̣т̣хабба̄ екаччасса мана̄па̄ хонти, екаччасса амана̄па̄ хонтӣ’’ти (сам̣. ни. 1.123).
евам̣ йасма̄ тейева рӯпа̄дайо еко асса̄дети абхинандати, таттха лобхам̣ уппа̄дети. еко куджджхати пат̣ихан̃н̃ати, таттха досам̣ уппа̄дети. екасса ит̣т̣ха̄ хонти канта̄ мана̄па̄, екасса анит̣т̣ха̄ аканта̄ амана̄па̄. еко чете ‘ит̣т̣ха̄ канта̄ мана̄па̄’ти даккхин̣ато ган̣ха̄ти, еко ‘анит̣т̣ха̄ аканта̄ амана̄па̄’ти ва̄мато. тасма̄ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ на̄ма па̄т̣ийеккам̣ пат̣ивибхаттам̣ на̄ма наттхи. паччантава̄сӣнан̃хи ган̣д̣уппа̄да̄пи ит̣т̣ха̄ хонти канта̄ мана̄па̄, маджджхимадесава̄сӣнам̣ атиджегуччха̄. тесан̃ча морамам̣са̄дӣни ит̣т̣ха̄ни хонти, итаресам̣ та̄ни атиджегуччха̄нӣти.
со ваттаббо – ‘‘ким̣ пана твам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ па̄т̣ийеккам̣ пат̣ивибхаттам̣ на̄ма наттхӣти вадесӣ’’ти? ‘‘а̄ма наттхӣ’’ти вада̄ми. пуна татхева йа̄вататийам̣ патит̣т̣ха̄петва̄ пан̃хо пуччхитаббо – ‘‘нибба̄нам̣ на̄ма ит̣т̣хам̣ уда̄ху анит̣т̣ха’’нти? джа̄нама̄но ‘‘ит̣т̣ха’’нти ваккхати. сачепи на вадеййа, ма̄ вадату. нибба̄нам̣ пана екантаит̣т̣хамева. ‘‘нану еко нибба̄насса ван̣н̣е катхийама̄не куджджхитва̄ – ‘твам̣ нибба̄насса ван̣н̣ам̣ катхеси, ким̣ таттха аннапа̄нама̄ла̄гандхавилепанасайаначчха̄данасамиддха̄ пан̃ча ка̄магун̣а̄ аттхӣ’ти ватва̄ ‘наттхӣ’ти вутте ‘алам̣ тава нибба̄нена̄’ти нибба̄насса ван̣н̣е катхийама̄не куджджхитва̄ убхо кан̣н̣е тхакетӣти ит̣т̣хетам̣. етасса пана васена тава ва̄де нибба̄нам̣ анит̣т̣хам̣ на̄ма хоти. на панетам̣ евам̣ гахетаббам̣. есо хи випарӣтасан̃н̃а̄йа катхети. сан̃н̃а̄випалла̄сена ча тадева а̄рамман̣ам̣ екасса ит̣т̣хам̣ хоти, екасса анит̣т̣хам̣’’.
ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ пана па̄т̣ийеккам̣ вибхаттам̣ аттхӣти. касса васена вибхаттанти? маджджхимакасаттасса. идан̃хи на атииссара̄нам̣ маха̄самматамаха̄судассанадхамма̄сока̄дӣнам̣ васена вибхаттам̣. тесан̃хи диббакаппампи а̄рамман̣ам̣ амана̄пам̣ упат̣т̣ха̄ти. на атидуггата̄нам̣ дуллабханнапа̄на̄нам̣ васена вибхаттам̣. тесан̃хи кан̣а̄джакабхаттаситтха̄нипи пӯтимам̣сарасопи атимадхуро аматасадисо ча хоти. маджджхимака̄нам̣ пана ган̣акамаха̄маттасет̣т̣хикут̣умбикава̄н̣иджа̄дӣнам̣ ка̄лена ит̣т̣хам̣ ка̄лена анит̣т̣хам̣ лабхама̄на̄нам̣ васена вибхаттам̣. еварӯпа̄ хи ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ париччхиндитум̣ сакконтӣти.
типит̣акачӯл̣ана̄гаттхеро пана̄ха – ‘‘ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ на̄ма випа̄кавасенева париччхиннам̣, на джаванавасена. джаванам̣ пана сан̃н̃а̄випалла̄савасена ит̣т̣хасмим̣йева раджджати, ит̣т̣хасмим̣йева дуссати; анит̣т̣хасмим̣йева раджджати, анит̣т̣хасмим̣йева дуссатӣ’’ти. випа̄кавасенева панетам̣ екантато париччхиджджати. на хи сакка̄ випа̄качиттам̣ ван̃четум̣. саче а̄рамман̣ам̣ ит̣т̣хам̣ хоти, кусалавипа̄кам̣ уппаджджати. саче анит̣т̣хам̣, акусалавипа̄кам̣ уппаджджати. кин̃ча̄пи хи миччха̄дит̣т̣хика̄ буддхам̣ ва̄ сан̇гхам̣ ва̄ маха̄четийа̄дӣни ва̄ ул̣а̄ра̄ни а̄рамман̣а̄ни дисва̄ аккхӣни пидаханти, доманассам̣ а̄паджджанти, дхаммасаддам̣ сутва̄ кан̣н̣е тхакенти, чаккхувин̃н̃а̄н̣асотавин̃н̃а̄н̣а̄ни пана несам̣ кусалавипа̄ка̄нева хонти.
кин̃ча̄пи гӯтхасӯкара̄дайо гӯтхагандхам̣ гха̄йитва̄ ‘кха̄дитум̣ лабхисса̄ма̄’ти соманассаджа̄та̄ хонти, гӯтхадассане пана тесам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тасса гандхагха̄йане гха̄навин̃н̃а̄н̣ам̣, расаса̄йане дживха̄вин̃н̃а̄н̣ан̃ча акусалавипа̄камева хоти. бандхитва̄ варасайане сайа̄питасӯкаро ча кин̃ча̄пи виравати, сан̃н̃а̄випалла̄сена панасса джаванасмим̣йева доманассам̣ уппаджджати, ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ кусалавипа̄камева. касма̄? а̄рамман̣асса ит̣т̣хата̄йа.
апича два̄равасена̄пи ит̣т̣ха̄нит̣т̣хата̄ ведитабба̄. сукхасампхассан̃хи гӯтхакалалам̣ чаккхудва̄рагха̄надва̄ресу анит̣т̣хам̣, ка̄йадва̄ре ит̣т̣хам̣ хоти. чаккаваттино ман̣иратанена потхийама̄насса, суван̣н̣асӯле утта̄ситасса ча ман̣иратанасуван̣н̣асӯла̄ни чаккхудва̄ре ит̣т̣ха̄ни хонти, ка̄йадва̄ре анит̣т̣ха̄ни. касма̄? маха̄дуккхасса уппа̄данато. евам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ екантато випа̄кенева париччхиджджатӣти ведитаббам̣.
там̣ там̣ ва̄ пана̄ти еттха на хет̣т̣химанайо олокетаббо. на хи бхагава̄ саммутимана̄пам̣ бхиндати, пуггаламана̄пам̣ пана бхиндати. тасма̄ там̣там̣ва̄панавасенева упа̄да̄йупа̄да̄йа хӣнаппан̣ӣтата̄ ведитабба̄. нерайика̄нан̃хи рӯпам̣ кот̣иппаттам̣ хӣнам̣ на̄ма; там̣ упа̄да̄йа тираччха̄несу на̄гасупан̣н̣а̄нам̣ рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. тесам̣ рӯпам̣ хӣнам̣; там̣ упа̄да̄йа пета̄нам̣ рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. тесампи хӣнам̣; там̣ упа̄да̄йа джа̄напада̄нам̣ рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. тесампи хӣнам̣; там̣ упа̄да̄йа га̄мабходжака̄нам̣ рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. тесампи хӣнам̣; там̣ упа̄да̄йа джанападаса̄мика̄нам̣ рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. тесампи хӣнам̣; там̣ упа̄да̄йа падесара̄джӯнам̣ рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. тесампи хӣнам̣; там̣ упа̄да̄йа чаккаваттиран̃н̃о рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. тасса̄пи хӣнам̣; там̣ упа̄да̄йа бхуммадева̄нам̣ рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. тесампи хӣнам̣; там̣ упа̄да̄йа ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ дева̄нам̣ рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма. тесампи хӣнам̣; там̣ упа̄да̄йа та̄ватим̣са̄нам̣ дева̄нам̣ рӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма…пе… аканит̣т̣хадева̄нам̣ пана рӯпам̣ маттхакаппаттам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма.
7. дӯрадуканиддесе иттхиндрийа̄дӣни хет̣т̣ха̄ вибхатта̄нева. имасмим̣ пана дуке дуппариггахат̣т̣хена лаккхан̣адуппат̣ивиджджхата̄йа сукхумарӯпам̣ дӯрети катхитам̣. сукхапариггахат̣т̣хена лаккхан̣асуппат̣ивиджджхата̄йа ол̣а̄рикарӯпам̣ сантикети. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рапарийоса̄не ча ниййа̄танат̣т̣ха̄непи ‘идам̣ вуччати рӯпам̣ дӯре’ти на нӣййа̄титам̣. касма̄? дувидхан̃хи дӯре на̄ма – лаккхан̣ато ча ока̄сато ча̄ти. таттха лаккхан̣ато дӯрети на катхитам̣, там̣ ока̄сато катхетаббам̣. тасма̄ дӯрети акатхитам̣. ол̣а̄рикарӯпам̣ ока̄сато дӯрети дассетум̣ аниййа̄тетва̄ва йам̣ ва̄ панан̃н̃ампӣтиа̄дима̄ха. сантикападаниддесепи есева найо. таттха ана̄саннети на а̄санне, анупакат̣т̣хети ниссат̣е, дӯрети дӯрамхи, асантикети на сантике. идам̣ вуччати рӯпам̣ дӯрети идам̣ пан̣н̣арасавидхам̣ сукхумарӯпам̣ лаккхан̣ато дӯре, дасавидхам̣ пана ол̣а̄рикарӯпам̣ йева̄панакавасена ока̄сато дӯрети вуччати. сантикападаниддесо утта̄наттхойева.
идам̣ вуччати рӯпам̣ сантикети идам̣ дасавидхам̣ ол̣а̄рикарӯпам̣ лаккхан̣ато сантике, пан̃чадасавидхам̣ пана сукхумарӯпам̣ йева̄панакавасена ока̄сато сантикети вуччати. киттакато пат̣т̣ха̄йа пана рӯпам̣ ока̄савасена сантике на̄ма? киттакато пат̣т̣ха̄йа дӯре на̄ма̄ти? пакатикатха̄йа катхента̄нам̣ два̄дасахаттхо саванӯпача̄ро на̄ма хоти. тасса орато рӯпам̣ сантике, парато дӯре. таттха сукхумарӯпам̣ дӯре хонтам̣ лаккхан̣атопи ока̄сатопи дӯре хоти; сантике хонтам̣ пана ока̄сатова сантике хоти, на лаккхан̣ато. ол̣а̄рикарӯпам̣ сантике хонтам̣ лаккхан̣атопи ока̄сатопи сантике хоти; дӯре хонтам̣ ока̄сатова дӯре хоти, на лаккхан̣ато.
там̣ там̣ ва̄ пана̄ти еттха на хет̣т̣химанайо олокетаббо. хет̣т̣ха̄ хи бхиндама̄но гато. идха пана на лаккхан̣ато дӯрам̣ бхиндати, ока̄сато дӯрамева бхиндати. упа̄да̄йупа̄да̄йа дӯрасантикан̃хи еттха дасситам̣. аттано хи рӯпам̣ сантике на̄ма; антокуччхигатасса̄пи парасса дӯре. антокуччхигатасса сантике; бахит̣хитасса дӯре. екаман̃че сайитасса сантике; бахипамукхе т̣хитасса дӯре. антопаривен̣е рӯпам̣ сантике; бахипаривен̣е дӯре. антосан̇гха̄ра̄ме рӯпам̣ сантике; бахисан̇гха̄ра̄ме дӯре. антосӣма̄йа рӯпам̣ сантике; бахисӣма̄йа дӯре. антога̄макхетте рӯпам̣ сантике; бахига̄маккхетте дӯре. антоджанападе рӯпам̣ сантике; бахиджанападе дӯре. антораджджасӣма̄йа рӯпам̣ сантике; бахираджджасӣма̄йа дӯре. антосамудде рӯпам̣ сантике; бахисамуддерӯпам̣ дӯре. анточаккава̄л̣е рӯпам̣ сантике; бахичаккава̄л̣е дӯрети.
айам̣ рӯпаккхандханиддесо.
2. ведана̄ккхандханиддесо
8. ведана̄ккхандханиддеса̄дӣсу хет̣т̣ха̄ вуттасадисам̣ паха̄йа апуббамева ван̣н̣айисса̄ма. йа̄ ка̄чи ведана̄ти чатубхӯмикаведанам̣ парийа̄дийати. сукха̄ ведана̄тиа̄дӣни атӣта̄дивасена ниддит̣т̣хаведанам̣ сабха̄вато дассетум̣ вутта̄ни. таттха сукха̄ ведана̄ аттхи ка̄йика̄, аттхи четасика̄. татха̄ дуккха̄ ведана̄. адуккхамасукха̄ пана чаккха̄дайо паса̄дака̄йе сандха̄йа парийа̄йена ‘аттхи ка̄йика̄, аттхи четасика̄’. таттха сабба̄пи ка̄йика̄ ка̄ма̄вачара̄. татха̄ четасика̄ дуккха̄ ведана̄. четасика̄ сукха̄ пана тебхӯмика̄. адуккхамасукха̄ чатубхӯмика̄. тасса̄ саббаппака̄ра̄йапи сантативасена, кхан̣а̄дивасена ча атӣта̄дибха̄во ведитаббо.
таттха сантативасена екавӣтхиекаджаванаекасама̄паттипарийа̄панна̄, екавидхависайасама̄йогаппаватта̄ ча паччуппанна̄. тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. кхан̣а̄дивасена кхан̣аттайапарийа̄панна̄ пуббанта̄парантамаджджхагата̄ сакиччан̃ча курума̄на̄ ведана̄ паччуппанна̄. тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. таттха кхан̣а̄дивасена атӣта̄дибха̄вам̣ сандха̄йа айам̣ ниддесо катоти ведитаббо.
11. ол̣а̄рикасукхуманиддесе акусала̄ ведана̄тиа̄дӣни джа̄тито ол̣а̄рикасукхумабха̄вам̣ дассетум̣ вутта̄ни. дуккха̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄тиа̄дӣни сабха̄вато. асама̄паннасса ведана̄тиа̄дӣни пуггалато. са̄сава̄тиа̄дӣни локийалокуттарато ол̣а̄рикасукхумабха̄вам̣ дассетум̣ вутта̄ни. таттха акусала̄ та̄ва садаратхат̣т̣хена дуккхавипа̄кат̣т̣хена ча ол̣а̄рика̄. кусала̄ ниддаратхат̣т̣хена сукхавипа̄кат̣т̣хена ча сукхума̄. абйа̄ката̄ нирусса̄хат̣т̣хена авипа̄кат̣т̣хена ча сукхума̄. кусала̄кусала̄ саусса̄хат̣т̣хена савипа̄кат̣т̣хена ча ол̣а̄рика̄. абйа̄ката̄ вуттанайенева сукхума̄.
дуккха̄ аса̄тат̣т̣хена дуккхат̣т̣хена ча ол̣а̄рика̄. сукха̄ са̄тат̣т̣хена сукхат̣т̣хена ча сукхума̄. адуккхамасукха̄ сантат̣т̣хена пан̣ӣтат̣т̣хена ча сукхума̄. сукхадуккха̄ кхобханат̣т̣хена пхаран̣ат̣т̣хена ча ол̣а̄рика̄. сукхаведана̄пи хи кхобхети пхарати. татха̄ дуккхаведана̄пи. сукхан̃хи уппаджджама̄нам̣ сакаласарӣрам̣ кхобхентам̣ а̄лул̣ентам̣ абхисандайама̄нам̣ маддайама̄нам̣ чха̄дайама̄нам̣ сӣтодакагхат̣ена а̄син̃чайама̄нам̣ вийа уппаджджати. дуккхам̣ уппаджджама̄нам̣ таттапха̄лам̣ анто павесантам̣ вийа тин̣укка̄йа бахи джха̄пайама̄нам̣ вийа уппаджджати. адуккхамасукха̄ пана вуттанайенева сукхума̄. асама̄паннасса ведана̄ на̄на̄рамман̣е виккхиттабха̄вато ол̣а̄рика̄. сама̄паннасса ведана̄ екаттанимиттейева чаратӣти сукхума̄. са̄сава̄ а̄савуппаттихетуто ол̣а̄рика̄. а̄савача̄ро на̄ма екантаол̣а̄рико. ана̄сава̄ вуттавипарийа̄йена сукхума̄.
таттха еко нева кусалаттике ковидо хоти, на ведана̄ттике. со ‘кусалаттикам̣ раккха̄мӣ’ти ведана̄ттикам̣ бхиндати; ‘ведана̄ттикам̣ раккха̄мӣ’ти кусалаттикам̣ бхиндати. еко ‘тикам̣ раккха̄мӣ’ти бхӯмантарам̣ бхиндати. еко на бхиндати. катхам̣? ‘‘сукхадуккха̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄, адуккхамасукха̄ ведана̄ сукхума̄’’ти хи ведана̄ттике вуттам̣. там̣ еко пат̣иккхипати – на сабба̄ адуккхамасукха̄ сукхума̄. са̄ хи кусала̄пи аттхи акусала̄пи абйа̄ката̄пи. таттха кусала̄кусала̄ ол̣а̄рика̄, абйа̄ката̄ сукхума̄. касма̄? кусалаттике па̄л̣ийам̣ а̄гататта̄ти. евам̣ кусалаттико раккхито хоти, ведана̄ттико пана бхинно.
кусала̄кусала̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄, абйа̄ката̄ ведана̄ сукхума̄’’ти йам̣ пана кусалаттике вуттам̣, там̣ еко пат̣иккхипати – на сабба̄ абйа̄ката̄ сукхума̄. са̄ хи сукха̄пи аттхи дуккха̄пи адуккхамасукха̄пи. таттха сукхадуккха̄ ол̣а̄рика̄, адуккхамасукха̄ сукхума̄. касма̄? ведана̄ттике па̄л̣ийам̣ а̄гататта̄ти. евам̣ ведана̄ттико раккхито хоти, кусалаттико пана бхинно. кусалаттикасса пана а̄гатат̣т̣ха̄не ведана̄ттикам̣ анолокетва̄ ведана̄ттикасса а̄гатат̣т̣ха̄не кусалаттикам̣ анолокетва̄ кусала̄дӣнам̣ кусалаттикалаккхан̣ена, сукха̄дӣнам̣ ведана̄ттикалаккхан̣ена ол̣а̄рикасукхуматам̣ катхенто на бхиндати на̄ма.
йампи ‘‘кусала̄кусала̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄, абйа̄ката̄ ведана̄ сукхума̄’’ти кусалаттике вуттам̣, таттхеко ‘кусала̄ локуттараведана̄пи сама̄на̄ ол̣а̄рика̄ на̄ма, випа̄ка̄ антамасо двипан̃чавин̃н̃а̄н̣асахаджа̄та̄пи сама̄на̄ сукхума̄ на̄ма хотӣ’ти вадати. со еварӯпам̣ сантам̣ пан̣ӣтам̣ локуттараведанам̣ ол̣а̄рикам̣ на̄ма каронто, двипан̃чавин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ ахетукам̣ хӣнам̣ джал̣ам̣ веданам̣ сукхумам̣ на̄ма каронто ‘тикам̣ раккхисса̄мӣ’ти бхӯмантарам̣ бхиндати на̄ма. таттха таттха бхӯмийам̣ кусалам̣ пана там̣там̣бхӯмивипа̄кенева саддхим̣ йоджетва̄ катхенто на бхиндати на̄ма. татра̄йам̣ найо – ка̄ма̄вачаракусала̄ хи ол̣а̄рика̄; ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄ сукхума̄. рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаралокуттаракусала̄ ол̣а̄рика̄; рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаралокуттаравипа̄ка̄ сукхума̄ти. имина̄ нӣха̄рена катхенто на бхиндати на̄ма.
типит̣акачӯл̣ана̄гаттхеро пана̄ха – ‘‘акусале ол̣а̄рикасукхумата̄ на̄ма на уддхаритабба̄. тан̃хи екантаол̣а̄рикамева. локуттарепи ол̣а̄рикасукхумата̄ на уддхаритабба̄. тан̃хи екантасукхума’’нти. имам̣ катхам̣ а̄харитва̄ типит̣акачӯл̣а̄бхайаттхерасса катхайим̣су – евам̣ тхерена катхитанти. типит̣акачӯл̣а̄бхайаттхеро а̄ха – ‘‘самма̄самбуддхена абхидхаммам̣ патва̄ екападасса̄пи двиннампи пада̄нам̣ а̄гатат̣т̣ха̄не найам̣ да̄тум̣ йуттат̣т̣ха̄не найо адинно на̄ма наттхи, найам̣ ка̄тум̣ йуттат̣т̣ха̄не найо акато на̄ма наттхи. идха панекаччо ‘а̄чарийо асмӣ’ти вичаранто акусале ол̣а̄рикасукхуматам̣ уддхарама̄но куккучча̄йати. самма̄самбуддхена пана локуттарепи ол̣а̄рикасукхумата̄ уддхарита̄’’ти. еван̃ча пана ватва̄ идам̣ суттам̣ а̄хари – ‘‘татра, бханте, йа̄йам̣ пат̣ипада̄ дуккха̄ дандха̄бхин̃н̃а̄, айам̣, бханте, пат̣ипада̄ убхайенева хӣна̄ аккха̄йати – дуккхатта̄ дандхатта̄ ча̄’’ти (дӣ. ни. 3.152). еттха хи чатассо пат̣ипада̄ локийалокуттарамиссака̄ катхита̄.
там̣ там̣ ва̄ пана̄ти еттха на хет̣т̣химанайо олокетаббо. там̣там̣ва̄панавасенева катхетаббам̣. дувидха̄ хи акусала̄ – лобхасахагата̄ досасахагата̄ ча. таттха досасахагата̄ ол̣а̄рика̄, лобхасахагата̄ сукхума̄. досасахагата̄пи дувидха̄ – нийата̄ анийата̄ ча. таттха нийата̄ ол̣а̄рика̄, анийата̄ сукхума̄. нийата̄пи каппат̣т̣хитика̄ ол̣а̄рика̄, нокаппат̣т̣хитика̄ сукхума̄. каппат̣т̣хитика̄пи асан̇кха̄рика̄ ол̣а̄рика̄, сасан̇кха̄рика̄ сукхума̄. лобхасахагата̄пи двидха̄ – дит̣т̣хисампайутта̄ дит̣т̣хивиппайутта̄ ча. таттха дит̣т̣хисампайутта̄ ол̣а̄рика̄, дит̣т̣хивиппайутта̄ сукхума̄. дит̣т̣хисампайутта̄пи нийата̄ ол̣а̄рика̄, анийата̄ сукхума̄. са̄пи асан̇кха̄рика̄ ол̣а̄рика̄, сасан̇кха̄рика̄ сукхума̄.
сан̇кхепато акусалам̣ патва̄ йа̄ випа̄кам̣ бахум̣ дети са̄ ол̣а̄рика̄, йа̄ аппам̣ са̄ сукхума̄. кусалам̣ патва̄ пана аппавипа̄ка̄ ол̣а̄рика̄, бахувипа̄ка̄ сукхума̄. чатуббидхе кусале ка̄ма̄вачаракусала̄ ол̣а̄рика̄, рӯпа̄вачаракусала̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, арӯпа̄вачаракусала̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, локуттаракусала̄ сукхума̄. айам̣ та̄ва бхӯмӣсу абхедато найо.
бхедато пана ка̄ма̄вачара̄ да̄насӣлабха̄вана̄майавасена тивидха̄. таттха да̄намайа̄ ол̣а̄рика̄, сӣламайа̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, бха̄вана̄майа̄ сукхума̄. са̄пи духетука̄ тихетука̄ти дувидха̄. таттха духетука̄ ол̣а̄рика̄, тихетука̄ сукхума̄. тихетука̄пи сасан̇кха̄рикаасан̇кха̄рикабхедато дувидха̄. таттха сасан̇кха̄рика̄ ол̣а̄рика̄, асан̇кха̄рика̄ сукхума̄. рӯпа̄вачаре пат̣хамаджджха̄накусалаведана̄ ол̣а̄рика̄, дутийаджджха̄накусалаведана̄ сукхума̄…пе… чатуттхаджджха̄накусалаведана̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанакусалаведана̄ сукхума̄ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанакусалаведана̄ ол̣а̄рика̄…пе…. невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанакусалаведана̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, випассана̄сахаджа̄та̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, сота̄паттимаггасахаджа̄та̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄…пе… арахаттамаггасахаджа̄та̄ сукхума̄.
чатуббидхе випа̄ке ка̄ма̄вачаравипа̄каведана̄ ол̣а̄рика̄, рӯпа̄вачаравипа̄каведана̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄…пе… локуттаравипа̄каведана̄ сукхума̄. евам̣ та̄ва абхедато.
бхедато пана ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄ аттхи ахетука̄, аттхи сахетука̄. сахетука̄пи аттхи духетука̄, аттхи тихетука̄. таттха ахетука̄ ол̣а̄рика̄, сахетука̄ сукхума̄. са̄пи духетука̄ ол̣а̄рика̄, тихетука̄ сукхума̄. таттха̄пи сасан̇кха̄рика̄ ол̣а̄рика̄, асан̇кха̄рика̄ сукхума̄. пат̣хамаджджха̄навипа̄ка̄ ол̣а̄рика̄, дутийаджджха̄навипа̄ка̄ сукхума̄…пе… чатуттхаджджха̄навипа̄ка̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанавипа̄ка̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанавипа̄ка̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, сота̄паттипхалаведана̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, сакада̄га̄ми…пе… арахаттапхалаведана̄ сукхума̄.
тӣсу кирийа̄су ка̄ма̄вачаракирийаведана̄ ол̣а̄рика̄, рӯпа̄вачаракирийаведана̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, арӯпа̄вачаракирийаведана̄ сукхума̄. евам̣ та̄ва абхедато. бхедато пана ахетука̄дивасена бхинна̄йа ка̄ма̄вачаракирийа̄йа ахетукакирийаведана̄ ол̣а̄рика̄, сахетука̄ сукхума̄. са̄пи духетука̄ ол̣а̄рика̄, тихетука̄ сукхума̄. таттха̄пи сасан̇кха̄рика̄ ол̣а̄рика̄, асан̇кха̄рика̄ сукхума̄. пат̣хамаджджха̄не кирийаведана̄ ол̣а̄рика̄, дутийаджджха̄не сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, татийе…пе… чатуттхе сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанакирийаведана̄ сукхума̄. са̄пи ол̣а̄рика̄, вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанакирийаведана̄ сукхума̄. йа̄ ол̣а̄рика̄ са̄ хӣна̄. йа̄ сукхума̄ са̄ пан̣ӣта̄.
13. дӯрадуканиддесе акусалаведана̄ висабха̄гат̣т̣хена висам̣сат̣т̣хена ча кусала̄бйа̄ката̄хи дӯре. имина̄ найена саббападесу дӯрата̄ ведитабба̄. сачепи хи акусала̄диведана̄саман̇гино дуккха̄диведана̄саман̇гино ча тайо тайо джана̄ екаман̃че нисинна̄ хонти, тесампи та̄ ведана̄ висабха̄гат̣т̣хена висам̣сат̣т̣хена ча дӯрейева на̄ма. сама̄паннаведана̄дисаман̇гӣсупи есева найо. акусала̄ пана акусала̄йа сабха̄гат̣т̣хена сариккхат̣т̣хена ча сантике на̄ма. имина̄ найена саббападесу сантиката̄ ведитабба̄. сачепи хи акусала̄диведана̄саман̇гӣсу тӣсу джанесу еко ка̄мабхаве, еко рӯпабхаве, еко арӯпабхаве, тесампи та̄ ведана̄ сабха̄гат̣т̣хена сариккхат̣т̣хена ча сантикейева на̄ма. кусала̄диведана̄саман̇гӣсупи есева найо.
там̣ там̣ ва̄ пана̄ти еттха хет̣т̣химанайам̣ анолокетва̄ там̣ там̣ ва̄панавасенева катхетаббам̣. катхентена ча на дӯрато сантикам̣ уддхаритаббам̣, сантикато пана дӯрам̣ уддхаритаббам̣. дувидха̄ хи акусала̄ – лобхасахагата̄ досасахагата̄ ча. таттха лобхасахагата̄ лобхасахагата̄йа сантике на̄ма, досасахагата̄йа дӯре на̄ма. досасахагата̄ досасахагата̄йа сантике на̄ма, лобхасахагата̄йа дӯре на̄ма. досасахагата̄пи нийата̄ нийата̄йа сантике на̄ма̄ти. евам̣ анийата̄. каппат̣т̣хитикаасан̇кха̄рикасасан̇кха̄рикабхедам̣ лобхасахагата̄дӣсу ча дит̣т̣хисампайутта̄дибхедам̣ саббам̣ ол̣а̄рикадуканиддесе виттха̄ритавасена анугантва̄ екекакот̣т̣ха̄саведана̄ там̣там̣кот̣т̣ха̄саведана̄йа ева сантике, итара̄ итара̄йа дӯрети ведитабба̄ти.
айам̣ ведана̄ккхандханиддесо.
3. сан̃н̃а̄ккхандханиддесо
14. сан̃н̃а̄ккхандханиддесе йа̄ ка̄чи сан̃н̃а̄ти чатубхӯмикасан̃н̃ам̣ парийа̄дийати. чаккхусампхассаджа̄ сан̃н̃а̄тиа̄дӣни атӣта̄дивасена ниддит̣т̣хасан̃н̃ам̣ сабха̄вато дассетум̣ вутта̄ни. таттха чаккхусампхассато чаккхусампхассасмим̣ ва̄ джа̄та̄ чаккхусампхассаджа̄ на̄ма. сеса̄супи есева найо. еттха ча пурима̄ пан̃ча чаккхупаса̄да̄диваттхука̄ва. маносампхассаджа̄ хадайаваттхука̄пи аваттхука̄пи. сабба̄ чатубхӯмикасан̃н̃а̄.
17. ол̣а̄рикадуканиддесе пат̣игхасампхассаджа̄ти саппат̣игхе чаккхупаса̄да̄дайо ваттхум̣ катва̄ саппат̣игхе рӯпа̄дайо а̄раббха уппанно пхассо пат̣игхасампхассо на̄ма. тато тасмим̣ ва̄ джа̄та̄ пат̣игхасампхассаджа̄ на̄ма. чаккхусампхассаджа̄ сан̃н̃а̄…пе… ка̄йасампхассаджа̄ сан̃н̃а̄типи тасса̄йева ваттхуто на̄мам̣. рӯпасан̃н̃а̄…пе… пхот̣т̣хаббасан̃н̃а̄типи тасса̄йева а̄рамман̣ато на̄мам̣. идам̣ пана ваттха̄рамман̣ато на̄мам̣. саппат̣игха̄ни хи ваттхӯни нисса̄йа, саппат̣игха̄ни ча а̄рамман̣а̄ни а̄раббха уппаттито еса̄ пат̣игхасампхассаджа̄ сан̃н̃а̄ти вутта̄. маносампхассаджа̄типи парийа̄йена етисса̄ на̄мам̣ хотийева. чаккхувин̃н̃а̄н̣ан̃хи мано на̄ма. тена сахаджа̄то пхассо маносампхассо на̄ма. тасмим̣ маносампхассе, тасма̄ ва̄ маносампхасса̄ джа̄та̄ти маносампхассаджа̄. татха̄ сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ мано на̄ма. тена сахаджа̄то пхассо маносампхассо на̄ма. тасмим̣ маносампхассе, тасма̄ ва̄ маносампхасса̄ джа̄та̄ти маносампхассаджа̄.
адхивачанасампхассаджа̄ сан̃н̃а̄типи парийа̄йена етисса̄ на̄мам̣ хотийева. тайо хи арӯпино кхандха̄ сайам̣ пит̣т̣хиват̣т̣ака̄ хутва̄ аттана̄ сахаджа̄та̄йа сан̃н̃а̄йа адхивачанасампхассаджа̄ сан̃н̃а̄типи на̄мам̣ каронти. ниппарийа̄йена пана пат̣игхасампхассаджа̄ сан̃н̃а̄ на̄ма пан̃чадва̄рикасан̃н̃а̄, адхивачанасампхассаджа̄ сан̃н̃а̄ на̄ма манодва̄рикасан̃н̃а̄. таттха пан̃чадва̄рикасан̃н̃а̄ олокетва̄пи джа̄нитум̣ сакка̄ти ол̣а̄рика̄. раджджитва̄ упаниджджха̄йантан̃хи ‘раджджитва̄ упаниджджха̄йатӣ’ти, куджджхитва̄ упаниджджха̄йантам̣ ‘куджджхитва̄ упаниджджха̄йатӣ’ти олокетва̄ва джа̄нанти.
татридам̣ ваттху – две кира иттхийо нисӣдитва̄ суттам̣ кантанти. двӣсу дахаресу га̄ме чарантесу еко пурато гаччханто екам̣ иттхим̣ олокеси. итара̄ там̣ пуччхи ‘касма̄ ну кхо там̣ есо олокесӣ’ти? ‘на есо бхиккху мам̣ висабха̄гачиттена олокеси, канит̣т̣хабхагинӣсан̃н̃а̄йа пана олокесӣ’ти. тесупи га̄ме чаритва̄ а̄санаса̄ла̄йа нисиннесу итаро бхиккху там̣ бхиккхум̣ пуччхи – ‘тайа̄ са̄ иттхӣ олокита̄’ти? ‘а̄ма олокита̄’. ‘киматтха̄йа̄’ти? ‘майхам̣ бхагинӣсариккхатта̄ там̣ олокеси’нти а̄ха. евам̣ пан̃чадва̄рикасан̃н̃а̄ олокетва̄пи джа̄нитум̣ сакка̄ти ведитабба̄. са̄ панеса̄ паса̄даваттхука̄ ева. кечи пана джаванаппаватта̄ти дӣпенти. манодва̄рикасан̃н̃а̄ пана екаман̃че ва̄ екапӣт̣хе ва̄ нисӣдитва̄пи ан̃н̃ам̣ чинтентам̣ витаккентан̃ча ‘ким̣ чинтеси, ким̣ витаккесӣ’ти пуччхитва̄ тасса вачанавасенева джа̄нитаббато сукхума̄. сесам̣ ведана̄ккхандхасадисамева̄ти.
айам̣ сан̃н̃а̄ккхандханиддесо.
4. сан̇кха̄раккхандханиддесо
20. сан̇кха̄раккхандханиддесе йе кечи сан̇кха̄ра̄ти чатубхӯмикасан̇кха̄ре парийа̄дийати. чаккхусампхассаджа̄ четана̄тиа̄дӣни атӣта̄дивасена ниддит̣т̣хасан̇кха̄ре сабха̄вато дассетум̣ вутта̄ни. чаккхусампхассаджа̄тиа̄дӣни вуттаттха̄нева. четана̄ти хет̣т̣химакот̣ийа̄ падха̄насан̇кха̄равасена вуттам̣. хет̣т̣химакот̣ийа̄ хи антамасо чаккхувин̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ чатта̄ро сан̇кха̄ра̄ уппаджджанти. тесу четана̄ падха̄на̄ а̄йӯханат̣т̣хена па̄кат̣атта̄. тасма̄ айамева гахита̄. там̣сампайуттасан̇кха̄ра̄ пана та̄йа гахита̄йа гахита̄ва хонти. идха̄пи пурима̄ пан̃ча чаккхупаса̄да̄диваттхука̄ва. маносампхассаджа̄ хадайаваттхука̄пи аваттхука̄пи. сабба̄ чатубхӯмикачетана̄. сесам̣ ведана̄ккхандхасадисамева̄ти.
айам̣ сан̇кха̄раккхандханиддесо.
5. вин̃н̃а̄н̣аккхандханиддесо
26. вин̃н̃а̄н̣аккхандханиддесе йам̣ кин̃чи вин̃н̃а̄н̣анти чатубхӯмакавин̃н̃а̄н̣ам̣ парийа̄дийати. чаккхувин̃н̃а̄н̣антиа̄дӣни атӣта̄дивасена ниддит̣т̣хавин̃н̃а̄н̣ам̣ сабха̄вато дассетум̣ вутта̄ни. таттха чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни пан̃ча чаккхупаса̄да̄диваттхука̄нева, мановин̃н̃а̄н̣ам̣ хадайаваттхукампи аваттхукампи. саббам̣ чатубхӯмакавин̃н̃а̄н̣ам̣. сесам̣ ведана̄ккхандхасадисамева̄ти.
айам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандханиддесо.
пакин̣н̣акакатха̄
ида̄ни пан̃часупи кхандхесу самуггамато, пубба̄парато, аддха̄напариччхедато, екуппа̄дана̄на̄ниродхато, на̄нуппа̄даеканиродхато, екуппа̄даеканиродхато, на̄нуппа̄дана̄на̄ниродхато, атӣта̄на̄гатапаччуппаннато, аджджхаттикаба̄хирато, ол̣а̄рикасукхумато, хӣнапан̣ӣтато, дӯрасантикато, паччайато, самут̣т̣ха̄нато, париниппханнато, сан̇кхататоти сол̣асаха̄ка̄рехи пакин̣н̣акам̣ ведитаббам̣.
таттха дувидхо самуггамо – габбхасеййакасамуггамо, опапа̄тикасамуггамоти. таттха габбхасеййакасамуггамо евам̣ ведитаббо – габбхасеййакасатта̄нан̃хи пат̣исандхиккхан̣е пан̃чаккхандха̄ апаччха̄апуре екато па̄тубхаванти. тасмим̣ кхан̣е па̄тубхӯта̄ калаласан̇кха̄та̄ рӯпасантати паритта̄ хоти. кхуддакамаккхика̄йа екава̄йа̄мена па̄таббаматта̄ти ватва̄ пуна ‘атибахум̣ етам̣, сан̣хасӯчийа̄ теле паккхипитва̄ уккхитта̄йа паггхаритва̄ агге т̣хитабиндуматта’нти вуттам̣. тампи пат̣иккхипитва̄ ‘екакесе телато уддхаритва̄ гахите тасса паггхаритва̄ агге т̣хитабиндуматта’нти вуттам̣. тампи пат̣иккхипитва̄ ‘имасмим̣ джанападе манусса̄нам̣ кесе ат̣т̣хадха̄ пха̄лите тато екакот̣т̣ха̄саппама̄н̣о уттаракурука̄нам̣ кесо; тасса пасаннатилателато уддхат̣асса агге т̣хитабиндуматта’нти вуттам̣. тампи пат̣иккхипитва̄ ‘етам̣ баху, джа̄тиун̣н̣а̄ на̄ма сукхума̄; тасса̄ екаам̣суно пасаннатилателе паккхипитва̄ уддхат̣асса паггхаритва̄ агге т̣хитабиндуматта’нти вуттам̣. там̣ панетам̣ аччхам̣ хоти виппасаннам̣ ана̄вилам̣ парисуддхам̣ пасаннатилателабиндусама̄наван̣н̣ам̣. вуттампи четам̣ –
тилателасса йатха̄ бинду, саппиман̣д̣о ана̄вило;
евам̣ ван̣н̣апат̣ибха̄гам̣, калаланти павуччатӣти.
евам̣ паритта̄йа рӯпасантатийа̄ тӣн̣и сантатисӣса̄ни хонти – ваттхудасакам̣, ка̄йадасакам̣, иттхийа̄ иттхиндрийавасена пурисасса пурисиндрийавасена бха̄вадасаканти. таттха ваттхурӯпам̣, тасса ниссайа̄ни чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни, там̣ниссита̄ ван̣н̣агандхарасоджа̄, джӣвитанти – идам̣ ваттхудасакам̣ на̄ма. ка̄йапаса̄до, тасса ниссайа̄ни чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни, танниссита̄ ван̣н̣агандхарасоджа̄, джӣвитанти – идам̣ ка̄йадасакам̣ на̄ма. иттхийа̄ иттхибха̄во, пурисасса пурисабха̄во, тасса ниссайа̄ни чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни, танниссита̄ ван̣н̣агандхарасоджа̄, джӣвитанти – идам̣ бха̄вадасакам̣ на̄ма.
евам̣ габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхийам̣ уккат̣т̣хапариччхедена саматим̣са каммаджарӯпа̄ни рӯпаккхандхо на̄ма хоти. пат̣исандхичиттена пана сахаджа̄та̄ ведана̄ ведана̄ккхандхо, сан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄ккхандхо, сан̇кха̄ра̄ сан̇кха̄раккхандхо, пат̣исандхичиттам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти. евам̣ габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхиккхан̣е пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ хонти. саче пана напум̣сакапат̣исандхи хоти, бха̄вадасакам̣ ха̄йати. двиннам̣ дасака̄нам̣ васена самавӣсати каммаджарӯпа̄ни рӯпаккхандхо на̄ма хоти. ведана̄ккхандха̄дайо вуттаппака̄ра̄ ева̄ти. евампи габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхиккхан̣е пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ хонти.
имасмим̣ т̣ха̄не тисамут̣т̣ха̄никаппавен̣ӣ катхетабба̄ бхавеййа. там̣ пана акатхетва̄ ‘опапа̄тикасамуггамо’ на̄ма дассито. опапа̄тика̄нан̃хи парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ пат̣исандхиккхан̣е хет̣т̣ха̄ вутта̄ни тӣн̣и, чаккхусотагха̄надживха̄дасака̄ни ча̄ти сатта рӯпасантатисӣса̄ни па̄тубхаванти. таттха чаккхудасака̄дӣни ка̄йадасакасадиса̄нева. напум̣сакасса пана бха̄вадасакам̣ наттхи. евам̣ парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ опапа̄тика̄нам̣ самасаттати чева самасат̣т̣хи ча каммаджарӯпа̄ни рӯпаккхандхо на̄ма. ведана̄ккхандха̄дайо вуттаппака̄ра̄ ева̄ти. евам̣ опапа̄тика̄нам̣ пат̣исандхиккхан̣е пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ хонти. айам̣ ‘опапа̄тикасамуггамо’ на̄ма. евам̣ та̄ва пан̃чаккхандха̄ ‘самуггамато’ ведитабба̄.
‘пубба̄парато’ти евам̣ пана габбхасеййака̄нам̣ апаччха̄апуре уппаннесу пан̃часу кхандхесу ким̣ рӯпам̣ пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети уда̄ху арӯпанти? рӯпам̣ рӯпамева самут̣т̣ха̄пети, на арӯпам̣. касма̄? пат̣исандхичиттасса на рӯпаджанакатта̄. саббасатта̄нан̃хи пат̣исандхичиттам̣, кхӣн̣а̄савасса чутичиттам̣, двипан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ни, чатта̄ри арӯппавипа̄ка̄нӣти сол̣аса читта̄ни рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пенти. таттха пат̣исандхичиттам̣ та̄ва ваттхуно дуббалата̄йа аппатит̣т̣хитата̄йа паччайавекаллата̄йа а̄гантуката̄йа ча рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети. таттха хи сахаджа̄там̣ ваттху уппа̄даккхан̣е дуббалам̣ хотӣти ваттхуно дуббалата̄йа рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети. йатха̄ ча папа̄те патанто пурисо ан̃н̃асса ниссайо бхавитум̣ на саккоти, евам̣ етампи каммавегаккхиттатта̄ папа̄те патама̄нам̣ вийа аппатит̣т̣хитам̣. ити каммавегаккхиттатта̄, аппатит̣т̣хитата̄йапи рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети.
пат̣исандхичиттан̃ча ваттхуна̄ саддхим̣ апаччха̄апуре уппаннам̣. тасса ваттху пуреджа̄там̣ хутва̄ паччайо бхавитум̣ на саккоти. саче саккун̣еййа, рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пеййа. йатра̄пи ваттху пуреджа̄там̣ хутва̄ паччайо бхавитум̣ саккоти, павен̣ӣ гхат̣ийати, татра̄пи читтам̣ ан̇гато апарихӣнам̣йева рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. йади хи читтам̣ т̣ха̄наккхан̣е ва̄ бхан̇гаккхан̣е ва̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пеййа, пат̣исандхичиттампи рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пеййа. на пана читтам̣ тасмим̣ кхан̣адвайе рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. йатха̄ пана ахиччхаттакамакулам̣ патхавито ут̣т̣хахантам̣ пам̣сучун̣н̣ам̣ гахетва̄ва ут̣т̣хахати, евам̣ читтам̣ пуреджа̄там̣ ваттхум̣ нисса̄йа уппа̄даккхан̣е ат̣т̣ха рӯпа̄ни гахетва̄ва ут̣т̣хахати. пат̣исандхиккхан̣е ча ваттху пуреджа̄там̣ хутва̄ паччайо бхавитум̣ на саккотӣти паччайавекаллата̄йапи пат̣исандхичиттам̣ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети.
йатха̄ ча а̄гантукапурисо агатапуббам̣ падесам̣ гато ан̃н̃есам̣ – ‘етха бхо, антога̄ме во аннапа̄нагандхама̄ла̄дӣни дасса̄мӣ’ти ваттум̣ на саккоти, аттано ависайата̄йа аппахутата̄йа, евамева пат̣исандхичиттам̣ а̄гантуканти аттано а̄гантуката̄йапи рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети. апича саматим̣са каммаджарӯпа̄ни читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нам̣ т̣ха̄нам̣ гахетва̄ т̣хита̄нӣтипи пат̣исандхичиттам̣ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети.
кхӣн̣а̄савасса пана чутичиттам̣ ват̣т̣амӯласса вӯпасантатта̄ на самут̣т̣ха̄пети. тасса хи саббабхавесу ват̣т̣амӯлам̣ вӯпасантам̣ абхаббуппаттикам̣ пунаббхаве павен̣ӣ на̄ма наттхи. сота̄паннасса пана сатта бхаве т̣хапетва̄ ат̣т̣хамева ват̣т̣амӯлам̣ вӯпасантам̣. тасма̄ тасса чутичиттам̣ саттасу бхавесу рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, сакада̄га̄мино двӣсу, ана̄га̄мино екасмим̣. кхӣн̣а̄савасса саббабхавесу ват̣т̣амӯласса вӯпасантатта̄ нева самут̣т̣ха̄пети.
двипан̃чавин̃н̃а̄н̣есу пана джха̄нан̇гам̣ наттхи, магган̇гам̣ наттхи, хету наттхӣти читтан̇гам̣ дуббалам̣ хотӣти читтан̇гадуббалата̄йа та̄ни рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пенти. чатта̄ри арӯпавипа̄ка̄ни тасмим̣ бхаве рӯпасса наттхита̄йа рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пенти. на кевалан̃ча та̄нева, йа̄ни ан̃н̃а̄нипи тасмим̣ бхаве ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусала̄ни, даса акусала̄ни, нава кирийачитта̄ни, чатта̄ри а̄руппакусала̄ни, чатассо а̄руппакирийа̄, тӣн̣и маггачитта̄ни, чатта̄ри пхалачитта̄нӣти двечатта̄лӣса читта̄ни уппаджджанти, та̄нипи таттха рӯпасса наттхита̄йа ева рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пенти. евам̣ пат̣исандхичиттам̣ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети.
уту пана пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. ко еса уту на̄ма̄ти? пат̣исандхиккхан̣е уппанна̄нам̣ саматим̣сакаммаджарӯпа̄нам̣ аббхантара̄ теджодха̄ту. са̄ т̣ха̄нам̣ патва̄ ат̣т̣ха рӯпа̄ни самут̣т̣ха̄пети. уту на̄ма чеса дандханиродхо; читтам̣ кхиппаниродхам̣. тасмим̣ дхарантейева сол̣аса читта̄ни уппаджджитва̄ нируджджханти. тесу пат̣исандхианантарам̣ пат̣хамабхаван̇гачиттам̣ уппа̄даккхан̣ейева ат̣т̣ха рӯпа̄ни самут̣т̣ха̄пети. йада̄ пана саддасса уппаттика̄ло бхависсати, тада̄ утучитта̄ни садданавакам̣ на̄ма самут̣т̣ха̄пессанти. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ропи т̣ха̄нам̣ патва̄ ат̣т̣ха рӯпа̄ни самут̣т̣ха̄пети. куто панасса кабал̣ӣка̄ра̄ха̄роти? ма̄тито. вуттампи четам̣ –
‘‘йан̃часса бхун̃джатӣ ма̄та̄, аннам̣ па̄нан̃ча бходжанам̣;
тена со таттха йа̄пети, ма̄тукуччхигато наро’’ти. (сам̣. ни. 1.235);
евам̣ куччхигато да̄рако ма̄тара̄ аджджхохат̣ааннапа̄наоджа̄йа йа̄пети. са̄ва т̣ха̄наппатта̄ ат̣т̣ха рӯпа̄ни самут̣т̣ха̄пети. нану ча са̄ оджа̄ кхара̄? ваттху сукхумам̣? катхам̣ таттха патит̣т̣ха̄тӣти? пат̣хамам̣ та̄ва на патит̣т̣ха̄ти; екасса ва̄ двиннам̣ ва̄ сатта̄ха̄нам̣ гатака̄ле патит̣т̣ха̄ти. тато пана пуре ва̄ патит̣т̣ха̄ту паччха̄ ва̄; йада̄ ма̄тара̄ аджджхохат̣ааннапа̄наоджа̄ да̄ракасса сарӣре патит̣т̣ха̄ти, тада̄ ат̣т̣ха рӯпа̄ни самут̣т̣ха̄пети.
опапа̄тикасса̄пи пакатипат̣ийатта̄нам̣ кха̄данӣйабходжанӣйа̄нам̣ аттхит̣т̣ха̄не ниббаттасса та̄ни гахетва̄ аджджхохарато т̣ха̄наппатта̄ оджа̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. еко аннапа̄нарахите аран̃н̃е ниббаттати, маха̄чха̄тако хоти, аттанова дживха̄йа кхел̣ам̣ париваттетва̄ гилати. татра̄писса т̣ха̄наппатта̄ оджа̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети.
евам̣ пан̃чавӣсатийа̄ кот̣т̣ха̄сесу двева рӯпа̄ни рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пенти – теджодха̄ту ча кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро ча. арӯпепи двейева дхамма̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пенти – читтан̃чева каммачетана̄ ча. таттха рӯпам̣ уппа̄даккхан̣е ча бхан̇гаккхан̣е ча дуббалам̣, т̣ха̄наккхан̣е балаванти т̣ха̄наккхан̣е рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. читтам̣ т̣ха̄наккхан̣е ча бхан̇гаккхан̣е ча дуббалам̣, уппа̄даккхан̣ейева балаванти уппа̄даккхан̣ейева рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. каммачетана̄ нируддха̄ва паччайо хоти. атӣте каппакот̣исатасахассаматтхакепи хи а̄йӯхитам̣ каммам̣ етарахи паччайо хоти. етарахи а̄йӯхитам̣ ана̄гате каппакот̣исатасахассапарийоса̄непи паччайо хотӣти. евам̣ ‘пубба̄парато’ ведитабба̄.
‘аддха̄напариччхедато’ти рӯпам̣ киттакам̣ аддха̄нам̣ тит̣т̣хати? арӯпам̣ киттаканти? рӯпам̣ гарупарин̣а̄мам̣ дандханиродхам̣. арӯпам̣ лахупарин̣а̄мам̣ кхиппаниродхам̣. рӯпе дхарантейева сол̣аса читта̄ни уппаджджитва̄ нируджджханти. там̣ пана саттарасамена читтена саддхим̣ нируджджхати. йатха̄ хи пурисо ‘пхалам̣ па̄тесса̄мӣ’ти муггарена руккхаса̄кхам̣ пахареййа, пхала̄ни ча патта̄ни ча екаккхан̣ейева ван̣т̣ато муччеййум̣. таттха пхала̄ни аттано бха̄риката̄йа пат̣хаматарам̣ патхавийам̣ патанти, патта̄ни лахуката̄йа паччха̄. евамева муггараппаха̄рена патта̄нан̃ча пхала̄нан̃ча екаккхан̣е ван̣т̣ато муттака̄ло вийа пат̣исандхиккхан̣е рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ екаккхан̣е па̄тубха̄во; пхала̄нам̣ бха̄риката̄йа пат̣хаматарам̣ патхавийам̣ патанам̣ вийа рӯпе дхарантейева сол̣асаннам̣ читта̄нам̣ уппаджджитва̄ нируджджханам̣; патта̄нам̣ лахуката̄йа паччха̄ патхавийам̣ патанам̣ вийа рӯпасса саттарасамена читтена саха нируджджханам̣.
таттха кин̃ча̄пи рӯпам̣ дандханиродхам̣ гарупарин̣а̄мам̣, читтам̣ кхиппаниродхам̣ лахупарин̣а̄мам̣, рӯпам̣ пана арӯпам̣ арӯпам̣ ва̄ рӯпам̣ оха̄йа паваттитум̣ на сакконти. двиннампи екаппама̄н̣а̄ва паватти. татра̄йам̣ упама̄ – еко пурисо лакун̣т̣акапа̄до, еко дӣгхапа̄до. тесу екато маггам̣ гаччхантесу йа̄ва дӣгхапа̄до екападава̄рам̣ аккамати, та̄ва итаро паде падам̣ аккамитва̄ сол̣асападава̄рена гаччхати. дӣгхапа̄до лакун̣т̣акапа̄дасса сол̣аса падава̄ре аттано па̄дам̣ ан̃чхитва̄ а̄кад̣д̣хитва̄ екамева падава̄рам̣ кароти. ити екопи екам̣ атиккамитум̣ на саккоти. двиннампи гаманам̣ екаппама̄н̣амева хоти. евам̣сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣. лакун̣т̣акапа̄дапурисо вийа арӯпам̣; дӣгхапа̄дапурисо вийа рӯпам̣; дӣгхапа̄дасса екам̣ падава̄рам̣ аккаман̣ака̄ле итарасса сол̣асападава̄рааккаманам̣ вийа рӯпе дхарантейева арӯпадхаммесу сол̣асаннам̣ читта̄нам̣ уппаджджитва̄ нируджджханам̣; двиннам̣ пуриса̄нам̣ лакун̣т̣акапа̄дапурисасса сол̣аса падава̄ре итарасса аттано па̄дам̣ ан̃чхитва̄ а̄кад̣д̣хитва̄ екападава̄ракаран̣ам̣ вийа рӯпасса саттарасамена читтена саддхим̣ нируджджханам̣; двиннам̣ пуриса̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аноха̄йа екаппама̄н̣енева гаманам̣ вийа арӯпасса рӯпам̣ рӯпасса арӯпам̣ аноха̄йа екаппама̄н̣енева паваттананти. евам̣ ‘аддха̄напариччхедато’ ведитабба̄.
‘екуппа̄дана̄на̄ниродхато’ти идам̣ паччхимакаммаджам̣ т̣хапетва̄ дӣпетаббам̣. пат̣хаман̃хи пат̣исандхичиттам̣, дутийам̣ бхаван̇гам̣, татийам̣ бхаван̇гам̣…пе… сол̣асамам̣ бхаван̇гам̣. тесу екекасса уппа̄дат̣т̣хитибхан̇гавасена тайо тайо кхан̣а̄. таттха екекасса читтасса тӣсу тӣсу кхан̣есу саматим̣са саматим̣са каммаджарӯпа̄ни уппаджджанти. тесу пат̣исандхичиттасса уппа̄даккхан̣е самут̣т̣хитам̣ каммаджарӯпам̣ саттарасамасса бхаван̇гачиттасса уппа̄даккхан̣ейева нируджджхати; т̣хитиккхан̣е самут̣т̣хитам̣ т̣хитиккхан̣ейева; бхан̇гаккхан̣е самут̣т̣хитам̣ бхан̇гаккхан̣ейева нируджджхати. евам̣ дутийабхаван̇гачиттам̣ а̄дим̣ катва̄ аттано аттано саттарасамена читтена саддхим̣ йоджетва̄ найо нетаббо. ити сол̣аса тика̄ ат̣т̣хачатта̄лӣса хонти. айам̣ ат̣т̣хачатта̄лӣсакаммаджарӯпапавен̣ӣ на̄ма. са̄ панеса̄ раттин̃ча дива̄ ча кха̄данта̄нампи бхун̃джанта̄нампи сутта̄нампи паматта̄нампи надӣсото вийа екантам̣ паваттати йева̄ти. евам̣ ‘екуппа̄дана̄на̄ниродхато’ ведитабба̄.
‘на̄нуппа̄даеканиродхата̄’ паччхимакаммаджена дӣпетабба̄. таттха а̄йусам̣кха̄рапарийоса̄не сол̣асаннам̣ читта̄нам̣ ва̄ре сати хет̣т̣ха̄сол̣асакам̣ упарисол̣асаканти две екато йоджетабба̄ни. хет̣т̣ха̄сол̣асакасмин̃хи пат̣хамачиттасса уппа̄даккхан̣е самут̣т̣хитам̣ саматим̣сакаммаджарӯпам̣ упарисол̣асакасмим̣ пат̣хамачиттасса уппа̄даккхан̣ейева нируджджхати; т̣хитиккхан̣е самут̣т̣хитам̣ тасса т̣хитиккхан̣ейева бхан̇гаккхан̣е самут̣т̣хитам̣ тасса бхан̇гаккхан̣ейева нируджджхати. хет̣т̣химасол̣асакасмим̣ пана дутийачиттасса…пе… сол̣асамачиттасса уппа̄даккхан̣е самут̣т̣хитам̣ саматим̣сакаммаджарӯпам̣ чутичиттасса уппа̄даккхан̣ейева нируджджхати; тасса т̣хитиккхан̣е самут̣т̣хитам̣ чутичиттасса т̣хитиккхан̣ейева; бхан̇гаккхан̣е самут̣т̣хитам̣ чутичиттасса бхан̇гаккхан̣ейева нируджджхати. тато пат̣т̣ха̄йа каммаджарӯпапавен̣ӣ на паваттати. йади паваттеййа, сатта̄ аккхайа̄ авайа̄ аджара̄ амара̄ на̄ма бхавеййум̣.
еттха пана йадетам̣ ‘саттарасамасса бхаван̇гачиттасса уппа̄даккхан̣ейева нируджджхатӣ’тиа̄дина̄ найена ‘екасса читтасса уппа̄даккхан̣е уппаннам̣ рӯпам̣ ан̃н̃асса уппа̄даккхан̣е нируджджхатӣ’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гататта̄ вуттам̣, там̣ ‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро нируджджхати, тасса читтасан̇кха̄ро нируджджхатӣ’’ти? ‘‘а̄манта̄’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.79) има̄йа па̄л̣ийа̄ вируджджхати. катхам̣? ка̄йасан̇кха̄ро хи читтасамут̣т̣ха̄но асса̄сапасса̄сава̄то. читтасамут̣т̣ха̄нарӯпан̃ча читтасса уппа̄даккхан̣е уппаджджитва̄ йа̄ва ан̃н̃а̄ни сол̣аса читта̄ни уппаджджанти та̄ва тит̣т̣хати. тесам̣ сол̣асаннам̣ саббапаччхимена саддхим̣ нируджджхати. ити йена читтена саддхим̣ уппаджджати, тато пат̣т̣ха̄йа саттарасамена саддхим̣ нируджджхати; на кассачи читтасса уппа̄даккхан̣е ва̄ т̣хитиккхан̣е ва̄ нируджджхати, на̄пи т̣хитиккхан̣е ва̄ бхан̇гаккхан̣е ва̄ уппаджджати. еса̄ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпасса дхаммата̄ти нийамато читтасан̇кха̄рена саддхим̣ екаккхан̣е нируджджханато ‘‘а̄манта̄’’ти вуттам̣.
йо ча̄йам̣ читтасамут̣т̣ха̄насса кхан̣анийамо вутто камма̄дисамут̣т̣ха̄насса̄пи айамева кхан̣анийамо. тасма̄ пат̣исандхичиттена сахуппаннам̣ каммаджарӯпам̣ тато пат̣т̣ха̄йа саттарасамена саддхим̣ нируджджхати. пат̣исандхичиттасса т̣хитиккхан̣е уппаннам̣ ат̣т̣ха̄расамасса уппа̄даккхан̣е нируджджхати. пат̣исандхичиттасса бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣ ат̣т̣ха̄расамасса т̣ха̄наккхан̣е нируджджхатӣти имина̄ найенеттха йоджана̄ ка̄табба̄. тато парам̣ пана утусамут̣т̣ха̄никапавен̣ӣйева тит̣т̣хати. ‘нӣхаритва̄ джха̄петха̄’ти ваттаббам̣ хоти. евам̣ ‘на̄нуппа̄даеканиродхато’ ведитабба̄.
‘екуппа̄даеканиродхато’ти рӯпам̣ пана рӯпена саха екуппа̄дам̣ еканиродхам̣. арӯпам̣ арӯпена саха екуппа̄дам̣ еканиродхам̣. евам̣ ‘екуппа̄даеканиродхато’ ведитабба̄.
‘на̄нуппа̄дана̄на̄ниродхата̄’ пана чатусантатирӯпена дӣпетабба̄. имасса хи уддхам̣ па̄датала̄ адхо кесаматтхака̄ тачапарийантасса сарӣрасса таттха таттха чатусантатирӯпам̣ гханапун̃джабха̄вена ваттати. евам̣ ваттама̄насса̄писса на екуппа̄да̄дита̄ саллаккхетабба̄. йатха̄ пана упачикара̄джи ва̄ кипилликара̄джи ва̄ олокийама̄на̄ ека̄баддха̄ вийа хоти, на пана ека̄баддха̄. ан̃н̃исса̄ хи сӣсасантике ан̃н̃исса̄ сӣсампи ударампи па̄да̄пи, ан̃н̃исса̄ ударасантике ан̃н̃исса̄ сӣсампи ударампи па̄да̄пи, ан̃н̃исса̄ па̄дасантике ан̃н̃исса̄ сӣсампи ударампи па̄да̄пи хонти. евамева чатусантатирӯпа̄нампи ан̃н̃асса уппа̄даккхан̣е ан̃н̃асса уппа̄допи хоти т̣хитипи бхан̇гопи, ан̃н̃асса т̣хитиккхан̣е ан̃н̃асса уппа̄допи хоти т̣хитипи бхан̇гопи, ан̃н̃асса бхан̇гаккхан̣е ан̃н̃асса уппа̄допи хоти т̣хитипи бхан̇гопи. еваметтха ‘на̄нуппа̄дана̄на̄ниродхата̄’ ведитабба̄.
‘атӣта̄дӣни’ пана дӯрадукапарийоса̄на̄ни па̄л̣ийам̣ а̄гата̄нева. ‘паччайасамут̣т̣ха̄на̄ни’пи ‘‘каммаджам̣, каммапаччайам̣, каммапаччайаутусамут̣т̣ха̄на’’нтиа̄дина̄ (дха. са. ат̣т̣ха. 975) найена хет̣т̣ха̄ катхита̄нийева. пан̃чапи пана кхандха̄ париниппханна̄ва хонти, но апариниппханна̄; сан̇кхата̄ва но асан̇кхата̄; апича ниппханна̄пи хонтийева. сабха̄вадхаммесу хи нибба̄намевекам̣ апариниппханнам̣ аниппханнан̃ча. ниродхасама̄патти пана на̄мапан̃н̃атти ча катханти? ниродхасама̄патти локийалокуттара̄ти ва̄ сан̇кхата̄сан̇кхата̄ти ва̄ париниппханна̄париниппханна̄ти ва̄ на ваттабба̄. ниппханна̄ пана хоти сама̄паджджантена сама̄паджджитаббато. татха̄ на̄мапан̃н̃атти. са̄пи хи локийа̄дибхедам̣ на лабхати; ниппханна̄ пана хоти но аниппханна̄; на̄маггахан̣ан̃хи ган̣хантова ган̣ха̄тӣти.
кама̄дивиниччхайакатха̄
евам̣ пакин̣н̣акато кхандхе видитва̄ пуна етесуйева –
кхандхесу н̃а̄н̣абхедаттхам̣, каматотха висесато;
анӯна̄дхикато чева, упама̄то татхева ча.
дат̣т̣хаббато двидха̄ евам̣, пассантассаттхасиддхито;
виниччхайанайо самма̄, вин̃н̃а̄таббо вибха̄вина̄.
таттха ‘камато’ти идха уппаттиккамо, паха̄наккамо, пат̣ипаттиккамо, бхӯмиккамо, десана̄ккамоти бахувидхо камо.
таттха ‘‘пат̣хамам̣ калалам̣ хоти, калала̄ хоти аббуда’’нти (сам̣. ни. 1.235) евама̄ди уппаттиккамо. ‘‘дассанена паха̄табба̄ дхамма̄, бха̄вана̄йа паха̄табба̄ дхамма̄’’ти (дха. са. тикама̄тика̄ 8) евама̄ди паха̄наккамо. ‘‘сӣлависуддхи, читтависуддхӣ’’ти (ма. ни. 1.259; пат̣и. ма. 3.41) евама̄ди пат̣ипаттиккамо. ‘‘ка̄ма̄вачара̄, рӯпа̄вачара̄’’ти евама̄ди бхӯмиккамо. ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄’’ти (дӣ. ни. 3.145) ва̄ ‘‘да̄накатхам̣ сӣлакатха’’нти (ма. ни. 2.69; дӣ. ни. 1.298) ва̄ евама̄ди десана̄ккамо. тесу идха уппаттиккамо та̄ва на йуджджати, калала̄дӣнам̣ вийа кхандха̄нам̣ пубба̄парийававаттха̄нена ануппаттито; на паха̄наккамо кусала̄бйа̄ката̄нам̣ аппаха̄таббато; на пат̣ипаттиккамо акусала̄нам̣ аппат̣ипаджджанӣйато; на бхӯмиккамо ведана̄дӣнам̣ чатубхӯмакапарийа̄паннатта̄.
десана̄ккамо пана йуджджати. абхедена хи йам̣ пан̃часу кхандхесу аттагга̄хапатитам̣ венеййаджанам̣ самӯхагханавиниббхогадассанена аттагга̄хато мочетука̄мо бхагава̄ хитака̄мо тасса джанасса сукхаггахан̣аттхам̣ чаккхуа̄дӣнампи висайабхӯтам̣ ол̣а̄рикам̣ пат̣хамам̣ рӯпаккхандхам̣ десеси. тато ит̣т̣ха̄нит̣т̣харӯпасам̣ведитам̣ веданам̣, йам̣ ведайати там̣ сан̃джа̄на̄тӣти евам̣ ведана̄висайасса а̄ка̄рагга̄хикам̣ сан̃н̃ам̣, сан̃н̃а̄васена абхисан̇кха̄раке сан̇кха̄ре, тесам̣ ведана̄дӣнам̣ ниссайам̣ адхипатибхӯтан̃ча вин̃н̃а̄н̣анти евам̣ та̄ва ‘камато’ виниччхайанайо вин̃н̃а̄таббо.
‘висесато’ти кхандха̄нан̃ча упа̄да̄наккхандха̄нан̃ча висесато. ко пана тесам̣ висесо? кхандха̄ та̄ва ависесато вутта̄, упа̄да̄наккхандха̄ са̄саваупа̄да̄нӣйабха̄вена висесетва̄. йатха̄ха –
‘‘пан̃ча, бхиккхаве, кхандхе десесса̄ми пан̃чупа̄да̄наккхандхе ча, там̣ сун̣а̄тха. катаме ча, бхиккхаве, пан̃чаккхандха̄? йам̣ кин̃чи, бхиккхаве, рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣…пе… сантике ва̄ – айам̣ вуччати, рӯпаккхандхо. йа̄ ка̄чи ведана̄…пе… йа̄ ка̄чи сан̃н̃а̄…пе… йе кечи сан̇кха̄ра̄…пе… йам̣ кин̃чи вин̃н̃а̄н̣ам̣ …пе… сантике ва̄ – айам̣ вуччати, вин̃н̃а̄н̣аккхандхо. име вуччанти, бхиккхаве, пан̃чаккхандха̄. катаме ча, бхиккхаве, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄? йам̣ кин̃чи, бхиккхаве, рӯпам̣…пе… сантике ва̄ са̄савам̣ упа̄да̄нийам̣ – айам̣ вуччати, рӯпӯпа̄да̄наккхандхо. йа̄ ка̄чи ведана̄…пе… йам̣ кин̃чи вин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… сантике ва̄ са̄савам̣ упа̄да̄нийам̣ – айам̣ вуччати, бхиккхаве, вин̃н̃а̄н̣упа̄да̄наккхандхо. име вуччанти, бхиккхаве, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄’’ти (сам̣. ни. 3.48).
еттха ча йатха̄ ведана̄дайо ана̄сава̄пи са̄сава̄пи аттхи, на евам̣ рӯпам̣. йасма̄ панасса ра̄сат̣т̣хена кхандхабха̄во йуджджати тасма̄ кхандхесу вуттам̣. йасма̄ ра̄сат̣т̣хена ча са̄сават̣т̣хена ча упа̄да̄наккхандхабха̄во йуджджати тасма̄ упа̄да̄наккхандхесу вуттам̣. ведана̄дайо пана ана̄сава̄ва кхандхесу вутта̄, са̄сава̄ упа̄да̄наккхандхесу. ‘упа̄да̄наккхандха̄’ти еттха ча упа̄да̄нагочара̄ кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄ти еваматтхо дат̣т̣хаббо. идха пана саббепете екаджджхам̣ катва̄ кхандха̄ти адхиппета̄.
‘анӯна̄дхикато’ти касма̄ пана бхагавата̄ пан̃чева кхандха̄ вутта̄ анӯна̄ анадхика̄ти? саббасан̇кхатасабха̄гекасан̇гахато, аттаттанийагга̄хаваттхусса етаппарамато, ан̃н̃есан̃ча тадавародхато. анекаппабхедесу хи сан̇кхатадхаммесу сабха̄гавасена сан̇гайхама̄несу рӯпам̣ рӯпасабха̄гасан̇гахавасена еко кхандхо хоти, ведана̄ ведана̄сабха̄гасан̇гахавасена еко кхандхо хоти. еса найо сан̃н̃а̄дӣсупи. тасма̄ саббасан̇кхатасабха̄гасан̇гахато пан̃чева вутта̄. етапараман̃четам̣ аттаттанийагга̄хаваттху йадидам̣ рӯпа̄дайо пан̃ча. вуттан̃хетам̣ – ‘‘рӯпе кхо, бхиккхаве, сати рӯпам̣ упа̄да̄йа рӯпам̣ абхинивисса евам̣ дит̣т̣хи уппаджджати – ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’ти (сам̣. ни. 3.207). ведана̄йа… сан̃н̃а̄йа… сан̇кха̄ресу…. вин̃н̃а̄н̣е сати вин̃н̃а̄н̣ам̣ упа̄да̄йа вин̃н̃а̄н̣ам̣ абхинивисса евам̣ дит̣т̣хи уппаджджати – ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’’ти. тасма̄ аттаттанийагга̄хаваттхусса етапараматопи пан̃чева вутта̄. йепи чан̃н̃е сӣла̄дайо пан̃ча дхаммаккхандха̄ вутта̄, тепи сан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннатта̄ еттхева авародхам̣ гаччханти. тасма̄ ан̃н̃есам̣ тадавародхатопи пан̃чева вутта̄ти. евам̣ ‘анӯна̄дхикато’ виниччхайанайо вин̃н̃а̄таббо.
‘упама̄то’ти еттха хи гила̄наса̄лӯпамо рӯпупа̄да̄наккхандхо гила̄нӯпамасса вин̃н̃а̄н̣упа̄да̄наккхандхасса ваттхудва̄ра̄рамман̣авасена нива̄санат̣т̣ха̄нато, гелан̃н̃ӯпамо веданупа̄да̄наккхандхо а̄ба̄дхакатта̄, гелан̃н̃асамут̣т̣ха̄нӯпамо сан̃н̃упа̄да̄наккхандхо ка̄масан̃н̃а̄дивасена ра̄га̄дисампайуттаведана̄самбхава̄, асаппа̄йасеванӯпамо сан̇кха̄рупа̄да̄наккхандхо ведана̄гелан̃н̃асса нида̄натта̄. ‘‘веданам̣ веданатта̄йа сан̇кхатамабхисан̇кхаронтӣ’’ти (сам̣. ни. 3.79) хи вуттам̣. татха̄ ‘‘акусаласса каммасса кататта̄ упачитатта̄ випа̄кам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаннам̣ хоти дуккхасахагата’’нти (дха. са. 556). гила̄нӯпамо вин̃н̃а̄н̣упа̄да̄наккхандхо ведана̄гелан̃н̃ена апаримуттатта̄. апича ча̄ракака̄ран̣аапара̄дхака̄ран̣ака̄ракаапара̄дхикӯпама̄ ете бха̄джанабходжанабйан̃джанапаривесакабхун̃джакӯпама̄ ча̄ти, евам̣ ‘упама̄то’ виниччхайанайо вин̃н̃а̄таббо.
‘дат̣т̣хаббато двидха̄’ти сан̇кхепато виттха̄рато ча̄ти евам̣ двидха̄ дат̣т̣хаббато петтха виниччхайанайо вин̃н̃а̄таббо. сан̇кхепато хи пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ а̄сивисӯпаме (сам̣. ни. 4.238) вуттанайена уккхитта̄сикапаччаттхикато, бха̄расуттавасена (сам̣. ни. 3.22) бха̄рато, кхаджджанӣйапарийа̄йавасена (сам̣. ни. 3.79) кха̄дакато, йамакасуттавасена (сам̣. ни. 3.85) аниччадуккха̄наттасан̇кхатавадхакато дат̣т̣хабба̄.
виттха̄рато панеттха пхен̣апин̣д̣о вийа рӯпам̣ дат̣т̣хаббам̣, удакапуббул̣о вийа ведана̄, марӣчика̄ вийа сан̃н̃а̄, кадаликкхандхо вийа сан̇кха̄ра̄, ма̄йа̄ вийа вин̃н̃а̄н̣ам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘пхен̣апин̣д̣ӯпамам̣ рӯпам̣, ведана̄ пуббул̣ӯпама̄;
марӣчикӯпама̄ сан̃н̃а̄, сан̇кха̄ра̄ кадалӯпама̄;
ма̄йӯпаман̃ча вин̃н̃а̄н̣ам̣, десита̄диччабандхуна̄’’ти. (сам̣. ни. 3.95);
таттха рӯпа̄дӣнам̣ пхен̣апин̣д̣а̄дӣхи евам̣ садисата̄ ведитабба̄ – йатха̄ хи пхен̣апин̣д̣о нисса̄рова евам̣ рӯпампи ниччаса̄радхуваса̄рааттаса̄равирахена нисса̄рамева. йатха̄ ча со ‘имина̄ паттам̣ ва̄ тха̄лакам̣ ва̄ карисса̄мӣ’ти гахетум̣ на сакка̄, гахитопи таматтхам̣ на са̄дхети бхиджджатева; евам̣ рӯпампи ‘ничча’нти ва̄ ‘дхува’нти ва̄ ‘аха’нти ва̄ ‘мама’нти ва̄ гахетум̣ на сакка̄, гахитампи на татха̄ тит̣т̣хати, аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ асубхан̃н̃ева хотӣти. евам̣ ‘пхен̣апин̣д̣асадисамева’ хоти.
йатха̄ ва̄ пана пхен̣апин̣д̣о чхидда̄вачхиддо анекасандхигхат̣ито бахӯннам̣ удакасаппа̄дӣнам̣ па̄н̣а̄нам̣ а̄ва̄со, евам̣ рӯпампи чхидда̄вачхиддам̣ анекасандхигхат̣итам̣. кулавасена четтха асӣти кимикула̄ни васанти. тадева тесам̣ сӯтигхарампи ваччакут̣ипи гила̄наса̄ла̄пи суса̄нампи. на те ан̃н̃аттха гантва̄ габбхавут̣т̣ха̄на̄дӣни каронти. евампи пхен̣апин̣д̣асадисам̣. йатха̄ ча пхен̣апин̣д̣о а̄дитова бадарапаккаматто хутва̄ анупуббена паббатакӯт̣аматтопи хоти, евам̣ рӯпампи а̄дито калаламаттам̣ хутва̄ анупуббена бйа̄маматтампи гомахим̣сахаттхиа̄дӣнам̣ васена паббатакӯт̣аматтампи хоти, маччхакаччхапа̄дӣнам̣ васена анекайоджанасатаппама̄н̣ампи. евампи пхен̣апин̣д̣асадисам̣. йатха̄ ча пхен̣апин̣д̣о ут̣т̣хитаматтопи бхиджджати, тхокам̣ гантва̄пи, самуддам̣ патва̄ пана авассамева бхиджджати; евамева рӯпампи калалабха̄вепи бхиджджати, аббуда̄дибха̄ве, антара̄ пана абхеджджама̄нампи вассасата̄йука̄нам̣ вассасатам̣ патва̄ авассамева бхиджджати, маран̣амукхе чун̣н̣авичун̣н̣ам̣ хоти. евампи пхен̣апин̣д̣асадисам̣.
йатха̄ пана пуббул̣о аса̄ро, евам̣ ведана̄пи. йатха̄ ча со абало, агайхупаго, на сакка̄ там̣ гахетва̄ пхалакам̣ ва̄ а̄санам̣ ва̄ ка̄тум̣, гахитаггахитопи бхиджджатева; евам̣ ведана̄пи абала̄, агайхупага̄, на сакка̄ ‘ничча̄’ти ва̄ ‘дхува̄’ти ва̄ гахетум̣, гахита̄пи на татха̄ тит̣т̣хати. евам̣ агайхупагата̄йапи ведана̄ ‘пуббул̣асадиса̄’. йатха̄ пана тасмим̣ тасмим̣ удакабиндумхи пуббул̣о уппаджджати чева нируджджхати ча, на чират̣т̣хитико хоти; евам̣ ведана̄пи уппаджджати чева нируджджхати ча, на чират̣т̣хитика̄ хоти, екаччхараккхан̣е кот̣исатасахассасан̇кхйа̄ уппаджджитва̄ нируджджхати. йатха̄ ча пуббул̣о удакаталам̣, удакабиндум̣, удакаджаллакам̣ сан̇кад̣д̣хитва̄ пут̣ам̣ катва̄ гахан̣ава̄тан̃ча̄ти чатта̄ри ка̄ран̣а̄ни пат̣ичча уппаджджати; евам̣ ведана̄пи ваттхум̣, а̄рамман̣ам̣, килесаджа̄лам̣, пхассасан̇гхат̣т̣анан̃ча̄ти чатта̄ри ка̄ран̣а̄ни пат̣ичча уппаджджати. евампи ведана̄ пуббул̣асадиса̄.
сан̃н̃а̄пи аса̄ракат̣т̣хена ‘марӣчисадиса̄’. татха̄ агайхупагат̣т̣хена; на хи сакка̄ там̣ гахетва̄ пивитум̣ ва̄ нха̄йитум̣ ва̄ бха̄джанам̣ ва̄ пӯретум̣. апича йатха̄ марӣчи виппхандати, сан̃джа̄тӯмивего вийа кха̄йати; евам̣ нӣласан̃н̃а̄дибхеда̄ сан̃н̃а̄пи нӣла̄дианубхаванаттха̄йа пхандати виппхандати. йатха̄ ча марӣчи маха̄джанам̣ виппаламбхети, ‘парипун̣н̣ава̄пӣ вийа парипун̣н̣анадӣ вийа диссатӣ’ти вада̄пети; евам̣ сан̃н̃а̄пи виппаламбхети, ‘идам̣ нӣлакам̣ субхам̣ сукхам̣ ничча’нти вада̄пети. пӣтака̄дӣсупи есева найо. евам̣ виппаламбханена̄пи марӣчисадиса̄.
сан̇кха̄ра̄пи аса̄ракат̣т̣хена ‘кадаликкхандхасадиса̄’. татха̄ агайхупагат̣т̣хена. йатхева хи кадаликкхандхато кин̃чи гахетва̄ на сакка̄ гопа̄насӣа̄дӣнаматтха̄йа упанетум̣, упанӣтампи на татха̄ хоти; евам̣ сан̇кха̄ра̄пи на сакка̄ ничча̄дивасена гахетум̣, гахита̄пи на татха̄ хонти. йатха̄ ча кадаликкхандхо бахуват̣т̣исамодха̄но хоти, евам̣ сан̇кха̄раккхандхопи бахудхаммасамодха̄но. йатха̄ ча кадаликкхандхо на̄на̄лаккхан̣о, ан̃н̃ойева хи ба̄хира̄йа паттават̣т̣ийа̄ ван̣н̣о, ан̃н̃о тато аббхантараббхантара̄нам̣; евамева сан̇кха̄раккхандхопи ан̃н̃адева пхассасса лаккхан̣ам̣, ан̃н̃ам̣ четана̄дӣнам̣. самодха̄нетва̄ пана сан̇кха̄раккхандхотвева вуччатӣти. евампи сан̇кха̄раккхандхо кадаликкхандхасадисо.
вин̃н̃а̄н̣ампи аса̄ракат̣т̣хена ‘ма̄йа̄садисам̣’. татха̄ агайхупагат̣т̣хена. йатха̄ ча ма̄йа̄ иттара̄ лахупаччупат̣т̣ха̄на̄, евам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи татопи иттаратаран̃чева лахупаччупат̣т̣ха̄натаран̃ча. тенева хи читтена пурисо а̄гато вийа, гато вийа, т̣хито вийа, нисинно вийа хоти. ан̃н̃адева ча̄гаманака̄ле читтам̣, ан̃н̃ам̣ гаманака̄ла̄дӣсу. евампи вин̃н̃а̄н̣ам̣ ма̄йа̄садисам̣. ма̄йа̄ ча маха̄джанам̣ ван̃чети, йам̣ кин̃чидева ‘идам̣ суван̣н̣ам̣ раджатам̣ мутта̄’типи гаха̄пети. вин̃н̃а̄н̣ампи маха̄джанам̣ ван̃чети, тенева читтена а̄гаччхантам̣ вийа, гаччхантам̣ вийа, т̣хитам̣ вийа, нисиннам̣ вийа катва̄ га̄ха̄пети. ан̃н̃адева ча а̄гамане читтам̣, ан̃н̃ам̣ гамана̄дӣсу. евампи вин̃н̃а̄н̣ам̣ ма̄йа̄садисам̣. висесато ча субха̄рамман̣ампи ол̣а̄рикампи аджджхаттикарӯпам̣ асубханти дат̣т̣хаббам̣. ведана̄ тӣхи дуккхата̄хи авинимуттато дуккха̄ти сан̃н̃а̄сан̇кха̄ра̄ авидхеййато анатта̄ти вин̃н̃а̄н̣ам̣ удайаббайадхаммато аниччанти дат̣т̣хаббам̣.
‘евам̣ пассантассаттхасиддхито’ти еван̃ча сан̇кхепавиттха̄равасена двидха̄ пассато йа̄ аттхасиддхи хоти, татопи виниччхайанайо вин̃н̃а̄таббо, сеййатхидам̣ – сан̇кхепато та̄ва пан̃чупа̄да̄наккхандхесу уккхитта̄сикапаччаттхика̄дибха̄вена пассанто кхандхехи на вихан̃н̃ати. виттха̄рато пана рӯпа̄дӣни пхен̣апин̣д̣а̄дисадисабха̄вена пассанто на аса̄ресу са̄радассӣ хоти. висесато ча аджджхаттикарӯпам̣ асубхато пассанто кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рам̣ париджа̄на̄ти, асубхе субханти випалла̄сам̣ паджахати, ка̄могхам̣ уттарати, ка̄майогена висам̣йуджджати, ка̄ма̄савена ана̄саво хоти, абхиджджха̄ка̄йагантхам̣ бхиндати, ка̄мупа̄да̄нам̣ на упа̄дийати. веданам̣ дуккхато пассанто пхасса̄ха̄рам̣ париджа̄на̄ти, дуккхе сукханти випалла̄сам̣ паджахати, бхавогхам̣ уттарати, бхавайогена висам̣йуджджати, бхава̄савена ана̄саво хоти, бйа̄па̄дака̄йагантхам̣ бхиндати, сӣлаббатупа̄да̄нам̣ на упа̄дийати. сан̃н̃ам̣ сан̇кха̄ре ча анаттато пассанто маносан̃четана̄ха̄рам̣ париджа̄на̄ти, анаттани атта̄ти випалла̄сам̣ паджахати, дит̣т̣хогхам̣ уттарати, дит̣т̣хийогена висам̣йуджджати, дит̣т̣ха̄савена ана̄саво хоти, идам̣ сачча̄бхинивесака̄йагантхам̣ бхиндати, аттава̄дупа̄да̄нам̣ на упа̄дийати. вин̃н̃а̄н̣ам̣ аниччато пассанто вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄рам̣ париджа̄на̄ти, аничче ниччанти випалла̄сам̣ паджахати, авиджджогхам̣ уттарати, авиджджа̄йогена висам̣йуджджати, авиджджа̄савена ана̄саво хоти, сӣлаббатапара̄ма̄сака̄йагантхам̣ бхиндати, дит̣т̣хупа̄да̄нам̣ на упа̄дийати.
евам̣ маха̄нисам̣сам̣, вадхака̄дивасена дассанам̣ йасма̄;
тасма̄ кхандхе дхӣро, вадхака̄дивасена пассеййа̄ти.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
32. ида̄ни абхидхаммабха̄джанӣйам̣ хоти. таттха рӯпаккхандханиддесо хет̣т̣ха̄ рӯпакан̣д̣е виттха̄ританайенева ведитаббо.
34. ведана̄ккхандханиддесе екавидхена̄ти екакот̣т̣ха̄сена. пхассасампайуттоти пхассена сампайутто. сабба̄пи чатубхӯмикаведана̄. сахетукадуке сахетука̄ чатубхӯмикаведана̄, ахетука̄ ка̄ма̄вачара̄ва. имина̄ упа̄йена кусалапада̄дӣхи вутта̄ ведана̄ джа̄нитабба̄. апича̄йам̣ ведана̄ккхандхо екавидхена пхассасампайуттато дассито, дувидхена сахетука̄хетукато, тивидхена джа̄тито, чатуббидхена бхӯмантарато, пан̃чавидхена индрийато. таттха сукхиндрийадуккхиндрийа̄ни ка̄йаппаса̄даваттхука̄ни ка̄ма̄вачара̄нева. соманассиндрийам̣ чхат̣т̣хаваттхукам̣ ва̄ аваттхукам̣ ва̄ тебхӯмакам̣. доманассиндрийам̣ чхат̣т̣хаваттхукам̣ ка̄ма̄вачарам̣. упеккхиндрийам̣ чаккха̄дичатуппаса̄даваттхукам̣ чхат̣т̣хаваттхукам̣ аваттхукан̃ча чатубхӯмакам̣. чхаббидхена ваттхуто дассито. таттха пурима̄ пан̃ча ведана̄ пан̃чаппаса̄даваттхука̄ ка̄ма̄вачара̄ва чхат̣т̣ха̄ аваттхука̄ ва̄ саваттхука̄ ва̄ чатубхӯмика̄.
саттавидхена таттха маносампхассаджа̄ бхедато дассита̄, ат̣т̣хавидхена таттха ка̄йасампхассаджа̄ бхедато, нававидхена саттавидхабхеде мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄ бхедато, дасавидхена ат̣т̣хавидхабхеде мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄ бхедато. етесу хи саттавидхабхеде маносампхассаджа̄ манодха̄тусампхассаджа̄, мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄ти двидха̄ бхинна̄. ат̣т̣хавидхабхеде та̄йа саддхим̣ ка̄йасампхассаджа̄пи сукха̄ дуккха̄ти двидха̄ бхинна̄. нававидхабхеде саттавидхе вутта̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄ кусала̄дивасена тидха̄ бхинна̄. дасавидхабхеде ат̣т̣хавидхе вутта̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄ кусала̄дивасенева тидха̄ бхинна̄.
кусалаттико четтха кевалам̣ пӯран̣аттхамева вутто. саттавидхаат̣т̣хавидханававидхабхедесу пана найам̣ да̄тум̣ йуттат̣т̣ха̄не найо динно. абхидхамман̃хи патва̄ татха̄гатена найам̣ да̄тум̣ йуттат̣т̣ха̄не найо адинно на̄ма наттхи. айам̣ та̄ва дукамӯлаке еко ва̄ро.
саттха̄ хи имасмим̣ абхидхаммабха̄джанӣйе ведана̄ккхандхам̣ бха̄дженто тике гахетва̄ дукесу паккхипи, дуке гахетва̄ тикесу паккхипи, тике ча дуке ча убхатовад̣д̣хананӣха̄рена а̄хари; саттавидхена, чатувӣсативидхена, тим̣савидхена, бахувидхена̄ти саббатха̄пи бахувидхена ведана̄ккхандхам̣ дассеси. касма̄? пуггаладжджха̄сайена чева десана̄вила̄сена ча. дхаммам̣ сотум̣ нисиннадевапариса̄йа хи йе девапутта̄ тике а̄да̄йа дукесу паккхипитва̄ катхийама̄нам̣ пат̣ивиджджхитум̣ сакконти, тесам̣ саппа̄йавасена татха̄ катва̄ десеси. йе итарехи а̄ка̄рехи катхийама̄нам̣ пат̣ивиджджхитум̣ сакконти, тесам̣ теха̄ка̄рехи десесӣти. айаметтха ‘пуггаладжджха̄сайо’. самма̄самбуддхо пана аттано маха̄висайата̄йа тике ва̄ дукесу паккхипитва̄, дуке ва̄ тикесу убхатовад̣д̣ханена ва̄, саттавидха̄динайена ва̄, йатха̄ йатха̄ иччхати татха̄ татха̄ десетум̣ саккоти. тасма̄пи имеха̄ка̄рехи десесӣти айамасса ‘десана̄вила̄со’.
таттха тике а̄да̄йа дукесу паккхипитва̄ деситава̄ро дукамӯлако на̄ма. дуке а̄да̄йа тикесу паккхипитва̄ деситава̄ро тикамӯлако на̄ма. тике ча дуке ча убхато вад̣д̣хетва̄ деситава̄ро убхатовад̣д̣хитако на̄ма. аваса̄не саттавидхена̄тиа̄дива̄ро бахувидхава̄ро на̄ма̄ти име та̄ва чатта̄ро маха̄ва̄ра̄.
таттха дукамӯлаке дукесу лаббхама̄нена екекена дукена саддхим̣ тикесу алаббхама̄не ведана̄ттикапӣтиттикасанидассанаттике апанетва̄, сесе лаббхама̄наке екӯнавӣсати тике йоджетва̄, дутийадукапат̣хаматтикайоджанава̄ра̄дӣни навава̄расата̄ни пан̃н̃а̄сан̃ча ва̄ра̄ хонти. те саббепи па̄л̣ийам̣ сам̣кхипитва̄ таттха таттха дассетаббайуттакам̣ дассетва̄ вутта̄. асаммуйхантена пана виттха̄рато ведитабба̄.
тикамӯлакепи тикесу лаббхама̄нена екекена тикена саддхим̣ дукесу алаббхама̄не пат̣хамадука̄дайо дуке апанетва̄, сесе лаббхама̄наке сахетукадука̄дайо пан̃н̃а̄са дуке йоджетва̄, пат̣хаматтикадутийадукайоджанава̄ра̄дӣни навава̄расата̄ни пан̃н̃а̄сан̃ча ва̄ра̄ хонти. тепи саббе па̄л̣ийам̣ сан̇кхипитва̄ таттха таттха дассетаббайуттакам̣ дассетва̄ вутта̄. асаммуйхантена пана виттха̄рато ведитабба̄.
убхатовад̣д̣хитаке дувидхабхеде дутийадукам̣ тивидхабхеде ча пат̣хаматикам̣ а̄дим̣ катва̄ лаббхама̄нехи екӯнавӣсатийа̄ дукехи лаббхама̄не екӯнавӣсатитике йоджетва̄ дутийадукапат̣хаматикайоджанава̄ра̄дайо екӯнавӣсатива̄ра̄ вутта̄. еса дукатика̄нам̣ васена убхатовад̣д̣хитатта̄ убхатовад̣д̣хитако на̄ма татийо маха̄ва̄ро.
бахувидхава̄расса саттавидханиддесе а̄дито пат̣т̣ха̄йа лаббхама̄несу екӯнавӣсатийа̄ тикесу екекена саддхим̣ чатассо бхӯмийо йоджетва̄ екӯнавӣсати саттавидхава̄ра̄ вутта̄. чатувӣсативидханиддесепи тесам̣йева тика̄нам̣ васена екӯнавӣсатива̄ра̄ вутта̄. татха̄ бахувидхава̄ре ча̄ти. тим̣савидхава̄ро екойева̄ти саббепи ат̣т̣хапан̃н̃а̄са ва̄ра̄ хонти. айам̣ та̄веттха ва̄рапариччхедавасена па̄л̣иван̣н̣ана̄.