ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйам̣

1. ида̄ни йатха̄никкхитта̄йа ма̄тика̄йа сан̇гахите дхамме пабхедато дассетум̣ катаме дхамма̄ кусала̄ти идам̣ падабха̄джанӣйам̣ а̄раддхам̣. таттха йадетам̣ йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хотӣти пат̣хамам̣ ка̄ма̄вачаракусалам̣ дасситам̣, тасса та̄ва ниддесе дхаммававаттха̄нава̄ро сан̇гахава̄ро сун̃н̃атава̄роти тайо маха̄ва̄ра̄ хонти. тесу дхаммававаттха̄нава̄ро уддесаниддесавасена двидха̄ т̣хито. тесу уддесава̄расса пуччха̄, самайаниддесо, дхаммуддесо, аппана̄ти чатта̄ро париччхеда̄. тесу ‘катаме дхамма̄ кусала̄’ти айам̣ пуччха̄ на̄ма. ‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣…пе… тасмим̣ самайе’ти айам̣ самайаниддесо на̄ма. ‘пхассо хоти…пе… авиккхепо хотӣ’ти айам̣ дхаммуддесо на̄ма. ‘йе ва̄ пана тасмим̣ самайе ан̃н̃епи аттхи пат̣иччасамуппанна̄ арӯпино дхамма̄ име дхамма̄ кусала̄’ти айам̣ аппана̄ на̄ма.

евам̣ чатӯхи париччхедехи т̣хитасса уддесава̄расса йва̄йам̣ пат̣хамо пуччха̄париччхедо, таттха ‘катаме дхамма̄ кусала̄’ти айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄. пан̃чавидха̄хи пуччха̄ – адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄, дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄, виматиччхедана̄пуччха̄, ануматипуччха̄, катхетукамйата̄пуччха̄ти. та̄сам̣ идам̣ на̄наттам̣ –

катама̄ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ ан̃н̃а̄там̣ хоти, адит̣т̣хам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣. тасса н̃а̄н̣а̄йа дассана̄йа тулана̄йа тӣран̣а̄йа вибхӯтаттха̄йа вибха̄ванаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12).

катама̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ н̃а̄там̣ хоти, дит̣т̣хам̣ тулитам̣ тӣритам̣ вибхӯтам̣ вибха̄витам̣, со ан̃н̃ехи пан̣д̣итехи саддхим̣ сам̣санданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12).

катама̄ виматиччхедана̄пуччха̄? пакатийа̄ сам̣сайапаккхандо хоти, виматипаккхандо двел̣хакаджа̄то – ‘евам̣ ну кхо, нану кхо, ким̣ ну кхо, катхам̣ ну кхо’ти. со виматиччхеданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ виматиччхедана̄пуччха̄ (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12).

катама̄ ануматипуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ пан̃хам̣ пуччхати – ‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄’ти? ‘аниччам̣, бханте’. ‘йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄’ти? ‘дуккхам̣, бханте’. ‘йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, каллам̣ ну там̣ саманупасситум̣ етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’ти? ‘нохетам̣, бханте’ти (сам̣. ни. 3.79; маха̄ва. 21). айам̣ ануматипуччха̄.

катама̄ катхетукамйата̄пуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ катхетукамйата̄йа пан̃хам̣ пуччхати. ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро’’ти (дӣ. ни. 2.373)? айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти.

таттха буддха̄нам̣ пурима̄ тиссо пуччха̄ наттхи. касма̄? буддха̄нан̃хи тӣсу аддха̄су кин̃чи сан̇кхатам̣, аддха̄вимуттам̣ ва̄ асан̇кхатам̣, адит̣т̣хам̣ анан̃н̃а̄там̣ аджотитам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣ на̄ма наттхи. тена тесам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ наттхи. йам̣ пана бхагавата̄ аттано н̃а̄н̣ена пат̣ивиддхам̣, тасса ан̃н̃ена саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ саддхим̣ сам̣санданакиччам̣ наттхи. тенасса дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ наттхи. йасма̄ панеса акатхам̣катхӣ тин̣н̣авичикиччхо саббадхаммесу вихатасам̣сайо, тенасса виматиччхедана̄пуччха̄ наттхи. итара̄ две пана пуччха̄ бхагавато аттхи. та̄су айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти ведитабба̄.

таттха ‘катаме’типадена ниддиситаббадхамме пуччхати. ‘дхамма̄ кусала̄’ти хи вачанаматтена ‘ким̣ ката̄ ким̣ ва̄ каронтӣ’ти на сакка̄ н̃а̄тум̣. ‘катаме’ти вутте пана тесам̣ пут̣т̣хабха̄во пан̃н̃а̄йати. тена вуттам̣ ‘катаметипадена ниддиситаббадхамме пуччхатӣ’ти. ‘дхамма̄ кусала̄’типададвайена пуччха̄йа пут̣т̣хадхамме дассети. тесам̣ аттхо хет̣т̣ха̄ пака̄ситова.

касма̄ панеттха ма̄тика̄йам̣ вийа ‘кусала̄ дхамма̄’ти аватва̄ ‘дхамма̄ кусала̄’ти пада̄нуккамо катоти? пабхедато дхамма̄нам̣ десанам̣ дӣпетва̄ пабхедавантадассанаттхам̣. имасмин̃хи абхидхамме дхамма̄ва десетабба̄. те ча кусала̄дӣхи пабхедехи анекаппабхеда̄. тасма̄ дхамма̄йева идха десетабба̄. на̄йам̣ воха̄радесана̄. те ча анекаппабхедато десетабба̄, на дхаммаматтато. пабхедато хи десана̄ гханавиниббхогапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ваха̄ хотӣти ‘кусала̄ дхамма̄’ти евам̣ пабхедато дхамма̄нам̣ десанам̣ дӣпетва̄, ида̄ни йе тена пабхедена десетабба̄ дхамма̄ те дассетум̣, айам̣ ‘катаме дхамма̄ кусала̄’ти пада̄нуккамо катоти ведитаббо. пабхедавантесу хи дасситесу пабхедо дассийама̄но йуджджати сувин̃н̃еййо ча хотӣти.

ида̄ни йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтанти. еттха –

самайе ниддиси читтам̣, читтена самайам̣ муни;

нийаметва̄на дӣпетум̣, дхамме таттха пабхедато.

‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читта’нти хи ниддисанто бхагава̄ самайе читтам̣ ниддиси. ким̣ка̄ран̣а̄? тена самайанийамитена читтена парийоса̄не ‘тасмим̣ самайе’ти евам̣ самайам̣ нийаметва̄на, атха виджджама̄непи самайана̄натте йасмим̣ самайе читтам̣ тасмим̣йева самайе пхассо хоти, ведана̄ хотӣти евам̣ тасмим̣ читтанийамите самайе ете сантатисамӯхакичча̄рамман̣агханавасена дуранубодхаппабхеде пхассаведана̄дайо дхамме бодхетунти аттхо.

ида̄ни ‘йасмим̣ самайе’тиа̄дӣсу айаманупуббападаван̣н̣ана̄. йасминти анийамато бхумманиддесо. самайети анийаманиддит̣т̣хапаридӣпанам̣. етта̄вата̄ анийамато самайо ниддит̣т̣хо хоти. таттха самайасаддо –

самава̄йе кхан̣е ка̄ле, самӯхе хету дит̣т̣хису;

пат̣ила̄бхе паха̄не ча, пат̣иведхе ча диссати.

татха̄ хисса ‘‘аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄’’ти (дӣ. ни. 1.447) евама̄дӣсу самава̄йо аттхо. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) кхан̣о. ‘‘ун̣хасамайо парил̣а̄хасамайо’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 358) ка̄ло. ‘‘маха̄самайо паванасми’’нтиа̄дӣсу самӯхо. ‘‘самайопи кхо те, бхадда̄ли, аппат̣ивиддхо ахоси – бхагава̄ кхо са̄ваттхийам̣ вихарати, бхагава̄пи мам̣ джа̄ниссати ‘бхадда̄ли на̄ма бхиккху саттхуса̄сане сиккха̄йа апарипӯрака̄рӣ’ти. айампи кхо те, бхадда̄ли, самайо аппат̣ивиддхо ахосӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.135) хету. ‘‘тена кхо пана самайена угга̄хама̄но парибба̄джако саман̣амун̣д̣ика̄путто самайаппава̄даке тиндука̄чӣре екаса̄лаке маллика̄йа а̄ра̄ме пат̣ивасатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.260) дит̣т̣хи.

‘‘дит̣т̣хе дхамме ча йо аттхо, йо чаттхо сампара̄йико;

аттха̄бхисамайа̄ дхӣро, пан̣д̣итоти павуччатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.129) –

а̄дӣсу пат̣ила̄бхо. ‘‘самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ антамака̄си дуккхасса̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.28) паха̄нам̣. ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо абхисамайат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 2.8) пат̣иведхо. еваманекесу самайесу –

самава̄йо кхан̣о ка̄ло, самӯхо хетуйева ча;

ете пан̃чапи вин̃н̃еййа̄, самайа̄ идха вин̃н̃уна̄.

‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусала’нти имасмин̃хи кусала̄дхика̄ре тесу навасу самайесу ете самава̄йа̄дайо пан̃ча самайа̄ пан̣д̣итена ведитабба̄.

тесу паччайаса̄маггӣ, самава̄йо кхан̣о пана;

екова навамо н̃еййо, чакка̄ни чатуропи ва̄.

йа̄ хи еса̄ са̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дакаттена сан̣т̣хита̄ паччайа̄нам̣ са̄маггӣ, са̄ идха самава̄йоти н̃а̄табба̄. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’ти (а. ни. 8.29) евам̣ вутто пана навамова кхан̣о еко кхан̣оти ведитаббо. йа̄ни ва̄ панета̄ни ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’ти – еттха ‘патирӯпадесава̄со, саппурисӯпаниссайо, аттасамма̄пан̣идхи, пуббе ча катапун̃н̃ата̄’ти (а. ни. 4.31) чатта̄ри чакка̄ни вутта̄ни, ета̄ни ва̄ екаджджхам̣ катва̄ ока̄сат̣т̣хена кхан̣оти ведитабба̄ни. та̄ни хи кусалуппаттийа̄ ока̄сабхӯта̄ни.

евам̣ самава̄йан̃ча кхан̣ан̃ча н̃атва̄ итаресу –

там̣ там̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атто, ка̄ло воха̄раматтако;

пун̃джо пхасса̄дидхамма̄нам̣, самӯхоти вибха̄вито.

‘читтака̄ло рӯпака̄ло’тиа̄дина̄ хи найена дхамме ва̄, ‘атӣто ана̄гато’тиа̄дина̄ найена дхаммавуттим̣ ва̄, ‘бӣджака̄ло ан̇курака̄ло’ти а̄дина̄ найена дхаммапат̣ипа̄т̣им̣ ва̄, ‘уппа̄дака̄ло джара̄ка̄ло’тиа̄дина̄ найена дхаммалаккхан̣ам̣ ва̄, ‘ведийанака̄ло сан̃джа̄нанака̄ло’тиа̄дина̄ найена дхаммакиччам̣ ва̄, ‘нха̄нака̄ло па̄нака̄ло’тиа̄дина̄ найена саттакиччам̣ ва̄, ‘гаманака̄ло т̣ха̄нака̄ло’тиа̄дина̄ найена ирийа̄патхам̣ ва̄, ‘пуббан̣хо са̄йанхо дива̄ раттӣ’тиа̄дина̄ найена чандимасӯрийа̄дипариваттанам̣ ва̄, ‘ад̣д̣хама̄со ма̄со’тиа̄дина̄ найена ахоратта̄дисан̇кха̄там̣ ка̄ласан̃чайам̣ ва̄ти – евам̣ там̣ там̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атто ка̄ло на̄ма. со панеса сабха̄вато авиджджама̄натта̄ пан̃н̃аттиматтако ева̄ти ведитаббо. йо панеса пхассаведана̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ пун̃джо, со идха самӯхоти вибха̄вито. евам̣ ка̄ласамӯхепи н̃атва̄ итаро пана –

хетӯти паччайоветтха, тасса два̄равасена ва̄;

анекабха̄во вин̃н̃еййо, паччайа̄нам̣ васена ва̄.

еттха хи паччайова хету на̄ма, тасса два̄ра̄нам̣ ва̄ паччайа̄нам̣ ва̄ васена анекабха̄во ведитаббо. катхам̣? чаккхудва̄ра̄дӣсу хи уппаджджама̄на̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ чаккхурӯпаа̄локаманасика̄ра̄дайо паччайа̄, маха̄пакаран̣е ча ‘‘хетупаччайо а̄рамман̣апаччайо’’тиа̄дина̄ найена чатувӣсати паччайа̄ вутта̄. тесу т̣хапетва̄ випа̄капаччайан̃ча паччха̄джа̄тапаччайан̃ча, сеса̄ кусаладхамма̄нам̣ паччайа̄ хонтийева. те саббепи идха хетӯти адхиппета̄. евамасса имина̄ два̄равасена ва̄ паччайавасена ва̄ анекабха̄во ведитаббо. евамете самава̄йа̄дайо пан̃ча аттха̄ идха самайасаддена париггахита̄ти ведитабба̄.

‘касма̄ пана етесу йам̣кин̃чи екам̣ апариггахетва̄ саббесам̣ париггахо като’ти? ‘тена тена тасса тасса аттхависесасса дӣпанато. етесу хи самава̄йасан̇кха̄то самайо анекахетуто вуттим̣ дӣпети. тена екака̄ран̣ава̄до пат̣иседхито хоти. самава̄йо ча на̄ма са̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дане ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхо хоти. тасма̄ ‘еко катта̄ на̄ма наттхӣ’ти имампи аттхам̣ дӣпети. сабха̄вена хи ка̄ран̣е сати ка̄ран̣антара̄пеккха̄ айутта̄ти. евам̣ екасса кассачи ка̄ран̣асса абха̄вадӣпанена ‘‘сайам̣катам̣ сукхадуккха’’нтиа̄ди пат̣иседхитам̣ хоти.

таттха сийа̄ – ‘йам̣ вуттам̣ анекахетуто вуттим̣ дӣпетӣ’ти, там̣ на йуттам̣. ‘ким̣ка̄ран̣а̄’?‘аса̄маггийам̣ ахетӯнам̣ са̄маггийампи ахетубха̄ва̄паттито’. ‘на хи екасмим̣ андхе дат̣т̣хум̣ асакконте андхасатам̣ пассатӣ’ти. ‘но на йуттам̣; са̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дакаттена хи т̣хитабха̄во са̄маггӣ; на анекесам̣ самодха̄наматтам̣. на ча андха̄нам̣ дассанам̣ на̄ма са̄дха̄ран̣апхалам̣’. ‘касма̄’?‘андхасате сатипи тасса абха̄вато. чаккха̄дӣнам̣ пана там̣ са̄дха̄ран̣апхалам̣, тесам̣ бха̄ве бха̄вато. аса̄маггийам̣ ахетӯнампи ча са̄маггийам̣ хетубха̄во сиддхо. сва̄йам̣ аса̄маггийам̣ пхала̄бха̄вена, са̄маггийан̃часса бха̄вена, ведитаббо. чаккха̄дӣнан̃хи векалле чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ абха̄во, авекалле ча бха̄во, паччаккхасиддхо локасса̄’ти. айам̣ та̄ва самава̄йасан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

йо панеса ат̣т̣хахи аккхан̣ехи париваджджито навамо кхан̣о, патирӯпадесава̄са̄дико ча чатучаккасан̇кха̄то ока̄сат̣т̣хена кхан̣о вутто, со мануссаттабуддхуппа̄дасаддхаммат̣т̣хитиа̄дикам̣ кхан̣аса̄маггим̣ вина̄ наттхи. мануссатта̄дӣнан̃ча ка̄н̣акаччхапопама̄дӣхи (ма. ни. 3.252) дуллабхабха̄во. ити кхан̣асса дуллабхатта̄ сут̣т̣хутарам̣ кхан̣а̄йаттам̣ локуттарадхамма̄нам̣ упака̄рабхӯтам̣ кусалам̣ дуллабхамева. еваметесу кхан̣асан̇кха̄то самайо кусалуппаттийа̄ дуллабхабха̄вам̣ дӣпети. евам̣ дӣпентена анена адхигатакхан̣а̄нам̣ кхан̣а̄йаттассева тасса кусаласса ананут̣т̣ха̄нена могхакхан̣ам̣ курума̄на̄нам̣ пама̄давиха̄ро пат̣иседхито хоти. айам̣ кхан̣асан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

йо панетасса кусалачиттасса паваттика̄ло на̄ма хоти, со атипаритто. са̄ часса атипариттата̄ ‘‘йатха̄ ча, бхиккхаве, тасса пурисасса джаво, йатха̄ ча чандимасӯрийа̄нам̣ джаво, йатха̄ ча йа̄ девата̄ чандимасӯрийа̄нам̣ пурато дха̄ванти та̄сам̣ девата̄нам̣ джаво, тато сӣгхатарам̣ а̄йусан̇кха̄ра̄ кхӣйантӣ’’ти (сам̣. ни. 2.228) – имасса суттасса ат̣т̣хакатха̄васена ведитабба̄. татра хи со рӯпаджӣвитиндрийасса та̄ва париттако ка̄ло вутто. йа̄ва пат̣уппаннам̣ рӯпам̣ тит̣т̣хати та̄ва сол̣аса читта̄ни уппаджджитва̄ бхиджджанти. ити тесам̣ ка̄лапариттата̄йа упама̄пи наттхи. тенева̄ха – ‘‘йа̄ван̃чидам̣, бхиккхаве, упама̄пи на сукара̄ йа̄ва лахупариваттам̣ читта’’нти (а. ни. 1.48). еваметесу ка̄ласан̇кха̄то самайо кусалачиттаппаваттика̄ласса атипариттатам̣ дӣпети. евам̣ дӣпентена ча̄нена атипариттака̄лата̄йа, виджджулатобха̄сена мутта̄вун̣анам̣ вийа, дуппат̣ивиджджхамидам̣ читтам̣, тасма̄ етасса пат̣иведхе маха̄усса̄хо ча а̄даро ча каттабботи ова̄до динно хоти. айам̣ ка̄ласан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

самӯхасан̇кха̄то пана самайо анекесам̣ сахуппаттим̣ дӣпети. пхасса̄дӣнан̃хи дхамма̄нам̣ пун̃джо самӯхоти вутто. тасмин̃ча уппаджджама̄нам̣ читтам̣ саха техи дхаммехи уппаджджатӣти анекесам̣ сахуппатти дӣпита̄. евам̣ дӣпентена ча̄нена екассева дхаммасса уппатти пат̣иседхита̄ хоти. айам̣ самӯхасан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

хетусан̇кха̄то пана самайо пара̄йаттавуттитам̣ дӣпети. ‘йасмим̣ самайе’ти хи падасса йасма̄ ‘йасмим̣ хетумхи сати’ уппаннам̣ хотӣти айаматтхо, тасма̄ ‘хетумхи сати’ паваттито пара̄йаттавуттита̄ дӣпита̄. евам̣ дӣпентена ча̄нена дхамма̄нам̣ савасаваттита̄бхима̄но пат̣иседхито хоти. айам̣ хетусан̇кха̄тена самайена аттхо дӣпито.

таттха ‘йасмим̣ самайе’ти ка̄ласан̇кха̄тасса самайасса васена ‘йасмим̣ ка̄ле’ти аттхо; самӯхасан̇кха̄тасса ‘йасмим̣ самӯхе’ти. кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄та̄нам̣ ‘йасмим̣ кхан̣е сати, йа̄йа са̄маггийа̄ сати, йамхи хетумхи сати’ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева сати ‘пхасса̄дайопӣ’ти айаматтхо ведитаббо. адхикаран̣ан̃хи ка̄ласан̇кха̄то самӯхасан̇кха̄то ча самайо. таттха вуттадхамма̄нанти адхикаран̣авасенеттха бхуммам̣. кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса ча самайасса бха̄вена тесам̣ бха̄во лаккхӣйатӣти бха̄венабха̄валаккхан̣авасенеттха бхуммам̣.

ка̄ма̄вачаранти ‘‘катаме дхамма̄ ка̄ма̄вачара̄? хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ упарито параниммитавасаваттим̣ парийантам̣ катва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1287) найена вуттесу ка̄ма̄вачарадхаммесу парийа̄паннам̣. татра̄йам̣ вачанаттхо – удда̄нато две ка̄ма̄, ваттхука̄мо ча килесака̄мо ча. таттха килесака̄мо аттхато чхандара̄гова ваттхука̄мо тебхӯмакават̣т̣ам̣. килесака̄мо четтха ка̄метӣти ка̄мо; итаро пана ка̄мийатӣти ка̄мо. йасмим̣ пана падесе дувидхопесо ка̄мо паваттивасена авачарати, со чатуннам̣ апа̄йа̄нам̣, манусса̄нам̣, чханнан̃ча девалока̄нам̣ васена ека̄дасавидхо падесо. ка̄мо еттха авачаратӣти ка̄ма̄вачаро, сасаттха̄вачаро вийа. йатха̄ хи йасмим̣ падесе сасаттха̄ пуриса̄ авачаранти, со виджджама̄несупи ан̃н̃есу двипадачатуппадесу авачарантесу, тесам̣ абхилаккхитатта̄ ‘сасаттха̄вачаро’твева вуччати, евам̣ виджджама̄несупи ан̃н̃есу рӯпа̄вачара̄дӣсу таттха авачарантесу, тесам̣ абхилаккхитатта̄ айам̣ падесо ‘ка̄ма̄вачаро’твева вуччати. сва̄йам̣ йатха̄ рӯпабхаво рӯпам̣, евам̣ уттарападалопам̣ катва̄ ‘ка̄мо’твева вуччати. евамидам̣ читтам̣ имасмим̣ ека̄дасападесасан̇кха̄те ка̄ме авачаратӣти ка̄ма̄вачарам̣.

кин̃ча̄пи хи етам̣ рӯпа̄рӯпабхавесупи авачарати, йатха̄ пана сан̇га̄ме авачаран̣ато сан̇га̄ма̄вачароти ладдхана̄мако на̄го нагаре чарантопи ‘сан̇га̄ма̄вачаро’твева вуччати, тхаладжалачара̄ ча па̄н̣а̄ атхале аджале ча т̣хита̄пи ‘тхалачара̄ джалачара̄’твева вуччанти, евамидам̣ ан̃н̃аттха авачарантампи ка̄ма̄вачарамева̄ти ведитаббам̣. а̄рамман̣акаран̣авасена ва̄ еттха ка̄мо авачаратӣтипи ка̄ма̄вачарам̣. ка̄ман̃чеса рӯпа̄рӯпа̄вачаресупи авачарати, йатха̄ пана вадатӣти ‘ваччхо’, махийам̣ сетӣти ‘махим̣со’ти вутте, на сатта̄ йаттака̄ ваданти, махийам̣ ва̄ сенти саббесам̣ там̣ на̄мам̣ хоти, евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣. апича ка̄мабхавасан̇кха̄те ка̄ме пат̣исандхим̣ авача̄ретӣтипи ка̄ма̄вачарам̣.

кусаланти куччхита̄нам̣ салана̄дӣхи аттхехи кусалам̣. апича а̄рогйат̣т̣хена анаваджджат̣т̣хена косалласамбхӯтат̣т̣хена ча кусалам̣. йатхева хи ‘каччи ну бхото кусала’нти (джа̄. 1.15.146; 2.20.129) рӯпака̄йе ана̄турата̄йа агелан̃н̃ена нибйа̄дхита̄йа а̄рогйат̣т̣хена кусалам̣ вуттам̣, евам̣ арӯпадхаммепи килеса̄турата̄йа килесагелан̃н̃асса ча килесабйа̄дхино абха̄вена а̄рогйат̣т̣хена кусалам̣ ведитаббам̣. килесаваджджасса пана килесадосасса килесадаратхасса ча абха̄ва̄ анаваджджат̣т̣хена кусалам̣. косаллам̣ вуччати пан̃н̃а̄; косаллато самбхӯтатта̄ косалласамбхӯтат̣т̣хена кусалам̣.

‘н̃а̄н̣асампайуттам̣’ та̄ва евам̣ хоту; н̃а̄н̣авиппайуттам̣ катханти. тампи рул̣хӣсаддена кусаламева. йатха̄ хи та̄лапан̣н̣ехи акатва̄ килан̃джа̄дӣхи катампи там̣сариккхатта̄ рул̣хӣсаддена та̄лаван̣т̣антвева вуччати, евам̣ ‘н̃а̄н̣авиппайутта’мпи кусалантвева ведитаббам̣. ниппарийа̄йена пана ‘н̃а̄н̣асампайуттам̣’ а̄рогйат̣т̣хена анаваджджат̣т̣хена косалласамбхӯтат̣т̣хена̄ти тивидхенапи кусаланти на̄мам̣ лабхати, н̃а̄н̣авиппайуттам̣ дувидхенева. ити йан̃ча джа̄такапарийа̄йена йан̃ча ба̄хитикасуттапарийа̄йена йан̃ча абхидхаммапарийа̄йена кусалам̣ катхитам̣ саббам̣ там̣ тӣхипи аттхехи имасмим̣ читте лаббхати.

тадетам̣ лаккхан̣а̄дивасена анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣ам̣, акусалавиддхам̣санарасам̣, вода̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣, йонисоманасика̄рападат̣т̣ха̄нам̣. аваджджапат̣ипаккхатта̄ ва̄ анаваджджалаккхан̣амева кусалам̣, вода̄набха̄варасам̣, ит̣т̣хавипа̄капаччупат̣т̣ха̄нам̣, йатха̄вуттападат̣т̣ха̄намева. лаккхан̣а̄дӣсу хи тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄во ва̄ са̄ман̃н̃ам̣ ва̄ лаккхан̣ам̣ на̄ма. киччам̣ ва̄ сампатти ва̄ расо на̄ма. упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро ва̄ пхалам̣ ва̄ паччупат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. а̄саннака̄ран̣ам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. ити йаттха йаттха лаккхан̣а̄дӣни ваккха̄ма таттха таттха имина̄ва найена тесам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣.

читтанти а̄рамман̣ам̣ чинтетӣти читтам̣; виджа̄на̄тӣти аттхо. йасма̄ ва̄ ‘читта’нти саббачиттаса̄дха̄ран̣о еса саддо, тасма̄ йадеттха локийакусала̄кусалакирийачиттам̣, там̣ джаванавӣтхивасена аттано санта̄нам̣ чинотӣти читтам̣. випа̄кам̣ каммакилесехи читанти читтам̣. апича саббампи йатха̄нурӯпато читтата̄йа читтам̣. читтакаран̣ата̄йа читтанти евампеттха аттхо ведитаббо. таттха йасма̄ ан̃н̃адева сара̄гам̣ читтам̣, ан̃н̃ам̣ садосам̣, ан̃н̃ам̣ самохам̣; ан̃н̃ам̣ ка̄ма̄вачарам̣, ан̃н̃ам̣ рӯпа̄вачара̄дибхедам̣; ан̃н̃ам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣, ан̃н̃ам̣ садда̄диа̄рамман̣ам̣; рӯпа̄рамман̣есу ча̄пи ан̃н̃ам̣ нӣла̄рамман̣ам̣, ан̃н̃ам̣ пӣта̄диа̄рамман̣ам̣; садда̄диа̄рамман̣есупи есева найо; саббесупи четесу ан̃н̃ам̣ хӣнам̣ ан̃н̃ам̣ маджджхимам̣ ан̃н̃ам̣ пан̣ӣтам̣; хӣна̄дӣсупи ан̃н̃ам̣ чханда̄дхипатеййам̣, ан̃н̃ам̣ вӣрийа̄дхипатеййам̣ ан̃н̃ам̣ читта̄дхипатеййам̣, ан̃н̃ам̣ вӣмам̣са̄дхипатеййам̣, тасма̄ асса имесам̣ сампайуттабхӯмиа̄рамман̣ахӣнамаджджхимапан̣ӣта̄дхипатӣнам̣ васена читтата̄ ведитабба̄. ка̄ман̃четтха екамева евам̣ читтам̣ на хоти, читта̄нам̣ пана антогадхатта̄ етесу йам̣кин̃чи екампи читтата̄йа читтанти ваттум̣ ват̣т̣ати. евам̣ та̄ва читтата̄йа читтам̣.

катхам̣ читтакаран̣ата̄йа̄ти? локасмин̃хи читтакаммато уттари ан̃н̃ам̣ читтам̣ на̄ма наттхи. тасмимпи чаран̣ам̣ на̄ма читтам̣ атичиттамева хоти. там̣ каронта̄нам̣ читтака̄ра̄нам̣ ‘евам̣видха̄ни еттха рӯпа̄ни ка̄табба̄нӣ’ти читтасан̃н̃а̄ уппаджджати. та̄йа читтасан̃н̃а̄йа лекха̄гаханаран̃джанауджджотанаваттана̄диниппха̄дика̄ читтакирийа̄ уппаджджанти, тато чаран̣асан̇кха̄те читте ан̃н̃атарам̣ вичиттарӯпам̣ ниппхаджджати. тато ‘имасса рӯпасса упари идам̣ хоту, хет̣т̣ха̄ идам̣, убхайапассе ида’нти чинтетва̄ йатха̄чинтитена камена сесачиттарӯпаниппха̄данам̣ хоти, евам̣ йам̣кин̃чи локе вичиттам̣ сиппаджа̄там̣ саббам̣ там̣ читтенева карийати, евам̣ има̄йа каран̣авичиттата̄йа тасса тасса читтасса ниппха̄дакам̣ читтампи татхева читтам̣ хоти. йатха̄чинтитасса ва̄ анавасесасса аниппхаджджанато татопи читтамева читтатарам̣. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘дит̣т̣хам̣ во, бхиккхаве, чаран̣ам̣ на̄ма читтанти? ‘евам̣, бханте’. тампи кхо, бхиккхаве, чаран̣ам̣ на̄ма читтам̣ читтенева чинтитам̣. тенапи кхо, бхиккхаве, чаран̣ена читтена читтам̣йева читтатара’’нти (сам̣. ни. 3.100).

татха̄ йадетам̣ девамануссанирайатираччха̄набхеда̄су гатӣсу каммалин̇гасан̃н̃а̄воха̄ра̄дибхедам̣ аджджхаттикам̣ читтам̣ тампи читтакатамева. ка̄йакамма̄дибхедан̃хи да̄насӣлавихим̣са̄са̄т̣хеййа̄динайаппаваттам̣ кусала̄кусалакаммам̣ читтаниппха̄дитам̣ каммана̄наттам̣. каммана̄наттенева ча та̄су та̄су гатӣсу хаттхапа̄дакан̣н̣аударагӣва̄мукха̄дисан̣т̣ха̄набхиннам̣ лин̇гана̄наттам̣. лин̇гана̄наттато йатха̄гахитасан̣т̣ха̄навасена ‘айам̣ иттхӣ айам̣ пурисо’ти уппаджджама̄на̄йа сан̃н̃а̄йа сан̃н̃а̄на̄наттам̣. сан̃н̃а̄на̄наттато сан̃н̃а̄нурӯпена ‘иттхӣ’ти ва̄ ‘пурисо’ти ва̄ вохаранта̄нам̣ воха̄рана̄наттам̣. воха̄рана̄наттавасена пана йасма̄ ‘иттхӣ бхависса̄ми пурисо бхависса̄ми, кхаттийо бхависса̄ми бра̄хман̣о бхависса̄мӣ’ти евам̣ тасса тасса аттабха̄васса джанакам̣ каммам̣ карӣйати, тасма̄ воха̄рана̄наттато каммана̄наттам̣. там̣ панетам̣ каммана̄наттам̣ йатха̄паттхитам̣ бхавам̣ ниббаттентам̣ йасма̄ гативасена ниббаттети тасма̄ каммана̄наттато гатина̄наттам̣. каммана̄наттенева ча тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ тасса̄ тасса̄ гатийа̄ апа̄дакадвипа̄дака̄дита̄, тасса̄ тасса̄ упапаттийа̄ уччанӣча̄дита̄, тасмим̣ тасмим̣ аттабха̄ве суван̣н̣адуббан̣н̣а̄дита̄, локадхаммесу ла̄бха̄ла̄бха̄дита̄ ча пан̃н̃а̄йати. тасма̄ саббаметам̣ девамануссанирайатираччха̄набхеда̄су гатӣсу каммалин̇гасан̃н̃а̄воха̄ра̄дибхедам̣ аджджхаттикам̣ читтам̣ читтенева катанти ведитаббам̣. сва̄йаматтхо имасса сан̇гӣтиана̄рул̣хасса суттасса васена ведитаббо. вуттан̃хетам̣ –

‘‘каммана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄навасена лин̇гана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄нам̣ бхавати, лин̇гана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄навасена сан̃н̃а̄на̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄нам̣ бхавати, сан̃н̃а̄на̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄навасена воха̄рана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄нам̣ бхавати, воха̄рана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄навасена каммана̄наттапутхуттаппабхедававаттха̄нам̣ бхавати. каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ гатийа̄ на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати – апада̄ двипада̄ чатуппада̄ бахуппада̄, рӯпино арӯпино, сан̃н̃ино асан̃н̃ино невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ино. каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ упапаттийа̄ на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати – уччанӣчата̄ хӣнапан̣ӣтата̄ сугатадуггатата̄. каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ аттабха̄ве на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати – суван̣н̣адуббан̣н̣ата̄ суджа̄тадуджджа̄тата̄ сусан̣т̣хитадуссан̣т̣хитата̄. каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ локадхамме на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати – ла̄бха̄ла̄бхе йаса̄йасе нинда̄пасам̣са̄йам̣ сукхадуккхе’’ти.

апарампи вуттам̣ –

каммато лин̇гато чева, лин̇гасан̃н̃а̄ паваттаре;

сан̃н̃а̄то бхедам̣ гаччханти, иттха̄йам̣ пурисоти ва̄.

‘‘каммуна̄ ваттате локо, каммуна̄ ваттате паджа̄;

камманибандхана̄ сатта̄, ратхасса̄н̣ӣва йа̄йато’’. (ма. ни. 2.460; су. ни. 659);

каммена киттим̣ лабхате пасам̣сам̣,

каммена джа̄нин̃ча вадхан̃ча бандхам̣;

там̣ каммана̄на̄каран̣ам̣ видитва̄,

касма̄ ваде наттхи камманти локе. (катха̄. 785);

‘‘каммассака̄ ма̄н̣ава сатта̄ каммада̄йа̄да̄ каммайонӣ каммабандхӯ каммапат̣исаран̣а̄; каммам̣ сатте вибхаджати йадидам̣ хӣнаппан̣ӣтата̄йа̄’’ти (ма. ни. 3.289).

евам̣ има̄йа каран̣ачиттата̄йапи читтасса читтата̄ ведитабба̄. сабба̄нипи хи ета̄ни вичитра̄ни читтенева ката̄ни. аладдхока̄сасса пана читтасса йам̣ ва̄ пана авасесапаччайавикалам̣ тасса екаччачиттакаран̣а̄бха̄вато йадетам̣ читтена катам̣ аджджхаттикам̣ читтам̣ вуттам̣, татопи читтамева читтатарам̣. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ еканика̄йампи саманупасса̄ми евам̣ читтам̣ йатхайидам̣, бхиккхаве, тираччха̄нагата̄ па̄н̣а̄… техипи кхо, бхиккхаве, тираччха̄нагатехи па̄н̣ехи читтам̣йева читтатара’’нти (сам̣. ни. 3.100).

уппаннам̣ хотӣти еттха ваттама̄набхӯта̄пагатока̄сакатабхӯмиладдхавасена уппаннам̣ на̄ма анекаппабхедам̣. таттха саббампи уппа̄даджара̄бхан̇гасаман̇гӣсан̇кха̄там̣ ваттама̄нуппаннам̣ на̄ма. а̄рамман̣арасам̣ анубхавитва̄ нируддхам̣, анубхӯта̄пагатасан̇кха̄там̣ кусала̄кусалам̣, уппа̄да̄диттайам̣ ануппатва̄ нируддхам̣, бхӯта̄пагатасан̇кха̄там̣, сесасан̇кхатан̃ча бхӯта̄пагатуппаннам̣ на̄ма. ‘‘йа̄нисса та̄ни пуббе ката̄ни камма̄нӣ’’ти (ма. ни. 3.248) евама̄дина̄ найена вуттам̣ каммам̣ атӣтампи сама̄нам̣, ан̃н̃ам̣ випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄кассока̄сам̣ катва̄ т̣хитатта̄, татха̄ катока̄сан̃ча випа̄кам̣ ануппаннампи сама̄нам̣ евам̣ кате ока̄се екантена уппаджджанато ока̄сакатуппаннам̣ на̄ма. та̄су та̄су бхӯмӣсу асамӯхатам̣ акусалам̣ бхӯмиладдхуппаннам̣ на̄ма. еттха ча бхӯмийа̄ бхӯмиладдхасса ча на̄наттам̣ ведитаббам̣. бхӯмӣти випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ тебхӯмака̄ пан̃чаккхандха̄. бхӯмиладдхам̣ на̄ма тесу кхандхесу уппатта̄рахам̣ килесаджа̄там̣. тена хеса̄ бхӯми ладдха̄ на̄ма хоти, тасма̄ бхӯмиладдханти вуччати. еваметесу чатӯсу уппаннесу идха ‘ваттама̄нуппаннам̣’ адхиппетам̣.

татра̄йам̣ вачанаттхо – пуббантато уддхам̣ уппа̄да̄диабхимукхам̣ паннанти уппаннам̣. ‘уппанна’-саддо панеса атӣте пат̣иладдхе самут̣т̣хите авиккхамбхите асамуччхинне кхан̣аттайагатети анекесу аттхесу диссати. айан̃хи ‘‘тена кхо пана, бхиккхаве, самайена какусандхо бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо локе уппанно’’ти (сам̣. ни. 2.143) еттха атӣте а̄гато. ‘‘а̄йасмато а̄нандасса атирекачӣварам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти (па̄ра̄. 461) еттха пат̣иладдхе. ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, уппаннам̣ маха̄мегхам̣ таменам̣ маха̄ва̄то антара̄йева антарадха̄петӣ’’ти (сам̣. ни. 5.157) еттха самут̣т̣хите. ‘‘уппаннам̣ гамийачиттам̣ дуппат̣ивиноданӣйам̣ (а. ни. 5.160; пари. 325); уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме т̣ха̄насо антарадха̄петӣ’’ти (па̄ра̄. 165) еттха авиккхамбхите. ‘‘арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄венто бахулӣкаронто уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме т̣ха̄насо антара̄йева антарадха̄петӣ’’ти (сам̣. ни. 5.156-157) еттха асамуччхинне. ‘‘уппаджджама̄нам̣ уппаннанти? а̄манта̄’’ти (йама. 2.читтайамака.81) еттха кхан̣аттайагате. сва̄йамидха̄пи кхан̣аттайагатева дат̣т̣хаббо. тасма̄ ‘уппаннам̣ хотӣ’ти еттха кхан̣аттайагатам̣ хоти, ваттама̄нам̣ хоти, паччуппаннам̣ хотӣти. айам̣ сан̇кхепаттхо.

читтам̣ уппаннам̣ хотӣти четам̣ десана̄сӣсамева. на пана читтам̣ екакамева уппаджджати. тасма̄ йатха̄ ра̄джа̄ а̄гатоти вутте на парисам̣ паха̄йа екакова а̄гато, ра̄джапариса̄йа пана саддхим̣йева а̄гатоти пан̃н̃а̄йати, евамидампи паропан̣н̣а̄сакусаладхаммехи саддхим̣йева уппаннанти ведитаббам̣. пуббан̇гамат̣т̣хена пана ‘‘читтам̣ уппаннам̣ хоти’’ччева вуттам̣.

локийадхамман̃хи патва̄ читтам̣ джет̣т̣хакам̣ читтам̣ дхурам̣ читтам̣ пуббан̇гамам̣ хоти. локуттарадхаммам̣ патва̄ пан̃н̃а̄ джет̣т̣хика̄ пан̃н̃а̄ дхура̄ пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄. тенева бхагава̄ винайапарийа̄йам̣ патва̄ пан̃хам̣ пуччханто ‘ким̣пхассоси, ким̣веданоси, ким̣сан̃н̃оси, ким̣четаносӣ’ти апуччхитва̄ ‘‘ким̣читто твам̣ бхиккхӯ’’ти читтамева дхурам̣ катва̄ пуччхати. ‘‘атхеййачитто ахам̣ бхагава̄’’ти ча вутте ‘ана̄патти атхеййапхассасса̄’тиа̄дӣни аватва̄ ‘‘ана̄патти бхиккху атхеййачиттасса̄’’ти вадати.

на кевалан̃ча винайапарийа̄йам̣, ан̃н̃ампи локийадесанам̣ десенто читтамева дхурам̣ катва̄ десети. йатха̄ха – ‘‘йе кечи, бхиккхаве, дхамма̄ акусала̄ акусалабха̄гийа̄ акусалапаккхика̄ саббете манопуббан̇гама̄. мано тесам̣ дхамма̄нам̣ пат̣хамам̣ уппаджджати’’ (а. ни. 1.56).

‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄, маносет̣т̣ха̄ маномайа̄;

манаса̄ че падут̣т̣хена, бха̄сати ва̄ кароти ва̄;

тато нам̣ дуккхаманвети, чаккам̣ва вахато падам̣.

‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄, маносет̣т̣ха̄ маномайа̄;

манаса̄ че пасаннена, бха̄сати ва̄ кароти ва̄;

тато нам̣ сукхаманвети, чха̄йа̄ва анапа̄йинӣ’’. (дха. па. 1,2);

‘‘читтена нӣйати локо, читтена парикассати;

читтасса екадхаммасса, саббева васаманвагӯ’’. (сам̣. ни. 1.62);

‘‘читтасам̣килеса̄, бхиккхаве, сатта̄ сам̣килиссанти читтавода̄на̄ висуджджханти’’ (сам̣. ни. 3.100);

‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читтам̣, тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣хам̣’’ (а. ни. 1.49);

‘‘читте, гахапати, араккхите ка̄йакаммампи араккхитам̣ хоти, вачӣкаммампи араккхитам̣ хоти, манокаммампи араккхитам̣ хоти; читте, гахапати, раккхите…пе… читте, гахапати, бйа̄панне…пе… читте, гахапати, абйа̄панне…пе… читте, гахапати, авассуте…пе… читте, гахапати, анавассуте ка̄йакаммампи анавассутам̣ хоти, вачӣкаммампи анавассутам̣ хоти, манокаммампи анавассутам̣ хотӣ’’ти (а. ни. 3.110).

евам̣ локийадхаммам̣ патва̄ читтам̣ джет̣т̣хакам̣ хоти, читтам̣ дхурам̣ хоти, читтам̣ пуббан̇гамам̣ хотӣти ведитаббам̣. имесу пана суттесу екам̣ ва̄ две ва̄ аггахетва̄ сутта̄нураккхан̣аттха̄йа сабба̄нипи гахита̄нӣти ведитабба̄ни.

локуттарадхаммам̣ пуччханто пана ‘катарапхассам̣ адхигатоси, катараведанам̣ катарасан̃н̃ам̣ катарачетанам̣ катарачитта’нти апуччхитва̄, ‘катарапан̃н̃ам̣ твам̣ бхиккху адхигато’си, ‘ким̣ пат̣хамам̣ маггапан̃н̃ам̣, уда̄ху дутийам̣…пе… татийам̣…пе… чатуттхам̣ маггапан̃н̃ам̣ адхигато’ти пан̃н̃ам̣ джет̣т̣хикам̣ пан̃н̃ам̣ дхурам̣ катва̄ пуччхати. пан̃н̃уттара̄ саббе кусала̄ дхамма̄ на париха̄йанти. пан̃н̃а̄ пана киматтхийа̄ (ма. ни. 1.451)? ‘‘пан̃н̃авато, бхиккхаве, арийаса̄вакасса таданвайа̄ саддха̄ сан̣т̣ха̄ти, таданвайам̣ вӣрийам̣ сан̣т̣ха̄ти, таданвайа̄ сати сан̣т̣ха̄ти, таданвайо сама̄дхи сан̣т̣ха̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 5.515) евама̄дӣни панеттха сутта̄ни дат̣т̣хабба̄ни. ити локуттарадхаммам̣ патва̄ пан̃н̃а̄ джет̣т̣хика̄ хоти пан̃н̃а̄ дхура̄ пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄ти ведитабба̄. айам̣ пана локийадесана̄. тасма̄ читтам̣ дхурам̣ катва̄ десенто ‘‘читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти а̄ха.

соманассасахагатанти са̄тамадхураведайитасан̇кха̄тена соманассена саха екуппа̄да̄дибха̄вам̣ гатам̣. айам̣ пана ‘сахагата’-саддо таббха̄ве вокин̣н̣е ниссайе а̄рамман̣е сам̣сат̣т̣хети имесу аттхесу диссати. таттха ‘‘йа̄йам̣ тан̣ха̄ поноббхавика̄ нандира̄гасахагата̄’’ти (вибха. 203) таббха̄ве ведитаббо; нандира̄габхӯта̄ти аттхо. ‘‘йа̄, бхиккхаве, вӣмам̣са̄ косаджджасахагата̄ косаджджасампайутта̄’’ти (сам̣. ни. 5.832) вокин̣н̣е ведитаббо; антарантара̄ уппаджджама̄нена косаджджена вокин̣н̣а̄ти айаметтха аттхо. ‘‘ат̣т̣хикасан̃н̃а̄сахагатам̣ сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣ’’ти (сам̣. ни. 5.238) ниссайе ведитаббо; ат̣т̣хикасан̃н̃ам̣ нисса̄йа ат̣т̣хикасан̃н̃ам̣ бха̄ветва̄ пат̣иладдханти аттхо. ‘‘ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄’’ти (пу. па. 3-5) а̄рамман̣е; ведитаббо рӯпа̄рӯпа̄рамман̣а̄нанти аттхо. ‘‘идам̣ сукхам̣ има̄йа пӣтийа̄ сахагатам̣ хоти сахаджа̄там̣ сам̣сат̣т̣хам̣ сампайутта’’нти (вибха. 578) сам̣сат̣т̣хе. имасмимпи паде айамеваттхо адхиппето. соманассасам̣сат̣т̣хан̃хи идха соманассасахагатанти вуттам̣.

‘сам̣сат̣т̣ха’-саддопи чеса садисе авассуте миттасантхаве сахаджа̄тети бахӯсу аттхесу диссати. айан̃хи ‘‘кисе тхӯле виваджджетва̄ сам̣сат̣т̣ха̄ йоджита̄ хайа̄’’ти (джа̄. 2.22.70) еттха садисе а̄гато. ‘‘сам̣сат̣т̣ха̄ва тумхе аййе вихаратха̄’’ти (па̄чи. 727) авассуте. ‘‘гихи сам̣сат̣т̣хо вихаратӣ’’ти (сам̣. ни. 3.3) миттасантхаве. ‘‘идам̣ сукхам̣ има̄йа пӣтийа̄ сахагатам̣ хоти сахаджа̄там̣ сам̣сат̣т̣хам̣ сампайутта’’нти сахаджа̄те. идха̄пи сахаджа̄те адхиппето. таттха ‘сахагатам̣’ асахаджа̄там̣ асам̣сат̣т̣хам̣ асампайуттам̣ на̄ма наттхи. сахаджа̄там̣ пана сам̣сат̣т̣хам̣ сампайуттам̣ хотипи, на хотипи. рӯпа̄рӯпадхаммесу хи екато джа̄тесу рӯпам̣ арӯпена сахаджа̄там̣ хоти, на сам̣сат̣т̣хам̣, на сампайуттам̣; татха̄ арӯпам̣ рӯпена; рӯпан̃ча рӯпена; арӯпам̣ пана арӯпена саддхим̣ нийаматова сахагатам̣ сахаджа̄там̣ сам̣сат̣т̣хам̣ сампайуттамева хотӣти. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘соманассасахагата’нти.

н̃а̄н̣асампайуттанти н̃а̄н̣ена сампайуттам̣, самам̣ екуппа̄да̄диппака̄рехи йуттанти аттхо. йам̣ панеттха ваттаббам̣ сийа̄ там̣ ма̄тика̄ван̣н̣ана̄йа ведана̄ттике вуттанайамева. тасма̄ екуппа̄да̄ еканиродха̄ екаваттхука̄ ека̄рамман̣а̄ти имина̄ лаккхан̣енетам̣ сампайуттанти ведитаббам̣. уккат̣т̣ханиддесо чеса. арӯпе пана вина̄пи екаваттхукабха̄вам̣ сампайого лаббхати.

етта̄вата̄ ким̣ катхитам̣? ка̄ма̄вачаракусалесу соманассасахагатам̣ тихетукам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ асан̇кха̄рикам̣ маха̄читтам̣ катхитам̣. ‘‘катаме дхамма̄ кусала̄’’ти хи анийамитапуччха̄йа чатубхӯмакакусалам̣ гахитам̣. ‘ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’ти вачанена пана тебхӯмакам̣ кусалам̣ париччаджитва̄, ат̣т̣хавидхам̣ ка̄ма̄вачаракусаламева гахитам̣. ‘соманассасахагата’нти вачанена тато чатуббидхам̣ упеккха̄сахагатам̣ париччаджитва̄ чатуббидхам̣ соманассасахагатамева гахитам̣. ‘н̃а̄н̣асампайутта’нти вачанена тато дувидхам̣ н̃а̄н̣авиппайуттам̣ париччаджитва̄ две н̃а̄н̣асампайутта̄нева гахита̄ни. асан̇кха̄рикабха̄во пана ана̄бхат̣т̣хата̄йева на гахито. кин̃ча̄пи на гахито, парато пана ‘сасан̇кха̄рена̄’ти вачанато идха ‘асан̇кха̄рена̄’ти авуттепи асан̇кха̄рикабха̄во ведитаббо. самма̄самбуддхо хи а̄дитова идам̣ маха̄читтам̣ бха̄джетва̄ дассетум̣ нийаметва̄ва имам̣ десанам̣ а̄рабхӣти еваметтха саннит̣т̣ха̄нам̣ катанти ведитаббам̣.

ида̄ни тамева читтам̣ а̄рамман̣ато дассетум̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄тиа̄дима̄ха. бхагава̄ хи арӯпадхаммам̣ дассенто ваттхуна̄ ва̄ дассети, а̄рамман̣ена ва̄, ваттха̄рамман̣ехи ва̄, сарасабха̄вена ва̄. ‘‘чаккхусампхассо…пе… маносампхассо; чаккхусампхассаджа̄ ведана̄…пе… маносампхассаджа̄ ведана̄; чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу хи ваттхуна̄ арӯпадхамма̄ дассита̄. ‘‘рӯпасан̃н̃а̄…пе… дхаммасан̃н̃а̄, рӯпасан̃четана̄…пе… дхаммасан̃четана̄’’тиа̄дӣсу а̄рамман̣ена. ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо…пе… манан̃ча пат̣ичча дхамме ча уппаджджати мановин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.60) ваттха̄рамман̣ехи. ‘‘авиджджа̄паччайа̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.1) сарасабха̄вена арӯпадхамма̄ дассита̄. имасмим̣ пана т̣ха̄не а̄рамман̣ена дассенто ‘рӯпа̄рамман̣ам̣’ ва̄тиа̄дима̄ха.

таттха чатусамут̣т̣ха̄нам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ рӯпамева рӯпа̄рамман̣ам̣. двисамут̣т̣ха̄но атӣта̄на̄гатапаччуппанно саддова садда̄рамман̣ам̣. чатусамут̣т̣ха̄но атӣта̄на̄гатапаччуппанно гандхова гандха̄рамман̣ам̣. чатусамут̣т̣ха̄но атӣта̄на̄гатапаччуппанно расова раса̄рамман̣ам̣. чатусамут̣т̣ха̄нам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ пхот̣т̣хаббамева пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣. екасамут̣т̣ха̄на̄ двисамут̣т̣ха̄на̄ тисамут̣т̣ха̄на̄ чатусамут̣т̣ха̄на̄ накуточисамут̣т̣ха̄на̄ атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄ читтачетасика̄, татха̄ наваттабба̄ ча, вутта̄васеса̄ читтагочарасан̇кха̄та̄ дхамма̄йева дхамма̄рамман̣ам̣. йе пана ана̄па̄тхагата̄ рӯпа̄дайопи дхамма̄рамман̣амиччева ваданти те имина̄ суттена пат̣иккхипитабба̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘имесам̣ кхо, а̄вусо, пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣ на̄на̄висайа̄нам̣ на̄на̄гочара̄нам̣ на ан̃н̃аман̃н̃асса гочарависайам̣ паччанубхонта̄нам̣ мано пат̣исаран̣ам̣ мано несам̣ гочарависайам̣ паччанубхотӣ’’ти (ма. ни. 1.455).

етесан̃хи рӯпа̄рамман̣а̄дӣни гочарависайо на̄ма. та̄ни манена паччанубхавийама̄на̄нипи рӯпа̄рамман̣а̄дӣнийева̄ти айаматтхо сиддхо хоти. диббачаккхун̃а̄н̣а̄дӣнан̃ча рӯпа̄диа̄рамман̣атта̄пи айаматтхо сиддхойева хоти. ана̄па̄тхагата̄нева хи рӯпа̄рамман̣а̄дӣни диббачаккхуа̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄ни, на ча та̄ни дхамма̄рамман̣а̄ни бхавантӣти вуттанайенева а̄рамман̣ававаттха̄нам̣ ведитаббам̣.

таттха екекам̣ а̄рамман̣ам̣ двӣсу двӣсу два̄ресу а̄па̄тхама̄гаччхати. рӯпа̄рамман̣ан̃хи чаккхупаса̄дам̣ гхат̣т̣етва̄ тан̇кхан̣ан̃н̃ева манодва̄ре а̄па̄тхама̄гаччхати; бхаван̇гачаланасса паччайо хотӣти аттхо. саддагандхарасапхот̣т̣хабба̄рамман̣есупи есева найо. йатха̄ хи сакун̣о а̄ка̄сена̄гантва̄ руккхагге нилӣйама̄нова руккхаса̄кхан̃ча гхат̣т̣ети, чха̄йа̄ часса патхавийам̣ пат̣ихан̃н̃ати са̄кха̄гхат̣т̣аначха̄йа̄пхаран̣а̄ни апуббам̣ ачаримам̣ екаккхан̣ейева бхаванти, евам̣ паччуппаннарӯпа̄дӣнам̣ чаккхупаса̄да̄дигхат̣т̣анан̃ча бхаван̇гачаланасаматтхата̄йа манодва̄ре а̄па̄тхагаманан̃ча апуббам̣ ачаримам̣ екаккхан̣ейева хоти. тато бхаван̇гам̣ виччхиндитва̄ чаккхудва̄ра̄дӣсу уппанна̄нам̣ а̄ваджджана̄дӣнам̣ вот̣т̣хаббанапарийоса̄на̄нам̣ анантара̄ тесам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ ан̃н̃атарасмим̣ идам̣ маха̄читтам̣ уппаджджати.

суддхаманодва̄ре пана паса̄дагхат̣т̣анакиччам̣ наттхи. пакатийа̄ дит̣т̣хасутагха̄йитаса̄йитапхут̣т̣хавасенева ета̄ни а̄рамман̣а̄ни а̄па̄тхама̄гаччханти. катхам̣? идхекаччо катасудха̄каммам̣ харита̄ламаносила̄диван̣н̣авичиттам̣ паггахитана̄наппака̄радхаджапат̣а̄кам̣ ма̄ла̄да̄мавинаддхам̣ дӣпама̄ла̄париккхиттам̣ атиманорама̄йа сирийа̄ вирочама̄нам̣ алан̇катапат̣ийаттам̣ маха̄четийам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ сол̣асасу па̄дапит̣т̣хика̄су пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ ан̃джалим̣ паггайха уллокенто буддха̄рамман̣ам̣ пӣтим̣ гахетва̄ тит̣т̣хати. тасса евам̣ четийам̣ пасситва̄ буддха̄рамман̣ам̣ пӣтим̣ ниббаттетва̄ апарабха̄ге йаттха каттхачи гатасса раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄несу нисиннасса а̄ваджджама̄насса алан̇катапат̣ийаттам̣ маха̄четийам̣ чаккхудва̄ре а̄па̄тхама̄гатасадисамева хоти, падаккхин̣ам̣ катва̄ четийаванданака̄ло вийа хоти. евам̣ та̄ва дит̣т̣хавасена рӯпа̄рамман̣ам̣ а̄па̄тхама̄гаччхати.

мадхурена пана сарена дхаммакатхикасса ва̄ дхаммам̣ катхентасса, сарабха̄н̣акасса ва̄ сарена бхан̣антасса саддам̣ сутва̄ апарабха̄ге йаттха каттхачи нисӣдитва̄ а̄ваджджама̄насса дхаммакатха̄ ва̄ сарабхан̃н̃ам̣ ва̄ сотадва̄ре а̄па̄тхама̄гатам̣ вийа хоти, са̄дхука̄рам̣ датва̄ сун̣анака̄ло вийа хоти. евам̣ сутавасена садда̄рамман̣ам̣ а̄па̄тхама̄гаччхати.

сугандхам̣ пана гандхам̣ ва̄ ма̄лам̣ ва̄ лабхитва̄ а̄сане ва̄ четийе ва̄ гандха̄рамман̣ена читтена пӯджам̣ катва̄ апарабха̄ге йаттха каттхачи нисӣдитва̄ а̄ваджджама̄насса там̣ гандха̄рамман̣ам̣ гха̄надва̄ре а̄па̄тхама̄гатам̣ вийа хоти, пӯджа̄каран̣ака̄ло вийа хоти. евам̣ гха̄йитавасена гандха̄рамман̣ам̣ а̄па̄тхама̄гаччхати.

пан̣ӣтам̣ пана кха̄данӣйам̣ ва̄ бходжанӣйам̣ ва̄ сабрахмача̄рӣхи саддхим̣ сам̣вибхаджитва̄ парибхун̃джитва̄ апарабха̄ге йаттха каттхачи кудрӯсака̄дибходжанам̣ лабхитва̄ ‘асукака̄ле пан̣ӣтам̣ бходжанам̣ сабрахмача̄рӣхи саддхим̣ сам̣вибхаджитва̄ парибхутта’нти а̄ваджджама̄насса там̣ раса̄рамман̣ам̣ дживха̄два̄ре а̄па̄тхама̄гатам̣ вийа хоти, парибхун̃джанака̄ло вийа хоти. евам̣ са̄йитавасена раса̄рамман̣ам̣ а̄па̄тхама̄гаччхати.

мудукам̣ пана сукхасампхассам̣ ман̃чам̣ ва̄ пӣт̣хам̣ ва̄ аттхаран̣апа̄пуран̣ам̣ ва̄ парибхун̃джитва̄ апарабха̄ге йаттха каттхачи дуккхасеййам̣ каппетва̄ ‘асукака̄ле ме мудукам̣ ман̃чапӣт̣хам̣ аттхаран̣апа̄вуран̣ам̣ парибхутта’нти а̄ваджджама̄насса там̣ пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣ ка̄йадва̄ре а̄па̄тхама̄гатам̣ вийа хоти. сукхасампхассам̣ ведайитака̄ло вийа хоти. евам̣ пхут̣т̣хавасена пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣ а̄па̄тхама̄гаччхати. евам̣ суддхаманодва̄ре паса̄дагхат̣т̣анакиччам̣ наттхи. пакатийа̄ дит̣т̣хасутагха̄йитаса̄йитапхут̣т̣хавасенева ета̄ни а̄рамман̣а̄ни а̄па̄тхама̄гаччхантӣти ведитабба̄ни.

ида̄ни пакатийа̄ дит̣т̣ха̄дӣнам̣ васена а̄па̄тхагамане айамапаропи ат̣т̣хакатха̄муттако найо хоти. дит̣т̣хам̣ сутам̣ убхайасамбандханти име та̄ва дит̣т̣ха̄дайо ведитабба̄. таттха ‘дит̣т̣хам̣’ на̄ма пан̃чадва̄равасена гахитапуббам̣. ‘сута’нти паччаккхато адисва̄ ануссававасена гахита̄ рӯпа̄дайова. техи двӣхипи самбандхам̣ ‘убхайасамбандхам̣’ на̄ма. ити имесампи дит̣т̣ха̄дӣнам̣ васена ета̄ни манодва̄ре а̄па̄тхама̄гаччхантӣти ведитабба̄ни. таттха дит̣т̣хавасена та̄ва а̄па̄тхагаманам̣ хет̣т̣ха̄ пан̃чахи найехи вуттамева.

екаччо пана сун̣а̄ти – ‘бхагавато пун̃н̃а̄тисайаниббаттам̣ еварӯпам̣ на̄ма рӯпам̣, атимадхуро саддо, кисмин̃чи падесе кесан̃чи пуппха̄нам̣ атиманун̃н̃о гандхо, кесан̃чи пхала̄нам̣ атимадхуро расо, кесан̃чи па̄вуран̣а̄дӣнам̣ атисукхо сампхассо’ти. тасса, чаккхупаса̄да̄дигхат̣т̣анам̣ вина̄, сутаматта̄нева та̄ни манодва̄ре а̄па̄тхама̄гаччханти. атхасса там̣ читтам̣ тасмим̣ рӯпе ва̄ садде ва̄ паса̄давасена гандха̄дӣсу арийа̄нам̣ да̄тука̄мата̄васена ан̃н̃ехи диннесу анумодана̄васена ва̄ паваттати. евам̣ сутавасена ета̄ни манодва̄ре а̄па̄тхама̄гаччханти.

апарена пана йатха̄вутта̄ни рӯпа̄дӣни дит̣т̣ха̄ни ва̄ сута̄ни ва̄ хонти. тасса ‘ӣдисам̣ рӯпам̣ а̄йатим̣ уппаджджанакабуддхасса̄пи бхависсатӣ’тиа̄дина̄ найена чаккхупаса̄да̄дигхат̣т̣анам̣ вина̄ дит̣т̣хасутасамбандхенева та̄ни манодва̄ре а̄па̄тхама̄гаччханти. атхасса хет̣т̣ха̄ вуттанайенева тесу ан̃н̃атара̄рамман̣ам̣ идам̣ маха̄читтам̣ паваттати. евам̣ убхайасамбандхавасена ета̄ни манодва̄ре а̄па̄тхама̄гаччханти.

идампи ча мукхаматтамева. саддха̄ручиа̄ка̄рапаривитаккадит̣т̣хиниджджха̄наккхантиа̄дӣнам̣ пана васена виттха̄рато етесам̣ манодва̄ре а̄па̄тхагаманам̣ ведитаббамева. йасма̄ пана евам̣ а̄па̄тхам̣ а̄гаччханта̄ни бхӯта̄нипи хонти абхӯта̄нипи, тасма̄ айам̣ найо ат̣т̣хакатха̄йам̣ на гахито. евам̣ екека̄рамман̣ам̣ джаванам̣ двӣсу двӣсу два̄ресу уппаджджатӣти ведитаббам̣. рӯпа̄рамман̣ан̃хи джаванам̣ чаккхудва̄репи уппаджджати манодва̄репи. садда̄диа̄рамман̣есупи есева найо.

таттха манодва̄ре уппаджджама̄нам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ джаванам̣ да̄намайам̣ сӣламайам̣ бха̄вана̄майанти тивидхам̣ хоти. тесу екекам̣ ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ манокамманти тивидхамева хоти. саддагандхарасапхот̣т̣хаббадхамма̄рамман̣есупи есева найо.

таттха рӯпам̣ та̄ва а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджама̄нам̣ етам̣ маха̄кусалачиттам̣ нӣлапӣталохитода̄таван̣н̣есу пуппхаваттхадха̄тӯсу ан̃н̃атарам̣ субханимиттасан̇кха̄там̣ ит̣т̣хам̣ кантам̣ мана̄пам̣ раджанӣйам̣ ван̣н̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджати. нану четам̣ ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ лобхасса ваттху? катхам̣ етам̣ читтам̣ кусалам̣ на̄ма джа̄танти? нийамитавасена парин̣а̄митавасена самуда̄ча̄равасена а̄бхуджитавасена̄ти. йасса хи ‘кусаламева майа̄ каттабба’нти кусалакаран̣е читтам̣ нийамитам̣ хоти, акусалаппаваттито ниваттетва̄ кусалакаран̣ейева парин̣а̄митам̣, абхин̣хакаран̣ена кусаласамуда̄ча̄ренева самуда̄чаритам̣, патирӯпадесава̄сасаппурисӯпаниссайасаддхаммасаванапуббекатапун̃н̃ата̄дӣхи ча упаниссайехи йонисо ча а̄бхого паваттати, тасса имина̄ нийамитавасена парин̣а̄митавасена самуда̄ча̄равасена а̄бхуджитавасена ча кусалам̣ на̄ма джа̄там̣ хоти.

а̄рамман̣авасена панеттха соманассасахагатабха̄во ведитаббо. ит̣т̣ха̄рамман̣асмин̃хи уппаннатта̄ етам̣ соманассасахагатам̣ джа̄там̣. саддха̄бахулата̄дӣнипеттха ка̄ран̣а̄нийева. ассаддха̄нан̃хи миччха̄дит̣т̣хӣнан̃ча екантаит̣т̣ха̄рамман̣абхӯтам̣ татха̄гатарӯпампи дисва̄ соманассам̣ нуппаджджати. йе ча кусалаппаваттийам̣ а̄нисам̣сам̣ на пассанти тесам̣ парехи усса̄хита̄нам̣ кусалам̣ каронта̄нампи соманассам̣ нуппаджджати. тасма̄ саддха̄бахулата̄ висуддхадит̣т̣хита̄ а̄нисам̣садасса̄вита̄ти. евампеттха соманассасахагатабха̄во ведитаббо. апича ека̄дасадхамма̄ пӣтисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти – буддха̄нуссати дхамма̄нуссати сан̇гха̄нуссати сӣла̄нуссати ча̄га̄нуссати девата̄нуссати упасама̄нуссати лӯкхапуггалапариваджджаната̄ синиддхапуггаласеваната̄ паса̄данӣйасуттантапаччавеккхан̣ата̄ тададхимуттата̄ти. имехипи ка̄ран̣ехеттха соманассасахагатабха̄во ведитаббо. имесам̣ пана виттха̄ро боджджхан̇гавибхан̇ге (вибха. ат̣т̣ха. 367 боджджхан̇гапаббаван̣н̣ана̄, 468-469) а̄ви бхависсати.

каммато, упапаттито, индрийапарипа̄като, килесадӯрӣбха̄ватоти имехи панеттха ка̄ран̣ехи н̃а̄н̣асампайуттата̄ ведитабба̄. йо хи паресам̣ дхаммам̣ десети анаваджджа̄ни сиппа̄йатанакамма̄йатанавиджджа̄т̣т̣ха̄на̄ни сиккха̄пети дхаммакатхикам̣ сакка̄рам̣ катва̄ дхаммам̣ катха̄пети, ‘а̄йатим̣ пан̃н̃ава̄ бхависса̄мӣ’ти паттханам̣ пат̣т̣хапетва̄ на̄наппака̄рам̣ да̄нам̣ дети, тасса еварӯпам̣ каммам̣ упанисса̄йа кусалам̣ уппаджджама̄нам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ уппаджджати. абйа̄падждже локе уппаннасса ва̄пи ‘‘тасса таттха сукхино дхаммапада̄ пилаванти… дандхо, бхиккхаве, сатуппа̄до, атха со сатто кхиппам̣йева висесага̄мӣ хотӣ’’ти (а. ни. 4.191) имина̄ найена упапаттим̣ нисса̄йапи уппаджджама̄нам̣ кусалам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ уппаджджати. татха̄ индрийапарипа̄кам̣ упагата̄нам̣ пан̃н̃а̄дасакаппатта̄нам̣ индрийапарипа̄кам̣ нисса̄йапи кусалам̣ уппаджджама̄нам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ уппаджджати. йехи пана килеса̄ виккхамбхита̄ тесам̣ килесадӯрӣбха̄вам̣ нисса̄йапи уппаджджама̄нам̣ кусалам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ уппаджджати. вуттампи четам̣ –

‘‘йога̄ ве джа̄йатӣ бхӯри, айога̄ бхӯрисан̇кхайо’’ти (дха. па. 282).

евам̣ каммато упапаттито индрийапарипа̄като килесадӯрӣбха̄ватоти имехи ка̄ран̣ехи н̃а̄н̣асампайуттата̄ ведитабба̄.

апича сатта дхамма̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти – парипуччхаката̄, ваттхувисадакирийа̄, индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄, дуппан̃н̃апуггалапариваджджана̄, пан̃н̃авантапуггаласевана̄, гамбхӣран̃а̄н̣ачарийапаччавеккхан̣а̄, тададхимуттата̄ти. имехипи ка̄ран̣ехи н̃а̄н̣асампайуттата̄ ведитабба̄. имесам̣ пана виттха̄ро боджджхан̇гавибхан̇ге (вибха. ат̣т̣ха. 367 боджджхан̇гапаббаван̣н̣ана̄) а̄ви бхависсати.

евам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ хутва̄ уппаннан̃четам̣ асан̇кха̄рена аппайогена анупа̄йачинтана̄йа уппаннатта̄ асан̇кха̄рам̣ на̄ма джа̄там̣. тайидам̣ раджанӣйаван̣н̣а̄рамман̣ам̣ хутва̄ уппаджджама̄намева тивидхена нийамена уппаджджати – да̄намайам̣ ва̄ хоти, сӣламайам̣ ва̄, бха̄вана̄майам̣ ва̄.

катхам̣? йада̄ хи нӣлапӣталохитода̄тесу пуппха̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ лабхитва̄ ван̣н̣авасена а̄бхуджитва̄ ‘ван̣н̣ада̄нам̣ майха’нти буддхаратана̄дӣни пӯджети, тада̄ да̄намайам̣ хоти. татридам̣ ваттху – бхан̣д̣а̄га̄рикасан̇гхамитто кира екам̣ суван̣н̣акхачитам̣ ваттхам̣ лабхитва̄ идампи ваттхам̣ суван̣н̣аван̣н̣ам̣, самма̄самбуддхопи суван̣н̣аван̣н̣о, суван̣н̣аван̣н̣ам̣ ваттхам̣ суван̣н̣аван̣н̣ассева ануччхавикам̣, амха̄кан̃ча ван̣н̣ада̄нам̣ бхависсатӣти маха̄четийе а̄ропеси. еварӯпе ка̄ле да̄намайам̣ хотӣти ведитаббам̣. йада̄ пана татха̄рӯпамева деййадхаммам̣ лабхитва̄ ‘майхам̣ кулавам̣со, кулатанти кулаппавен̣ӣ еса̄, кулаваттам̣ ета’нти буддхаратана̄дӣни пӯджети тада̄ сӣламайам̣ хоти. йада̄ пана та̄дисенева ваттхуна̄ ратанаттайасса пӯджам̣ катва̄ ‘айам̣ ван̣н̣о кхайам̣ гаччхиссати, вайам̣ гаччхиссатӣ’ти кхайавайам̣ пат̣т̣хапети, тада̄ бха̄вана̄майам̣ хоти.

да̄намайам̣ пана хутва̄ ваттама̄нампи йада̄ тӣн̣и ратана̄ни сахаттхена пӯджентасса паваттатти, тада̄ ка̄йакаммам̣ хоти. йада̄ тӣн̣и ратана̄ни пӯдженто путтада̄рада̄сакаммакарапориса̄дайопи а̄н̣а̄петва̄ пӯджа̄пети тада̄ вачӣкаммам̣ хоти. йада̄ тадева вуттаппака̄рам̣ виджджама̄накаваттхум̣ а̄раббха ван̣н̣ада̄нам̣ дасса̄мӣти чинтети тада̄ манокаммам̣ хоти. винайапарийа̄йам̣ патва̄ хи ‘дасса̄ми карисса̄мӣ’ти ва̄ча̄ бхинна̄ хотӣти (па̄ра̄. 659) имина̄ лаккхан̣ена да̄нам̣ на̄ма хоти. абхидхаммапарийа̄йам̣ патва̄ пана виджджама̄накаваттхум̣ а̄раббха ‘дасса̄мӣ’ти манаса̄ чинтитака̄лато пат̣т̣ха̄йа кусалам̣ хоти. апарабха̄ге ка̄йена ва̄ ва̄ча̄йа ва̄ каттаббам̣ кариссатӣти вуттам̣. евам̣ да̄намайам̣ ка̄йавачӣманокаммавасенева тивидхам̣ хоти.

йада̄ пана там̣ вуттаппака̄рам̣ ваттхум̣ лабхитва̄ кулавам̣са̄дивасена сахаттха̄ ратанаттайам̣ пӯджети тада̄ сӣламайам̣ ка̄йакаммам̣ хоти. йада̄ кулавам̣са̄дивасенева путтада̄ра̄дайо а̄н̣а̄петва̄ пӯджа̄пети тада̄ вачӣкаммам̣ хоти. йада̄ ‘майхам̣ кулавам̣со, кулатанти кулаппавен̣ӣ еса̄, кулаваттамета’нти виджджама̄накаваттхум̣ а̄раббха ‘ван̣н̣ада̄нам̣ дасса̄мӣ’ти чинтети тада̄ манокаммам̣ хоти. евам̣ сӣламайам̣ ка̄йавачӣманокаммавасена тивидхам̣ хоти.

йада̄ пана там̣ вуттаппака̄рам̣ ваттхум̣ лабхитва̄ тӣн̣и ратана̄ни пӯджетва̄ чан̇каманто кхайавайам̣ пат̣т̣хапети тада̄ бха̄вана̄майам̣ ка̄йакаммам̣ хоти. ва̄ча̄йа саммасанам̣ пат̣т̣хапентасса вачӣкаммам̣ хоти, ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ манаса̄ва саммасанам̣ пат̣т̣хапентасса манокаммам̣ хоти. евам̣ бха̄вана̄майам̣ ка̄йавачӣманокаммавасена тивидхам̣ хоти. еваметам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ кусалам̣ тивидхапун̃н̃акирийаваттхувасена навахи каммадва̄рехи бха̄джетва̄ дассеси дхаммара̄джа̄. садда̄рамман̣а̄дӣсупи есева найо.

бхерисадда̄дӣсу хи раджанӣйасаддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева тӣхи нийамехетам̣ кусалам̣ уппаджджати. таттха саддам̣ кандамӯлам̣ вийа уппа̄т̣етва̄ нӣлуппалахаттхакам̣ вийа ча хаттхе т̣хапетва̄ да̄тум̣ на̄ма на сакка̄, саваттхукам̣ пана катва̄ денто саддада̄нам̣ дети на̄ма. тасма̄ йада̄ ‘саддада̄нам̣ дасса̄мӣ’ти бхеримудин̇га̄дӣсу ан̃н̃атаратӯрийена тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ упаха̄рам̣ кароти, ‘саддада̄нам̣ ме’ти бхериа̄дӣни т̣хапа̄пети, дхаммакатхикабхиккхӯнам̣ сарабхесаджджателапха̄н̣ита̄дӣни дети, дхаммасаванам̣ гхосети, сарабхан̃н̃ам̣ бхан̣ати, дхаммакатхам̣ катхети, упанисиннакакатхам̣ анумоданакатхам̣ кароти, тада̄ да̄намайам̣йева хоти. йада̄ етадева видха̄нам̣ кулавам̣са̄дивасена ваттавасена кароти тада̄ сӣламайам̣ хоти. йада̄ саббампетам̣ катва̄ айам̣ еттако саддо брахмалокаппама̄н̣опи хутва̄ ‘кхайам̣ гамиссати, вайам̣ гамиссатӣ’ти саммасанам̣ пат̣т̣хапети тада̄ бха̄вана̄майам̣ хоти.

таттха да̄намайам̣ та̄ва йада̄ бхериа̄дӣни гахетва̄ сахаттха̄ упаха̄рам̣ кароти, ниччупаха̄раттха̄йа т̣хапентопи сахаттха̄ т̣хапети, ‘саддада̄нам̣ ме’ти дхаммасаванам̣ гхосетум̣ гаччхати, дхаммакатхам̣ сарабхан̃н̃ам̣ ка̄тум̣ ва̄ гаччхати, тада̄ ка̄йакаммам̣ хоти. йада̄ ‘гаччхатха, та̄та̄, амха̄кам̣ саддада̄нам̣ тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ упаха̄рам̣ каротха̄’ти а̄н̣а̄пети, ‘саддада̄нам̣ ме’ти четийан̇ган̣есу ‘имам̣ бхерим̣, имам̣ мудин̇гам̣ т̣хапетха̄’ти а̄н̣а̄пети, сайамева дхаммасаванам̣ гхосети, дхаммакатхам̣ катхети, сарабхан̃н̃ам̣ бхан̣ати, тада̄ вачӣкаммам̣ хоти. йада̄ ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ ‘саддада̄нам̣ дасса̄мӣ’ти виджджама̄накаваттхум̣ манаса̄ париччаджати, тада̄ манокаммам̣ хоти.

сӣламайампи ‘саддада̄нам̣ на̄ма майхам̣ кулавам̣со кулатанти кулаппавен̣ӣ’ти бхериа̄дӣхи сахаттха̄ упаха̄рам̣ каронтасса, бхериа̄дӣни сахаттха̄ четийан̇ган̣а̄дӣсу т̣хапентасса, дхаммакатхика̄нам̣ сарабхесаджджам̣ сахаттха̄ дадантасса, ваттасӣсена дхаммасаванагхосанадхаммакатха̄катханасарабхан̃н̃абхан̣анаттха̄йа ча гаччхантасса ка̄йакаммам̣ хоти. ‘саддада̄нам̣ на̄ма амха̄кам̣ кулавам̣со кулатанти кулаппавен̣ӣ, гаччхатха, та̄та̄, буддхаратана̄дӣнам̣ упаха̄рам̣ каротха̄’ти а̄н̣а̄пентасса кулавам̣савасенева аттана̄ дхаммакатхам̣ ва̄ сарабхан̃н̃ам̣ ва̄ каронтасса ча вачӣкаммам̣ хоти. ‘саддада̄нам̣ на̄ма майхам̣ кулавам̣со саддада̄нам̣ дасса̄мӣ’ти ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ манаса̄ва виджджама̄накаваттхум̣ париччаджантасса манокаммам̣ хоти.

бха̄вана̄майампи йада̄ чан̇каманто садде кхайавайам̣ пат̣т̣хапети тада̄ ка̄йакаммам̣ хоти. ка̄йан̇гам̣ пана ачопетва̄ ва̄ча̄йа саммасантасса вачӣкаммам̣ хоти. ка̄йан̇гава̄чан̇гам̣ ачопетва̄ манаса̄ва садда̄йатанам̣ саммасантасса манокаммам̣ хоти. евам̣ садда̄рамман̣ампи кусалам̣ тивидхапун̃н̃акирийаваттхувасена навахи каммадва̄рехи бха̄джетва̄ дассеси дхаммара̄джа̄.

мӯлагандха̄дӣсупи раджанӣйагандхам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева тӣхи нийамехетам̣ кусалам̣ уппаджджати. таттха йада̄ мӯлагандха̄дӣсу йам̣кин̃чи гандхам̣ лабхитва̄ гандхавасена а̄бхуджитва̄ ‘гандхада̄нам̣ майха’нти буддхаратана̄дӣни пӯджети, тада̄ да̄намайам̣ хотӣти саббам̣ ван̣н̣ада̄не вуттанайенева виттха̄рато ведитаббам̣. евам̣ гандха̄рамман̣ампи кусалам̣ тивидхапун̃н̃акирийаваттхувасена навахи каммадва̄рехи бха̄джетва̄ дассеси дхаммара̄джа̄.

мӯлараса̄дӣсу пана раджанӣйарасам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева тӣхи нийамехетам̣ кусалам̣ уппаджджати. таттха йада̄ мӯлараса̄дӣсу йам̣кин̃чи раджанӣйам̣ расаваттхум̣ лабхитва̄ расавасена а̄бхуджитва̄ ‘расада̄нам̣ майха’нти дети париччаджати, тада̄ да̄намайам̣ хотӣти саббам̣ ван̣н̣ада̄не вуттанайенева виттха̄рато ведитаббам̣. сӣламайе панеттха ‘сан̇гхасса адатва̄ парибхун̃джанам̣ на̄ма амха̄кам̣ на а̄чин̣н̣а’нти два̄дасаннам̣ бхиккхусахасса̄нам̣ да̄петва̄ са̄дурасам̣ парибхуттасса дут̣т̣хага̄ман̣иабхайаран̃н̃о ваттхум̣ а̄дим̣ катва̄ маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ ваттхӯни а̄гата̄ни. айамева висесо. евам̣ раса̄рамман̣ампи кусалам̣ тивидхапун̃н̃акирийаваттхувасена навахи каммадва̄рехи бха̄джетва̄ дассеси дхаммара̄джа̄.

пхот̣т̣хабба̄рамман̣епи патхавӣдха̄ту теджодха̄ту ва̄йодха̄тӯти тӣн̣и маха̄бхӯта̄ни пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣ на̄ма. имасмим̣ т̣ха̄не етесам̣ васена йоджанам̣ акатва̄ ман̃чапӣт̣ха̄дивасена ка̄табба̄. йада̄ хи ман̃чапӣт̣ха̄дӣсу йам̣кин̃чи раджанӣйам̣ пхот̣т̣хаббаваттхум̣ лабхитва̄ пхот̣т̣хаббавасена а̄бхуджитва̄ ‘пхот̣т̣хаббада̄нам̣ майха’нти дети париччаджати, тада̄ да̄намайам̣ хотӣти саббам̣ ван̣н̣ада̄не вуттанайенева виттха̄рато ведитаббам̣. евам̣ пхот̣т̣хабба̄рамман̣ампи кусалам̣ тивидхапун̃н̃акирийаваттхувасена навахи каммадва̄рехи бха̄джетва̄ дассеси дхаммара̄джа̄.

дхамма̄рамман̣е чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни, тӣн̣и лаккхан̣а̄ни, тайо арӯпино кхандха̄, паннараса сукхумарӯпа̄ни, нибба̄напан̃н̃аттӣти име дхамма̄йатане парийа̄панна̄ ча, апарийа̄панна̄ ча, дхамма̄ дхамма̄рамман̣ам̣ на̄ма. имасмим̣ пана т̣ха̄не етесам̣ васена йоджанам̣ акатва̄ оджада̄напа̄нада̄наджӣвитада̄навасена ка̄табба̄. оджа̄дӣсу хи раджанӣйам̣ дхамма̄рамман̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева тӣхи нийамехетам̣ кусалам̣ уппаджджати.

таттха йада̄ ‘оджада̄нам̣ майха’нти саппинаванӣта̄дӣни дети, па̄нада̄нанти ат̣т̣ха па̄на̄ни дети, джӣвитада̄нанти сала̄кабхаттасан̇гхабхатта̄дӣни дети, апха̄сука̄нам̣ бхиккхӯнам̣ бхесаджджам̣ дети, веджджам̣ паччупат̣т̣ха̄пети, джа̄лам̣ пха̄ла̄пети, кумӣнам̣ виддхам̣са̄пети, сакун̣апан̃джарам̣ виддхам̣са̄пети, бандханамоккхам̣ ка̄ра̄пети, ма̄гха̄табхерим̣ чара̄пети, ан̃н̃а̄нипи джӣвитапаритта̄н̣аттхам̣ еварӯпа̄ни камма̄ни кароти тада̄ да̄намайам̣ хоти. йада̄ пана ‘оджада̄напа̄нада̄наджӣвитада̄на̄ни майхам̣ кулавам̣со кулатанти кулаппавен̣ӣ’ти ваттасӣсена оджада̄на̄дӣни паваттети тада̄ сӣламайам̣ хоти. йада̄ дхамма̄рамман̣асмим̣ кхайавайам̣ пат̣т̣хапети тада̄ бха̄вана̄майам̣ хоти.

да̄намайам̣ пана хутва̄ паваттама̄нампи йада̄ оджада̄напа̄нада̄наджӣвитада̄на̄ни сахаттха̄ дети, тада̄ ка̄йакаммам̣ хоти. йада̄ путтада̄ра̄дайо а̄н̣а̄петва̄ да̄пети, тада̄ вачӣкаммам̣ хоти. йада̄ ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ оджада̄напа̄нада̄наджӣвитада̄навасена виджджама̄накаваттхум̣ ‘дасса̄мӣ’ти манаса̄ чинтети, тада̄ манокаммам̣ хоти.

йада̄ пана вуттаппака̄рам̣ виджджама̄накаваттхум̣ кулавам̣са̄дивасена сахаттха̄ дети, тада̄ сӣламайам̣ ка̄йакаммам̣ хоти. йада̄ кулавам̣са̄дивасенева путтада̄ра̄дайо а̄н̣а̄петва̄ да̄пети, тада̄ вачӣкаммам̣ хоти. йада̄ кулавам̣са̄дивасенева вуттаппака̄рам̣ виджджама̄накаваттхум̣ ‘дасса̄мӣ’ти манаса̄ва чинтети, тада̄ манокаммам̣ хоти.

чан̇камитва̄ дхамма̄рамман̣е кхайавайам̣ пат̣т̣хапентасса пана бха̄вана̄майам̣ ка̄йакаммам̣ хоти. ка̄йан̇гам̣ ачопетва̄ ва̄ча̄йа кхайавайам̣ пат̣т̣хапентасса вачӣкаммам̣ хоти. ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ манаса̄ва дхамма̄рамман̣е кхайавайам̣ пат̣т̣хапентасса манокаммам̣ хоти. евам̣ бха̄вана̄майам̣ ка̄йавачӣманокаммавасена тивидхам̣ хоти. еваметам̣ дхамма̄рамман̣ампи кусалам̣ тивидхапун̃н̃акирийаваттхувасена навахи каммадва̄рехи бха̄джетва̄ дассеси дхаммара̄джа̄.

евамидам̣ читтам̣ на̄на̄ваттхӯсу на̄на̄рамман̣авасена дӣпитам̣. идам̣ пана екаваттхусмимпи на̄на̄рамман̣авасена лаббхатийева. катхам̣? чатӯсу хи паччайесу чӣваре чха а̄рамман̣а̄ни лаббханти – навараттасса хи чӣварасса ван̣н̣о мана̄по хоти дассанӣйо, идам̣ ван̣н̣а̄рамман̣ам̣. парибхогака̄ле пат̣апат̣асаддам̣ кароти, идам̣ садда̄рамман̣ам̣. йо таттха ка̄л̣акаччхака̄дигандхо, идам̣ гандха̄рамман̣ам̣. раса̄рамман̣ам̣ пана парибхогарасавасена катхитам̣. йа̄ таттха сукхасампхассата̄, идам̣ пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣. чӣварам̣ пат̣ичча уппанна̄ сукха̄ ведана̄, дхамма̄рамман̣ам̣. пин̣д̣апа̄те раса̄рамман̣ам̣ ниппарийа̄йенева лаббхати. евам̣ чатӯсу паччайесу на̄на̄рамман̣авасена йоджанам̣ катва̄ да̄намайа̄дибхедо ведитаббо.

имасса пана читтасса а̄рамман̣амева нибаддхам̣, вина̄ а̄рамман̣ена ануппаджджанато. два̄рам̣ пана анибаддхам̣. касма̄? каммасса анибаддхатта̄. каммасмин̃хи анибаддхе два̄рампи анибаддхамева хоти.

ка̄ма̄вачаракусалам̣ два̄ракатха̄

ка̄йакаммадва̄ракатха̄

имасса панаттхасса пака̄санаттхам̣ имасмим̣ т̣ха̄не маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ два̄ракатха̄ катхита̄. таттха тӣн̣и камма̄ни, тӣн̣и каммадва̄ра̄ни, пан̃ча вин̃н̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча вин̃н̃а̄н̣адва̄ра̄ни, чха пхасса̄, чха пхассадва̄ра̄ни, ат̣т̣ха асам̣вара̄, ат̣т̣ха асам̣варадва̄ра̄ни, ат̣т̣ха сам̣вара̄, ат̣т̣ха сам̣варадва̄ра̄ни, даса кусалакаммапатха̄, даса акусалакаммапатха̄ти, идам̣ еттакам̣ два̄ракатха̄йа ма̄тика̄т̣хапанам̣ на̄ма.

таттха кин̃ча̄пи тӣн̣и камма̄ни пат̣хамам̣ вутта̄ни, та̄ни пана т̣хапетва̄ а̄дито та̄ва тӣн̣и каммадва̄ра̄ни бха̄джетва̄ дассита̄ни. катама̄ни тӣн̣и? ка̄йакаммадва̄рам̣, вачӣкаммадва̄рам̣, манокаммадва̄ранти.

таттха чатуббидхо ка̄йо – упа̄диннако, а̄ха̄расамут̣т̣ха̄но, утусамут̣т̣ха̄но, читтасамут̣т̣ха̄ноти. таттха чаккха̄йатана̄дӣни джӣвитиндрийапарийанта̄ни ат̣т̣ха каммасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нипи, каммасамут̣т̣ха̄на̄нева чатассо дха̄туйо ван̣н̣о гандхо расо оджа̄ти ат̣т̣ха упа̄диннакака̄йо на̄ма. та̄нева ат̣т̣ха а̄ха̄раджа̄ни а̄ха̄расамут̣т̣ха̄никака̄йо на̄ма. ат̣т̣ха утуджа̄ни утусамут̣т̣ха̄никака̄йо на̄ма. ат̣т̣ха читтаджа̄ни читтасамут̣т̣ха̄никака̄йо на̄ма.

тесу ка̄йакаммадва̄ранти нева упа̄диннакака̄йасса на̄мам̣ на итаресам̣. читтасамут̣т̣ха̄несу пана ат̣т̣хасу рӯпесу ека̄ вин̃н̃атти аттхи, идам̣ ка̄йакаммадва̄рам̣ на̄ма. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ ка̄йавин̃н̃атти? йа̄ кусалачиттасса ва̄, акусалачиттасса ва̄, абйа̄катачиттасса ва̄, абхиккамантасса ва̄ пат̣иккамантасса ва̄, а̄локентасса ва̄ вилокентасса ва̄, самин̃джентасса ва̄ паса̄рентасса ва̄, ка̄йасса тхамбхана̄ сантхамбхана̄ сантхамбхитаттам̣, вин̃н̃атти вин̃н̃а̄пана̄ вин̃н̃а̄питаттам̣, идам̣ там̣ рӯпам̣ ка̄йавин̃н̃аттӣ’’ти (дха. са. 720). ‘абхиккамисса̄ми пат̣иккамисса̄мӣ’ти хи читтам̣ уппаджджама̄нам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. таттха йа̄ патхавӣдха̄ту а̄подха̄ту теджодха̄ту ва̄йодха̄ту танниссито ван̣н̣о гандхо расо оджа̄ти имесам̣ ат̣т̣ханнам̣ рӯпакала̄па̄нам̣ аббхантаре читтасамут̣т̣ха̄на̄ ва̄йодха̄ту, са̄ аттана̄ сахаджа̄там̣ рӯпака̄йам̣ сантхамбхети сандха̄рети ча̄лети абхиккама̄пети пат̣иккама̄пети.

таттха ека̄ваджджанавӣтхийам̣ саттасу джаванесу пат̣хамачиттасамут̣т̣хита̄ ва̄йодха̄ту аттана̄ сахаджа̄там̣ рӯпака̄йам̣ сантхамбхетум̣ сандха̄ретум̣ саккоти, апара̄парам̣ пана ча̄летум̣ на саккоти. дутийа̄дӣсупи есева найо. саттамачиттена пана самут̣т̣хита̄ ва̄йодха̄ту хет̣т̣ха̄ чхахи читтехи самут̣т̣хитам̣ ва̄йодха̄тум̣ упаттхамбханапаччайам̣ лабхитва̄ аттана̄ сахаджа̄там̣ рӯпака̄йам̣ сантхамбхетум̣ сандха̄ретум̣ ча̄летум̣ абхиккама̄петум̣ пат̣иккама̄петум̣ а̄лока̄петум̣ вилока̄петум̣ саммин̃джа̄петум̣ паса̄ра̄петум̣ саккоти. тена гаманам̣ на̄ма джа̄йати, а̄гаманам̣ на̄ма джа̄йати, гамана̄гаманам̣ на̄ма джа̄йати. ‘йоджанам̣ гато дасайоджанам̣ гато’ти ваттаббатам̣ а̄паджджа̄пети.

йатха̄ хи саттахи йугехи а̄кад̣д̣хитаббе сакат̣е пат̣хамайуге йуттагон̣а̄ йугам̣ та̄ва сантхамбхетум̣ сандха̄ретум̣ сакконти, чаккам̣ пана напават̣т̣енти; дутийа̄дӣсупи есева найо; саттамайуге пана гон̣е йоджетва̄ йада̄ чхеко са̄ратхи дхуре нисӣдитва̄ йотта̄ни а̄да̄йа саббапуримато пат̣т̣ха̄йа патодалат̣т̣хийа̄ гон̣е а̄кот̣ети, тада̄ саббева екабала̄ хутва̄ дхуран̃ча сандха̄ренти чакка̄ни ча пават̣т̣енти. ‘сакат̣ам̣ гахетва̄ дасайоджанам̣ вӣсатийоджанам̣ гата̄’ти ваттаббатам̣ а̄па̄денти – евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣.

таттха йо читтасамут̣т̣ха̄никака̄йо на со вин̃н̃атти, читтасамут̣т̣ха̄на̄йа пана ва̄йодха̄туйа̄ сахаджа̄там̣ рӯпака̄йам̣ сантхамбхетум̣ сандха̄ретум̣ ча̄летум̣ паччайо бхавитум̣ саматтхо еко а̄ка̄равика̄ро аттхи, айам̣ вин̃н̃атти на̄ма. са̄ ат̣т̣ха рӯпа̄ни вийа на читтасамут̣т̣ха̄на̄. йатха̄ пана аничча̄дибхеда̄нам̣ дхамма̄нам̣ джара̄маран̣атта̄, ‘‘джара̄маран̣ам̣, бхиккхаве, аниччам̣ сан̇кхата’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 2.20) вуттам̣, евам̣ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ вин̃н̃аттита̄йа са̄пи читтасамут̣т̣ха̄на̄ на̄ма хоти.

вин̃н̃а̄панатта̄ панеса̄ вин̃н̃аттӣти вуччати. ким̣ вин̃н̃а̄петӣти? екам̣ ка̄йикакаран̣ам̣. чаккхупатхасмин̃хи т̣хито хаттхам̣ ва̄ па̄дам̣ ва̄ уккхипати, сӣсам̣ ва̄ бхамукам̣ ва̄ ча̄лети, айам̣ хаттха̄дӣнам̣ а̄ка̄ро чаккхувин̃н̃еййо хоти. вин̃н̃атти пана на чаккхувин̃н̃еййа̄ мановин̃н̃еййа̄ ева. чаккхуна̄ хи хаттхавика̄ра̄дивасена виппхандама̄нам̣ ван̣н̣а̄рамман̣амева пассати. вин̃н̃аттим̣ пана манодва̄рикачиттена чинтетва̄ ‘идан̃чидан̃ча еса ка̄рети ман̃н̃е’ти джа̄на̄ти.

йатха̄ хи аран̃н̃е нида̄гхасамайе удакат̣т̣ха̄не манусса̄ ‘има̄йа сан̃н̃а̄йа идха удакасса аттхибха̄вам̣ джа̄ниссантӣ’ти руккхагге та̄лапан̣н̣а̄дӣни бандха̄пенти, сура̄па̄надва̄ре дхаджам̣ усса̄пенти, уччам̣ ва̄ пана руккхам̣ ва̄то пахаритва̄ ча̄лети, антоудаке маччхе чаланте упари буббул̣ака̄ни ут̣т̣хаханти, махогхасса гатамаггапарийанте тин̣апан̣н̣акасат̣ам̣ усса̄ритам̣ хоти. таттха та̄лапан̣н̣адхаджаса̄кха̄чаланабуббул̣акатин̣апан̣н̣акасат̣е дисва̄ йатха̄ чаккхуна̄ адит̣т̣хампи ‘еттха удакам̣ бхависсати, сура̄ бхависсати, айам̣ руккхо ва̄тена пахато бхависсати, антоудаке маччхо бхависсати, еттакам̣ т̣ха̄нам̣ аджджхоттхаритва̄ огхо гато бхависсатӣ’ти мановин̃н̃а̄н̣ена джа̄на̄ти, евамева вин̃н̃аттипи на чаккхувин̃н̃еййа̄ мановин̃н̃еййа̄ва. чаккхуна̄ хи хаттхавика̄ра̄дивасена виппхандама̄нам̣ ван̣н̣а̄рамман̣амева пассати. вин̃н̃аттим̣ пана манодва̄рикачиттена чинтетва̄ ‘идан̃чидан̃ча еса ка̄рети ман̃н̃е’ти джа̄на̄ти.

на кевалан̃чеса̄ вин̃н̃а̄панатова вин̃н̃атти на̄ма. вин̃н̃еййатопи пана вин̃н̃аттийева на̄ма. айан̃хи паресам̣ антамасо тираччха̄нагата̄нампи па̄кат̣а̄ хоти. таттха таттха саннипатита̄ хи сон̣асин̇га̄лака̄кагон̣а̄дайо дан̣д̣ам̣ ва̄ лед̣д̣ум̣ ва̄ гахетва̄ пахаран̣а̄ка̄ре дассите ‘айам̣ но пахаритука̄мо’ти н̃атва̄ йена ва̄ тена ва̄ пала̄йанти. па̄ка̄ракут̣т̣а̄диантарикасса пана парасса апа̄кат̣ака̄лопи аттхи. кин̃ча̄пи тасмим̣ кхан̣е апа̄кат̣а̄ саммукхӣбхӯта̄нам̣ пана па̄кат̣атта̄ вин̃н̃аттийева на̄ма хоти.

читтасамут̣т̣ха̄нике пана ка̄йе чаланте тисамут̣т̣ха̄нико чалати на чалатӣти? сопи татхева чалати. там̣гатико тадануваттакова хоти. йатха̄ хи удаке гаччханте удаке патита̄ни суккхадан̣д̣акатин̣апан̣н̣а̄дӣнипи удакагатика̄нева бхаванти, тасмим̣ гаччханте гаччханти, тит̣т̣ханте тит̣т̣ханти – евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣. евамеса̄ читтасамут̣т̣ха̄несу рӯпесу вин̃н̃атти ка̄йакаммадва̄рам̣ на̄ма̄ти ведитабба̄.

йа̄ пана тасмим̣ два̄ре сиддха̄ четана̄ йа̄йа па̄н̣ам̣ ханати, адиннам̣ а̄дийати, миччха̄ча̄рам̣ чарати, па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи вирамати, идам̣ ка̄йакаммам̣ на̄ма. евам̣ парава̄димхи сати ка̄йо два̄рам̣, тамхи два̄ре сиддха̄ четана̄ ка̄йакаммам̣ ‘кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄’ти т̣хапетаббам̣. парава̄димхи пана асати ‘абйа̄катам̣ ва̄’ти тикам̣ пӯретва̄ва т̣хапетаббам̣. таттха йатха̄ нагарадва̄рам̣ катат̣т̣ха̄нейева тит̣т̣хати, ан̇гуламаттампи апара̄парам̣ на сан̇камати, тена тена пана два̄рена маха̄джано сан̃чарати, евамева два̄ре два̄рам̣ на сан̃чарати, каммам̣ пана тасмим̣ тасмим̣ два̄ре уппаджджанато чарати. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

два̄ре чаранти камма̄ни, на два̄ра̄ два̄рача̄рино;

тасма̄ два̄рехи камма̄ни, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄ти.

таттха каммена̄пи два̄рам̣ на̄мам̣ лабхати, два̄рена̄пи каммам̣. йатха̄ хи вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ уппаджджанат̣т̣ха̄на̄ни вин̃н̃а̄н̣адва̄рам̣ пхассадва̄рам̣ асам̣варадва̄рам̣ сам̣варадва̄ранти на̄мам̣ лабханти, евам̣ ка̄йакаммасса уппаджджанат̣т̣ха̄нам̣ ка̄йакаммадва̄ранти на̄мам̣ лабхати. вачӣманокаммадва̄ресупи есева найо. йатха̄ пана тасмим̣ тасмим̣ руккхе адхиваттха̄ девата̄ симбалидевата̄ пала̄садевата̄ пучимандадевата̄ пханданадевата̄ти тена тена руккхена на̄мам̣ лабхати, евамева ка̄йадва̄рена катам̣ каммампи ка̄йакамманти два̄рена на̄мам̣ лабхати. вачӣкаммаманокаммесупи есева найо. таттха ан̃н̃о ка̄йо, ан̃н̃ам̣ каммам̣, ка̄йена пана кататта̄ там̣ ка̄йакамманти вуччати. тена̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ –

ка̄йена че катам̣ каммам̣, ка̄йакамманти вуччати;

ка̄йо ча ка̄йакамман̃ча, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄.

сӯчийа̄ че катам̣ каммам̣, сӯчикамманти вуччати;

сӯчи ча сӯчикамман̃ча, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄.

ва̄сийа̄ че катам̣ каммам̣, ва̄сикамманти вуччати;

ва̄си ча ва̄сикамман̃ча, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄.

пурисена че катам̣ каммам̣, пурисакамманти вуччати;